Yanis Varoufakis

En de zwakken ondergaan wat ze moeten ondergaan?

Hoe Europa de stabiliteit in de wereld bedreigt

Uit het Engels vertaald door Jan van den Berg, Patricia Piolon en Jaap Verschoor

Uitgeverij De Geus

breda 2016

Oorspronkelijke titel And the weak suffer what they must?, verschenen bij The Bodley Head

Oorspronkelijke tekst © Yanis Varoufakis, 2016

Published by arrangement with Lennart Sane Agency ab

Nederlandse vertaling © Jan van den Berg, Patricia Piolon en Jaap Verschoor en De Geus bv, Breda 2016

Omslagontwerp Nation Books

isbn 978 90 445 3674 4

nur 320/740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

Voorwoord

De rode deken

Een van de blijvende herinneringen aan mijn kindertijd is het krakende geluid van een radio die verborgen was onder een rode deken midden in onze woonkamer. Elke avond, ik geloof rond een uur of negen, kropen mijn vader en moeder vol verwachting onder die deken, hun oren gespitst.

Bij het horen van de gedempte begintune, gevolgd door de stem van een Duitse omroeper, reisde ik als zesjarige in mijn verbeelding van ons huis in Athene af naar Centraal-Europa, een mythisch oord waar ik nog nooit was geweest, maar waar ik betoverende glimpen van had opgevangen in mijn geïllustreerde boek van de gebroeders Grimm.

Ons curieuze ritueel met die rode deken begon in 1967, het eerste jaar van de militaire dictatuur in Griekenland. Deutsche Welle, het Duitse internationale radiostation waar mijn ouders naar luisterden, werd in ons huis de voornaamste bondgenoot in de strijd tegen de overvloed aan staatspropaganda – een venster op het verre, democratische Europa. Als zo’n speciale Griekenland-uitzending van een uur op Deutsche Welle voorbij was, gingen we om de eettafel zitten en spraken mijn ouders het nieuws door.

Ik vond het niet saai of jammer dat ik niet helemaal begreep waar ze het over hadden. Want ook ik was gegrepen door de merkwaardige situatie dat we, om te ontdekken wat er in ons eigen Athene gebeurde, door de ether – en onder de dekmantel van een rode deken – naar een plaats genaamd Duitsland moesten reizen.

De reden voor die rode deken was een knorrige oude buurman die Gregoris heette. We wisten dat Gregoris connecties met de geheime politie had en mijn ouders in de gaten hield – en dan vooral mijn vader, die met zijn linkse verleden een dankbaar doelwit was voor een ambitieuze, zij het eenvoudige, verklikker. Sinds de neofascistische kolonels op 21 april 1967 met een staatsgreep aan de macht waren gekomen, was het afstemmen op de uitzendingen van Deutsche Welle een van de vele activiteiten waar plots straf op kwam te staan – van pesterijen tot foltering. Mijn ouders hadden Gregoris al in onze achtertuin zien rondsnuffelen en namen geen risico. En zo werd die rode deken onze bescherming tegen Gregoris’ luisterende oor.

Eens per jaar in de zomer gingen mijn ouders, om te ontsnappen aan het Griekenland van de kolonels, een hele maand op vakantie. Dan laadden we onze zwarte Morris vol en reden we naar het noorden, naar Oostenrijk en Zuid-Duitsland waar, zoals mijn vader maar bleef herhalen tijdens die oneindig lange rit, ‘democraten nog kunnen ademen’. We praatten over de Duitse bondskanselier Willy Brandt, en later ook over Bruno Kreisky, zijn Oostenrijkse tegenhanger, alsof het vrienden van de familie waren, die zich tevens een groot voorstander toonden van steun aan de Griekse democraten en het isoleren van ‘onze’ kolonels.

Tijdens onze vakanties daar in die Duitstalige landen, ver weg van de kitscherige, neofascistische legerpropaganda, gaf de lokale bevolking ons het gevoel dat ze oprecht solidair was met ons Grieken. En wanneer onze Morris treurig terug naar Griekenland tufte, langs grensovergangen die waren volgeplakt met foto’s van onze geschifte dictator en symbolen van zijn krankzinnige bewind, lonkte de rode deken, onze enige veilige schuilplaats.

Een geweigerde handdruk

Bijna vijftig jaar later, in februari 2015, bracht ik mijn eerste officiële bezoek aan Berlijn als Griekse minister van Financiën. De Griekse economie was ingestort onder de enorme schuldenlast, en Duitsland was de voornaamste crediteur. Ik kwam praten over wat er gedaan kon worden. Mijn eerste bestemming was natuurlijk het ministerie van Financiën, waar ik de minister, de legendarische Dr. Wolfgang Schäuble, zou ontmoeten.

Voor Schäuble en zijn aanhangers was ik een lastpost. Onze linkse regering had net de verkiezingen gewonnen en de Griekse bondgenoten van Dr. Schäuble en bondskanselier Angela Merkel, de partij van de Nieuwe Democratie, verslagen. Ons electoraal platform was, zacht uitgedrukt, een tegenslag voor de Duitse christen-democratische regering en haar plannen om de eurozone op orde te houden. De lift kwam uit op een lange, kille gang, en aan het einde wachtte de grote man in zijn beroemde rolstoel. Hij negeerde mijn uitgestoken hand en leidde me resoluut zijn kantoor binnen.

Hoewel mijn relatie met Dr. Schäuble in de maanden die volgden enigszins ontdooide, stond die geweigerde handdruk symbool voor wat er zoal mis was in Europa. Het was het symbolische bewijs dat Europa in de halve eeuw tussen mijn avonden onder die rode deken en die eerste ontmoeting in Berlijn ingrijpend was veranderd. Hoe zou mijn gastheer zelfs maar hebben kunnen vermoeden dat ik in zijn stad was aangekomen vervuld van herinneringen aan mijn kindertijd, toen Duitsland had gefungeerd als mijn veiligheidsdekentje?

In 1974 hadden de Grieken, met de morele en politieke steun van Duitsland, Oostenrijk, Zweden, België, Nederland en Frankrijk, hun totalitaire bewind omvergeworpen. Zes jaar later voegde Griekenland zich bij de democratische unie van Europese staten, tot grote vreugde van mijn ouders, die eindelijk de rode deken konden opvouwen en in de kast leggen.

Minder dan tien jaar later kwam er een einde aan de Koude Oorlog en werd Duitsland herenigd. De herenigde Duitsers hoopten in belangrijke opzichten te kunnen opgaan in een verenigd Europa. Centraal in dit project om het nieuwe verenigde Duitsland in te bedden in een nieuw verenigd Europa, stond het ambitieuze programma voor een monetaire unie, die ervoor moest zorgen dat elke Europeaan hetzelfde geld, dezelfde bankbiljetten (en munten, die een gemeenschappelijke Europese zijde kregen) in zijn of haar zak zou hebben. ‘Zorg ervoor dat ze hetzelfde geld gebruiken,’ zei een Atheense taxichauffeur begin jaren 1990 eens tegen me, ‘en voor ze het weten maken ze deel uit van de Verenigde Staten van Europa.’

In 2001 deelden Griekenland en Duitsland, de twee landen die in mijn jeugd waren verenigd onder de rode deken van mijn ouders, samen met nog een twaalftal staten een munt. Het was een gewaagd project, een ambitie die geen Europeaan van mijn generatie kon weerstaan, ook al vertelden onze economische analyses een heel ander verhaal.

Een baken in de nacht

Het proces van de Europese integratie begon eigenlijk al voor ik werd geboren, eind jaren 1940, onder voogdij van de Verenigde Staten. Het was voorspeld in de zogenoemde Toespraak van Hoop die de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Byrnes in 1946 hield in Stuttgart, toen hij de bevolking van Duitsland, voor het eerst sinds hun nederlaag, de kans gaf ‘als ze die wilden grijpen, om hun energie en talenten in te zetten voor de vrede […] de kans om zich het respect en de vriendschap van vredelievende naties waardig te tonen en, te zijner tijd, een eervolle plaats in te nemen tussen de leden van de Verenigde Naties’.

Kort daarop begonnen de Grieken en de Duitsers samen met andere Europeanen te praten over de mogelijkheid om zich te verenigen in wat later de Europese Unie zou worden. We zouden ons verenigen ondanks onze verschillende talen, diverse culturen en uiteenlopende temperamenten. In dat proces van eenwording zouden we tot onze vreugde ontdekken dat er minder verschillen waren tússen onze landen dan bínnen onze landen. En als één land in de problemen zat, zoals Griekenland tijdens de militaire coup van 1967, dan stond de rest pal. Het duurde een halve eeuw voor die Europese solidariteit de oorlogswonden had geheeld en Europa het spreekwoordelijke baken in de nacht der mensheid was geworden, maar het lukte.

Landen die altijd vijanden waren geweest verenigen op basis van een breed gedragen mandaat dat voortkwam uit de belofte van gedeelde welvaart, gemeenschappelijke instituties in het leven roepen en de belachelijke grenzen neerhalen die als littekens het continent doorgroefden – het was een enorme opdracht, een betoverende droom en, goddank, aan het eind van de twintigste eeuw een realiteit. De Europese Unie werd het voorbeeld waaruit de rest van de wereld de moed en inspiratie zou kunnen putten om de verdeeldheid uit te bannen en vreedzaam te kunnen samenleven op onze planeet.

Opeens was er voor de wereld een realiteit denkbaar waarin niet een autoritair rijk, maar diverse naties een gemeenschappelijk land vormden. Het werd mogelijk om banden te smeden die niet berustten op verwantschap, taal, etniciteit of een gemeenschappelijke vijand, maar op gemeenschappelijke waarden en humanistische principes. Er was een basis voor een gemenebest dat zijn multinationale, meertalige, multiculturele burgers met rede, democratie, respect voor mensenrechten en een behoorlijk sociaal vangnet de mogelijkheden bood om hun talenten volledig te ontplooien.

‘Wanneer krijg ik mijn geld terug?’

Maar in 2008 implodeerde Wall Street en volgde er een mondiale financiële ramp. Niets zou ooit nog hetzelfde zijn.

Toen de wereld van de Westerse financiering Moeder Aarde boven het hoofd groeide, eisten de imploderende banken en de daarop volgende kredietcrisis hun tol van de Europese naties, en dan vooral van de landen waar de euro werd gebruikt. Het Britse Northern Rock was de eerste Europese bank die door de knieën ging, Griekenland de eerste staat. In heel Europa hielden de failliete banken en bankroete staten elkaar vervolgens in een verstikkende greep. Maar er was een groot verschil tussen Groot-Brittannië en landen als Griekenland: waar Gordon Brown erop kon rekenen dat de Bank of England geld in de economie zou pompen om de City of London overeind te houden, was het de Europese Centrale Bank door haar handvest verboden hetzelfde te doen voor de landen van de eurozone. In plaats daarvan moesten de zwakste burgers opdraaien voor de redding van de ijdele bankiers.

Eind 2009 dreigden banken in Frankrijk en Duitsland door het bankroet van de Griekse staat hetzelfde lot te ondergaan als Lehman Brothers. Ondertussen dwong de neergang van de Ierse banken de Ierse staat op de knieën, wat de problemen voor de Franse en Duitse banken nog groter maakte. Panische politici snelden toe met gigantische reddingsoperaties waar de belastingbetaler voor moest opdraaien en waar vooral de zwakkere belastingbetaler onder leed, terwijl Google, Facebook en de Griekse oligarchen vrijgesteld werden van belastingen. Onvoorstelbaar genoeg werden die noodleningen afgesloten op voorwaarde van inkomensondermijnende bezuinigingsmaatregelen, waardoor de toch al afgematte belastingbetalers van wie de hele constructie afhing, nog meer te grazen werden genomen. Niets verspreidt zich sneller dan terechte paniek, en Portugal, Spanje, Italië en Cyprus waren de volgende omvallende dominostenen. Omdat niemand een geloofwaardige reactie op de onvermijdelijke eurocrisis kon formuleren, keerden de Europese regeringen zich tegen elkaar. Ze wezen beschuldigend naar elkaar en vielen ten prooi aan een de-een-zijn-dood-is-de-ander-zijn-brood-attitude die voor het laatst in de jaren 1930 in Europa was gezien. In 2010 was de Europese solidariteit van binnenuit uitgehold en bleef alleen de lege huls van ooit zo hechte camaraderie nog over.

Wat had de eurocrisis veroorzaakt? Politici en de media zijn dol op simpele verklaringen. Vanaf 2010 luidde het verhaal dat de ronde deed in Duitsland en het protestantse noordwesten van Europa ongeveer als volgt.

De Griekse krekels vertikten het hun werk te doen, en op een dag kwam de zomer die ze met hun geleende geld hadden gevierd abrupt ten einde. De calvinistische mieren moesten hen en nog een paar andere Europese krekels uit de problemen halen. Toen kregen de mieren te horen dat de Griekse krekels hun schulden niet wilden terugbetalen. Ze wilden blijven genieten van het goede leven, wilden nog meer plezier in de zon, wilden nóg een reddingsoperatie om dat alles te kunnen betalen. Ze verkozen zelfs een kliek van socialisten en radicale linkse types om hun weldoeners een hak te zetten. Die krekels moesten een lesje krijgen, anders zouden andere Europeanen, die niet uit hetzelfde hout als de mieren waren gesneden, ook het idee krijgen dat ze het er maar van konden nemen.

Het is een sterk verhaal. Het rechtvaardigt de onwrikbare houding die volgens velen tegenover de Grieken, tegenover de regering waar ik deel van uitmaakte, moest worden ingenomen.

‘Wanneer krijg ik mijn geld terug?’ vroeg een Duitse staatssecretaris me plagerig, maar met een zweem van duistere agressie, toen hij me tijdens die eerste vergadering met Dr. Schäuble even terzijde nam. Ik beet op mijn tong en glimlachte beleefd.

Overal krekels

Zoals ik met dit boek hoop aan te tonen, is het probleem met Aesopus’ fabel van de krekel en de mier, of gelijkaardige verhalen, dat ze een ontzettend misleidende beschrijving van de oorzaken van onze huidige crisis geven.

Ze gaan om te beginnen voorbij aan het feit dat er in elk land machtige krekels zijn, ook in Duitsland en andere surpluslanden. Het vermeldt niet dat krekels uit het noorden én het zuiden vaak belangrijke internationale verbonden sluiten die niet in het belang zijn van de onvermoeibaar verderzwoegende Duitse, maar ook Griekse of Portugese mieren. Maar, nog belangrijker, de echte oorzaak van de eurocrisis heeft niets met het gedrag van mieren, krekels of andere beesten te maken. Die heeft te maken met de eurozone zelf, en in het bijzonder met de uitvinding van de euro. Dit boek gaat dan ook over een paradox: het Europese volk, dat zich tot dan toe zo mooi aan het verenigen was, werd door die gemeenschappelijke munt steeds meer verdeeld.

De paradox van deze onenigheid veroorzakende eenheidsmunt is het thema van dit boek. Om de zaak te doorgronden, en te begrijpen waarom het verhaal van mieren en krekels, van reddingsoperaties en bezuinigingsmaatregelen, zo verkeerd is, moeten we beginnen bij de historische wortels van de euro. Die liggen in het naoorlogse Europa, in de conferentie van Bretton Woods van juli 1944, toen de economische structuur van Europa werd gepland, en in de ineenstorting van die structuur na de zogenoemde Nixonschok van 1971. Het is een verhaal waarin de vs een cruciale rol speelde, en het beslaat de eerste twee hoofdstukken van dit boek.

Europa en Amerika: het boek in drie gebeurtenissen

Dit boek begon eigenlijk als een vervolg op The Global Minotaur (2011), waarin ik mijn visie op de oorzaken en aard van de wereldwijde crash van 2008 uiteenzette. In dat boek speelde Amerika de hoofdrol; deze keer is Europa de protagonist. Maar Europa mag dan de hoofdrolspeler zijn, Amerika zorgt voor de lucht die deze nieuwe hoofdrolspeler inademt, de voeding die hij tot zich neemt, de mondiale context waarin hij evolueert, en fungeert daarenboven als potentieel slachtoffer van diens vermijdbare fouten. Ik laat de schijnwerpers vallen op drie historische gebeurtenissen die Europa en Amerika verbinden, maar tegelijk ook uiteendrijven.

De eerste was in 1971, toen Amerika, om zijn dominante economische positie te beschermen, Europa uit de dollarzone (een equivalent van de eurozone) gooide die tijdens Bretton Woods was ingesteld. De gevolgen van deze gebeurtenis zijn tot op de dag van vandaag voelbaar in heel Europa en hebben zelfs hun weerslag gehad op Amerika zelf (zie hoofdstuk 1 en 2). De tweede was wat langer en begon toen het ontwrichte Europa herhaaldelijk de verbanning uit de dollarzone probeerde recht te zetten door de vele verschillende Europese valuta’s samen te brengen in een soort monetaire unie – eerst in het Europees Monetair Stelsel, daarna in een eigen eurozone (zie hoofdstuk 3, 4 en 5). Een groot deel van dit boek gaat over hoe die Europese monetaire unie tot stand kwam en, belangrijker, over de manier waarop de evolutie van die unie – vaak ongezien – werd beïnvloed door economische beslissingen die in het heden en verleden zijn genomen in Washington dc.

De derde gebeurtenis begint ook in de vs, toen de implosie van Wall Street een kettingreactie teweegbracht die tijdens het ontwerp van de kwetsbare Europese monetaire unie nooit was voorzien (zie hoofdstuk 6 en 7). Daarna ga ik in op de hoofdredenen dat Europa niet rationeel en efficiënt met die crisis kon omgaan, de afschuwelijke gevolgen voor de Europese volkeren en de schadelijke consequenties voor Amerika’s pogingen om te herstellen van de oneindige crisis die de gebeurtenis van 2008 had veroorzaakt (zie hoofdstuk 7 en 8).

Ik zie dit boek kortom als het relaas van de crisis in Europa, van de historische connectie met de Amerikaanse pogingen om het wereldwijde kapitalisme te reguleren en, vooral als waarschuwing aan de vs dat de eurocrisis te belangrijk is om aan de Europeanen over te laten, laat staan om te negeren. De eurocrisis drukt op de Verenigde Staten, en dat kan schadelijk zijn voor iedereen, zoals wordt beschreven in het laatste hoofdstuk.

Ons 1929

De geschiedenis herhaalt zich soms op een manier die een flair voor het tragikomische verraadt. De Koude Oorlog begon niet in Berlijn, maar in de straten van Athene, in december 1944, zoals we later zullen zien. Ook de eurocrisis begon in Athene, in 2010, teweeggebracht door de Griekse schuldenlast. Door een speling van het lot was Griekenland de geboorteplaats van zowel de Koude Oorlog als de eurocrisis. Als een klein land het epicentrum is van één wereldwijde ramp, is dat pech hebben. Twee rampen binnen de spanne van een mensenleven is een tragedie.

Er is nog een andere reden om naar het verleden te kijken tijdens het overdenken van Europa’s toekomst. Na het tumult toen Europa in 1971 uit de dollarzone was gegooid (het onderwerp van hoofdstuk 1) gingen de Europese landen als schapen in een storm op een kluitje staan. Maar terwijl de solidariteit van de jaren 1970 evolueerde in de richting van een slecht ontworpen gemeenschappelijke munt, ontstonden door een reeks schadelijke financiële reddingsoperaties psychologische breuklijnen bij de Alpen en langs de Rijn. Uit die barsten rijst een machtig en onbeheersbaar onheil (zie hoofdstuk 7 en 8) dat in staat is het Europaproject te verstoren en zelfs de hele wereld te destabiliseren. Deze recente verdeeldheid geeft aan dat het lichtzinnig zou zijn te vergeten dat Europa de afgelopen eeuw al tweemaal zo is ontwricht dat het de wereld en zichzelf kolossaal veel schade heeft toegebracht.

Op het moment dat een monetaire unie tussen verschillende landen begint af te brokkelen en de barsten zich steeds duidelijker aftekenen, kunnen de scherven alleen worden gelijmd door middel van oprechte dialoog en bereidheid om weer om de tafel te gaan zitten. Het gebrek aan een dergelijke dialoog leidde in de jaren 1930 tot de desintegratie van de eenheidsmunt van die tijd, de gouden standaard. En tachtig jaar later gebeurde het opnieuw, in een Europa dat inmiddels toch beter had moeten weten. Het duurde veel te lang voor de Europeanen begrepen dat 2008 het nieuwe 1929 was. In beide gevallen was Wall Street het epicentrum en begon de eenheidsmunt, toen de financiën waren weggesmolten, het krediet was verdampt en papieren activa in rook waren opgegaan, barsten te vertonen. Het duurde niet lang voor de arbeidersklasse van het ene land zich tegen de arbeidersklasse van alle andere landen keerde en protectionisme als de oplossing begon te zien. In 1929 uitte dat protectionisme zich in het devalueren van de eigen munt. In 2010 was het, zoals we zullen zien, de eigen arbeid die werd gedevalueerd. Het duurde niet lang voor de onderbetaalde Duitse arbeiders na een jammerlijk gelijkaardige kettingreactie de Grieken begonnen te haten, en de werkloze Griekse arbeiders de Duitsers. De eurozone werd geteisterd door een deflatiewind en zag zich gedwongen het lijf te redden door middel van export, en de hele wereld, inclusief de vs, keek nieuwsgierig waar deze postmoderne versie van 1930 op zou uitdraaien. Ze kijken nog steeds.

Schuld en schuldgevoel

‘Schuld is schuld!’ zei een andere hoge functionaris van de Bondsrepubliek Duitsland tijdens dat eerste officiële bezoek aan Berlijn. Toen ik dat hoorde, moest ik onwillekeurig denken aan wat Manilos Glezos, het Griekse symbool van het verzet tegen de nazi’s, in 2012 had geschreven in een boek met de titel Even If it Were a Single Deutsche Mark (‘Al was het een enkele Duitse mark’).[1] Het bevatte dezelfde boodschap als de uitspraak van die Duitse functionaris: ‘Schuld is schuld!’ Van de herstelbetalingen aan Griekenland moest elke Duitse mark betaald worden. Zelfs als er maar één Duitse mark terugbetaald werd, zou dat al een grof onrecht helpen tenietdoen. Net zoals het in Duitsland sinds de eurocrisis vanzelfsprekend wordt gevonden dat de Grieken onuitstaanbare wanbetalers zijn, zullen in Griekenland de nooit terugbetaalde Duitse oorlogsschulden misschien wel nimmer worden vergeven.

Toen ik probeerde een basis voor een akkoord met de Duitse minister van Financiën te vinden, was die botsing van morele standpunten wel het laatste wat ik kon gebruiken. Ethische kwesties zijn van wezenlijk belang voor het samenbrengen van mensen. Mensen moeten het verleden kunnen afsluiten vooraleer de etterende wonden kunnen helen, zoals de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie zo treffend heeft aangetoond. Maar als het gaat over moderne financiën en een complexe, slecht ontworpen muntunie, is die bijbelse kijk op de economie gevaarlijk. Schuld mag dan schuld zijn, een onbetaalbare schuld zal nooit worden betaald, tenzij die met beleid is geherstructureerd. Geen enkele Duitse tiener verdiende in 1953 – toen de vs tijdens een conferentie in Londen opriep de Duitse schuld aan onder andere Griekenland af te schrijven (te verlagen) – een ellendig leven omwille van onbetaalbare schulden die door een vorige generatie waren gemaakt, en hetzelfde geldt voor de Griekse tieners van 2010.

Toen ik die uitspraak hoorde, dacht ik: Nou nou! Het zal niet gemakkelijk worden om nader tot elkaar te komen tijdens deze bijeenkomsten. De schuldengeschiedenis begon te veranderen in een zedenles zonder einde. Europa is een oud continent en onze onderlinge schulden gaan decennia, eeuwen, millennia terug. We keken aan tegen een economische crisis waarin elke nieuwe schuld slechts een bijproduct was van de bestaande berg van overgeërfde verplichtingen.

Want laten we niet vergeten: het kapitalisme kwam pas echt tot ontplooiing toen schuld en moraliteit werden losgekoppeld. Pas toen schuldgevangenissen waren vervangen door beperkte aansprakelijkheid en de kredietbanken de schuldgevoelens van leners uit de weg hadden geruimd, konden door ‘de snelle verbetering der productiemiddelen […] en de enorm verbeterde communicatiemogelijkheden alle, ook de meest barbaarse volken’ tot ‘de kring van de beschaving’ toetreden, om maar even niemand anders dan Karl Marx te citeren.[2]

Mijn antwoord in Berlijn was dat de Griekse staatsschuld eerst geherstructureerd moest worden om zo een groeispurt te creëren die ons zou helpen onze schulden af te betalen. Het voorstel kreeg niet de minste bijval.

Spoken uit een gemeenschappelijk verleden

Op de dag dat onze regering werd ingezworen, eind januari 2015, legde premier Alexis Tsipras een krans bij een gedenkteken voor de Griekse patriotten die door de nazi’s waren geëxecuteerd. De internationale pers zag dit als een symbolische daad van verzet tegen Berlijn en insinueerde dat we een parallel probeerden te trekken tussen het Derde Rijk en de door Duitsland geleide eurozone die Griekenland in een ijzeren greep hield. Dat maakte het niet gemakkelijker om vrienden te maken in Berlijn, zeker niet op het ultrastrenge ministerie van Financiën.

Omdat ik het noodzakelijk vond om duidelijk te maken dat onze regering geen enkele parallel tussen nazi-Duitsland en de hedendaagse Bondsrepubliek had willen trekken, nam ik een berekend risico: ik schreef de volgende woorden, die deel uit zouden maken van mijn statement in de gezamenlijke persconferentie met Dr. Schäuble. Ze waren bedoeld als handreiking:

Als minister van Financiën in een regering die verkeert in een noodsituatie, veroorzaakt door een verschrikkelijke, schulddeflatoire crisis, heb ik het idee dat niemand de Grieken beter kan begrijpen dan Duitsland. Niemand begrijpt beter dan het volk van dit land dat een in het slop geraakte economie, gecombineerd met rituele nationale vernedering en oneindige hopeloosheid, ervoor kan zorgen dat er een slangenei in je maatschappij wordt uitgebroed. Als ik vanavond terug naar huis reis, keer ik terug naar een parlement waar de derde partij een nazipartij is.

Toen onze premier vlak na zijn beëdiging een krans legde bij dat iconische monument in Athene, was dat een teken van verzet tegen het opnieuw opkomende nazisme. Duitsland mag er trots op zijn dat het nazisme hier is uitgeroeid. Maar het is een wrede ironie dat het nazisme nu de kop opsteekt in Griekenland, waar het ooit zo vurig is bestreden.

We vragen de hulp van het Duitse volk in onze strijd tegen die mensenhaat. We hebben onze vrienden in dit land nodig om pal te kunnen staan in dit naoorlogse Europese project, en ervoor te zorgen dat de trotse Europese naties nooit meer uit elkaar zullen kunnen worden gedreven zoals toen, na de depressie van 1930. Wij gaan onze plicht niet uit de weg. Onze Europese partners ook niet, daar ben ik van overtuigd.

Noem het naïef, maar ik beken dat ik een positieve reactie op mijn korte speech had verwacht. In plaats daarvan volgde er een oorverdovende stilte. De volgende dag werd ik in de Duitse pers verketterd omdat ik het had gewaagd op het Duitse ministerie van Financiën aan de nazi’s te refereren, terwijl ik in de Griekse media werd gevierd omdat ik Dr. Schäuble een nazi had genoemd. Toen ik thuis in Athene die uiteenlopende reacties las, werd ik heel even wanhopig.

Om mijn woede over Europa’s introversie en het gemak waarmee we ons tegen elkaar keerden wat te koelen, besloot ik een andere Griek de schuld te geven: Aesopus. Zijn simplistische fabel had duidelijk een lange schaduw over de waarheid geworpen en zette nu het ene trotse Europese land tegen het andere op. Onder Aesopus’ invloed werden partners vijanden, dreigden alle Europeanen de verliezer te worden, en waren de enige schimmige winnaars de racisten en zij die zich altijd al tegen de Europese democratie hadden gekant. Dit boek presenteert een ander verhaal, in de hoop het tegenoverstelde te bewerkstelligen.

Het is nog niet te laat. We hebben alles nog te verliezen.

[1] Glezos, wiens politieke activisme begon in mei 1941, toen hij samen met Apostolos Santas de muren van de Akropolis beklom om daar achter de rug van de Duitse bewakers om de swastikavlag neer te halen, is de leider van de campagne om herstelbetalingen aan Griekenland van Duitsland te eisen, en, nog schrijnender, om de Duitse staat een gedwongen ‘lening’ te laten terugbetalen die het Duitse opperbevel tijdens de bezetting van de Bank van Griekenland heeft gevorderd.

[2] Karl Marx en Friedrich Engels, Het Communistisch Manifest.

1. En de zwakken ondergaan wat ze moeten ondergaan

‘Mijn filosofie is dat alle buitenlanders erop uit zijn om ons te naaien, en dat het onze taak is om hen te naaien voordat ze die kans krijgen.’

john connally[3]

Het was hartje zomer in Camp David, het buitenverblijf van de Amerikaanse president, toen John Connally, minister van Financiën onder Nixon en voormalig gouverneur van Texas, zijn president overhaalde om de beruchte ‘Nixonschok’ op de nietsvermoedende Europese regeringsleiders los te laten. Na een weekend van intens overleg met zijn voornaamste raadgevers besloot president Nixon een opzienbarende aankondiging te doen, live op tv: het mondiale monetaire stelsel dat Amerika had ontworpen en sinds het einde van de oorlog had gestimuleerd, zou in één klap worden ontmanteld.[4] De datum was zondag, 15 augustus 1971.

Een paar uur na de aankondiging op tv, op slag van middernacht, vertrok er een militair transportvliegtuig van Andrews Air Force Base naar Europa, met aan boord Paul Volcker, Connally’s onderminister. Hij zou de confrontatie aangaan met Europese ministers van Financiën, die toch al een zenuwinzinking nabij waren.[5] Ondertussen maakte Connally zelf zich op om de natie toe te spreken alvorens naar Europa te vliegen om daar aan een kluitje arrogante Europese premiers, bondskanselieren en presidenten mee te delen dat het spel uit was. Washington was van plan een einde te maken aan het mondiale financiële systeem dat het in 1944 had ontworpen en sinds die tijd liefdevol had gestimuleerd.

Terwijl Volcker de Europese ministers van Financiën en bankiers in Londen en Parijs probeerde gerust te stellen, bracht Connally de boodschap hoogstpersoonlijk en zonder er doekjes om te winden over aan hun staatshoofden. Zijn boodschap was in feite: heren, jarenlang hebt u denigrerend gedaan over ons beheer van het naoorlogse mondiale financiële stelsel – het stelsel dat we hadden gecreëerd om het ú mogelijk te maken op te rijzen uit de as van de branden die u zelf had gesticht. U hebt zich gepermitteerd de geest en de wetten ervan met voeten te treden. U ging ervan uit dat we dit stelsel als een soort Atlas maar zouden blijven steunen, ongeacht de kosten en ondanks uw beledigingen en sabotage. Maar u had het mis! Afgelopen zondag heeft president Nixon de band tussen onze dollar en de goudprijs verbroken.[6] We zullen eens zien hoe dat voor u uitpakt! Zelf denk ik dat uw munteenheden, die als reddingsbootjes uit het schip uss Dollar zijn gegooid en nu zullen worden geteisterd door golven waar ze nooit voor zijn bedoeld, op elkaar zullen invaren en niet in staat zullen zijn hun eigen koers te varen.[7]

En in een zin die nog steeds door Europa galmt, vatte Connally het geheel kort, pijnlijk en meedogenloos samen: ‘Heren, de dollar is ónze munt. En vanaf nu is het úw probleem.’[8]

De Europese leiders zagen de ernst van de situatie onmiddellijk in, maar ze reageerden met een reeks ondoordachte acties waarmee ze van de ene fout in de andere tuimelden. Veertig jaar later zou de apotheose bereikt worden: de huidige situatie in Europa.

In 2010 stond Europa oog in oog met de consequenties van veertig jaar opeengestapelde fouten (zie hoofdstuk 2, 3 en 4). De eurocrisis was veroorzaakt door flaters die terug te voeren zijn op de gebeurtenissen van 1971, toen Europa door Nixon, Connally en Volcker uit de zogenoemde dollarzone werd gegooid.[9] Ook de aaneenrijging van fouten die de Europese leiders maakten in hun reactie op de crisis van na 2010 (zie hoofdstuk 5 en 6) is toe te schrijven aan Europa’s onbeholpen reactie op de Nixonschok.

Dit hoofdstuk gaat over die cruciale historische gebeurtenis.

Het zat eraan te komen

Nixon volgde de lompe filosofie van Connally niet zomaar. Noch was Connally’s filosofie zo lomp als hij mensen graag wilde doen geloven. Het naoorlogse mondiale financiële systeem dat Nixon in de zomer met zijn toespraak naar de prullenmand van de geschiedenis verwees, kraakte al een hele tijd in zijn voegen. Als het schip zou zinken, dreigde het de hele naoorlogse Amerikaanse hegemonie met zich mee naar de bodem te sleuren.

Ook Lyndon B. Johnson, Nixons directe voorganger in het Witte Huis, Connally’s politiek mentor en net als Connally een Texaan, had begrepen dat het door de Amerikanen ontworpen naoorlogse financiële systeem niet lang meer kon blijven bestaan.[10] In 1966 al beweerde president Johnson in een discussie met Francis Bator, zijn plaatsvervangende nationale veiligheidsadviseur, dat hij van plan was de dollar los te koppelen van de waarde van het goud, waar het mondiale systeem op berustte: ‘Ik weiger een deflatoir beleid te voeren, mijn eigen buitenlandbeleid te ondermijnen door ons hulpbeleid uit te hollen of onze troepen terug te trekken, of de protectionistische kant op te gaan alleen om de Fransen 35 dollar per ounce voor hun goud te kunnen blijven betalen.’[11] Johnson raakte echter afgeleid door zijn Great Society-programma en de intensivering van de Vietnamoorlog. Daarnaast kon hij zich er niet toe zetten om het mondiale systeem dat de administratie van Franklin D. Roosevelt (de zogenoemde New Dealpolitici) twintig jaar eerder had opgezet op te blazen, dus liet hij het maar voortkabbelen.[12]

Ook Nixon probeerde, toen hij eenmaal in het Witte Huis zat, het onvermijdelijke uit te stellen. Hoewel zijn bekvechtende beleidsmedewerkers er steeds meer van overtuigd raakten dat het mondiale financiële systeem niet meer functioneerde, zouden hun waarschuwingen alleen nooit voldoende zijn geweest om zijn schokkende boodschap (en John Connally) op de verbouwereerde Europeanen los te laten. Eigenlijk achtte hij zich pas vrij om dat besluit te nemen na een aantal agressieve zetten van Franse, Duitse en Britse zijde in de periode tussen 1968 en de zomer van 1971, zoals we hierna zullen zien. Na deze onbezonnen uitdagingen aan het adres van Amerika zagen Connally en ‘die verdomde Volcker’[13] kans om de president ervan te overtuigen dat er geen alternatief meer was: hij móést het internationale monetaire Bretton Woodssysteem afdanken en hij móést Europa laten vallen.

Had het allemaal anders kunnen aflopen? In 1971 wist iedereen dat het naoorlogse Bretton Woodssysteem ondermijnd was door grote onderliggende economische krachten waar de Verenigde Staten noch de Europese landen controle over hadden. De Europese leiders probeerden het wankelende systeem echter niet in onderling overleg te hervormen, maar overspeelden hun zwakke hand tegenover een kordate hegemoon. Daar moesten ze nu voor boeten. En Europa boette. Europa boet nog steeds, van Dublin tot Athene en van Lissabon tot Helsinki.

Een simpel plan voor een aangeslagen Europa

Het financiële systeem dat president Nixon in 1971 ‘afdankte’, werd in 1944 gecreëerd in de conferentiezalen van het Mount Washington Hotel, in het stadje Bretton Woods in New Hampshire. De ongerepte natuur stond in schril contrast met wat er op dat moment met bloed en staal in Europa en het Stille Oceaangebied werd teweeggebracht.

De conferentie in Bretton Woods vond drie weken na d-day plaats, en de gruwelijke prijs die daar was betaald was nog niet verwerkt door tienduizenden – grotendeels Amerikaanse – gezinnen. In de loop van de conferentie bevrijdde het Rode Leger ten koste van vele mensenlevens de stad Minsk, voerde de Amerikaanse luchtmacht het zwaarste bombardement op Tokio uit sinds 1942, viel Siena in de handen van Algerijnse troepen onder leiding van generaal Charles de Gaulle, en werd Londen genadeloos bestookt met v1-raketten. Op 20 juli, de dag voordat de conferentie met succes werd afgesloten, leidde Claus von Stauffenberg een aanslag op Adolf Hitler in diens bunker in Rastenburg. Hoewel hij en zijn medesamenzweerders niet slaagden, was het een teken aan de wand. Juli 1944 was ontegenzeglijk het moment waarop de geallieerden konden beginnen met het plannen van de naoorlogse orde.

Met hun gedachten nog bij het conflict aan het thuisfront, niet eens zeker van hun eigen positie in die naoorlogse orde, werkten de afgevaardigden van de veertig geallieerde mogendheden in de drie weken die de conferentie duurde een indrukwekkend financieel akkoord uit. Weldra zouden in Europa de wapens zwijgen. De Sovjet-Unie was nog niet naar voren gekomen als de nieuwe vijand. De New Dealpolitici die in Amerika aan de macht waren, begrepen dat de vs voor de historische taak stond het mondiale kapitalisme naar zijn beeld en gelijkenis te scheppen.

Tijdens de openingsrede op 1 juli 1944 beloofde president Roosevelt dat zijn regering alle restanten van het Amerikaanse isolationisme van tafel zou schuiven: ‘De economische gezondheid van een natie’, zo verkondigde hij, ‘is vanzelfsprekend een zaak van haar buren, veraf en dichtbij.’ Het was duidelijk dat de vs, het enige land (op het nietige Zwitserland na misschien) dat uit de oorlog was gekomen met een intact monetair stelsel, een bloeiende industrie en een gezond handelsoverschot, van plan was een door oorlog verscheurde wereld onder zijn vleugel te nemen.

Een van de slachtoffers van de oorlog in Europa was het geld. De aan de nazi’s gelieerde regimes in de bezette landen hadden om de oorlogsinspanningen van de as te steunen zo veel lokale valuta gedrukt dat het Europese geld minder waard was dan het papier waar het op was gedrukt. En zelfs in landen die aan de bezetting waren ontsnapt, zoals Groot-Brittannië, hadden de grote oorlogsuitgaven en de ineenstorting van de handel geleid tot overheidsschuld en kapitaalvernietiging, waardoor de valuta waardeloos was geworden, in elk geval voor de internationale handel. De goede oude dollar was kortom als enige munt nog in staat de wereldhandel te smeren.

Washington begreep dat zodra de Duitse troepen waren verslagen de eerste taak de herintroductie van de Europese valuta’s zou zijn. Dat was natuurlijk gemakkelijker gezegd dan gedaan. Het Europese goud was uitgegeven of gestolen, fabrieken en infrastructuur lagen in puin, er trokken hordes vluchtelingen over de Europese wegen en in de concentratiekampen hing nog de stank van de onbeschrijflijke wreedheden die er waren begaan – Europa had behoefte aan veel meer dan versgedrukte bankbiljetten. Iets moest de nieuwe briefjes wáárde geven. Het zal wellicht niemand verrassen dat de New Dealers bedachten dat dat ‘iets’ de dollar moest zijn. Amerika wilde zijn valuta delen met de Europese landen die aan het eind van de oorlog onder zijn geopolitieke paraplu stonden te schuilen. In de praktijk betekende dit dat er nieuwe Europese valuta’s moesten komen, ondersteund door een vaste dollarkoers, wat inhield dat een bepaalde hoeveelheid Duitse marken, Franse franken, Britse ponden of zelfs Griekse drachmen een zekere, constante hoeveelheid dollars waard zouden zijn. Met die garantie zou het nieuwe Europese geld onmiddellijk mondiale waarde krijgen.

Maar zou de dollar zo niet onderuit worden gehaald? Als de dollar het anker was voor de nieuwe Europese valuta’s, wat was dan de waarde van de dollar zelf? Het antwoord lag in de rijke traditie van het koppelen van papiergeld aan edelmetalen die geen alchemist kon namaken: Amerika garandeerde een vaste wisselkoers tussen de dollar en het goud dat werd bewaard in een bunker onder het gebouw van de New York Federal Reserve en in Fort Knox.

Het was een simpel plan voor een nog simpelere wereld: elke eigenaar van een gegeven aantal dollars (men kwam uiteindelijk uit op vijfendertig), ongeacht zijn nationaliteit of locatie op deze planeet, had onvoorwaardelijk recht op een ounce goud uit de kluizen van de vs. En elke bezitter van een stapeltje van het nieuwe Europese geld zou gegarandeerd een bepaald aantal dollars krijgen, die op hun beurt weer gegarandeerd recht gaven op het Amerikaanse goud. In feite werden de door goud geschraagde dollars de stok achter de deur van een nieuw mondiaal financieel stelsel, dat de geschiedenis is ingegaan als het Bretton Woodssysteem.

De discipel troeft de meester af

Tijdens de Bretton Woodsonderhandelingen werd president Franklin D. Roosevelt vertegenwoordigd door Harry Dexter White, een econoom die na Roosevelts New Deal bij de overheid ging werken. New Dealers zoals White hadden hun sporen verdiend in de jaren 1930, na de ineenstorting van de vrije financiële markten in 1929 en de daarop volgende Grote Depressie. Hun ambitie was om de ellende en hopeloosheid tegen te gaan door de bestaande federale instellingen uit te breiden en nieuwe in het leven te roepen, om zo een volgend 1929 te voorkomen. Bretton Woods gaf White de mogelijkheid de New Deal op het mondiale doek te projecteren. Hij had tot taak te voorkomen dat ambitieuze Europeanen het ontwerp van het nieuwe financiële stelsel scheef zouden trekken om er zelf beter van te worden. White was een overtuigd New Dealer en een keynesiaans econoom.[14]

Whites economische opvattingen waren zwaar beïnvloed door de geschriften van Cambridge-econoom John Maynard Keynes. Door een heerlijke speling van het lot was de enige Europeaan met wie hij het in Bretton Woods aan de stok kreeg diezelfde John Maynard Keynes, die door de regering van nationale eenheid van Winston Churchill was gestuurd als vertegenwoordiger van het laatste – en afbrokkelende – Europese rijk.[15]

Keynes had alles uitgewerkt voor hij naar Amerika afreisde. Hij had een scherpe kijk op hoe het mondiale kapitalisme werkte, een uniek, helder beeld van de economische krachten die de oorzaak waren van de Grote Depressie, een uitgekiend plan voor de wederopbouw van de mondiale financiën en, als klap op de vuurpijl, het taalgevoel van een dichter en het verhalend talent van een schrijver.[16] De enige persoon die in Bretton Woods kon verhinderen dat hij met dit nieuwe mondiale stelsel de kroon op zijn werk kon zetten, was zijn Amerikaanse discipel, Harry Dexter White. En dat is precies wat er gebeurde.

Keynes’ voorstel was een intellectueel hoogstandje. White haalde zijn kracht uit de economische en militaire macht van de vs. Keynes pleitte voor een mondiaal systeem dat het kapitalisme voor een ongelooflijk lange tijd zou hebben gestabiliseerd. White had de opdracht om er een systeem door te drukken dat paste bij de nieuwe macht van de vs, maar dat alleen zou kunnen bestaan zolang Amerika het surplusland bij uitstek bleef. Het was dus onvermijdelijk dat beide mannen zouden botsen en dat White zou zegevieren, ook al had Keynes zijn tegenstander op elk theoretisch punt overtuigd.

En zo gebeurde het dat in juli 1944, met d-day nog vers in het geheugen, met Amerikaanse troepen in opmars in Europa en Oost-Azië, en met de rest van de wereld bij Amerika in het krijt, Keynes verslagen naar Londen terugkeerde. Hij weigerde ooit nog iets te zeggen over het akkoord dat hem uiteindelijk van Amerikaanse zijde was opgedrongen, of over zijn eigen plan, dat door White in het Mount Washington Hotel was getorpedeerd. Kort daarna stopte Keynes zijn resterende energie in een andere onderhandeling met de New Dealpolitici van Washington, tijdens een conferentie in Savannah, Georgia, ditmaal om ze ervan te overtuigen de gigantische Britse oorlogslening kwijt te schelden. Veel succes had hij niet. Tijdens de onderhandelingen, die hij omschreef als ‘hels’, kreeg hij zijn eerste hartaanval. Kort na zijn terugkeer in Engeland, op zijn 62ste, maakte een tweede hartaanval een einde aan zijn leven.

Het antwoord van de Meliërs

Veertig jaar later, in 1988, toen ik in King’s College, Cambridge, door Keynes’ essays en boeken bladerde, viel mijn oog op de Peloponnesische Oorlog van Thucydides in het oorspronkelijke Oudgrieks. Ik nam het boek ter hand en bladerde er snel doorheen. Daar, onderlijnd met potlood, stond de beroemde passage waarin de machtige Atheense generaals aan de hulpeloze Meliërs uitlegden dat ‘recht’ alleen geldt onder ‘gelijken’ en waarom ze dus van plan waren ‘te doen waar ze zin in hadden’: omdat ‘de sterken doen wat ze willen en de zwakken ondergaan wat ze moeten ondergaan.’[17]

Die woorden speelden door mijn hoofd tijdens de lente van 2015, toen ik werd geconfronteerd met onze geldschieters en hun onvermoeibare pogingen om onze regering de grond in te stampen. Ik weet zeker dat ze ook door Keynes’ hoofd zullen hebben gespeeld in Bretton Woods. Maar ik vraag me af of ook hij in de verleiding is gekomen om zijn tegenstanders te antwoorden met de woorden van de Meliërs die, in een poging zichzelf te redden, een beroep deden op het Atheense eigenbelang: ‘Dan moet u volgens ons (aangezien u ons dwingt onze argumenten op eigenbelang te baseren, en niet op fatsoen) het principe niet tenietdoen dat degenen die in het ongeluk zijn gestort […] behoorlijk moeten worden behandeld, ook wanneer hun macht niet zo ver strekt. En dat is een principe dat voor u evenzeer geldt, want uw eigen ondergang zou gevolgd worden door een verschrikkelijke wraak en een voorbeeld zijn voor de hele wereld.’[18]

De arrogante Atheners zullen nog wel aan die woorden hebben teruggedacht toen hun gezworen vijanden, de Spartanen, met moord en verwoesting in de zin over de Atheense muren klommen. Na de Grote Oorlog had Keynes een gelijkaardig argument gebruikt om de geallieerde winnaars te waarschuwen dat de wraakzuchtige bepalingen waar ze Duitsland in Versailles aan hadden onderworpen, een boemerang waren die bij zijn terugkomst het fundament van hun eigen belangen zou raken[19] – wat natuurlijk ook gebeurde: het Verdrag van Versailles veroorzaakte in Duitsland de economische crisis waardoor Adolf Hitler aan de macht kwam. Misschien geven de woorden van de Meliërs ook weer hoe de nog levende New Dealpolitici zich voelden halverwege de jaren 1960, toen het Bretton Woodssysteem dat White er tegen Keynes’ zin had doorgedrukt, uit elkaar begon te vallen. Maar toen was het natuurlijk al te laat om er nog iets aan te doen. Bretton Woods liep op zijn einde en de Nixonschok demonstreert alleen de genadeloze efficiëntie waarmee Amerikaanse functionarissen zich met nieuwe onaangename realiteiten verzoenen. Dit in scherp contrast met hun Europese tegenhangers, die zich zo lang mogelijk aan mislukte projecten blijven vastklampen.

Toen het eindelijk zo ver was, zorgde de Nixonschok ervoor dat Amerika, in tegenstelling tot Athene, van de pracht en praal der onbetwiste oppermacht zou kunnen blijven genieten – in elk geval tot 2008. Dat was in feite wat John Connally zijn president had voorgesteld: ‘Naai hen voordat ze ons naaien!’ Europa en Japan werden dus flink genaaid,[20] maar hetzelfde gold voor het politieke project van de New Dealers die in 1944 Keynes’ voorstellen hadden getorpedeerd. Sinds 1965 hadden de politici van de New Deal en hun opvolgers zelfs elke strijd tegen de opnieuw opkomende Republikeinen verloren. Hun totale onvermogen om het idee achter de New Deal te laten herleven, zelfs bij Democratische presidenten die daar misschien voor open hadden gestaan (zoals Jimmy Carter, Bill Clinton of Barack Obama), kan aantoonbaar worden teruggevoerd op hun afwijzing van Keynes’ voorstellen van 1944.[21]

Mooiweerrecycling

Keynes’ voorstel was internationalistisch en multilateraal tot op het bot. Het was historisch onderbouwd (door de Wall Streetcrash van 1929) en gestaafd door een idee dat iedereen, behalve natuurlijk de meeste professionele economen, logisch vond: er is een wezenlijk verschil tussen het mondiale kapitalisme en de solitaire economie van Robinson Crusoë.

Dat betekent dat een gesloten, autarkische (dat wil zeggen onafhankelijke) economie, zoals die van Robinson Crusoë in het boek, of misschien die van het hedendaagse Noord-Korea, dan arm, solitair en ondemocratisch mag zijn, zo’n economie blijft in elk geval verschoond van problemen die worden veroorzaakt door de tekorten of overschotten van andere economieën.[22] Daartegenover staan de moderne economieën, die in een onderlinge, meestal asymmetrische relatie tot elkaar staan. Denk bijvoorbeeld aan Griekenland in relatie tot Duitsland, Arizona in relatie tot het naburige Californië, Noord-Engeland en Wales in relatie tot Londen en omstreken, of zelfs de vs in relatie tot China – allemaal voorbeelden van een hardnekkig gebrek aan evenwicht. Gebrek aan balans is kortom de norm, niet de uitzondering.

In 1944 gaf Keynes toe dat er gezien Europa’s erbarmelijke staat geen andere mogelijkheid was dan een regime van vaste wisselkoersen die grotendeels op de dollar steunden. Maar hoewel de dollarisering van Europa één probleem oploste, zou het systeem volgens hem groeiende handelstekorten veroorzaken die uiteindelijk verschrikkelijke gevolgen zouden krijgen, eerst voor de tekortlanden en daarna voor alle andere. In een wereld van hardnekkige overschotten en tekorten zouden vaste wisselkoersen instabiliteit veroorzaken, waarschuwde hij. Zijn logica was geworteld in de gebeurtenissen die hadden geleid tot de Grote Depressie, de New Dealpolitici zo welbekend, en luidde als volgt.

Net zoals de schuld van de een de winst van de ander is, is het tekort van het ene land het surplus van het andere. In een asymmetrische wereld wordt het geld dat de surpluseconomieën vergaren door meer aan de tekorteconomieën te verkopen dan die van hen kopen, opgeslagen in banken. Vervolgens komen die banken in de verleiding om te veel terug te lenen aan de tekortlanden of - regio’s; omdat daar minder geld rondgaat, liggen de rentetarieven namelijk hoger. Zo houden de banken in de welvarende periodes de schijn van evenwicht op. Als het ernaar uitziet dat de wisselkoers niet of nauwelijks zal veranderen, hoeven banken zich geen zorgen te maken over een eventuele devaluatie die hun debiteuren in de problemen zou brengen, en zijn ze dus geneigd meer aan tekortlanden te lenen. In die zin zijn bankiers mooiweersurplusrecyclers. Ze profiteren van het feit dat ze een deel van het overschot van de surpluslanden kunnen recyclen bij de tekortlanden.

Maar als de wisselkoers vastligt, zijn de banken niet te houden – zolang de regenwolken nog niet aan de horizon zijn verschenen, de hemel blauw is en de financiële wateren rustig, gaan er bergen geld naar de tekortlanden. Die kredietlijn zorgt ervoor dat regio’s met een tekort almaar meer kunnen blijven kopen van de surpluseconomieën, die flink aan die export verdienen. Import-exportbedrijven groeien overal als kool, de inkomens gaan er in zowel de surplus- als de tekortlanden op vooruit, het vertrouwen in het economische stelsel groeit gestaag, de overschotten worden groter en de tekorten dieper.

Zolang het mooie weer blijft voortduren, gaat het recyclen door. Maar dat kan niet eeuwig blijven duren. Net zoals een zandhoop onvermijdelijk en plotsklaps in elkaar zakt wanneer de kritieke korrel valt, zo zal ook handel die door de verkoper wordt gefinancierd op een gegeven moment pijnlijk verkrampen. Niemand kan voorspellen wanneer het gebeurt, maar alleen dwazen betwijfelen dát het zal gebeuren. Het equivalent van de kritieke zandkorrel is dan die ene container geïmporteerde goederen die niet opgehaald wordt door een failliete importeur, of een lening die niet meer kan worden afgelost door een overbelaste vastgoedontwikkelaar. Er is maar één zo’n bankroet in een tekortland voor nodig om een maalstroom van paniek onder de banken van surpluslanden te doen ontstaan.

Opeens veranderen de zelfverzekerde, wereldwijze bankiers in angsthazen. Meteen is het voorbij met de lakse leningsvoorwaarden; opeens komen er helemaal geen leningen meer. De importeurs, ontwikkelaars, regeringen en stadsraden in de tekortregio’s, die inmiddels afhankelijk van de banken zijn geworden, kunnen in hun eigen sop gaarkoken. Huizenprijzen kelderen, openbare werken worden gestaakt, kantoorgebouwen worden spooktorens, winkels worden dichtgetimmerd, inkomens verdwijnen en regeringen kondigen bezuinigingen aan. De banken blijven zitten met bergen ‘slechte leningen’. De paniek bereikt een oorverdovend hoogtepunt en Keynes’ onvergetelijke woorden galmen eens te meer: ‘Zodra er een storm opkomt’, gaan bankiers zich gedragen als ‘mooiweermatrozen’ die ‘het bootje dat hun redding had kunnen zijn tot zinken brengen in hun verwoede pogingen om hun buurman eraf te duwen en er zelf in te klimmen’.[23]

Mooiweersurplusrecycling leidt onvermijdelijk tot een crash en daarmee tot het eind van álle recycling. Dat was zo in 1929, en dat is in Europa zo sinds 2008.

Politiek surplusrecyclen, of barbaarsheid

Als de waarde van de valuta van een land daarentegen flexibel is, kan ze na zo’n periode van onhoudbare handel en geldstromen de klap van een bankencrisis opvangen, als een soort schokdemper. Toen IJsland in 2008 kopje-onder ging door onhoudbare bankierspraktijken, kelderde de waarde van de valuta, werd de vis die het eiland exporteert naar Canada en de vs spotgoedkoop, trokken de inkomsten aan en, belangrijker, krompen de in lokale valuta luidende schulden (uitgedrukt in dollars, euro’s en ponden tenminste). Daarom kon IJsland zo snel van die enorme klap herstellen.

Maar als er een vaste ruilverhouding bestaat tussen de munt van een tekortland en de munt van handelspartners met een overschot, staat de internationale waarde van de lokale munt vast. Dat klinkt geweldig als je in zo’n land woont en een groot deel van het geld van dat land bezit. Maar het is funest voor de grote meerderheid van de mensen, die er maar een klein deel van bezitten. Als de reeks faillissementen eenmaal is ingezet, zijn de inkomens gedoemd omlaag te gaan, terwijl de overheidsschulden en privéschulden bij de buitenlandse banken gelijk blijven. De prijs van een vaste wisselkoers is een bankroete staat die zijn kapitaalarme burgers en failliete private sector in een dodelijke greep houdt. Een vicieuze cirkel, een rampzalige maalstroom resulteert voor de meeste mensen in schuldslavernij, voor het land in stagnatie en voor de staat in schande.

John Maynard Keynes wist dit maar al te goed,[24] evenals Harry Dexter White, die in de jaren 1930 de ellende zelf had meegemaakt en dus zelf had kunnen ervaren wat er gebeurt als de lasten van de aanpassing als een molensteen op de schouders van de zwakste partij terechtkomen – dat wil zeggen, op de debiteuren in de tekortregio’s waar inkomens worden afgeknepen, investeringen verdwijnen en alleen het zwarte schuldengat en de verliezen van de banken nog blijven groeien. White snapte het prima, net als de Grieken, de Ieren, de Spanjaarden en vele andere Europeanen vandaag.

Omdat White bekend was met het probleem, was hij het met Keynes op één belangrijk punt eens: er was een alternatief schokdempingsmechanisme nodig voor het nieuwe mondiale systeem. Een mechanisme dat er in de jaren 1920 niet was geweest voor de gouden standaard, en dat Europa tragisch genoeg ook vandaag weer mist. Een mechanisme dat in werking kon treden als de bankiers het mooiweerrecyclen voor gezien hielden, en kon voorkomen dat de vicieuze cirkel zou gaan draaien en eerst de tekortlanden en daarna het mondiale kapitalisme zou meesleuren in een nieuwe neerwaartse spiraal van depressie en barbaarse conflicten. Wat voor mechanisme moest dat dan zijn? Het antwoord was: een combinatie van politieke instellingen die het recyclen van de overschotten overneemt zodra het mooiweersurplusrecyclen ophoudt.

De New Dealpolitici die White in Bretton Woods vertegenwoordigde, hadden dat varkentje in Amerika al gewassen. Ze hadden federale instellingen in het leven geroepen die tot taak hadden in tijden van crisis de overschotten daar te recyclen waar ze het hardst nodig waren. Politiek surplusrecyclen, kortom. Dat was namelijk precies waar de New Deal tien jaar voor Bretton Woods voor bedoeld was geweest: de sociale zekerheid, het federale depositogarantiestelsel dat werd beheerd door de Federal Deposit Insurance Corporation (fdic) voor alle banken in alle staten, de ziektekostenverzekering, de voedselbonnen, het defensiebudget – ze waren stuk voor stuk bedoeld om met politiek surplusrecyclen de Grote Depressie te bestrijden en volgende depressies te voorkomen.[25]

Het therapeutische effect van dit politieke surplusrecyclingmechanisme kan nog steeds worden gevoeld in Amerika. Na de crash van 2008 was Nevada een van de staten waar de pijn het meest werd gevoeld. Toen bleek dat het aantal werklozen, faillissementen en sluitingen in Las Vegas en zijn buitenwijken fors steeg, werd het geld voor de vele werkloosheidsuitkeringen en het overeind houden van de banken van Nevada niet betaald door de belastingbetalers, maar door de federale regering en de monetaire autoriteiten van Washington, de Amerikaanse nationale bank (de Fed) en de fdic.[26]

Dit deed de rest van de vs niet zomaar uit solidariteit met de staat Nevada; het was een automatisch mechanisme dat in werking trad om te voorkomen dat de malaise in Nevada zich verder door het land zou verspreiden. Door middel van de sociale zekerheid, interventie van de fdic, de ziektewet en andere mechanismen werden de overschotten van surplusstaten zoals Californië, New York en Texas automatisch naar Nevada doorgesluisd om de rot tegen te gaan. Veel Amerikanen beschouwen dit politieke surplusrecyclingmechanisme als vanzelfsprekend en vergeten dat het ooit is ingesteld door de regering Roosevelt, niet zo heel lang voor ze de conferentie in Bretton Woods organiseerde.[27]

Keynes had dus een goede reden om aan te nemen dat hij een New Dealpoliticus als White wel zou kunnen overtuigen om in het kader van Europa’s dollarisering een politiek mechanisme in te stellen dat de overschotten op mondiale schaal zou kunnen recyclen. Want als de dollarzone ook Europa en later Japan moest omvatten, was er een politiek surplusrecyclingsysteem nodig dat voor alle landen in Bretton Woods zou gelden.

‘Ons surplus, ons recyclingmechanisme’

Keynes’ plan voor het surplusrecyclen dat nodig was voor Bretton Woods was heerlijk ambitieus. Het behelsde de creatie van een nieuwe wereldmunt, een systeem van vaste wisselkoersen tussen deze wereldmunt en de nationale valuta’s, en een centrale wereldbank om het hele stelsel te beheren.

Zijn idee hierachter was dat overal financiële stabiliteit moest heersen. De overschotten en tekorten van de hele westerse wereld zouden bewaakt worden. Zodra een land in de problemen kwam en tekenen van crisis vertoonde, zouden er overschotten worden doorgesluisd om te voorkomen dat die crisis naar andere landen zou overslaan. Er zou een internationaal fonds in het leven worden geroepen om de rol van centrale wereldbank op zich te nemen en een wereldmunt uit te geven – de bancor, zoals Keynes hem voorlopig had genoemd. De bancor zou geen gedrukte valuta zijn, net zoals tegenwoordig de digitale cryptovaluta bitcoin niet in een fysieke vorm bestaat, maar alleen als cijfers op een spreadsheet of een digitaal apparaat. Elk land zou een bancorrekening hebben bij het Internationaal Monetair Fonds (imf), waar geld van afgeschreven werd als het goederen uit andere landen importeerde en waar andere landen geld op bijschreven als ze goederen en diensten inkochten. Alle internationale handel zou dus worden uitgedrukt in deze mondiale munt, terwijl de nationale valuta van elk land de lokale economie zou blijven smeren.

Essentieel in dit systeem was de vaste wisselkoers tussen de nationale valuta en de bancor, en dus tussen de nationale valuta’s van alle lidstaten. De raad van het imf, waarin alle lidstaten een zetel zouden hebben, zou die koersen centraal en in onderling overleg vaststellen. Daarna zouden ze waar nodig worden bijgesteld, zodat landen die voortdurend met een overschot zaten steeds meer bancors met hun munt zouden moeten kopen (waardoor hun export duurder zou worden en hun import goedkoper). Het omgekeerde zou gelden voor landen met een blijvend tekort.

Nog veel radicaler was dat het imf van Keynes, in de wetenschap dat het tekort van het ene land het surplus van het andere is, de bancorrekening van een land kon belasten als de balans van zijn import en export te ver naar één kant doorsloeg. Het idee was om beide soorten onbalans (te veel overschot of te grote tekorten, dus zowel de Duitslanden als de Griekenlanden van deze wereld) te ontmoedigen. Tegelijkertijd zou zo de bancoroorlogskas van het imf gespekt worden en kon, in tijden van crisis, een tekortland met problemen gesteund worden. Dit zou voorkomen dat het andere Bretton Woodslanden zou meesleuren in het zwarte gat van schulden en recessie.

Ook White was overtuigd van het belang van politiek surplusrecyclen binnen dit mondiale systeem. Alleen klonken Keynes’ voorstellen hem als Amerikaan belachelijk in de oren. Hij zal vast hebben gedacht: stelt die slinkse Engelsman nu echt voor dat de Europeanen een meerderheidsstem krijgen over wat er met óns surplus moet gebeuren? Dat kan hij toch niet menen?

Als goed Keynesiaan was White het ermee eens dat Bretton Woods meer moest doen dan alleen de westerse valuta’s aan de dollar koppelen. Hij erkende dat er een van bovenaf bestuurd (buiten de markt vallend) surplusrecyclingsysteem nodig was, wat natuurlijk in wezen betekende dat het Amerikaanse surplus richting Europa zou worden gerecycled. Maar als anti-imperialistisch en patriottisch New Dealer gruwde hij van het idee dat de failliete Europeanen, die de wereld in een tijdsspanne van dertig jaar al met twee wereldoorlogen door de mangel hadden gehaald en nog steeds verlangden naar de heroprichting van hun walgelijke rijkjes, het Amerikaanse surplus zouden controleren. Dat kon hij natuurlijk niet laten gebeuren. Amerika was de enige surplusnatie en dus zou alleen Amerika beslissen hoe, wanneer en naar wie het zijn surplus zou recyclen.

White luisterde beleefd terwijl Keynes zijn ambitieuze systeem uiteenzette, maar verwierp daarna onmiddellijk twee cruciale elementen. Het eerste idee dat op het hakblok ging, was dat van een nieuwe, mondiale schaduwvaluta (de bancor) die beheerd zou worden door een imf-comité waarin de vs maar een van de velen zou zijn. Het tweede waar hij zijn veto over uitsprak, was dat de surpluslanden – met andere woorden: de vs – belast zouden worden. Voor White was de teerling al geworpen: Europa zou aan de dollar gekoppeld worden, en de dollar was de nieuwe wereldvaluta. De bancor was een prima idee in een multilaterale wereld, maar niet serieus te nemen in een wereld waarin de dollar koning was. Bovendien vond hij het idee dat de raad van het imf, waar de Europeanen in de meerderheid zouden zijn, het Amerikaanse surplus zouden belasten, te belachelijk voor woorden. Het surplus was van de vs, en de vs zou zelf besluiten hoe het gerecycled moest worden, zonder daarvoor toestemming te moeten krijgen van een stelletje failliete Europeanen.

De verdediging van het rijk

Toen de Bretton Woodsconferentie ten einde liep, had White zo vrijelijk elementen uit het voorstel van Keynes geplukt dat de multilaterale geest volledig was verdwenen. Ja, er zou een imf opgericht worden, maar niet met de bedoeling om een nieuwe wereldvaluta uit te brengen.[28] Het verlies van de bancor en de officiële opwaardering van de dollar tot wereldvaluta betekende dat het imf niet als centrale wereldbank kon fungeren. Die rol kwam de facto terecht bij de Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve Bank (de ‘Fed’).

In plaats daarvan werd het imf de financiële raad van een miniversie van de Verenigde Naties, waar vertegenwoordigers van nationale regeringen, sommigen ‘gelijker’ dan anderen, voortdurend met elkaar sjacherden over de wisselkoers tussen de dollar en de andere valuta’s. De waarde van het goud werd vastgesteld op 35 dollar, ondanks Keynes’ waarschuwing dat het een gevaarlijk stap terug was om de nieuwe economie te dekken met een edelmetaal. Deze mondiale architectuur stelde de Fed voor een probleem: opeens moesten ze geld voor de hele wereld uitbrengen zonder directe invloed te hebben op de wisselkoers met de Duitse mark, de Franse frank, het Britse pond of enig andere Europese valuta.

De centrale banken van Europa stonden voor een gelijkaardige uitdaging: de politici onderhandelden over de wisselkoers (onder auspiciën van het imf), maar het beschermen van die koersen, voornamelijk tegen speculanten, was een zaak voor de centrale banken zelf.[29] Politici vinden het meestal vreselijk om de nationale munt te devalueren, ook al weten ze dat het resultaat van een dergelijke devaluatie voordelig is. Zo ging het bijvoorbeeld ook in Italië voor de komst van de euro: met elke devaluatie van de lire werden niet alleen de prijzen van Italiaanse exportproducten in Duitsland en elders verlaagd, maar ook de mark- en dollarwaarde van de leningen die eerder door de Italianen in lires waren afgesloten. Het grote publiek associeert devaluatie met mislukking, zwakheid, zelfs met nationale vernedering. Nieuwsberichten met grafieken die de neergang van het pond of de dollar laten zien, zijn slecht voor de populariteitscijfers van de Britse of Amerikaanse minister van Financiën. Bovendien: als er algemeen rekening mee wordt gehouden dat er opnieuw een devaluatie zit aan te komen, sluiten valutaspeculanten leningen af in de verzwakkende munt om daarmee een sterkere aan te kopen. Ze verwachten namelijk met die sterkere munt na de devaluatie meer van de zwakkere munt terug te kunnen kopen dan ze hadden geleend, waarna ze de lening kunnen afbetalen en het verschil in hun zak kunnen steken. Maar door de marktwerking wordt die verwachte devaluatie al snel realiteit: hoe meer van de zwakke valuta door speculanten wordt verkocht (ingewisseld voor een sterkere), hoe meer ervan beschikbaar komt, en hoe lager dus de prijs wordt (en daarmee de waarde).

Als politici dus de kans krijgen om een wisselkoers te ‘beschermen’ zullen ze die meestal grijpen. Dat houdt in dat ze precies het tegenovergestelde doen: ze gebruiken de voorraden van de sterkere munt uit de kluizen van hun centrale bank om hun eigen munt te kopen en het tij te keren. Zo groeit de spanning tussen de politici en hun centrale bank: omdat de centrale bankiers inzien dat dergelijke stappen het onderliggende probleem niet oplossen, maar alleen het onvermijdelijke uitstellen, hebben ze weinig zin hun reserves buitenlands geld te verspillen aan een gevecht tegen de bierkaai, zeker omdat de hogere wisselkoers die door dat gevecht bewerkstelligd wordt in het nadeel van de exporteurs is. Met andere woorden, door de politici de macht te geven de wisselkoersen vast te stellen leek het haast of het Bretton Woodssysteem ontworpen was om de centrale banken tegen hun regeringen op te zetten; een conflict dat zich duidelijk aftekende toen het systeem eind jaren 1960 begon te wankelen. Af en toe leek de mondiale economie op een voertuig dat werd bestuurd door veel te veel mensen, allemaal met een eigen mening, sommigen achter het stuur en anderen afwisselend met een voet op het gas- of het rempedaal.

Keynes’ plan voor één mondiale centrale bank mocht dan utopisch hebben geleken in 1944, in het begin van de jaren 1960 leek het systeem dat daadwerkelijk was geïmplementeerd nog veel verdergezocht. Het beschermen van de door de politici vastgestelde wisselkoersen was namelijk geen simpele technisch handeling die zomaar aan de technocratische centrale bankiers kon worden overgelaten. Er was voortdurend en gemotiveerd overleg tussen centrale bankiers van verschillende landen nodig, die een wisselkoers moesten beschermen die ze niet zelf hadden gekozen en waar ze vaak ‘problemen’ mee hadden. Naarmate het systeem meer gedestabiliseerd raakte door gebrek aan evenwicht in de internationale handel en het daaruit voortvloeiende mooiweersurplusrecyclen waar Keynes zich zo veel zorgen over had gemaakt, werd die coördinatie steeds doorslaggevender en gebeurde er steeds minder. De negatieve handelsbalans van Frankrijk ten opzichte van Duitsland was het belangrijkst.

Telkens als een Frans gezin een Volkswagen Kever kocht en die aankoop niet werd beantwoord met een Duitse aankoop van een Renault of een paar dozen Franse wijn, werd de druk op de Duitse mark groter. Als dat zo door bleef gaan, zou het imf op een gegeven moment moeten besluiten de Franse frank te devalueren (in relatie tot de Duitse mark, en bij uitbreiding tot de dollar) om zo de Franse wijn goedkoper te maken voor de Duitsers, de Volkswagens duurder voor de Fransen, en het evenwicht te herstellen. Zelfs de kleinste zweem van plannen in die richting was genoeg om de speculanten wakker te schudden en ze erop te laten gokken dat de koers van de frank zou zakken. Welke vorm dat gokken aannam? Omdat geen wedkantoor met verstand van zaken weddenschappen zou aannemen op valutabewegingen, pakten de speculanten het anders aan: ze sloten in Parijs leningen af in Franse franken en gebruikten die om Duitse marken te kopen tegen de dagkoers. Daarna wachtten ze tot de frank devalueerde ten opzichte van de mark. Wanneer dat gebeurde, gebruikten ze hun stapel marken om veel meer franken te kopen dan ze hadden geleend – wat kon omdat de frank nu minder waard was – en hun lening in franken af te betalen. Het (aanzienlijke) verschil staken ze in hun zak.

Maar het gokken op valuta is helaas niet hetzelfde als wedden op het weer of een sportevenement, waarbij het plaatsen van de weddenschap geen invloed heeft op de uitkomst. Het gokken op de val van de frank maakte het juist waarschijnlijker dat die munt zou vallen. Met elke frank die de speculanten in Parijs leenden om marken te kopen, werd de verwachting van een devaluatie groter en werd de waarde van de frank iets verder omlaaggedrukt op de markt voor toeristenvaluta’s, in informele transacties met buitenlandse bedrijven, enzovoort. Opeens begonnen de officiële en officieuze waarde van de frank uiteen te lopen. Om de officiële koers te beschermen, moest de centrale bank van Frankrijk, de Banque de France, de marken in haar koffers inzetten om de koers tussen de frank en de mark te beschermen. En nu werd het een spel. Wie zou het eerst met zijn ogen knipperen? De speculanten? Of de Banque de France?

Zonder hulp zou de Banque de France de speculanten in haar eentje moeten afhouden en zouden haar reserves van marken en andere vreemde valuta’s uiteindelijk uitgeput raken. Op dat moment zou de Franse centrale bank de kwelling nog even kunnen rekken door de rentevoet te verhogen, waardoor het rendement op de frank hoger werd en mensen dus meer en sneller franken kochten. Het geld dat zo uit het buitenland naar Frankrijk stroomde, kon weer als munitie tegen de speculanten worden ingezet. Maar de hogere rentetarieven zouden ook betekenen dat de investeringen van Franse bedrijven duurder zouden worden, wat weer zou leiden tot het inzakken van de toch al wankele binnenlandse economie – niet iets wat Frankrijk er nog bij kon hebben.

Of de Banque de France zou door de zure appel heen kunnen bijten en de Franse minister van Financiën opbellen met het slechte nieuws: ‘We kunnen de frank niet beschermen als onze landgenoten maar Volkswagens blijven kopen. Bel het imf maar en vraag om een devaluatie ten opzichte van de Duitse mark en de dollar.’ Waarna de speculanten massaal hun lucratieve overwinning op de frank zouden vieren (met waarschijnlijk een enorme toename in de verkoop van uitstekende Franse champagne tot gevolg).

Er stond slechts één obstakel tussen de speculanten en hun beoogde rijkdom en glorie: de centrale bank van Duitsland, de gevreesde én gerespecteerde Bundesbank. Als die bereid kon worden gevonden om extra Duitse marken te drukken (wat de Banque de France natuurlijk niet kon) en franken te kopen, waren de speculanten gezien. De reden is eenvoudig. De speculanten geloofden dat ze, door de in Parijs geleende franken in te wisselen voor Duitse marken, de devaluatie van de frank versnelden – aannemend dat andere speculanten hetzelfde zouden doen. Een vloedgolf van te koop aangeboden franken zou inderdaad tot gevolg hebben dat veel andere handelaren óók liever van hun franken af wilden. Net zoals op een boerenmarkt een te grote toevloed van aardappels de prijs doet kelderen, voorspelden de valutaspeculanten dat ze met een Duitse mark op het eind van de dag meer franken zouden kunnen kopen dan in de uren daarvoor. Een devaluatie van tien procent betekende bijvoorbeeld dat ze maar negentig procent van hun voorraad Duitse marken zouden moeten inzetten om de volledige lening terug te betalen aan de Franse banken waar ze hun franken hadden geleend. Dat leverde dus een winst op van tien procent (minus wat ze kwijt waren aan rente op de lening).

En daar speelde de Bundesbank een rol. Want als de Duitse centrale bank extra Duitse marken zou drukken, ze anoniem aan bepaalde handelaren zou verstrekken en die de opdracht zou geven er franken mee te kopen, zou het evenwicht tussen de kopers en verkopers van de frank terugkeren en de waarde van de frank op peil blijven. Dit zou een catastrofe voor de speculanten betekenen, aangezien ze hun leningen in Parijs zo niet met winst zouden kunnen terugbetalen door hun nieuwe stapeltje marken weer in franken om te zetten.[30] Als de Bundesbank zo tussenbeide bleef komen tot de speculanten de hoop opgaven, zou het systeem, ondanks het groeiende Franse handelstekort ten opzichte van Duitsland, blijven werken. Dat de Bundesbank dat kón, stond buiten kijf; zij drukte de marken. De vraag was of ze het wílde.

Enerzijds was de Bundesbank volgens het Bretton Woodssysteem verplicht om het koninkrijk te verdedigen, om op de bres te springen, om de speculanten af te weren. Aan de andere kant had ze weinig zin om Duitse marken te drukken om een wisselkoers te beschermen die ze niet zelf had gekozen, en in walgelijk grote hoeveelheden bovendien. Die marken dreigden namelijk later terug te vloeien naar Duitsland, waar ze de binnenlandse prijzen zouden laten stijgen met een snelheid die deed denken aan de hyperinflatie van 1920.

Zouden de Bundesbank en de centrale banken van andere surpluslanden het nodige doen om de centrale banken van de tekortlanden te steunen, zoals was bepaald in de regels van het Bretton Woodssysteem? Ja, zij het schoorvoetend, zolang ze het idee hadden dat het Bretton Woodssysteem nog werkte. En het systeem werkte zolang Amerika een surplus had ten opzichte van de rest van de wereld.

Het Amerikaanse tekort, het Duitse onbehagen, de Franse eigenwaan

Het Amerikaanse surplus was het allerbelangrijkste. In het hedendaagse Europa spelen de Duitse overschotten geen stabiliserende rol,[31] maar in die tijd hingen zowel de naoorlogse wereldorde als de stabiliteit van Europa geheel af van het Amerikaanse surplus. Dat hield het noodzakelijke dollarrecyclingproces (tussen de vs en Europa) draaiende en verzekerde de toekomst van het Bretton Woodssysteem. Zolang de Amerikanen maar genoeg spullen aan de Europeanen konden verkopen, werden de dollars die Amerika naar Europa stuurde (als hulp, of om Europese goederen te kopen, of zelfs om Amerikaanse militaire bases op te richten op het Europese vasteland) gestaag gerepatrieerd. Elk vliegtuig dat Boeing aan de Europeanen verkocht en elke graafmachine die de Atlantische Oceaan over werd gestuurd, zoog de dollars die in Europa rondklotsten (ook wel eurodollars genoemd) terug naar huis. Die teruggekeerde dollars steunden de munt ten opzichte van de Duitse, Franse of Italiaanse valuta. De Amerikaanse centrale bank kon haar oneindige stapel dollars dus gebruiken om zo veel franken, ponden of lires te kopen als nodig was de officiële, vaste wisselkoers tussen de Duitse mark en deze munteenheden te beschermen. In die zin zorgde het Amerikaanse overschot voor stabiliteit in Europa. De Europeanen zagen de gerecyclede dollars begrijpelijkerwijs als papieren goud.

Maar zoals Keynes al had voorspeld, liep het mis toen Amerika consequent meer geld aan Europese en Japanse goederen begon uit te geven dan andere landen spendeerden aan spullen die made in America waren.[32] Op dat moment, toen het Amerikaanse surplus in een tekort veranderde, begonnen de dollars netto terug te vloeien en ontstond er in Europa een uitdijend eurodollarmeer. Eind jaren 1960 was die stroom veranderd in een stortvloed; het eurodollarmeer was groter dan de Kaspische Zee en het Bretton Woodssysteem stond onder grote druk.

Inmiddels was de totale hoeveelheid dollars in Europa veel groter geworden dan de dollarwaarde van het goud in de Amerikaanse kluizen.[33] Als de Europeanen de vs dus zouden vragen om zelfs maar een fractie van hun eurodollars in te wisselen voor het edelmetaal – wat mocht volgens Bretton Woods – zou de vs in luttele minuten door zijn goudvoorraad heen zijn. In de volle overtuiging dat Amerika nog eerder Bretton Woods zou ontmantelen dan dat het zijn goudvoorraad zou willen zien slinken, voorspelden speculanten dat Washington zich op een gegeven moment niet meer gebonden zou voelen het goud voor 35 dollar per ounce te verkopen, waardoor de goudprijs de lucht in zou schieten.

Niets motiveert speculanten sterker dan een voorziene stijging in de prijs van waardevolle handelswaar, zeker als ze denken dat anderen dezelfde verwachting hebben en de prijs nog sneller zullen laten stijgen. Net zoals de speculanten die op de val van de Franse frank en de stijging van de Duitse mark gokten, hun inzet financierden door franken te lenen om marken te kopen, leenden de goudspeculanten nu dollars om goud te kopen, in de verwachting en hoop dat de prijs van het goud omhoog zou gaan. Het gevolg was dat de goudprijs aan zijn Bretton Woodsriem begon te rukken als een woeste pitbull.

Het plan van de speculanten was om een voorraad goud aan te leggen, gekocht met geleende dollars, te wachten tot de dollarwaarde boven een bepaalde grens uitkwam en daarna te cashen door het goud te verkopen voor een veel hoger bedrag dan wat ze hadden geleend – omdat het goud dan veel meer waard zou zijn. Daarna zouden ze de lening terugbetalen en het verschil in eigen zak steken. Dat verschil zou des te groter zijn als ze cashten na de formele ineenstorting van Bretton Woods[34] (wat in principe werd ingeluid door de Nixonschok). Bretton Woods en de plannen van de speculanten stonden dus haaks op elkaar. Er was maar één partij die kon winnen.

Om het Bretton Woodssysteem te kunnen behouden, moesten de Amerikanen een beroep doen op de hulpvaardigheid van anderen. [35] Om de prijs van 35 dollar per ounce te beschermen, moesten de Europese centrale banken net als de Fed hun goud voor de officiële lage prijs blijven verkopen.[36] Ze moesten ook meer eigen valuta drukken om de dollars te blijven opkopen – en om zo de dollars op te dweilen die onverminderd vanuit Amerika naar Europa stroomden. Die Europese ‘solidariteit’ met Washington werd niet alleen ondermijnd door een wijdverbreid pessimisme over het voortbestaan van het systeem op de lange termijn, maar ook door de breuklijnen die logischerwijs begonnen te ontstaan tussen de Europese landen die de waarde van hun valuta zagen stijgen (surpluslanden als Duitsland en Nederland) en de landen die de waarde van hun valuta zagen dalen (tekortlanden waar het tekort nog bleef toenemen, zoals Frankrijk).

Al in 1961 begon de Bundesbank te steigeren bij het vooruitzicht de waarde van de Duitse mark bij het imf te moeten verhogen ten opzichte van de dollar of marken te moeten drukken om de bestaande waarde van de mark te beschermen. De mark revalueren zou nadelig zijn voor de Duitse export, want Duitse goederen zouden zo relatief duurder worden op de internationale markt. Meer marken drukken rook naar inflatie. Het liefst wilde de Bundesbank helemaal niets doen, maar dat zou Bretton Woods schade berokkenen en de toorn van Washington wekken.

Ondertussen hadden ook de politici in Europese tekortlanden (zoals Frankrijk en Italië) reden om boos te zijn op Amerika. Hun nationale munt werd fijngeknepen door de mark en ze voelden de grond onder hun voeten wegzakken. Dat Parijs of Rome een devaluatie ten opzichte van de dollar moest aanvragen, goed, maar voortdurend in het defensief gedrukt worden ten opzichte van de Duitse mark, met een waarde die hoog werd gehouden door het Duitse handelsoverschot, was een heel andere kwestie. Omdat de Amerikaanse centrale bank door het Amerikaanse tekort ook de frank en de lire niet meer kon beschermen, kwam die taak steeds meer bij de mark te liggen. De mark beschermde dus de frank en de lire (tegen zijn eigen Duitse mark) én de dollar (tegen het goud en de Duitse mark). Frankrijk en Italië zagen al aankomen dat ze, financieel gesproken, Duitse vazalstaten zouden worden – geen aanlokkelijk vooruitzicht, een kleine vijftien jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog.

De Duitse beleidsmakers werden er overigens ook niet vrolijk van. De overvloed aan dollars in Europa gecombineerd met de gelijktijdige val van de frank, de lire en het pond betekende dat de Bundesbank tot in den treure Duitse marken moest blijven drukken voor bijna de hele rest van de wereld. De Duitse beleidsmakers stonden opeens voor een wreed dilemma dat hen in twee kampen verdeelde: geld blijven drukken om Bretton Woods te beschermen en daarmee inflatie riskeren? Of het gevaar lopen om het internationale economische stelsel te gronde te richten, in hun ogen de financiële basis van zowel de pax Americana (die de Sovjets buiten de deur hield) als de Europese Unie (die Duitsland misschien wel de enige kans bood om een ‘normaal’ Europees land te worden)?

Ondertussen werd president De Gaulle van Frankrijk steeds woester over het feit dat de Franse invloed binnen het mondiale systeem steeds kleiner werd. Omdat president De Gaulle weinig op had met de Amerikaanse macht over het mondiale kapitalisme, weigerden de Franse monetaire autoriteiten goud te verkopen om de waarde van de dollar te ondersteunen. Ze deden zelfs het omgekeerde: ze volgden het voorbeeld van de speculanten en kóchten goud van Amerika, voor 35 dollar per ounce. In tegenstelling tot de speculanten deed De Gaulle dit echter niet om winst te maken en om het goud later voor een hogere dollarprijs te verkopen, maar hij deed het om zijn onvrede aan Washington kenbaar te maken.

Eind 1967 probeerde de regering van De Gaulle de frank te versterken met een meedogenloze bezuinigingsronde. Helaas resulteerde dat in een depressie, stijgende werkloosheidcijfers en grote sociale onrust, die tijdens de wereldberoemde protesten van mei ‘68 tot een hoogtepunt kwam. De studenten en arbeiders stroomden de Parijse straten op. De trotse president, die als soldaat krijgsgevangen had gezeten in de Duitse stad Ingolstadt en later een Franse oorlogsheld was geworden, verloor de controle over de binnenstad van Parijs en moest tot zijn grote schande vluchten naar nota bene Duitsland. Hoewel het leger later zijn macht zou herstellen en hij daarna overtuigend de verkiezingen won, nam De Gaulle een jaar later ontslag als president, ontmoedigd en zonder de druk op de frank te hebben verlicht.

Ondertussen werd ook in Groot-Brittannië de nood gevoeld. Het Britse rijk was bijna volledig uit elkaar gevallen, de industrie verloor zowel thuis als in het buitenland klanten, en De Gaulle had (deels als signaal aan de regering in Washington dat Frankrijk haar Europese ‘lakei’ niets cadeau zou geven) een veto uitgesproken over de Britse toetreding tot de Europese Unie.[37] Groot-Brittannië verwachtte dat Amerika zijn handelsbalans zou stabiliseren. Maar de Verenigde Staten waren precies het tegenovergestelde van plan: ze wilden het hele zootje de deur wijzen.

Het Amerikaanse overschot was al sinds het begin van de jaren 1960 aan het opdrogen, maar Washington had in de jaren die volgden begrijpelijkerwijs weinig zin om de broekriem aan te halen, zijn eigen economie te gronde te richten en zijn status van supermacht op te geven om Bretton Woods te beschermen. In de waan dat Amerika ‘zijn’ mondiale financiële systeem koste wat het kost zou willen behouden, werkten de Europese functionarissen Washington vrijelijk op de zenuwen. De Bundesbank, die probeerde onafhankelijk van de Duitse politici te blijven (die volgens haar te ontvankelijk waren voor Franse invloeden), weigerde herhaaldelijk de dollarwaarde van het goud en de Franse frank te stabiliseren. Parijs, dat voor de bescherming van de frank volledig afhankelijk was van de Bundesbank, schoffeerde de vs verbaal en symbolisch zodra het de kans kreeg en stuurde zelfs een Frans oorlogsschip vol dollars naar New Jersey om die in te wisselen voor Amerikaans goud. Ook Londen, dat buiten de Europese Unie werd gehouden door De Gaulle en zijn rijk met lede ogen zag afbrokkelen, begon het geduld van de vs op de proef te stellen.[38] Zoals John Connally en Paul Volcker het in 1971 zagen, begon het mondiale schip slagzij te maken en staken de Europese knaagdieren hier en daar alvast een teen in het water. Pas toen konden John Connally en Paul Volcker president Nixon er eindelijk van overtuigen de buitenlanders te naaien.

Amerika wilde zijn status van supermacht niet verliezen en was niet van plan te gaan bezuinigen om Bretton Woods te beschermen. En dus werd Europa in 1971 uit de ‘dollarzone’ gegooid. Europa reageerde door een eigen systeem op te richten, een soort Europees Bretton Woods, dat na talloze tegenslagen en problemen uiteindelijk resulteerde in een gemeenschappelijke munt – de euro. Helaas waren de mensen die de Europese versie van Bretton Woods hadden opgezet geen Harry Dexter White of John Maynard Keynes. Omdat ze geen ervaring hadden met de macro-economische problemen die door monetaire unies worden veroorzaakt, creëerden ze een systeem zonder schokdempers. Tegelijkertijd veroorzaakten ze zonder het te weten ook de schok – die zou in 2008 komen en zo gigantisch zijn dat Europa zich tegen zichzelf zou keren.

Op 18 oktober 2008, toen het 1929 van onze generatie in volle gang was, stond de Franse president Nicolas Sarkozy de pers te woord alvorens op het vliegtuig naar Washington te stappen voor een gesprek met president George W. Bush (over hoe ze moesten omgaan met het in elkaar stortende mondiale financiële ‘systeem’ dat Bretton Woods had vervangen). Op zijn typische, nadrukkelijke manier sprak Sarkozy: ‘Europa wil het. Europa eist het. Europa zal het krijgen.’ Wat eiste Europa precies, en wat zou het volgens Monsieur Sarkozy krijgen? Het antwoord kwam van Manuel Barroso, toenmalig president van de Europese Commissie: een ‘nieuwe mondiale financiële orde’.[39]

Natuurlijk kreeg Nicolas Sarkozy helemaal niets van wat hij in 2008 uit naam van Europa had geëist van Amerika. Net zoals zijn voorganger, president Georges Pompidou, er in de tweede helft van 1971 niet in was geslaagd de vs ervan te overtuigen de Nixonschok te herroepen en Bretton Woods in ere te herstellen, zij het dan met nieuwe wisselkoersen.[40] Toch bevestigden Sarkozy’s onstuimige woorden dat Frankrijk en de Europese Unie acht jaar na de geboorte van de euro, nog steeds verlangden naar een mondiaal systeem zoals Nixon, Connally en Volcker dat die dag in augustus hadden opgeblazen.

De schok die in 1971 door Europa ging, spookt tientallen jaren later nog steeds door het continent, ondanks (of zelfs vanwege) een gemeenschappelijke munt, ontwikkeld zonder rekening te houden met de lessen die de bedenkers van Bretton Woods hadden getrokken uit de gouden standaard van het interbellum. John Connally zou het zeker geweldig hebben gevonden dat de Europese leiders nog steeds zo met hem in zijn maag zitten. Maar zijn pret zou vast bedorven zijn door het besef dat een ontwricht Europa een grote bedreiging is voor de complexe wereldorde van na 2008.

[3] John Connally’s schunnige uitspraak hierboven wordt aangehaald door Schaller (1996, 1997). President Nixon was zo onder de indruk van Connally’s no-nonsense-ideeën over wat er moest gebeuren met Europa (en in mindere mate Japan) dat hij volgens Kissinger (1979), Ambrose (1989) en Hersh (1983) zijn grootste vertrouwelingen vroeg ‘uit te knobbelen hoe we in godsnaam [vicepresident] Agnew voortijdig kunnen laten aftreden’, zodat hij vervangen kon worden door Connally, diens – aldus Nixon – ‘logische opvolger’.

[4] De ‘klap’ in kwestie was dat de waarde van de dollar losgekoppeld werd van die van het goud. Natuurlijk kleedde president Nixon zijn verschrikkelijke boodschap in als een binnenlandse maatregel – ‘[…] een nieuw economisch programma compleet met belastingverminderingen en een bevriezing van lonen en prijzen die negentig dagen zal duren.’ (zie Eichengreen (2011) p. 60)

[5] Zie Silber (2012), hoofdstuk 5.

[6] Tien maanden na de Nixonschok kwam Washington de Europeanen tegemoet door zich bereid te tonen de onderhandelingen over de vaste wisselkoers tussen de dollar en de Europese munteenheden opnieuw te openen. Uiteindelijk werd er zelfs een akkoord bereikt (de Smithsonian Agreement). Helaas bleek het te laat, en geloofde Connally noch Volcker, noch eigenlijk iemand anders in Amerika oprecht dat de ‘gebroken vaas’ nog gelijmd kon worden.

[7] Dit waren niet letterlijk Connally’s woorden (die zijn niet opgetekend voor het nageslacht), maar ze geven de essentie van zijn boodschap goed weer. Toen hij na deze bijeenkomsten naar buiten kwam, sprak hij tegenover de reporters die zijn reis langs de Europese hoofdsteden versloegen heel diplomatisch – en onterecht – over een behoeftig Amerika. Letterlijk zei hij: ‘We hebben gezegd dat we hier zijn gekomen als een natie die veel van haar bronnen, materiële en andere, aan de wereld heeft geschonken, en eerlijk gezegd zijn we inmiddels op het punt beland dat we tegen een tekort aankijken – al bijna twintig jaar zelfs. Onze reserves zijn verdwenen en onze bronnen belast tot op het punt dat we het eigenlijk niet meer kunnen opbrengen, en om eerlijk te zijn, zijn we in nood en zijn we hier om onze vrienden om hulp te vragen, zoals zij ons in het verleden zo vaak om hulp hebben gevraagd. Dat is in essentie wat er is gezegd.’ Transcript van archiefmateriaal van het bbc Radio 4-programma Analysis: Dollars and Dominance, uitgezonden op donderdag 23 oktober 2008 om 20.30 uur Britse tijd.

[8] Connally gebruikte precies die woorden in november 1971 tijdens een bijeenkomst van ministers van Financiën in Rome, in de context van een reguliere g10-conferentie. Wijd en zijd werd bericht dat hij dezelfde woorden sprak achter gesloten deuren tijdens zijn reis langs de Europese hoofdsteden in augustus van datzelfde jaar. Zie Crawford en Keever (1973).

[9] Paul Volcker, die later hoofd van de New York Federal Reserve zou worden voordat president Carter hem in 1978 aanwees als voorzitter van de Federal Reserve, was degene die John Connally ervan had overtuigd Nixon ervan te overtuigen Europa ‘eruit te gooien’. Niet iedereen in de regering was daar gelukkig mee. Arthur Burns, die in 1970 door Nixon was benoemd tot voorzitter van de Federal Reserve (en die in 1978 door Volcker werd opgevolgd), kwam met de volgende scherpe woorden: ‘Die arme, ellendige Volcker – die nooit zeker was van zijn eigen standpunt in welke kwestie dan ook – was erin geslaagd een irrationele angst voor goud op te wekken bij zijn tirannieke meester [John Connally], die hij voortdurend naar de mond probeerde te praten door in te spelen op zijn angst voor andere nationaliteiten (vooral de Fransen) in plaats van zijn (niet geringe) vermogen tot helder nadenken.’ Zie Ferrell (2010), p. 65.

[10] Interessant is dat zowel John Connally als Paul Volcker van huis uit Democraten waren, die door Nixon waren opgenomen in zijn Republikeinse regering. Daardoor stonden ze lijnrecht tegenover een aantal Republikeinen in diezelfde regering die zich kantten tegen hun gezamenlijke campagne om Nixon er in 1971 toe aan te zetten zijn schokkende aankondiging te doen.

[11] Zie Bator (2001).

[12] Francis Bator, die samen met president Johnson werkte aan de plannen voor Bretton Woods, publiceerde in die tijd een artikel in Foreign Affairs (zie Bator (1968)) waarin hij in detail beschrijft hoe de regering een graduele transformatie van Bretton Woods wilde bewerkstelligen. Het idee was om het systeem veel flexibeler te maken in plaats van het ‘op te blazen’, omdat het plotse ineenstorten ervan enorme sociale schade zou aanrichten, zowel binnen de vs als daarbuiten.

[13] Deze uitspraak over Volcker komt van Richard Nixon. Hij noemde hem zo toen hij het gerucht hoorde dat Volcker een verhaal had gelekt naar de Wall Street Journal, waarin werd gezegd dat Amerika voor een ‘gigantische crisis op het internationale monetaire front’ stond. Nixon vreesde dat Volcker het verhaal had gelekt om Connally onder druk te zetten en hem te dwingen te doen wat Nixon uiteindelijk zelf deed op 15 augustus 1971: het Bretton Woodssysteem afdanken.

[14] White was aan Harvard gepromoveerd in de economie en had op het Amerikaanse ministerie van Financiën gewerkt als assistent van minister Henry Morgenthau Junior. Als overtuigd internationalist was hij niet alleen betrokken bij de oprichting van het Internationaal Monetair Fonds, maar werd hij ook de eerste algemeen directeur ervan. In 1947 trad hij abrupt af na geruchten dat hij spionageactiviteiten voor de Sovjets had verricht. Hij overleed het jaar daarop aan een hartaanval.

[15] Oorlogen maken soms vijanden tot vrienden. In 1925 had John Maynard Keynes een pamflet geschreven getiteld The Economic Consequences of Mr Churchill, waarin hij Churchill (die hem in 1943 naar Bretton Woods zou sturen om zijn regering te vertegenwoordigen) hekelde omdat hij Groot-Brittannië weer naar de gouden standaard had gevoerd. In dat pamflet betoogde Keynes dat de prijs van het pond te hoog was ten opzichte van die van het goud, en voorspelde hij – correct – dat de gouden standaard de groei van de Britse economie zou beletten en een onnodige, oneindige recessie zou veroorzaken. Het kan aan Keynes’ pamflet worden toegeschreven dat de steun voor de gouden standaard onder opiniemakers zodanig kelderde dat Groot-Brittannië na de crash van 1929 als een van de eerste landen de gouden standaard verliet (in 1931, als reactie op de Grote Depressie), twee jaar voor president Roosevelt de vs ook terugtrok. Wellicht is het nog goed om te vermelden dat de titel van het voorgenoemde pamflet een woordspeling was op het boek waarmee Keynes bekendheid had verworven: The Economic Consequences of Peace, gepubliceerd in 1919, dat toen al waarschuwde dat de meedogenloze herstelbetalingen die in Versailles aan het overwonnen Duitsland waren opgelegd, de wraakzuchtige overwinnaars evenveel pijn zou berokkenen als de Duitsers.

[16] In 1936 vatte Keynes zijn visie op het kapitalisme in zijn tour de force The General Theory of Employment, Interest and Money (Keynes, 1936). In september 1940 had Keynes die ideeën gebruikt voor een ‘plan’ voor de toekomst van het mondiale kapitalisme, dat hij in 1944 in Bretton Woods uiteenzette (Keynes, 1980). Zijn visie op de taak die hij en zijn medeonderhandelaars op zich hadden genomen in Bretton Woods kan worden samengevat met de volgende zin: ‘We moesten tegelijkertijd de taken uitvoeren van een econoom, een financier, een politicus, een journalist, een propagandist, een advocaat en een staatsman – en daarnaast geloof ik ook nog die van een profeet en een waarzegger.’ (Keynes, 1980, p. 101).

[17]Thucydides, De Peloponnesische Oorlog, Boek v, 89: ‘...δυνατὰ δὲ οἱ προύχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν’.

[18]Ibid., 90.

[19] Keynes waarschuwde hiervoor in zijn boek The Economic Consequences of the Peace (1990).

[20] Het ontkoppelen van de dollar en de yen, de frank en de Duitse mark zorgde ervoor dat de Europese en Japanse producenten (toen de waarde van de dollar kelderde) veel voordeel ten opzichte van de Amerikaanse multinationals verloren. Ondertussen schoot de olieprijs de hoogte in, waardoor de Duitse en Japanse producenten, die altijd al meer van de import van olie afhankelijk waren geweest dan hun Amerikaanse collega’s, nog meer in de problemen kwamen.

[21] Misschien kwam het mooiste eerbetoon aan Keynes’ voorstel in 2011, toen de eurocrisis in volle gang was. Ik beschreef het als volgt in de epiloog van mijn boek The Global Minotaur: America, Europe and the Future of the World Economy – zie Varoufakis (2013): ‘Tot mijn grote verbazing hoorde ik laatst op de radio een interview met Dominique Strauss-Kahn, algemeen directeur van het imf, waarin hem werd gevraagd hoe de mondiale economie in de nasleep van de crisis van 2008 hervormd moest worden. Zijn verrassend antwoord […] was: “Nooit is er meer behoefte geweest aan een instituut als het imf als vandaag. […] Keynes voorzag zestig jaar geleden al wat er moest gebeuren, maar toen was het nog te vroeg. Nu is de tijd rijp. En ik denk dat we er klaar voor zijn!” Dat was op 21 januari 2011. Vier maanden later werd Strauss-Kahn gedwongen zijn positie bij het imf op te geven toen hij in een hotel in New York werd gearresteerd vanwege beschuldigingen die later zouden worden ingetrokken.’

[22] Zie George Krimpas’ ‘The Recycling Problem in a Currency Union’, dat verscheen als addendum bij hoofdstuk 12 van Varoufakis et al. (2011).

[23] Zie Keynes (1932).

[24] In de woorden van Keynes zelf: met een vaste wisselkoers ‘[komen] de lasten van de aanpassing [terecht] bij het land dat in de internationale betalingsbalans de rol van debiteur heeft, met andere woorden het land dat (in deze context) volgens de hypothese zwakker en vooral kleiner is dan de partij in de andere schaal van de balans, dat is te zeggen (voor dit doeleinde) de rest van de wereld.’ Keynes (1980), p. 27.

[25] Toen president Roosevelt de Amerikanen voorhield dat ze alleen ‘de vrees zelf moesten vrezen’, doelde hij erop dat particuliere surplusfondsen vanwege die vrees niet worden gerecycled in tijden dat dat juist hard nodig is, en op de behoefte aan een politieke interventie om investeringen te concentreren in staten en regio’s waar de schulden, werkloosheid en tekorten het grootst zijn. Roosevelts visie zou later, na de aanval op Pearl Harbor, bekrachtigd worden door de waardevolle ervaring die zijn regering opdeed tijdens het runnen van de oorlogseconomie. Het was het definitieve bewijs, als dat nog nodig was, dat er niets natuurlijks is aan hoge werkloosheidcijfers en dat economische depressie een gevolg is van het falen van politiek beleid en geen straffe Gods waar we maar voor moeten buigen.

[26] Het is nuttig om het lot van Nevada te vergelijken met dat van Ierland, een lidstaat van die andere muntunie – de eurozone. Net als in Nevada stortten ook in Ierland in 2008 de vastgoed- en banksector in elkaar. Maar in tegenstelling tot Nevada, moest Ierland zelf maar zien hoe het zijn banken overeind hield en zijn werkloosheidsuitkeringen betaalde. Het land kon geen eigen valuta drukken en moest dus gaan bedelen op de financiële markt om enorme sommen te lenen – in het geval van Nevada werden die betaald op het federale niveau. De financiële markt, nog in de ban van de kredietcrisis, wilde natuurlijk een torenhoge rente. Ierland moest uiteindelijk een gigantische lening accepteren van de Europese regeringen, de Europese Centrale Bank en het Internationaal Monetair Fonds. De Ierse staat ging failliet en de gemeenschap werd met een negatief vermogen opgezadeld. Nevada daarentegen kwam de crisis snel en met relatief weinig schulden te boven.

[27] Hetzelfde geldt voor het defensiebudget van Amerika. Dat werd al vanaf de beginfase van de Tweede Wereldoorlog gemobiliseerd, niet alleen om de oorlog tegen Japan en Duitsland te bekostigen, maar ook om de werkloosheid tegen te gaan en iets te doen aan de gevolgen van de armoede die nog lang na de Grote Depressie bleven doorwerken. Nog steeds wordt in de defensiecontracten die met Boeing of Lockheed worden afgesloten gestipuleerd dat de contractant productiefaciliteiten moet bouwen in tekortstaten zoals bijvoorbeeld Tennessee of Missouri. Dit surplusrecyclen, dat voor het eerst gebeurde onder leiding van de New Dealpolitici in de jaren 1930 en 1940, bood de dollarzone, ook wel bekend als de Verenigde Staten van Amerika, een zekere mate van bescherming tegen recessies die beginnen in tekortstaten en van daar als gevaarlijke bosbranden uitbreiden naar surplusstaten.

[28] Naast het imf, dat nog steeds bestaat (al vervult het sinds 1971 een heel andere rol dan men bij het ontwerp van Bretton Woods had voorzien), werd er in 1944 nog een tweede instelling in het leven geroepen: de Internationale Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (ibwo), vandaag beter bekend als de Wereldbank. Waar het imf in het voorstel van Keynes fungeerde als een centrale wereldbank die de wereldvaluta moest uitbrengen en beheren, had de ibwo tot doel lui spaargeld te mobiliseren en er productieve investeringen mee te doen in relatief onderontwikkelde tekortlanden. Net als het imf kreeg ook de Wereldbank uiteindelijk een heel andere functie, al is de Wereldbank dichter bij Keynes’ oorspronkelijke idee gebleven.

[29] Het imf schreef ook kortetermijnleningen uit voor landen die hun wisselkoers moesten beschermen vanwege een onverwacht handelstekort of terwijl ze wachtten tot het imf een devaluatie van hun munt had goedgekeurd.

[30] Als we daar nog de kosten bij tellen die de speculanten hadden gemaakt om hun leningen bij de Franse banken af te sluiten – kosten die ze nu zelf zouden moeten betalen – wordt duidelijk waarom speculanten de interventie van de Bundesbank een angstaanjagend vooruitzicht vonden.

[31] Het Duitse surplus wordt alleen naar de rest van Europa gerecycled door middel van wat ik eerder mooiweersurplusrecyclen heb genoemd – dat wil zeggen het soort recyclen dat wordt gedaan door de commerciële banken van Frankfurt. Dit type recyclen blaast, zoals ik hierboven heb uitgelegd, zeepbellen in ‘goede’ tijden, maar zorgt niet voor herstel als die bellen barsten. De Amerikaanse overschotten ten tijde van Bretton Woods vielen daarentegen onder een politiek recyclingmechanisme dat in crisistijd krediettekorten verzachtte in tekortlanden en bellen voorkwam in tijden van voorspoed.

[32] Een ontwikkeling die veroorzaakt werd door de toegenomen productiviteit en verbeterde technologie van de Duitse en Japanse industrie – verbeteringen die er waarschijnlijk nooit waren gekomen zonder de consequente steun van de Amerikaanse beleidsmakers.

[33] Berekend volgens de vaste Bretton Woodskoers van 35 dollar per ounce.

[34] Voorafgaand aan de Nixonschok waren er twee goudmarkten: de officiële, waarop grote banken en regeringen hun voorraden verhandelden voor 35 dollar per ounce, en een officieuze ‘schaduwmarkt’ van bijvoorbeeld informele transacties tussen juweliers en privépersonen, die goud verhandelden op kleinere schaal, maar voor veel hogere prijzen. Aan het eind van de jaren 1960 was de officieuze prijs gestegen tot 55 dollar per ounce, wat aangeeft hoe enorm de druk op het Bretton Woodssysteem was. De speculanten konden echter alleen veel winst maken met hun gok dat de prijs verder omhoog zou gaan als de grote spelers (banken en regeringen) ook van die officiële prijs werden verlost.

[35] Net zoals de Franse autoriteiten van de Bundesbank afhankelijk waren voor het stabiel houden van de prijs van de frank in Duitse marken.

[36] In 1968 vroeg de wanhopige situatie om ingrijpende maatregelen. De centrale banken beloofden zich aan de prijs van 35 dollar per ounce te houden voor de onderlinge handel, maar lieten de commerciële prijs onbeteugeld, ook voor grote transacties tussen banken. Dat er twee prijzen waren, een officiële en een niet-officiële, was een grote nederlaag voor het mondiale kapitalisme. Het Westen kon de Sovjets niet langer hekelen omdat die logen over de echte waarde van de roebel en een officiële koers opgaven die geen enkele verband hield met de waarde van de roebel op de zwarte markt. Nu had ook de dollar twee goudwaardes: een officiële en een niet-officiële. Bovendien haalde deze ‘oplossing’ ook nog eens weinig uit: hoe verder de officieuze prijs van het goud uitliep op de officiële waarde van 35 dollar, hoe meer de speculanten ervan overtuigd raakten dat ze Washington uiteindelijk zouden kunnen dwingen de dollar ten opzichte van het goud en de andere valuta’s te devalueren.

[37] Groot-Brittannië liet zich voorstaan op een ‘speciale band’ met de vs en zag deze band als vervanging voor het verloren Britse rijk. De Gaulle zag het als aanwijzing dat Groot-Brittannië in de Europese Unie als een soort paard van Troje voor Washington zou fungeren.

[38] In 1965 vorderde president De Gaulle 25.900 goudstaven uit de kelders van de New York Federal Reserve, met een gezamenlijk gewicht van zo’n 350 ton, om die naar Parijs te laten verschepen. Het was een logistieke nachtmerrie, en de symboliek was des te stekeliger omdat het niet de eerste keer was dat er een Frans oorlogsschip met niet al te beste bedoelingen voor de Amerikaanse kust lag (zie The New York Times van 2 maart 1965, p. 45). Maar de echte aanleiding voor de Nixonschok was de eis van de Britse regering dat Amerika drie miljard dollar van de Bank of England voor goud zou inwisselen tegen de officiële koers van 35 dollar per ounce (die op dat moment minstens 18 dollar onder de officieuze prijs lag). Die aankondiging werd gedaan op woensdag 11 augustus 1971. Dat was de druppel die de Bretton Woodsemmer deed overlopen. Het weekend daarop overtuigden John Connally en Paul Volcker president Nixon er tijdens een vergadering in Camp David van om de boel op te blazen.

[39] Zie Stephey (2008).

[40] Na de Nixonschok sloeg de Franse regering onmiddellijk een andere toon aan. Na zijn eerdere openlijke vijandigheid tegenover het idee van een door de dollar gedekt mondiaal financieel stelsel (zie hoofdstuk 2), begon president Pompidou nu te eisen dat de Verenigde Staten Bretton Woods weer in ere zouden herstellen, ook al zou dat betekenen dat de dollar een lagere waarde kreeg ten opzichte van goud en andere valuta’s. Toen Washington weigerde op de eisen van de Franse president in te gaan, begon Pompidou te smeken. President Nixon gaf uiteindelijk toe in december 1971, toen er tijdens een vergadering van de g10 een akkoord werd gesloten in het Smithsonian-instituut in Washington. Het plan was om Bretton Woods een nieuwe kans te geven, met nieuwe, ‘meer realistische’ wisselkoersen. Maar het was te laat. De geest was uit de fles en weigerde er weer in te gaan. Binnen achttien maanden waren de belangrijkste valuta’s ‘vrij’ vlottend en zat Europa zwaar in de problemen. Maar meer daarover in het volgende hoofdstuk.