Katja de Bruin

Zitten is het nieuwe roken

Waarom staan zo veel beter is

Uitgeverij De Geus

breda 2015

© Katja de Bruin, 2015

Omslagontwerp en -illustratie Moker Ontwerp

Illustraties binnenwerk © Moker Ontwerp

isbn 978 90 445 3695 9

nur 860

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Voorwoord

Voorwoord

Laat ik beginnen met kritische geesten de mond te snoeren. Dit is geen studie over de stoel als sluipmoordenaar door de eeuwen heen. Verwacht ook geen nieuwe wetenschappelijke inzichten over de almaar voortwoekerende zitziekte.

‘Zitten is het nieuwe roken’ is een lekker duidelijk statement, maar de vergelijking gaat in veel opzichten mank. Zitten is op dezelfde manier dodelijk als veel andere dagelijkse gewoonten in potentie dodelijk zijn. Een boterham met salami eten. Deodorant gebruiken. In de zon liggen. Een fles wijn drinken.

Zo’n vaart loopt het allemaal niet. Er zijn genoeg mensen die hun lange leven grotendeels doorbrengen op hun luie krent. Net zoals ome Berend probleemloos zesentachtig werd met zijn pakje zware shag in zijn kontzak. Logisch dus dat de leden van de nieuwe stakerk die hun geloof nadrukkelijk uitdragen, niet louter enthousiasme oproepen. Deze bekeerlingen hebben hun werkkamer ingericht met ‘zitvermijders’ en blijven maar roepen hoeveel energie ze hebben sinds ze de stoel hebben afgezworen. Rugklachten en muisarmen verdwijnen als bij toverslag, de kilo’s vliegen eraf en ’s avonds bruisen ze nog zo van levenslust dat ze liever een rondje gaan hardlopen dan op de bank series kijken.

Dit boek is deels zittend geschreven. Maar ook deels staand. En deels fietsend. Want ook ik behoor tot de bekeerlingen. Niet omdat ik bang ben voor een vroegtijdige dood, maar omdat ik na een lang en grotendeels zittend doorgebracht leven toch overtuigd raakte van het feit dat minder zitten beter is voor lichaam en geest.

Dat weinig bewegen slecht voor je is, is geen nieuws. Wat voor sommige mensen wel nieuws zal zijn, is dat dagelijks een uurtje beulen in de sportschool geen compensatie is voor de 10 uur die je werkend, autorijdend en Netflixend doorbrengt.

Ik ben een bekeerling zonder zendingsdrang. Dit is geen lifestyleboek met tips om vaker uit je stoel te komen, het is ook geen droge opsomming van feiten en cijfers, al ontbreken beide niet. Ik heb wel het een en ander gelezen over wat de consequenties kunnen zijn van veel zitten. Niet alleen op het werk, maar ook in de klas en in zorginstellingen. Daarnaast heb ik allerlei mensen gesproken, zowel over de theorie als over de praktijk.

Epidemioloog Hidde van der Ploeg legt uit tot welke problemen langdurig zitten leidt. Midas Dekkers weet waarom wij zo graag op onze luie reet (zijn woorden) zitten, Leila van de beautycorner in de Bijenkorf klaagt dat zij niet mag zitten, hoogleraar jeugd en beweging Mai Chin A Paw wijst erop dat maar 3 procent van alle meisjes in Nederland genoeg beweegt, dominee Ronald Heins verklaart waarom protestanten zo veel zitten en geriatriefysiotherapeut Hans Drenth demonstreert hoe je op de loopband toch lekker door je eigen dorp kunt wandelen.

Ik ben ook allerlei zijpaden ingeslagen, omdat ik die toevallig tegenkwam. Zo weet ik nu alles over staand slapen, het presidentiële kantoormeubilair in het Witte Huis en de Tovertafel die demente bejaarden tot leven wekt.

Virginia Woolf, Ernest Hemingway, Charles Dickens, Lewis Carroll, Victor Hugo, Leonardo Da Vinci, Vladimir Nabokov, Winston Churchill, Napoleon Bonaparte en Philip Roth werkten allemaal staand. Gewoon omdat ze dat fijner vonden dan de hele dag zitten.

Zoals gezegd: ik wil niemand bekeren. Wie wil blijven zitten, moet dat vooral doen. Maar wie onverhoopt toch geïnspireerd is geraakt: probeer het gewoon eens, zo moeilijk is het nou ook weer niet.

Staan is ongezellig

#

Wanneer ik voor het eerst iets hoorde over de gevaren van langdurig zitten, kan ik me niet precies herinneren. Ik heb er in de afgelopen twee, drie jaar meer dan eens over gelezen. Dat kan ook haast niet anders, want er is geen krant of tijdschrift waarin geen aandacht werd besteed aan dit modieuze onderwerp. Toch maakten hijgerige koppen als zitten is dodelijk en wie veel zit, leeft korter niet zo’n verpletterende indruk dat ik direct in actie kwam.

Wetenschapsnieuws sla ik zelden over, want ik blijf graag een beetje op de hoogte van nieuwe ontdekkingen en inzichten. Vooral als die mijn dagelijks leven raken. Onderzoeken over gezond eten, slaapproblemen, stress, kanker, de overgang en pubergedrag volg ik om die reden met bijzondere belangstelling. Ik pers geen sinaasappels meer uit voor het ontbijt sinds ik weet hoeveel suikers je daardoor binnenkrijgt, maar ik ontbijt ook niet met lauw citroenwater, zoals Rens Kroes voorschrijft.

Zelf vind ik dat ik al behoorlijk gezond leef. Ik rook al bijna twintig jaar niet meer, ik loop regelmatig een rondje hard en de broodjes beenham heb ik verruild voor havermoutcrackers met hummus.

Alleen dat zitten, daar had ik nog weinig aan veranderd, al die krantenstukken ten spijt.

Als kind al zat ik liever onderuitgezakt te lezen dan dat ik buiten speelde, als student hing ik liever op een barkruk dan dat ik me op de dansvloer begaf en toen ik begon met werken, was dat op een redactie waar de benen voornamelijk gestrekt werden door ze op je bureau te leggen, tussen de asbak en het toetsenbord in.

In mijn jeugd bestond een groot deel van mijn lichaamsbeweging uit het heen en weer lopen naar de bibliotheek om, voorzien van een nieuwe stapel boeken, weer uren roerloos in een stoel te gaan zitten lezen. Net zolang tot mijn moeder, zelf ook een lezer, me naar buiten stuurde.

Ook mijn volwassen leven heb ik grotendeels zittend doorgebracht. ’s Ochtends in de auto, overdag achter een bureau en ’s avonds op de bank. Dag in dag uit, jaar in jaar uit, hing ik met kromme schouders in mijn bureaustoel. Naarmate de dag vorderde zakte ik steeds verder onderuit, tot mijn kin zo’n beetje op mijn bureau rustte. De arbo-inspecteur die me ooit in deze houding aantrof, maakte zich snel uit de voeten met de woorden: ‘Ach, zolang je er geen last van hebt …’

Thuis bracht ik jaar na jaar achter mijn computer door op een afdankertje van mijn vader, waarvan de zitting met ducttape bij elkaar werd gehouden. Een bureaustoel was wel het laatste waar ik geld aan wilde uitgeven, al zat ik er vaker op dan op welke andere stoel in huis ook.

Ik ben nu zevenenveertig en heb helemaal niet de ambitie om honderd te worden, maar als ik dan toch oud word, dan liefst zo gezond mogelijk. Op rekenkeizer.nl zie ik dat ik nog zevenendertig jaar te gaan heb. Als ik voldoe aan de statistische verwachting zal ik de vijfentachtig net niet halen. Op zich een prima leeftijd, maar de kans dat ik ouder word is groot, want ik rook niet, ik drink niet en ik beweeg dagelijks. Ik ren geregeld een rondje door het bos, of ik ga een uurtje fitnessen op de sportschool. Als ik naar het dorp moet voor een vergeten boodschap spring ik op de fiets in plaats van in de auto, en ik neem altijd overal de trap. Bovendien woon ik niet in een vieze stad en behoor ik zelfs tot de unieke groep mensen die voldoende groente eet. Die vierentachtig is natuurlijk een gemiddelde. Op eclecticsite.be kun je, behalve je leeftijd, ook een hele reeks vragen invullen over je leefstijl. Eet je veel boter en patat? Lig je graag in de zon? Werden een of meerdere (groot)ouders negentig of ouder? Nadat ik de lijst geheel naar waarheid heb ingevuld, blijk ik volgens eclecticsite.be ineens geen vierentachtig maar achtennegentig te worden. Nog eenenvijftig jaar te gaan dus. Ik weet niet of ik blij moet zijn met die uitkomst, maar als het dan toch moet, kan ik me maar beter goed voorbereiden op de tweede helft.

De grote vraag is: op welk terrein valt er nog winst te boeken? Lezen, schrijven en televisiekijken, de drie componenten waaruit mijn werk als redacteur van de vpro Gids bestaat, veroordelen mij nu eenmaal tot een stoel. Daar is niks aan te doen. Dacht ik.

Aanstellerij?

Totdat er om mij heen ineens mensen opstonden. Het begon met de collega die haar laptop op de kast achter haar bureau zette. Op een andere afdeling had iemand een ongebruikt ladenblok op zijn bureau geplaatst. Een derde collega verzamelde een paar oude woordenboeken en bouwde daarmee een verhoging. Een vierde behielp zich met pakken printpapier.

Eerlijk gezegd was ik niet direct onder de indruk. Ik ben geen trendsetter maar liever ook geen meeloper. De vpro is een bedrijf waaraan maar weinig modes ongemerkt voorbijgaan. Ik heb dreadlocks zien gaan en baarden zien komen. Ik heb gezien hoe de invoering van meatless Monday in de kantine ontaardde in het demonstratief meenemen van eigen worst. Ik deed mee aan de bedrijfscursus mindfulness, waarbij ik minutenlang op een meditatiekrukje zat om de sensatie van een blokje chocola op mijn tong ‘gewaar te worden’. En ja, ik nam ook weleens zelfgemaakte quinoasalade en suikervrij bananenbrood mee voor de lunch om te laten zien hoe goed ik bezig was. Niks modieus is mij vreemd.

Maar achter mijn bureau gaan staan, dat voelde toch een beetje als aanstellerij. Staande collega’s verklaarden trots dat ze zich veel energieker voelden, veel scherper, veel minder moe. Tja, wie wil er nu niet energieker, scherper en minder moe zijn?

Thuis googelde ik wat stukken bij elkaar en zo ontdekte ik dat het Staande Woord niet alleen door een paar zelfverklaarde goeroes werd verkondigd, maar ook door heuse wetenschappers. Aangezien er in de bijkeuken nog een lelijk oud cd-kastje klaarstond voor het grofvuil, bedacht ik dat het geen kwaad kon om in de veilige beslotenheid van mijn werkkamer dat staand werken eens uit te proberen.

Het toeval wil dat ik een zogeheten duobureau heb, ontworpen om aan twee kanten te kunnen zitten. Het is een antiek Engels bureau, met zo’n leren werkblad en talloze handige lades. Ik hoefde alleen maar het lelijke cd-kastje aan de ene kant te zetten, dan kon ik aan de andere kant zo weer gaan zitten. Mijn laptop paste precies op het kastje, maar voor mijn muis was het oppervlak te klein. Dus daarvoor stapelde ik een paar culinaire encyclopedieën op elkaar die ik al minstens tien jaar niet had ingekeken. Klaar was mijn stabureau.

Algauw bleek dat typen staand net zo snel gaat als zittend. Ook vond ik het lekker dat ik een beetje heen en weer kon wiebelen. Met beide benen op de grond, leunend op het ene en dan weer op het andere been, met gekruiste benen, naar voren gebogen, af en toe de schouders eens naar achteren trekken, het ging allemaal vanzelf. Geen pijnlijke voeten, geen stijve rug.

Ik kan er kort over zijn: ik was heel snel om. Niet dat ik me na zo’n dag van wisselend zitten en staan een compleet ander mens voelde, maar het beviel me direct. Dat suffe, duffe, stijve gevoel dat je krijgt als je een aantal uren in je stoel geplakt hebt gezeten, was verdwenen.

Gaandeweg heb ik op mijn thuiswerkdagen een min of meer vast patroon ontwikkeld. Ik begin met staan, soms de hele ochtend, vaak tot een uur of elf, half twaalf. Dan ga ik even zitten. Rond half een maak ik wat te eten, ik eet zittend met de krant, maximaal een half uur. Dan ga ik weer staan. Tegen een uur of drie ga ik meestal weer zitten. Moet ik lezen, dan ga ik zitten; moet ik telefoneren, dan loop ik automatisch naar buiten. Of ik hang de was op, of ik maak soep, of ik pak de bezem en veeg de kamer. Er zijn heel wat huishoudelijke klusjes die ik telefonerend uitvoer. Als ik iemand moet bellen, wacht ik tot de wasmachine klaar is. De thuiswerker moet slim en efficiënt met zijn tijd omgaan.

Dat staan beviel dus meteen goed. Eenmaal overtuigd van de voordelen, probeerde ik ook onder andere omstandigheden minder te gaan zitten. Binnenshuis was dat geen probleem. De krant kun je net zo goed op het aanrecht lezen, ik in elk geval wel, want ik heb een grote keuken met een extra hoog aanrecht. Bijkomend voordeel is dat de poezen niet steeds proberen gezellig op het sportkatern te gaan liggen. Huiswerk overhoren? Doe ik wandelend door de kamer.

Stilzwijgende argwaan

Buitenshuis bleek het ingewikkelder. Staan, zo was de ervaring algauw, wordt doorgaans niet op prijs gesteld door de zittende medemens. Zodra je ergens binnenkomt, wordt erop aangedrongen dat je een stoel pakt. Ook als je net 2 uur in de auto hebt gezeten, of een hele dag achter je bureau hebt doorgebracht. Staan is ongezellig. Of zelfs onbeleefd. Wie staat kan rekenen op weerstand.

Wanneer ik bij de huisarts de wachtkamer binnenkom, wil ik zo ver mogelijk bij de hoestende, snotterende, zwetende wachtenden uit de buurt blijven. Dus stel ik me bij voorkeur op in het enige beschikbare stahoekje, tussen de plantenbak en het tijdschriftenrek. Daar waan ik me veilig. Ik blijf staan terwijl anderen zitten. Hoewel niemand er hardop iets over zegt, meen ik stilzwijgende argwaan te bespeuren. Ben ik soms van plan mijn beurt niet af te wachten? Voel ik me verheven boven de andere patiënten?

Op feestjes voer je de beste gesprekken niet in de geijkte kring in de woonkamer, maar leunend tegen het aanrecht, in de hal bij de kapstok of buiten onder het afdak. Zitten beperkt de mogelijkheden voor verrassende conversatie tot de mensen die toevallig naast je zitten. Staand kun je eenvoudiger van positie wisselen, niemand die daar aanstoot aan neemt. Terwijl opstaan van je stoel om naast iemand anders te gaan zitten nogal wat sociale moed vergt.

Ik ben een paar keer aanwezig geweest bij de uitreiking van de Libris Literatuur Prijs. Een chique aangelegenheid in het Amstel Hotel. Er staan een stuk of twaalf grote ronde tafels opgesteld, waaraan ongeveer tien mensen kunnen zitten. De tafelschikking ligt vast.

Zodra je aan tafel gaat, moet je minimaal 3 uur een gesprek gaande zien te houden met je directe buren. Alleen de genomineerde schrijvers mogen hun geliefde meenemen, de rest moet maar afwachten wie hij krijgt toebedeeld als gesprekspartner. Iemand die ik ken vertelde dat ze een keer naast Harry Mulisch was geplaceerd en in blinde paniek net zolang had rondgevraagd tot ze iemand vond die wilde ruilen.

Op het Boekenbal, waar ik ook weleens kom, heb je het omgekeerde probleem. Tijdens het zaalprogramma, dat maar voor een klein aantal genodigden toegankelijk is, mag je nog zitten, maar daarna moet je overwegend staan. In de zalen en gangen van de Amsterdamse Stadsschouwburg zijn de schaarse beschikbare bankjes permanent bezet. Meestal door vrouwen met zere voeten. Want staan op hoge hakken, dat houden alleen de profs een hele avond vol. Dus zie je naarmate de avond vordert steeds meer vrouwen rondlopen met hun schoenen in de hand. Vorig jaar zag ik trouwens opvallend veel vrouwen die kozen voor de praktische oplossing: een broek met platte schoenen. Je haalt er de bladen niet mee, maar je hebt wel een zorgeloze avond.

In het jaar dat Kees van Kooten Boekenweekauteur was, bleken de gasten tijdens het zaalprogramma om duistere redenen ineens niet te kunnen zitten. De stoelen waren voor de gelegenheid weggehaald uit de zaal. Van het programma heb ik geen woord meegekregen omdat iedereen het te druk had met klagen over het feit dat we gedwongen werden te staan. Zelf had ik na 1,5 uur al zulke brandende voeten dat ik de rest van de avond alleen nog maar kon denken aan het moment waarop die schoenen weer uit mochten.

Staan en zere voeten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Toen ik bij Amazon een boek bestelde met de vrolijke titel Sitting Kills werd ik dankzij het feilloze doorverwijssysteem gelijk geattendeerd op Every Woman’s Guide to Foot Pain Relief – The New Science of Healthy Feet.

Langdurig staan is oncomfortabel, of je nu hoge hakken draagt of lekkere schoenen. Maar langdurig zitten is minstens zo erg. In kerk, vliegtuig, crematorium of collegezaal zijn er grofweg twee opties: je begint onrustig te draaien of je begint te knikkebollen. Zodra we gedwongen worden tot langdurig zitten, voelen we ons gevangen. Luister naar de stiltes tijdens een klassiek concert en je hoort een wonderlijke kakofonie van geschuifel, gekuch en geritsel. Roerloos blijven zitten is een kunst die vrijwel niemand beheerst.

Zelf weet ik door een ongelukkig toeval uit ondervinding hoe het is om tot langdurig zitten veroordeeld te zijn. Toen ik borstkanker had en daarvoor een lange serie chemokuren kreeg, zat ik regelmatig urenlang aan een infuus. Niet dat ik in die conditie zo’n behoefte aan beweging had, maar het feit dat ik die stoel niet uit kon, vond ik soms onverdraaglijk. In dezelfde ruimte zaten namelijk altijd andere patiënten die gelijktijdig hun kuur kregen. Vaak waren dat dames van gevorderde leeftijd. Eindeloos emmerden ze door over koude voeten, de kleinkinderen en het weer. Om nog maar te zwijgen over alle lichamelijke misère.

Ik had geen andere keus dan meeluisteren, hoewel ik meestal hardnekkig deed alsof ik las. De bevrijding die ik voelde als ik na 3 uur werd losgekoppeld van het infuus en mocht opstaan uit die stoel, was zo ongeveer het enige lichtpuntje van die chemodagen.

Gelukkig kon ik de chemostoel na anderhalf jaar weer verruilen voor mijn bureaustoel. Ook daar zit ik soms langer in dan me lief is, maar ik kan in elk geval opstaan wanneer ik dat zelf wil.

Dat langdurig zitten de kans op borstkanker vergroot, ontdekte ik pas toen ik met het schrijven van dit boek begon. Daarover later meer. Voor mij is het in elk geval een extra reden om de komende twintig jaar niet weer zittend door te brengen, want die chemostoel, daar hoop ik nooit meer in te hoeven zitten.

In de kerk

Verplicht stilzitten leidt onherroepelijk tot jeuk, kramp of gaapaanvallen. Als er een plek is waar je uithoudingsvermogen in dit opzicht op de proef wordt gesteld, is het wel in de kerk.

Ronald Heins is protestants predikant in Zutphen. Hij staat op de kansel in de schitterende Walburgiskerk. Ziet hij weleens mensen in slaap vallen of onrustig heen en weer schuifelen?

‘Het is een beetje flauw om te zeggen, maar bij mijn preken zie ik nooit mensen in slaap vallen. Het is wel zo dat door protestanten veel meer wordt gezeten dan door andere gelovigen. Het woord staat centraal en om je daarop te concentreren wordt het lichaam als het ware even op pauze gezet. De katholieken zijn meer in beweging. Die knielen, staan en vieren elke week de eucharistie, terwijl wij het avondmaal maar zo’n acht keer per jaar vieren.

In evangelische kerken gaat het er ook veel fysieker aan toe. Denk maar aan de opwekkingsdiensten, waarbij de handen in aanbidding omhooggaan, of gospeldiensten waar mensen staan te swingen.

In de oosters-orthodoxe kerk staan de gelovigen tijdens de dienst en zijn er alleen stoelen voor mensen die heel slecht ter been zijn. In de moskee staan geen stoelen en is er tijdens het gebed, de salaat, ook veel beweging.

Wij protestanten staan alleen bij het openingslied en het slotlied. De rest van de tijd wordt er gezeten, ook tijdens het zingen. Ik vind dat eigenlijk jammer, want staand zingen is veel fijner dan zittend. Het klinkt ook beter. Als je staat kun je beter ademhalen en dus ook beter zingen. Een koor staat natuurlijk ook altijd.

In mijn vorige kerk heb ik weleens een experimentele dienst gehouden, waarbij we een deel van de stoelen hadden weggehaald en in plaats daarvan statafels hadden neergezet. Die waren zeer populair. Het gaf wel wat onrust, want mensen gingen ineens ook gewoon tijdens de dienst naar de wc, of ze liepen even naar de garderobe om geld uit hun jaszak te halen voor de collecte.

Tijdens elke dienst is er een stil gebed. Daaraan kun je goed merken of mensen geconcentreerd zijn. Door die houten banken hoor je namelijk elke beweging. Maar soms is het echt volmaakt stil. Dat kan heel intens zijn. Ik laat die stiltes graag wat langer duren, maar als de koster er genoeg van heeft, begint hij alvast het angelusklokje te luiden.

Of mensen een uur stil kunnen blijven zitten, hangt trouwens ook af van de banken. Sommige kerken hebben van die kaarsrechte banken waarop je niet echt lekker zit. De banken in de Walburgiskerk zijn verwarmd. Dat klinkt als een luxe, maar het is echt noodzaak. In zo’n grote, oude kerk is het in de winter steenkoud. Daarom zitten er verwarmingselementen in de banken en kun je je voeten op een verwarmde buis zetten. Als je voeten en je kont maar warm zijn, dan komt de rest vanzelf wel.’

Is zitten echt het nieuwe roken?

#

Nadat ik online wat stukken had gelezen waarin beweerd werd dat zitten het nieuwe roken is, wilde ik er ook weleens een boekje over lezen. In dat geval kom je algauw in Amerika terecht. Dat de boodschap daar al iets wijder is verbreid, bleek toen ik zocht op ‘sitting’ in de categorie ‘Health, Fitness & Dieting’ van Amazon.

Sitting Suicide: Why Sitting is Killing You And What You Can Do About It

Sitting To An Early Death: Why Your Chair Is Killing You And What you Can Do About It!

Sitting To An Early Grave: How The Chair Is Breaking Down Your Body

Sitting Disease Is Killing You And You Don’t Know It!

Deskbound: Sitting Is The New Smoking

Sitting Kills, Moving Heals: How Everyday Movement Will Prevent Pain, Illness, and Early Death – and Exercise Alone Won’t

Get Up!: Why Your Chair is Killing You and What You Can Do About It

Scared Sitless: The Office Fitness Book

Get off Your Ass and Do Something: Sitting is the New Smoking

Computer Butt: Butt Workout Plus Why Sitting Kills

Stand Up To Sitting Disease!: How Standing Can Help Shave Inches Off Of Your Waist And Add Years To Your Life!

Death By Sitting: Avoid “Sitting Disease” Before it is Too Late

What Are The Dangers Of The Sitting Society: How To Be Healthy In The Era Of Computers

The Dangers Of Sitting

Is Your Chair Killing You?: A healthier you in as little as 8 minutes a day

The Dangers of Sitting: How to Be Healthy Even if You Work at a Desk

The Hidden Dangers of Sitting: How sitting is ruining your health and your fitness

Don’t Just Sit! 100 Ways to Get Up, Get Out and Get Fit! Stand Up To Your Sedentary Lifestyle

How to prevent office chair backache – and sitting fatigue

Are You Sitting Comfortably?: Self-help Guide for Sufferers of Back Pain, Neck Strain, Headaches, rsi and Other Associated Health Problems

The Seat of Your Pain May Be Your Chair

Top Seven Ways to Combat the Effects of Sitting: A Chiropractor’s Advice for those who Sit too Much

Sitting on the Job: How to Survive the Stages of Sitting Down to Work

Un-Sit Your Life: The Reflex “Diet” Solution, Change your sitting habits, Empower your life

Sit Sense: 12 Seated Exercises Meant to Reduce the Negative Effects of Prolonged Sitting

Unwind After Work: Poses to Strengthen, Lengthen, and Undo Hours of Sitting

How To Exercise While Sitting At Your Computer

Het kan niet anders: in Amerika moet een kantoorrevolutie gaande zijn. In de herfst van 2013 opende in Seattle zelfs de eerste winkel voor sta- en loopbandbureaus. Natuurlijk waren die online allang te koop, maar dat er nu een echte winkel was waar je zulk meubilair kon passen en uitproberen alsof je nieuwe hardloopschoenen kocht, kon alleen maar betekenen dat Amerikanen massaal waren gaan staan.

Het archief van The New York Times laat mooi zien welke ontwikkeling deze trend heeft doorgemaakt: eerst dook het onderwerp op bij wetenschap, toen schoof het door richting gezondheid om te eindigen bij lifestyle, waar modebewuste stawerkers uitleggen dat jumpsuits ideaal zijn maar hakken echt uit moeten. Bekende Amerikanen verspreiden graag foto’s van zichzelf, werkend aan hun treadmill desk. Staand werken is cool.

Het aantal zitters zal dus wel drastisch gedaald zijn. Dat is echter niet het geval. Volgens James Levine, een van de belangrijkste onderzoekers op dit terrein, zit de gemiddelde Amerikaan nog altijd 13 uur per dag. Daarmee bevindt Joe Sixpack zich ruimschoots in de gevarenzone. Wie structureel meer dan 10 uur zit, kan daar vroeg of laat de medische rekening voor gepresenteerd krijgen.

Verderop in dit boek legt onderzoeker Hidde van der Ploeg uit wat er precies gebeurt in je lichaam als je uren achter elkaar alleen maar zit, maar het komt erop neer dat de activiteit van je spieren afneemt tot vrijwel nul. Of, zoals onderzoeker Marc Hamilton het in 2011 omschreef in The New York Times: ‘The muscles go as silent as those of a dead horse.’

Hou dat beeld van dat dode paard vast, dat beklijft waarschijnlijk beter dan een technisch verhaal over enzymen, glucose, bloedsuikerspiegel, bovenbeenspieren, bloedsomloop en cholesterol.

Dat weinig beweging de mens geen goed doet, is niet bepaald een recent verworven inzicht. In 1860 vroeg de Britse regering Edward Smith al te onderzoeken wat de gevolgen van de industriële revolutie waren voor de gezondheid van fabrieksarbeiders. Smith zag dat deze nieuwe arbeiders in vergelijking met mensen die op het land werkten, nauwelijks bewogen. Zijn conclusie was dat stilzitten economisch gezien weliswaar productief was, maar op termijn zou leiden tot gezondheidsproblemen.

Bijna honderd jaar later, in 1953, vergeleek Jeremy Morris de gezondheid van buschauffeurs in Londen met die van conducteurs die op dezelfde bus werkten. De chauffeurs zaten, terwijl de conducteurs de hele dag stonden en liepen. De uitkomst was duidelijk: chauffeurs hadden twee keer zo veel kans op hartproblemen als conducteurs.

Jack Schatorje (vrachtwagenchauffeur)
Jack Schatorje werkt veertig jaar als internationaal vrachtwagenchauffeur.
‘Ik heb altijd op Spanje en Portugal gereden. Nu rij ik ’s nachts op Duitsland met groente, vlees en vis. Dat moet daar rond twee uur ’s nachts gelost worden zodat het op tijd in de winkels ligt.
Mensen op kantoor krijgen helemaal de juiste houding aangemeten, hoe ze moeten zitten. Dat gebeurt niet bij chauffeurs. Ik heb bij een firma gewerkt waar zo’n ontiegelijk hoog ziekteverzuim was dat ze uiteindelijk de Technische Hogeschool Eindhoven erbij hebben gehaald. Die hadden een stoelhoes waarmee je de drukpunten kon meten. Acht van de tien chauffeurs hadden de stoel verkeerd staan. Het probleem is dat de stand die jij zelf het lekkerst vindt zitten, meestal niet de beste stand is voor je rug.
Ik rij nu op een Volvo. Daar zit een memoryknop in, waarmee ik de stoel automatisch op de goeie stand kan instellen. Dat is handig, want die wagen wordt ook door andere chauffeurs gebruikt. Het ziekteverzuim onder chauffeurs is ontiegelijk hoog. Bijna iedereen heeft wel een keer een hernia gehad, of artrose in de rug. Hoofdpijn komt ook veel voor. Het is vaak jaagwerk, dus je hebt ook veel stress. Zelf heb ik tweeëntwintig jaar geleden zes maanden fysiotherapie gehad, dat was geen pretje. Sinds die tijd let ik beter op. In het weekend ga ik fietsen of lopen, als je je benen maar gebruikt. Je moet niet het hele weekend op de bank blijven liggen. Ik heb geen dag ziekteverzuim meer gehad, in tweeëntwintig jaar. Ik ken ook collega’s die een vouwfietsje bij zich hebben. Als ze moeten rusten fietsen ze drie keer het industrieterrein rond.
Na 4,5 uur rijden moet je verplicht drie kwartier aan de kant. Dan ga ik uit de wagen. Sigaretje roken, koffie halen. Daarna mag je weer 4,5 uur en dan moet je weer drie kwartier rusten. Daarna mag je nog een uur. Volgens het rijtijdenbesluit mag je twee keer per week 10 uur rijden, de rest van de week 9 uur. Je kunt daar niet mee sjoemelen, want er is ontzettend veel controle op en de boetes zijn heel hoog. In Frankrijk krijg je 7.000 euro boete.
Het is goed, hoor, dat ze zo streng controleren, want er gebeuren veel te veel ongelukken achter het stuur.’

Ongemakkelijke waarheid

Inmiddels zijn er meer dan tienduizend studies gedaan die allemaal bevestigen dat veel zitten slecht is. Het is geen complexe boodschap, maar wel een die veel zitters liever niet horen. Dus grijpen ze elke gelegenheid aan om deze ongemakkelijke waarheid te ontkennen, te bagatelliseren of belachelijk te maken. Wie overweegt te gaan staan, is dus gewaarschuwd.

Overvallen door het enorme aanbod van boeken bestelde ik op de gok een paar titels uit bovenstaande lijst. Waaronder Get Up! van James Levine, omdat ik zijn naam al een paar keer was tegengekomen in krantenstukken. Levine was een van de eerste onderzoekers die waarschuwde voor de desastreuze gevolgen van onze zitcultuur en is de geestelijk vader van het credo ‘zitten is het nieuwe roken’. Over die inmiddels even gevleugelde als bekritiseerde uitspraak zei hij: ‘Dat is geen soundbite: 18 procent van de Amerikanen rookt‚ terwijl 75 procent de hele dag zit. We hebben een grote antirooklobby, maar mensen die door zitten gezondheidsrisico’s lopen zijn veel talrijker!’

In het laatste hoofdstuk van zijn boek vertelt Levine hoe hij in Hongkong zit te eten met een collega als er plotseling een man voor hem opduikt die een foto van hem maakt.

‘Dokter Levine, ik heb u betrapt op zitten’, zegt de man triomfantelijk. ‘Dit zet ik op Facebook.’

Voor wie het nog niet begrepen had: James Levine is geen gewone dokter, hij is een Beroemde Dokter, zo beroemd dat hij tot in Hongkong herkend wordt. Hij is de uitvinder van de treadmill desk en de oprichter van de School van de Toekomst, waar kinderen bewegend leren. Maar bovenal is hij een ongelofelijke ijdeltuit. Zijn boek leest als één lange zelffelicitatie. Als we deze dokter moeten geloven, doet hij doorlopend ontdekkingen die de wereld voorgoed zullen veranderen.

Neem de scène waarin hij beschrijft hoe hij met een collega midden in de nacht gaat kanoën op een verlaten meer. Ze drinken samen een fles wijn en praten over zijn missie: de strijd tegen de stoel. ‘Ik zei tegen hem dat ik eerst Amerika wakker wilde schudden en daarna de rest van de wereld. De stoel betekent onze dood. In het midden van het meer, terwijl de zon opkwam, ging ik rechtop in de kano staan en schreeuwde: Ik heb een revolutie nodig.’

Tandenknarsend van ergernis las ik door, omdat ik toch wilde weten hoe hij tot het inzicht is gekomen dat zitten het nieuwe roken is. Hij blijkt zelfs een stap verder te gaan: zitten is gevaarlijker dan roken, doodt meer mensen dan hiv en is risicovoller dan parachutespringen.

Het is 1996. Obesitasonderzoeker James Levine probeert erachter te komen waarom sommige mensen wel dik worden en andere niet. Hij zoekt proefpersonen die bereid zijn zich tien weken lang vol te proppen. Na anderhalf jaar zoeken heeft hij vijftien vrijwilligers gevonden, maar hij moet er beslist zestien hebben om het onderzoek te kunnen uitvoeren. Dus besluit hij in het kader van de participerende wetenschap zelf die laatste plek dan maar in te nemen. De vrijwilligers krijgen maaltijden die tot op de gram nauwkeurig zijn afgewogen en die duizend calorieën meer bevatten dan ze nodig hebben. Iedereen moet alles opeten, tot en met de laatste druppel vette jus aan toe. Zo krijgt elke vrijwilliger gedurende het onderzoek exact 56.000 calorieën extra binnen.

Na afloop van het experiment zijn sommige deelnemers, onder wie Levine zelf, 7 kilo zwaarder, terwijl andere niet of nauwelijks zijn aangekomen. Hoe kan dat? Het bestuderen van alle data leidt tot de conclusie dat de mensen die op gewicht zijn gebleven hun extra calorieën onbewust hebben verbrand door veel meer te bewegen dan degenen die wel zwaarder werden. Dat klinkt niet bepaald als een eyeopener, maar het ging daarbij niet om intensieve beweging. Sporten tijdens het onderzoek was verboden. Het geheim zat hem in heel gewone, alledaagse beweging.

Om die ontdekking nader te onderzoeken liet Levine een onderbroek ontwikkelen die met sensoren heel nauwkeurig elke beweging, hoe klein ook, kon meten. Dag en nacht. Dankzij die onderbroek – die per stuk 7.000 dollar kostte en door Levine consequent ‘magisch’ wordt genoemd – ontdekte hij dat mensen met ernstig overgewicht gemiddeld maar 1.500 bewegingen per dag maken terwijl ze bijna 600 minuten stilzitten. Mensen zonder overgewicht zaten ruim 2 uur minder.

Bananenplukkers

Terwijl Amerikaanse proefkonijnen zich in de ‘magische’ onderbroek hesen, probeerde een onderzoeker aan de universiteit van Kingston erachter te komen waarom Jamaicanen, nota bene de beste sprinters ter wereld, in razend tempo bezig waren dik en diabeet te worden. Deze Terrence Forrester vroeg zijn Amerikaanse collega om hulp en samen vonden ze een groep Jamaicanen bereid hun zware lichamelijke werk te doen terwijl ze volgeplakt zaten met draden en sensoren. Een van de deelnemers werd vanwege die bedrading zelfs opgepakt omdat hij werd aangezien voor een terrorist.

Jamaicaanse bananenplukkers bleken dagelijks meer dan vijfduizend bewegingen te maken en nog geen 3 uur stil te zitten.

Het overgrote deel van al die gemeten bewegingen maak je onbewust. Wie zo’n speciale onderbroek aanheeft, zal zien dat alleen al het strikken van je veters de meter flink doet uitslaan. Maarten ’t Hart wees al op de effecten van dat onbewuste bewegen in Het dovemansorendieet, zijn uiterst vermakelijke boek over de zin en onzin van gewichtsverlies:

‘We moeten niet over het hoofd zien dat je in bed en achter je computer ook calorieën verbruikt. Plus dat je heel beweeglijke nerveuze mensen hebt, die zelfs in bed en achter het beeldscherm onophoudelijk hun vingers bewegen, met hun voeten trommelen, hun hoofd heen en weer wiegen (ik ben zelf zo iemand, ik heb mijn hele leven verlezen, maar als ik lees zit ik geen ogenblik stil), en inerte mensen, die met een minimum aan beweging door het leven gaan.’

Je hebt dus mazzel als je toevallig geboren bent als zo’n trommelende zenuwpees. De hele dag in beweging zijn is veel zinvoller dan een half uur per dag hardlopen en de rest van de tijd stilzitten. Wie wil afvallen, moet dus meer doen dan regelmatig gaan sporten.

Ik heb Maarten ’t Hart gevraagd wat hij vond van het credo dat zitten het nieuwe roken is. Zoals te verwachten viel, vond hij het onzin. ‘Ik lag vroeger hele dagen te lezen. Dan begon ik ’s ochtends in zo’n dikke Dickens en had ik hem ’s avonds al bijna uit.’

Maarten ’t Hart is natuurlijk geen doorsnee zitter. Hij mag dan verbijsterend veel gelezen hebben, maar die uren heeft hij ruimschoots gecompenseerd door zijn leven lang alles op de fiets te doen en daarnaast zijn eigen eten te verbouwen. Op die manier kun je natuurlijk best iedere dag ongestraft een paar uur gaan zitten lezen.

Mensen die niet geboren zijn als trommelende zenuwpees moeten andere manieren bedenken om hun metabolisme te activeren. Zelf ben ik dol op dit soort lijstjes:

Stofzuigen: 375 kcal

Ramen lappen: 200 kcal

Koken: 75 kcal

Boodschappen doen: 100 kcal

Harken: 200 kcal

Auto wassen: 150 kcal

Grasmaaien: 135 kcal

Tuinieren: 250 kcal

In Het dovemansorendieet legt ’t Hart uit waarom je van bewegen niet al te veel heil moet verwachten als je probeert af te vallen:

‘Men pleit nu voor 30 minuten bewegen per dag. Dat is totaal belachelijk. Dat levert vrijwel niets op, op z’n hoogst de verbranding van een mariakaakje. Wil bewegen zich vertalen in gewichtsafname, dan moet je de hele dag door bewegen, en dat kan ook als je zo’n tuin hebt als ik: schoffelen, wieden, spitten, houthakken, zagen, blokken verslepen, snoeien, zaaien, maaien, timmeren, de bok verzetten, de kippen voeren, maar ja, de meeste mensen hebben niet zo’n tuin en zouden hem begrijpelijkerwijs ook niet willen hebben. Nee, de zegeningen van bewegen vind je op ander terrein, het is een weldaad voor je hart, het staalt je spieren, het zorgt voor steviger botten, het stelt alzheimer nog even uit, maar om er overgewicht mee te bestrijden moet je van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat draven, hollen, vliegen, rennen – en inderdaad, dan zul je zien dat er op den duur warempel enig effect merkbaar is.’

Ook ik dacht tot voor kort dat ik goed bezig was door regelmatig te sporten. Ik had me nooit gerealiseerd dat alle klusjes die ik in en om het huis doe eigenlijk veel zinvoller zijn. Hoe vaak heb ik tijdens het harken niet gedacht: ik zou nu eigenlijk moeten gaan hardlopen.

In Scared Sitless legt personal trainer/masseur Larry Swanson, die net als Levine de oorlog aan de stoel heeft verklaard, uit dat allerlei handig bedoelde uitvindingen ertoe hebben geleid dat we ons steeds minder hoeven in te spannen. De garagedeur gaat automatisch open, auto’s hebben stuurbekrachtiging, blaadjes worden niet meer bijeengeharkt maar -geblazen, en koffers rollen achter ons aan.

Noten kraken

Het klinkt niet erg indrukwekkend, maar toch is het precies dit soort beweging die het verschil schijnt te maken. Geen boodschappen aan huis laten bezorgen maar zelf met die tassen sjouwen. De was niet in de droger gooien maar buiten ophangen. Geen elektrische blikopener gebruiken maar eentje waarvoor spierkracht vereist is.

Stom voorbeeld? In Sitting Kills, Moving Heals beschrijft Joan Vernikos hoe een vierennegentigjarige verzwakte vrouw zich zo verveelde dat haar dochter haar een zak amandelen en een notenkraker gaf zodat ze iets te doen had. Haar oude moeder bleek enorme voldoening te halen uit dat eenvoudige klusje en ontwikkelde al krakend zo veel spierkracht in haar armen dat ze na heel wat zakken amandelen weer zonder hulp uit haar stoel kon opstaan.

Als je je spieren niet gebruikt, doen ze het op een gegeven moment niet meer. De afname van spiermassa, sarcopenie, is een belangrijke oorzaak voor de explosieve toename van het aantal rollators. Wie traint kan die spiermassa weer opbouwen. Geriatriefysiotherapeut Hans Drenth legt verderop in dit boek uit dat dat ook kan als je negentig bent.

Joan Vernikos werkte dertig jaar lang bij de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie nasa, waar ze onderzoek deed naar het effect van zwaartekracht – en het gebrek daaraan – op het menselijk lichaam. In Sitting Kills, Moving Heals zet ze die kennis in om zitters uit hun stoel te krijgen. De parallel tussen spaceshuttle en kantoor is nogal vergezocht, maar af en toe heeft ze toch wel iets interessants op te merken. Het verhaal over astronaut John Glenn bijvoorbeeld. Deze Glenn kwam in 1997 haar kantoor binnengelopen met de mededeling dat hij met de Discovery mee wilde. Op zich niet opmerkelijk voor een astronaut, ware het niet dat John Glenn al zevenenzeventig was. Toch doorliep hij alle noodzakelijke tests probleemloos en vertrok hij voor een ruimtereis van negen dagen. Hoewel Glenn uitzonderlijk fit was voor zijn leeftijd, was de verwachting dat hij veel langer nodig zou hebben om te herstellen van de reis dan zijn jongere collega’s. Dat bleek niet het geval. Daarmee onderstreepte Glenn de theorie dat niet leeftijd maar leefstijl de belangrijkste factor is voor een gezond lichaam.

Of, zoals Mark Twain het zei: ‘Age is an issue of mind over matter. If you don’t mind, it doesn’t matter.’

Ten prooi aan de stoel

The British Journal of Sports Medicine concludeerde in 2009 al dat ‘fysieke inactiviteit een van grootste gezondheidsproblemen van de eenentwintigste eeuw is, en misschien wel het grootste’. Sinds die voorspelling stapelen de rapporten zich steeds hoger op. Inmiddels is er verband gevonden tussen langdurig zitten en diabetes, hart- en vaatziekten, borst- en darmkanker, botontkalking, depressie, dementie en problemen met het immuunsysteem.

Larry Swanson verwoordt het gevaar in Scared Sitless zo: ‘Onze sedentaire gewoonten kunnen een grotere bedreiging voor de volksgezondheid zijn dan roken, drinken, wapengeweld en infectieziekten.’

Europa, Amerika, Australië en Japan waren al ten prooi gevallen aan de stoel, maar China en India zijn bezig ons rechts in te halen. Amerika voert nog altijd de lijst van zwaarste landen ter wereld aan, maar daarna volgen China en India. Oorzaken: junkfood, alcohol en zitten. In Beijing is een op de twee kinderen te dik en ook India, waar 270 miljoen mensen onder de armoedegrens leven, is inmiddels massaal ten prooi gevallen aan de hamburger en de bureaustoel.

Amerikanen zijn wel vaker geneigd hun boodschap met zo veel tromgeroffel te presenteren dat Europeanen hun sceptische schouders ophalen en er het hunne van denken. Relativering is goed, maar het valt niet te ontkennen dat de Amerikanen een punt hebben. De moderne mens beweegt te weinig en dat heeft gevolgen. Dat is geen bangmakerij van een stel hysterici aan de andere kant van de oceaan, maar een feit. Toch lijkt die wetenschap weinig indruk te maken.

Daarom is er in Amerika nu een heuse richtlijn. Twee van de acht werkuren zouden staand of lopend moeten worden doorgebracht, en dat is nog maar het begin. Het uiteindelijke doel is 4 van de 8 uur zonder stoel onder je kont te werken. Dat klinkt als veel, maar met staand vergaderen, staand bellen, naar een collega lopen in plaats van te mailen en de trap te nemen in plaats van de lift, kom je al een heel eind. Daarvoor moeten we wel af van het idee dat wie niet in zijn stoel zit, niet aan het werk is. Dat vooroordeel maakt gedragsverandering nog moeilijker dan die toch al is.

Zo is sporten onder werktijd zelden succesvol. Grote bedrijven richten weleens een fitnesszaaltje in, maar wie durft daar gebruik van te maken als de baas achter zijn bureau blijft zitten? Na de lunch een blokje om? Dat is een heilzaam idee, maar als de rest van de collega’s alweer ijverig zit te tikken, is het toch een hele stap om je jas aan te trekken.

Ook ‘business innovator’ Nilofer Merchant vond het zonde om haar kostbare tijd te besteden aan sporten. Dus begon ze in 2009 met vergaderwandelen. In plaats van tijdens een zakelijke afspraak koffie te drinken of te lunchen, stelde ze voor lopend te overleggen. Nu heeft ze wekelijks vier van dit soort afspraken, die bij elkaar goed zijn voor veertig vergaderwandelend afgelegde kilometers. Volgens Merchant bleek deze vergadervorm productiever dan regulier overleg omdat je wandelend veel minder wordt afgeleid dan in een restaurant. Grootste voordeel: mensen kijken lopende veel minder op hun telefoon. ‘Onvoorwaardelijke aandacht is misschien wel het meest schaarse goed geworden’, zegt Merchant. Haar ervaring is dat wandelen tot creatievere oplossingen en een prettiger sfeer leidt dan zittend overleggen. Ze is zo overtuigd van de voordelen dat ze er de ene na de andere lezing over geeft.

Tegengeluiden

Sitting is evil, die boodschap wordt er bij Amerikanen stevig ingepeperd. Een tegengeluid kon dan ook niet uitblijven. Op 25 februari 2015 stond er in The New Yorker een hilarisch stuk van Tom O’Donnell met de veelzeggende kop i switched to a standing desk, so now you should, too. Daarin wordt heerlijk gehakt gemaakt van al die zelfingenomen bekeerlingen die hun collega’s voortdurend lastigvallen met enzymen, levensverwachting, metabolisme en de zegeningen van de treadmill desk. O’Donnell eindigt zijn verhaal met de aankondiging dat hij zich inmiddels al voorbereidt op het gebruik van de ‘swimming desk’ en de ‘rock-climbing desk’, maar dat wij dat helaas niet meer gaan meemaken omdat wij tegen die tijd allang dood zijn. Tenzij we ook stoppen met zitten.

Nog leuker (en informatiever) was het verhaal van Dan Kois in New York Magazine. Hij probeerde een maand lang te leven zonder te zitten. Dat bleek geen goed idee. Meer over zijn experiment elders in dit boek.

Dat staande werkers irritatie oproepen bleek ook uit een aflevering van de Amerikaanse serie The Office, een nogal flauwe remake van de briljante Britse versie met Ricky Gervais. In de aflevering ‘Mrs California’, uit 2011, kondigt Dwight aan voortaan staand te gaan werken, tot grote ergernis van zijn collega’s, die natuurlijk voortdurend proberen hem te betrappen op zitten.

Wie geen zin heeft om het lulletje van de afdeling te zijn kan natuurlijk ook rustig blijven zitten. Gewoon iets vaker de ramen lappen, de stoep vegen en de bok verzetten, dan loopt het allemaal wel los.

Cécile Lanting (markt)
Cécile Lanting staat elke zaterdag met haar biologische groente- en fruitkraam op de Amsterdamse Noordermarkt.
‘Om vier uur vertrekken we vanuit Hoogeveen naar Amsterdam. Daar doen we ongeveer 2 uur over. Om zes uur beginnen we dan met het opbouwen van de kraam. Rond acht uur komen de eerste klanten en daarna gaat het eigenlijk continu door tot vijf uur, half zes.
Op zo’n dag ben ik van zes tot zes bezig. In totaal zit ik hooguit 20 minuten, want het is bijna altijd druk. Soms eet ik even wat in de truck, maar meestal doe ik dat ook staand. Koffie halen we in een cafeetje vlakbij. Als het kan, gaan we daar soms even zitten, maar meestal is het daar te druk voor.
Ik sta nooit lang stil. Onze kraam is 8 meter lang en je loopt voortdurend heen en weer. Dat is ook wel lekker, want van alleen maar staan word je heel moe. Als het erg koud is of hard regent is het wel stil op de markt. Dan komen alleen de echte diehards. Dan sta je maar wat te wachten en kan de dag eindeloos duren.
Van pijn in mijn voeten heb ik geen last, want ik heb altijd bergschoenen en dikke sokken aan. Maar de studenten die komen helpen klagen vaak wel over zere voeten. Die zijn het niet gewend. Ik waarschuw ze altijd dat ze goeie schoenen aan moeten doen, maar niet iedereen doet dat. Als je op gewone gympies loopt krijg je vanzelf last. Ik sta al veertien jaar op de markt, dus ik ben het wel gewend, maar als ik om zes uur in die vrachtwagen stap, zit ik wel heel erg lekker, hoor.’