David Pefko

DAAR KOMEN

DE VLIEGEN

Prometheus

Voor Daniëlles nimmer aflatende steun

en Isaacs raak gekozen slaapjes

© 2017 David Pefko

Omslagontwerp Sander Patelski

Omslagillustratie Shutterstock

Foto auteur Bert Nienhuis

Zetwerk en e-book Mat-Zet bv, Soest

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 2232 4

‘Even if they got nothing for it, it was cheap at that price.’

CHARLES PONZI (1882-1949)

1

Automaton

1

Ze waren er allemaal die morgen: de oudere Upper East Siders, de overgevlogenen uit Florida en Hawaï, de voorzitters van stichtingen, scholen en universiteiten, de staalmagnaten, makelaars, stoffenfabrikanten, winkeleigenaren, filmproducenten, uitgevers, acteurs en actrices, de mensen met oud geld, degenen met nieuw geld; zelfs de jetset van Tel Aviv ontbrak niet. Allemaal zaten ze kaarsrecht in de zaal van de synagoge op 5th Avenue en glimlachten.

Abby Friedland, die voor de officiële gelegenheid Abigail genoemd werd, hield een speech waar werkelijk geen touw aan vast te knopen was. Ze droeg een fluorescerende flamingoroze jurk en een strik in haar haar, iets waar haar ouders, Ann en Aron Friedland, vast niet heel blij mee waren geweest, maar goed, Abby was net twaalf geworden en je viert je bat mitswa maar één keer.

De zaal was versierd met exotische roze bloemen en witte slingers en ergens helemaal achterin zaten Jerry en Ruth Kirschenbaum, die iets te laat waren aangekomen omdat het verkeer die zaterdag helemaal vastzat. Jerry droeg een donkerblauw linnen jasje met opgestikte zakken en Ruth een veelkleurig mantelpakje en opvallende roze schoenen. Ze waren er waarschijnlijk helemaal niet naartoe gegaan als er de dag ervoor niet onverwachts een uitnodiging was bezorgd die voorzien was van een persoonlijke boodschap van Abby’s vader. ‘Hoe de kaarten er ook voor liggen, wees alsjeblieft welkom, we zijn allemaal één grote familie, vergeet dat niet!’ stond te lezen in een sierlijk handschrift.

Het was dat Ruth de uitnodiging het eerst tussen de post had ontdekt en er absoluut heen wilde gaan – ze konden het écht niet missen, iedereen in de stad zou het er later over hebben, maar als Jerry die gevonden had, had hij haar waarschijnlijk laten verdwijnen.

Het meisje stak voorzichtig een kaarsje aan, en meteen daarna, alsof ze de smaak te pakken had gekregen, nog een.

Jerry keek vermoeid naar de achterhoofden voor hem. Een snelle berekening leerde hem dat in deze synagoge op 5th Avenue, de absolute favoriet binnen de joodse gemeenschap, ongeveer zeventig procent van de bezoekers klant van hem was en er op de met roze bloemen versierde stoelen grofweg een miljard dollar aan investeringen zat.

Toen Aron Friedland aan zijn speech begon, probeerde Jerry hem zo strak mogelijk aan te kijken, maar een vervelend spierverrekkinkje in zijn linkerooglid maakte het moeilijk. Hij hoorde nauwelijks wat hij zei, zo veel moeite kostte het hem om zijn blik op de ogen van de ex-landbouwmagnaat gericht te houden.

‘Abigail, Abby, lieverd van me,’ zei Friedland, ‘maanden heb ik je zien ploeteren. Met liefde, met toewijding en natuurlijk met de hoognodige hulp van de geweldige mensen van de Bat Mitzwa Club op 77th Street...’

Er klonk bulderend gelach uit de zaal, en Aron Friedland, die een zwarte smoking droeg met een hoge boord, sloeg zichzelf op zijn knieën van het lachen toen hij naar het beteuterde gezicht van zijn dochter keek.

‘Nee hoor, lieverd,’ ging hij snel verder, ‘het is een prestatie van niveau en je moeder en ik zijn beiden gewoon apetrots op je. Onze dochter die hier nu staat als een hele vrouw. We hopen dat het je in het leven aan niets zal ontbreken, dat je nog even zult wachten met uit huis gaan en trouwen en al die vervelende dingen. Maar in de tussentijd, lieve Abby, ja, ik weet dat je me vroeg dit absoluut niet te zeggen, maar ik doe het toch, voor je eigen bestwil; je moet plechtig beloven je kamer iets netter te houden.’ Bij dat laatste liet Friedland de microfoon los, gooide zijn handen theatraal in de lucht en bad jammerlijk richting het gewelfde plafond, alsof hij hoopte dat zijn God dit wel even voor hem zou gaan regelen.

Weer lachte iedereen in de zaal. Jerry deed alsof hij ook moest lachen, Ruth deed hetzelfde.

‘Wat een vreselijke, vreselijke mensen zijn dit toch,’ fluisterde Ruth in Jerry’s oor, ‘ik snap opeens heel goed waarom je zijn geld niet wilde hebben.’

‘Ik zei het je toch,’ mompelde Jerry. Zijn linkerooglid trilde nog steeds, maar echt opvallend was het waarschijnlijk niet. Aan zijn linkerkant knikte iemand naar hem. Jerry knikte terug en glimlachte verder naar het schouwspel.

Het meisje bloosde naar de zaal met haar handen op haar rug. Ze keek ongeduldig op naar haar vader. Een in het zwart geklede vrouw die al een tijdje in de hoek klaarstond met een versierde theedoek waarin waarschijnlijk de challe zat, verdween haastig van het toneel toen Friedland op zijn horloge keek en zijn hoofd naar haar schudde.

‘Ik zal je niet langer pesten, poppetje. Ons cadeau voor jou is een reis,’ las Friedland op van zijn blaadje. ‘Je gaat die niet alleen maken, wij gaan natuurlijk gezellig mee. Over twee weken vertrekken we naar Griekenland, waar we negentien eilanden gaan bezoeken, per zeilboot. Ik hoop dat je daar ook een beetje voor hebt geleerd?’ In het spotlicht liet Friedland een denkbeeldig zeil vieren in de wind.

Met blosjes op de wangen schudde het meisje haar hoofd en sloeg theatraal haar handen voor haar gezicht. De hele zaal was vertederd.

‘O mijn god,’ hoorde Jerry Ruth zeggen, ‘dat kind is voor het leven verpest.’

‘Het gaat nog veel erger worden,’ fluisterde hij in haar oor, ‘ik heb gehoord dat er een olifant komt.’

‘Niet!’ riep Ruth iets te hard en proestte van het lachen achter haar hand.

‘Jawel,’ zei Jerry en gaf haar een knipoog.

Jerry had Friedland in de afgelopen jaren verschillende malen in zijn kantoor gehad. De eerste keren had hij koffie en water voor hem laten halen, de keren daarna had hij hem niets meer aangeboden in de hoop dat hij snel zou weggaan. Elke keer had Jerry als reden gegeven dat hij er niemand meer bij kon hebben, dat zijn fonds vol zat, en Friedland was er absoluut niet blij mee geweest. Alle prominente joden in New York konden een graantje meepikken van Jerry’s florerende onderneming, iedereen maakte hij nog rijker dan hij al was, maar hem sloeg hij volgens Friedland bewust over.

Nu, maanden na het laatste gesprek, waarin hij Jerry bij het verlaten van zijn kantoor een klootzak had genoemd, schudde Jerry na afloop van de ceremonie handen met vrijwel iedereen om hem heen. Ze bedankten hem hartelijk, prezen zijn werkzaamheden en gaven hem schouderklopjes. Toen hij de vader van Abby eindelijk de hand schudde en feliciteerde met zijn oogverblindende dochter, pakte Friedland zijn arm vast en kneep er zachtjes in.

‘Wat goed dat je er bent,’ zei hij schor van het lachen om zijn eigen grappen.

‘Ik zei net tegen Jerry dat het toch wel heel jammer is dat onze Andy zoiets nooit heeft kunnen meemaken,’ hoorde Jerry Ruth zeggen tegen Ann Friedland, Arons vrouw, met wie ze in het weekend wel eens golfte.

In zestien limousines werden de gasten naar een volgende locatie gereden, die op slechts een paar blokken afstand lag. In de limousine van Ruth en Jerry zaten ook nogal veel schreeuwende kinderen die vieze vingers op de geblindeerde ruiten achterlieten en allemaal een fles Snapple in hun handen hielden.

Bij aankomst stond een ordinair geklede oudere vrouw met hoogblond haar voor de deuren klaar. Ze had haar handen in elkaar gevouwen. Ze glimlachte van oor tot oor toen ze de gasten welkom heette.

‘Wie is dat ook alweer?’ vroeg Jerry dicht bij Ruths oor.

‘Dat is Lea Blumenthal, de bar- en bat-mitswakoningin van New York,’ fluisterde Ruth. ‘De meest uitbundige zalen, de meest krankzinnige prijzen.’

‘Het middengedeelte graag even vrijhouden,’ zei de vrouw tegen iedereen die langs haar naar binnen liep.

Blijkbaar was roze de lievelingskleur van de kleine Abby, want de zaal waarin de Kirschenbaums voet zetten, was roze. Geen accenten hier en daar, nee, alles was er roze. Zelfs de muren waren beplakt met roze papier, en op de vloer lag een stuk vinyl in dezelfde kleur.

Jerry kneep in de arm van zijn vrouw. ‘Ik heb hier geen zin in, lieverd,’ fluisterde hij terwijl hij probeerde te glimlachen naar de mensen.

‘Halfuurtje,’ zei ze, ‘dan hebben we een afspraak.’

Het gerucht dat Jerry had opgevangen in een lunchroom waar hij met klanten afsprak, bleek te kloppen. Toen de volwassenen en de kinderen zich op het buffet stortten, schalde het onmiskenbare geluid door de hoge ruimte.

‘Nee, papa, je hebt het gedaan!’ riep het meisje opgewonden toen er twee schuifdeuren opengingen en een olifant aan een lange lijn door een clown naar binnen werd geleid. Nog twee clowns sjokten erachteraan.

Met een toastje gerookte zalm en een glas champagne in hun handen, keken ze naar de kinderen die in groepjes op de olifant mochten rijden; Abby mocht natuurlijk als eerste. Er was een klein zandbedje in het midden van de zaal gemaakt waar de obers met een grote boog omheen liepen en waar de olifant nederig neerknielde toen het meisje op zijn rug werd gezet. Er was een opblaaszwembad gevuld met water waarmee het dier zijn slurf een paar keer vulde en op commando – en zeer gecontroleerd – mensen natspoot.

Uit de menigte kwam Aron Friedland opeens op Jerry af. Hij was doorweekt. Met hysterisch gelach had zijn dochter hem zonet natgespoten.

‘Excuseer me, kinderen,’ lachte Friedland en wees naar zijn druipende smoking, ‘hoe is het met je?’

‘Prima,’ zei Jerry, ‘wat een feest is dit, niet te geloven.’

Friedland keek naar zijn dochter, die de olifant voorzichtig aaide, aan zijn oor trok en moest lachen. ‘Dit was haar grote droom, dat moet je ze toch geven, vind ik. Als je het kunt tenminste,’ zei hij met een grijns.

‘Absoluut,’ zei Jerry. Een staalmagnaat schudde tussendoor snel zijn hand, stelde voor zo snel mogelijk weer eens uit eten te gaan.

‘Zeg, Jerry, wil je er toch niet eens over denken?’ vroeg Friedland met een glas champagne in zijn hand. ‘We kunnen elkaar helpen, jij en ik.’

Jerry hoefde er geen moment over na te denken. Hij schudde zijn hoofd en keek vol medelijden in de ogen van de man. ‘Het spijt me, Aron, er is niets veranderd aan de situatie, hoezeer ik het je ook gun, het zal echt niet gaan.’

‘Ik zou eigenlijk geen nee van je moeten accepteren,’ bromde de man, die zijn fortuin had gemaakt met genetisch gemanipuleerde zaden en nu op een enorme berg spaargeld zat waar hij zich waarschijnlijk geen raad mee wist.

‘Toch ben ik bang dat je dat wel zult moeten,’ zei Jerry met een verdrietige glimlach. ‘Hé, wij moeten er echt vandoor, we moeten naar onze zoon.’ Jerry haalde een envelop uit zijn binnenzak en overhandigde die aan Friedland. ‘Dit is voor Abby,’ zei hij.

‘Bedankt,’ mompelde Friedland kortaf en liep zonder te groeten weer naar het midden van de ruimte. Onderweg duwde hij de envelop door de gleuf van een tot collectebus omgetoverde schatkist en griste een volgend glas champagne van een dienblad. Hij wees zijn dochter op zijn doorweekte instappers, Jerry zag ze lachen.

‘Hoeveel heb je gegeven?’ vroeg zijn vrouw.

‘Tweehonderdvijftig,’ zei Jerry.

‘Wát?’ vroeg Ruth verschrikt. ‘Zo weinig?’

‘Nee,’ bromde Jerry, ‘tweehonderdvijftig keer achttien natuurlijk, vijfenveertighonderd, dat noem ik niet weinig.’

‘Oké, dat is netjes,’ zei ze opgelucht.

‘Laten we gaan, dit soort mensen geeft ons een slechte naam,’ zei Jerry en trok zijn vrouw mee naar de uitgang, waar ze beiden een roze giftbag in hun handen gedrukt kregen waar met grote witte letters ABIGAIL op stond.

2

‘Fluisterzacht sputterend licht,’ had Ruth het genoemd toen ze het huis begin jaren negentig kochten. Jerry vond het op dat moment, tegenover hun makelaar, vrij aanstellerig klinken. Alsof zijn vrouw het eigenlijk over een muziekstuk had en er in haar volkomen doorgedraaide hoofd tussen de muren in het appartement aan 5th Avenue sprake was van tempo en toonhoogte.

Eigenlijk had ze er helemaal niet ver naast gezeten: in de vroege morgen dwarrelde het ritmisch over de banken en de salontafels, scheen het spookachtig op de bladeren van een plant en rond kwart voor acht goot het zich haast over de rest. Eerst langs de muren, dan over de tapijten, glanzend op het visgraatparket. Een warme gloed gleed over kastjes en koperen lampenvoeten; of het nu zomer of winter was, het was altijd een zonovergoten appartement.

Het had tien kamers en besloeg twee verdiepingen. Er was een immens groot dakterras met druivenranken en vijgenboompjes dat uitkeek over Central Park, een inpandige gym, een bibliotheek opgetrokken uit mahoniehout, een galerij, een vrij kleine maar functionele thuisbioscoop en een keuken vol schitterende rvs-apparatuur en glanzende kristallen glazen in de kasten. Er was genoeg bergruimte voor een heel leven en het huis had inloopkasten zo groot als een gemiddelde studentenkamer. Van de drie slaapkamers werd er de laatste jaren nog maar één gebruikt. De grootste natuurlijk, grenzend aan de badkamer met jacuzzi en douche.

Daar, in die slaapkamer, lagen Jerry en Ruth Kirschenbaum te slapen.

Jerry sliep zoals altijd op zijn rechterzij, met zijn rechterarm onder zijn kussen en zijn hand losjes in de lucht, Ruth sliep plat op haar rug. Hij droeg een ouderwetse pyjama uit twee delen met een fijn blauw streepje, zij een lichtbruin T-shirt dat zo groot was dat ze haar knieën erin kon optrekken.

Het was Jerry die die ochtend zijn ogen het eerst opende. Hij had maagpijn en zocht meteen naar zijn BlackBerry, die onder zijn kussen lag.

Om zijn vrouw niet wakker te maken, zette hij het licht op het scherm wat zachter en logde in op zijn bankrekening. Versuft staarde hij naar zijn banksaldo en zuchtte diep.

Jerry had die nacht gedroomd dat hij naar de wc ging in een Koreaans barbecuerestaurant op West 32nd Street en precies hetzelfde deed als nu: inloggen op zijn bankrekening. Maar in zijn droom zag hij tot zijn grote verbazing dat de bank een fout had gemaakt en hij elke cent die hij in de afgelopen dertig jaar had uitgegeven weer teruggestort had gekregen. Terwijl hij in zijn droom nerveus grote bedragen overmaakte naar zijn verschillende andere bankrekeningen, naar die van zijn vrouw en zoon, en het vanaf de wc-bril haast uitschreeuwde van geluk, perste hij onverwachts een grote hoeveelheid diarree in de wc-pot. Het zweet brak hem uit. Net voor hij alle betaalopdrachten had kunnen verzenden, viel plots zijn telefoon uit.

Jerry Kirschenbaums gezicht had iets zachts en veerkrachtigs, een beetje alsof hij met zijn zeventig jaar zijn babyvet nog steeds niet helemaal was kwijtgeraakt. Zijn voorhoofd vertoonde nauwelijks rimpels en de wallen die hij vroeger onder zijn ogen had gehad, waren een paar jaar geleden vakkundig weggewerkt door een specialist. Zijn wenkbrauwen groeiden normaal alle kanten op, maar werden wekelijks bijgewerkt door zijn kapper in een hotel om de hoek. Zijn gezicht glom die morgen van de nachtcrème en zijn zilvergrijze haar zat in wilde pieken.

Toen Ruths wekker afging, ze haar slaapmasker omhoogschoof en de oordopjes uit haar oren peuterde, gromde Jerry naar haar.

‘Hé tijger, ben jij al wakker?’ vroeg ze slaperig. Ze zoende hem op zijn neus. Jerry zoende haar terug op haar voorhoofd. Jaren geleden hadden ze afgesproken dat in de morgen, voor ze hun tanden hadden gepoetst, alleen op die manier gezoend mocht worden.

‘Hoe laat is het?’ vroeg ze met schorre stem.

‘Acht uur al,’ zei Jerry.

Ruth ging op haar zij liggen en trok haar benen op. Jerry kon voelen dat ze naar zijn gezicht keek, dat verlicht werd door het scherm van zijn telefoon.

‘Heb je veel te doen vandaag?’

‘Ja,’ zei hij vluchtig en zonder op te kijken, ‘ontzettend veel.’

‘Hm,’ zei ze en duwde haar onderlichaam tegen hem aan.

‘Morgen heb ik niets, dan is het weekend,’ zei Jerry en sloeg de deken van zich af, ‘morgen kunnen we lekker in bed blijven.’

‘Nee, nee, morgen moeten we naar de galerie, en kom eens terug.’ Ze pakte zijn schouder vast en kneep er zachtjes in.

Jerry zat op de bedrand en draaide zijn horloge op. ‘Ik moet weg,’ zei hij zachtjes, ‘ik heb zo een klant.’

Zijn vrouw kermde en trok zijn hand naar zich toe en legde hem op haar linkerborst. Meteen voelde hij haar tepel hard worden. ‘Eventjes,’ fluisterde ze.

Snel maakte hij zich los. ‘Stel je niet zo aan,’ zei hij terwijl hij zijn pyjama losknoopte, ‘jij wilt altijd als ik haast heb.’

‘Fuck you, Jer!’ zei ze en draaide zich weer om.

‘Vanavond, beloofd,’ zei hij en liep naar de garderobekamer om een overhemd uit te zoeken. Ze hingen in keurige rijen, gesorteerd op kleur. Eigenlijk waren het voornamelijk witte en lichtblauwe. Jerry trok er een witte uit en net voordat hij het wilde aantrekken, zag hij de zwarte vegen op de manchetten.

‘Hier gaan dingen niet goed,’ mompelde hij en hield het overhemd in de lucht.

Ruth zag het ook. Ze schudde wanhopig haar hoofd. ‘Dat kutwijf,’ zei ze.

3

Samen zaten ze aan de marmeren tafel in de ontbijtkamer. Jerry zocht naar het telefoonnummer van Lauretta Cleaning Agency, een schoonmaakbedrijf gespecialiseerd in ‘totaal levensonderhoud’. De werkneemsters van het bedrijf waren niet alleen schoonmaaksters, het waren ook ervaren wassters en strijksters, zilverpoetssters en soms zelfs kokkinnen. In het geval van Jerry en Ruth Kirschenbaum viel dat laatste af, omdat Jerry zelf graag kookte – als hij kookte, want normaal gesproken gingen ze elke avond uit eten.

‘Waar in godsnaam is dat nummer,’ mompelde hij.

Ruth peuterde met haar nagel een aangekoekt vuiltje van de zespits Viking-kookplaat. Ze keek langdurig naar haar vinger, daarna veegde ze haar handen af aan een stuk keukenrol en schudde wanhopig haar hoofd.

‘Ik heb er zo genoeg van, Jer, het is een opeenstapeling van dingen, zeg ze dat maar,’ zei ze opgewonden.

‘Wat?’ zei Jerry, die verschrikt opkeek van zijn telefoon en een slok koffie nam.

‘Kom eens kijken,’ zei Ruth en wees naar het gasfornuis.

Jerry veerde op uit zijn stoel. Hij liep naar het fornuis en keek er aandachtig naar. ‘Jezus,’ mompelde hij toen hij de groezelige pitten en de aangekoekte vetrestjes in de hoeken zag zitten.

‘Dat is toch niet normaal?’

Hij schudde zijn hoofd en zag dat ook zijn grill vol vetresten zat. Tussen een voeg zag hij een restje vlees zitten. Het moest heel oud zijn, want ze hadden het ding de afgelopen tijd niet gebruikt.

‘Ja, dit kan dus niet,’ zei hij terwijl hij rondkeek door de keuken, ‘dit is absurd. Het zit overal.’

‘Wat doen we?’ vroeg Ruth. Ze droeg een badjas van het Plaza Hotel en kauwde op een droge cracker, keek steeds wanhopiger om zich heen.

‘We wisselen gewoon weer,’ besloot Jerry, ‘ze droogt ook de pannen niet goed af, weet je nog?’

‘Ik wilde je er niet mee lastigvallen, Jer, maar Shanona doet eigenlijk helemaal niets goed,’ fluisterde ze, ‘ik kan het niet meer.’

‘Rustig maar, het komt goed,’ zei Jerry. Ruth had hem vorige week in paniek gebeld op zijn werk. Ze had een lade opengetrokken en gezien dat er kleine laagjes water in de bodems van hun kostbare Mauviel-pannen stonden en dat het koper lelijk dof was geworden. Het betekende twee dingen: dat Shanona de pannen in de vaatwasser had gedaan, wat absoluut niet mocht, en dat ze ze niet goed afgedroogd had.

Toen hij het telefoonnummer eindelijk gevonden had, ging hij bij het raam staan en schraapte zijn keel. Toen de telefoon overging, begon zijn vrouw aan een lange opsomming van alles wat in het huis nog meer misging.

Jerry knipte in zijn vingers toen er iemand aan de lijn kwam.

‘Goedemorgen,’ begon hij, ‘u spreekt met Kirschenbaum, negenhonderdvijftig 5th Avenue, appartement negenentachtig. Ik wilde graag van schoonmaakster wisselen.’

‘Leg het uit, Jer!’ siste Ruth hem toe.

Jerry wuifde met zijn hand door de lucht en luisterde naar de man aan de lijn. Hij vroeg wat het probleem was, hoe hij kon helpen.

‘Ik zal het u haarfijn uitleggen,’ zei Jerry, ‘Shanona, dat is onze huidige kracht, doet haar werk niet goed. We leven hier in een zwijnenstal, alles plakt, ik trek net een overhemd uit mijn kast en er zitten zwarte vegen op de manchetten, de kookplaat is vies, mijn grill gaat op deze manier kapot, we willen een andere schoonmaakster.’

De man ging niet in verweer, iets wat Jerry ook niet verwacht had. Ze waren in de afgelopen jaren al meerdere keren van schoonmaakster gewisseld en Lauretta Cleaning Agency verdiende veel geld aan ze. Jerry durfde het niet eens uit te rekenen, maar in wezen hadden ze elke dag van de week, het hele jaar door, een schoonmaakster over de vloer. Shanona had zelfs een eigen kamer in het appartement. Ze sliep er niet, omdat Jerry en Ruth dat onprettig vonden, maar ze kleedde zich er wel om en at er tijdens de lunch stilletjes haar boterhammen.

De man aan de lijn zei dat hij het volledig begreep. Hij zou een ervaren nieuwe schoonmaakster voor ze zoeken en gaf aan dat ze verder geen onnodig contact meer hoefden te hebben met de oude. Ze zou haar slechte werk nog een paar dagen doen en op maandagavond zou iemand van de agency haar persoonlijke bezittingen komen halen, als die er waren. Daarna kregen ze meteen een nieuwe kracht, en als het misschien iets kon goedmaken, zou de hele komende maand van het huis zijn.

‘Goed, we kunnen de nieuwe meteen dinsdagochtend ontvangen, voor acht uur, anders ben ik naar kantoor.’

‘Zeg ze dat ik eerst met een nieuwe wil praten voor ze hier aan het werk mag en dat ik alle, werkelijk álle referenties wil zien!’ schreeuwde Ruth met een pak blauwebessen-cranberrysap in haar hand.

‘Bedankt,’ herhaalde Jerry, en drukte het gesprek weg.

‘Wil jij alsjeblieft niet zo hysterisch doen?’ zei hij en smeet zijn telefoon met een klap op de ontbijttafel. ‘Alles is geregeld hoor, waarom moet het zo heftig, het is de schoonmaakster maar.’

‘Ik word hier gewoon doodnerveus van,’ kermde Ruth terwijl ze een slok uit het pak nam, ‘alles wat we opgebouwd hebben gaat op deze manier kapot.’

Ruth

Ruth had die morgen in haar badjas gewacht tot de bezorger van Dean & DeLuca de boodschappen had afgeleverd en zich daarna in de badkamer opgesloten.

De tassen en dozen van de delicatessenzaak had ze expres midden in de gang laten staan zodat Shanona ze bij binnenkomst zou vinden en netjes kon opruimen. Deed ze op de valreep nog eens iets nuttigs in huis.

Met precisie liet ze een paar druppels Creed Aventus in het badwater vallen en bewoog lichtjes met haar hand door het water. Voorzichtig stapte ze in bad en sloot gelukzalig haar ogen. Ze zuchtte van opluchting, wiebelde met haar tenen en voelde hoe de heerlijke zijdezachte olie haar lichaam omsloot. Vijf dagen per week deed ze dit. Op het moment dat haar man de deur achter zich dichtdeed om op weg te gaan naar zijn werk en haar achterliet in het grote appartement, spoedde ze zich voor de schoonmaakster het huis zou binnenkomen naar de badkamer, deed haar badjas en pyjama uit en rookte een Marlboro Light op de badrand terwijl ze de gigantische kuip vulde met water. Soms las ze een tijdschrift of bekeek nieuwsberichten op haar iPhone, met een wit washandje binnen bereik om haar handen aan te kunnen drogen, maar meestal deed ze het zoals nu: zonder afleiding, met gesloten ogen, genietend van het water en de olie, zachtjes neuriënd.

Terwijl ze haar nek in de opgerolde handdoek duwde, hoorde ze het kraken van de trap. Ze verstarde. Het moest Shanona zijn die het strijkgoed over de kastplanken ging verdelen.

‘Fucking Christ,’ mompelde ze en schudde haar hoofd. Met een hardhandige zwengel aan de stop liet ze het water weglopen. De badolie die ze bij Saks kocht was nog niet eens goed opgelost, in sliertjes danste die door het wegtrekkende water.

Het duurde al veel te lang allemaal. De vrouw had overduidelijk geen respect voor ze en gedroeg zich de afgelopen maanden steeds opstandiger en onbeschofter. Het leek een beetje een trend te zijn geworden in de afgelopen jaren; ze had inmiddels al vijf huishoudsters versleten en elke keer verliep het op precies dezelfde manier: heel langzaam werden de vouwen in het beddengoed zichtbaar groezeliger, lag er na een stofzuigbeurt hier en daar nog stof in de hoeken, glommen de vloeren opeens maar gedeeltelijk. Ruth wist niet of het nou met opzet was of gewoon blindheid, maar wat meespeelde was dat als ze er eens iets van zei, op vriendelijke toon, de huishoudster in kwestie haar werk gewoon nóg beroerder ging doen. Elke volgende klacht resulteerde in nog meer ellende, tot ze besloot er maar helemaal niets meer van te zeggen in de hoop dat de kracht zelf zou inzien dat de situatie onhoudbaar was geworden.

Was Shanona boos op ze omdat ze geweigerd hadden haar in hun appartement te laten slapen? Oké, ze nam heel vroeg in de morgen een bus en daarna de metro om bij ze te komen, maar daar stond tegenover dat ze meestal al vroeg in de avond weer naar huis mocht, iets wat de meeste werkgevers helemaal niet toestonden. Ruth haalde zelf altijd als laatste een lapje over de aanrechtbladen en duwde het huisvuil in de stortkoker, iets wat ze helemaal niet erg vond. Was het zo gek om een beetje privacy te verlangen na de lange werkdagen van haar man? Hij was al zelden thuis, werkte zich helemaal kapot, en als hij dan thuiskwam, wilde ze graag alleen met hem zijn. Ruth hield er niet van als iemand hen kon zien in hun vrije tijd, ze kon er helemaal niet tegen dat hun huishoudster door het huis spookte als ze samen een beetje dronken werden op het terras of lekker op de bank lagen te lezen.

Mokkend droogde ze zich af en deed haar badjas aan. Ze duwde haar voeten in de zachte kasjmieren Loro Piana-slippers die haar man vorig jaar van de winkel op Madison Avenue cadeau had gekregen toen hij in een gekke bui voor zichzelf en voor haar een nieuwe wintergarderobe had gekocht. Voor de spiegel haalde ze gehaast een borstel door haar haar. Uit de wasmand trok ze het witte overhemd met de vlekken en drukte het tegen haar borst terwijl ze de badkamer verliet.

‘Shanona!’ riep ze over de gang. ‘Waar ben je?’

‘In de slaapkamer, mevrouw,’ hoorde ze.

Ruth Kirschenbaum zag zichzelf absoluut niet als een racist, maar deze vrouw wist het slechtste in haar naar boven te halen. Toen ze de donkere bonkige huishoudster met haar dikke rood gestifte lippen op de bedrand zag zitten met een wasmand op haar schoot, doelloos, uitgeput door werkelijk helemaal niets, met haar arrogante blik en haar doodse ogen, dacht ze het toch even stiekem: vuile roetmop.

‘Shanona, kijk hier eens naar als je wilt,’ zei ze en hield het overhemd voor zich uit.

De vrouw kwam moeizaam van hun bed en kneep vermoeid met haar ogen.

‘De manchetten,’ zei Ruth en wees naar de manchetten.

‘Een vlek, wat vervelend,’ was Shanona’s reactie. Meteen ging ze weer op het bed zitten en zuchtte diep.

Ruth moest zich inhouden om haar niet nu meteen te vertellen wat ze maandag te horen zou krijgen van haar baas. Eigenlijk kon ze gewoon niet wachten die heerlijke woorden uit te spreken en de reactie op haar gezicht te zien, maar ze deed het niet. Ze vertelde hoe vervelend het zou zijn geweest als haar man, die een belangrijke functie bekleedde, tijdens een gesprek met een klant deze vlek zou ontdekken. Of erger, dat de klant het zou zien.

‘Het zal niet meer gebeuren, mevrouw Kirschenbaum,’ zei de schoonmaakster en vouwde het overhemd op als een klein pakketje dat ze in haar schortzak schoof. Ze keek haar strak aan.

‘Er zijn boodschappen gekomen, ruim die even voor me in,’ zei Ruth en liep zonder haar aan te kijken de kamer uit, de trap af en stak haar hand lukraak in een van de papieren zakken op zoek naar iets bederfelijks.

Toen ze een bakje ricotta in de ijskast had gezet en aan de keukentafel door haar e-mails scrolde, zag ze dat ze een mail had gekregen van een bevriende galeriehoudster in het Meatpacking District.

Shanona sjokte langs met een paar zakken uit de gang toen Ruth de mail las. Ze ademde zwaar en maakte onnodig veel geluid toen ze de boodschappen over de kastjes begon te verdelen.

Kutwijf, dacht Ruth. Nog een paar uur en ik hoef je nooit van mijn leven meer te zien.

Rillingen liepen over haar rug toen de foto die de galeriehoudster haar had gestuurd op het scherm van haar telefoon verscheen. Bijna gelijktijdig met het gelukzalige kreetje dat ze uitbracht toen ze naar het schilderij op de foto keek, hoorde ze Shanona’s schelle gil toen ze een grote pot manukahoning op de marmeren keukenvloer stuk liet vallen.

‘Godverdomme, mens!’ riep Ruth terwijl ze van haar stoel sprong en de gebarsten pot voor Shanona’s voeten zag liggen. ‘Je weet dat dat meer dan een dagloon aan honing is?’

4

‘Het lijkt een beetje op een slagveld,’ zei Jerry toen hij enige tijd voor het schilderij had gestaan.

‘Nee, vind je dat echt?’ vroeg zijn vrouw. Ze nipte van haar glas thee en kneep met haar ogen naar het doek. ‘Ik vind het vrij waanzinnig.’

Jerry knoopte zijn dikke lammyjas open en zocht naar zijn telefoon. ‘Je weet dat ik niets met moderne kunst heb,’ zei hij zachtjes, ‘het is jouw collectie.’

Het was het einde van de winter en ze waren te voet gegaan. Door de sneeuw, wat ongebruikelijk was voor twee mensen die werkelijk voor elk wissewasje een auto gebruikten. Er waren hele seizoenen waarin Jerry en Ruth Kirschenbaum geen voet op straat zetten en zich van lift naar garage en van garage naar lift lieten verplaatsen. Jerry’s schoenmaker had een keer gezegd: ‘De kwastjes van uw loafers vallen er wel eens af, uw veters breken zo nu en dan, en ik poets me rot, maar uw zolen zijn nooit, maar dan ook nooit aan vervanging toe. Hoe doet u dat?’

‘Eigenlijk besta ik niet,’ had Jerry daar toen lachend op geantwoord.

Toen Jerry die ochtend vanuit zijn slaapkamerraam over een spierwit New York keek, had hij opeens de behoefte gevoeld daar te lopen, door die besneeuwde straten.

‘Zou het buiten koud zijn?’ had hij aan zijn vrouw gevraagd.

‘Je hebt een telefoon, kijk daar even op,’ had ze vanuit de badkamer gezegd.

Toen zijn vrouw haar gezicht had gescrubd, gewassen en in de foundation had gezet en de badkamer verliet om zich te gaan aankleden, had Jerry vanaf de bedrand gezegd dat hij wilde gaan lopen.

‘Wát?’ had ze uitgebracht terwijl ze haar horloge omgespte. ‘Lopen? Weet je hoe koud het is? En naar Meatpacking lópen, ben je gek aan het worden?’

‘We kunnen de metro nemen, het is maar een klein stukje.’

‘Jij wilt helemaal niet lopen,’ zei ze bits en schoof de grote spiegelwand opzij, ‘en we moeten opschieten, Mary houdt de galerie speciaal voor mij open vandaag.’

‘Ik wil gaan lopen, Ruth,’ had Jerry nogmaals gezegd.

Zijn vrouw had zich niet omgedraaid tijdens het praten, wat Jerry altijd heel vervelend vond als ze in gesprek waren. De afgelopen maanden deed ze het steeds vaker als ze een meningsverschil hadden. Ruth praatte dan door terwijl ze haar blik gericht hield op een komkommer die ze in stukken sneed, en zelfs bij de minste of geringste discussie begon ze geïnteresseerd haar post door te nemen. Nu schold ze terwijl ze met haar rug naar hem toe door haar kledingkast ging. ‘En de metro, wat denk je wel!’ had hij haar horen zeggen.

‘Kijk me eens aan,’ had Jerry vanaf de bedrand gezegd.

‘Ja,’ zei ze, terwijl ze lukraak kledingstukken naar voren trok en in het spotlicht hield. Snel wierp ze een blik op hem.

‘We gaan lopen,’ zei Jerry nadrukkelijk, ‘het is goed voor ons.’

‘Als jij iets breekt, ben je heel ver van huis, snap je dat?’ zei ze met een blauw jasje in haar handen. ‘Je moet niet denken dat ik je ga verzorgen als je je heup breekt.’

‘Waarom zou ik iets breken?’ vroeg Jerry terwijl hij zo jeugdig als hij maar kon van het bed veerde. ‘Ik ben kerngezond.’

‘Mensen rond jouw leeftijd gaan dingen breken, Jer,’ zei ze met haar gezicht in de kledingkast. ‘Je mag dan denken dat je gezond bent, je hebt geen idee hoe het met je botten zit. Wie weet is alles bij jou verkalkt, je weet het niet.’ Terwijl ze het zei, wees ze naar Jerry’s kruis. Jerry keek naar het gezicht van zijn vrouw. Hoewel ze al in de zestig was, zag ze er nog jong uit. De cosmetische ingrepen van een paar jaar geleden hadden natuurlijk een handje geholpen, maar toch, haar gezicht had het kinderlijke gehouden van toen ze beiden nog maar in de twintig waren. Ruth was werkelijk apetrots dat je maar nauwelijks lijntjes kon zien als ze glimlachte. De plastisch chirurg in Los Angeles waar ze naartoe ging, had in zijn archief een paar voor- en nafoto’s bewaard van Ruth, die hij naar eigen zeggen zo nu en dan toonde aan nieuwe klanten, als levend bewijs van een serie succesvolle ingrepen.

‘We gaan lopen, klaar,’ zei Jerry en hij viste van een plank in de garderobekamer een paar gladleren bontgevoerde sneeuwschoenen. Hij had ze een paar jaar geleden in een opwelling gekocht, en maar één keer gedragen.

‘Kijk dan,’ zei hij en hield de schoenen omhoog.

‘Ja, prachtig, daredevil,’ had Ruth ongeïnteresseerd gezegd en de schuifdeur met een klap dichtgesmeten. ‘En al mijn winterkleren liggen in de berging, heel erg bedankt,’ had ze gezegd en Jerry daarna alleen gelaten in de slaapkamer.

Hij had langdurig naar zichzelf in de spiegel gekeken, onwennig met de hoge glimmende schoenen aan zijn voeten, een spijkerbroek en een lichtgrijze kasjmier trui. Het was haast zichtbaar dat hij een man was die doorgaans alleen maar lage instappers droeg en in pakken liep.

Ze waren arm in arm de straat uit gelopen. Ruth in een lange donzen jas met een alpacawollen muts en bijpassende handschoenen, Jerry in een lammyjas en met een grote Russische bontmuts met oorkleppen die hij stevig had vastgezet onder zijn kin. Net als zijn vrouw droeg hij een zonnebril.

‘Je ziet er belachelijk uit,’ had Ruth een paar keer gezegd terwijl ze over het ijs schuifelde, ‘je lijkt een vreemde. Een engerd!’

Jerry had gelachen en liep heerlijk op zijn stevige handgemaakte schoenen, genoot van de felle zon op zijn gezicht en de warmte van zijn muts. Hij genoot van zijn vermomming.

‘Ik krijg haast geen lucht, weet je dat?’ zei ze toen ze voorzichtig achter elkaar in het gat van de metro verdwenen.

Hij had zijn vrouw tegen zich aan gedrukt terwijl ze stonden te wachten op het perron. Op een paar meter afstand speelde een in plastic zakken verpakte man viool. ‘Dit is verschrikkelijk, Jer,’ had ze gezegd, ‘ik krijg een paniekaanval, ik weet het zeker. Straks worden we nog neergestoken.’

‘Het valt allemaal wel mee, je moet ervoor openstaan, dit is New York, laat het komen.’

‘Alsof ik dat niet weet, denk je dat ik nooit met de metro ga?’

‘Jij gaat nooit met de metro,’ zei Jerry en hij wreef zijn zonnebril schoon.

‘Ik ga nooit met de metro? Waar haal je dat vandaan, engerd? Kun jij mij zien als je op kantoor bent?’

‘Niet zo schreeuwen, lieverd,’ zei Jerry terwijl hij zijn vrouw tegen zich aan drukte en glimlachte naar de mensen die naar ze opkeken.

Ruth zag de metro het eerst. Ze maakte een sissend geluidje toen hij uit het gat kwam. Ze schudde haar hoofd, daarna zei ze iets wat Jerry door het kabaal niet kon verstaan.

Even later hadden ze dicht tegen elkaar aan op een koud bankje gezeten. Ruth hield Jerry’s handen stevig vast. Jerry had zijn zonnebril opgehouden, Ruth niet.

Bij elke zwerver, elke muzikant en elke gek die ze zag, had ze in Jerry’s hand geknepen en zuchtte ze diep. ‘Verschrikkelijk,’ mompelde ze onafgebroken. Jerry zelf hield wel van de bedompte lucht in de metro, was soms ronduit jaloers op de zwervers die op drie zitplaatsen een dutje deden, met al hun bezittingen in plastic zakken tegen hun borst gedrukt.

‘Voor de terugweg bellen we Eduardo,’ had Ruth gezegd toen ze de trap op klommen en in de ijzige buitenlucht kwamen.

In de galerie was Ruth direct op de galeriehoudster afgelopen. De vrouw droeg een grote wollen trui die tot haar knieën reikte. Ruth had haar op beide wangen gezoend en overdreven puffend een glas thee aangenomen, waar ze haar nog in handschoenen gestoken handen haast moederlijk omheen vouwde. Ze tuitte haar lippen, blies zachtjes en rolde met haar ogen. ‘Mijn god, wat een godvergeten wildernis daarbuiten lieverd,’ zei ze.

Ruth kende de vrouw al jaren. Ze heette Mary Ghoskin en was een gewiekste galeriehoudster die op verjaardagen bloemen liet bezorgen, met handgeschreven kaartjes. Zo’n vrouw die zo nu en dan e-mailde of belde met iets wat ze altijd een ‘buitenkans’ noemde. Een onmisbaar kunstwerk voor Ruths collectie, te bezichtigen nog voor het moment dat het grote publiek het te zien zou krijgen.

Jerry mocht de vrouw in het geheel niet, met haar overdreven woordkeuze en uit de lucht gegrepen prijzen. Het ‘bezichtigen’ van zo’n buitenkans was eigenlijk in alle jaren dat ze er nu kwamen nog nooit níet tot een koop gekomen.

Na anderhalf uur in de galerie te hebben rondgehangen, had zijn vrouw zich laten overtuigen om het schilderij te kopen. Dit keer was het volgens de galeriehoudster een waar keerpunt in het werk van een Poolse kunstenaar. Het zou binnen een paar jaar het twee- of drievoudige waard worden, zei de vrouw dicht in Jerry’s buurt. In het MoMA hing op dit moment nog geen enkel werk van zijn hand, maar er was zeker interesse. Het had een prijskaartje van driehonderdtachtigduizend dollar en Jerry vond het eigenlijk allemaal allang goed. Al een uur lang zat hij in zijn veel te warme jas naar de gespannen rug van zijn vrouw te kijken die voor het schilderij stond. Hij verveelde zich stierlijk. Ze bewoog haar hoofd theatraal van links naar rechts en knikte op alles wat de galeriehoudster zei. Als er iets was waar hij zijn vrouw gelukkig mee kon maken, dan deed hij het, en hoewel hij vrij zeker wist dat het een veel te hoog bedrag was voor het werk, liet hij het maar. Als er iemand bestond die weinig behoefte voelde om mensen uit hun dromen te helpen, dan was het Jerry Kirschenbaum wel.

Toen zijn vrouw naast hem neerzakte, stopte hij snel zijn telefoon weg. Ze pakte zijn hand vast en kneep er gelukzalig in. ‘Het is zo krachtig, zegt Mary,’ zei ze opgewonden, ‘zo sterk,’ en keek op naar de bakstenen muur waar het schilderij hing.

‘Mary zegt zoveel,’ lachte Jerry.

‘Niet zo flauw doen, Jer,’ zei zijn vrouw, ‘Mary geeft ons hiermee een buitenkans.’

Hij deed een moment alsof hij aandachtig naar het werk keek, gewoon voor Ruths plezier. Hij zag de grote helwitte schichten, de figuurtjes die mensen moesten voorstellen en die allemaal naar beneden tuimelden in een groot mintgroen bassin.

Jerry schraapte zijn keel, wenkte de galeriehoudster en zei: ‘Goed. Stuur je een rekening?’

Zijn vrouw gilde. De galeriehoudster klapte in haar handen.

5

‘Een zeer goede morgen,’ zei Jerry’s chauffeur, toen hij de volgende ochtend de schuifdeur van het busje met een sierlijk gebaar voor hem opentrok.

‘Eduardo,’ zei Jerry en klom vermoeid het Mercedes-busje in. De schuifdeur sloot automatisch achter hem toen hij zijn tas naast zich neerlegde.

‘Een zonnige dag,’ zei Eduardo toen hij zijn veiligheidsriem had vastgezet en de motor startte. Hij wees door de voorruit naar buiten.

‘Mooi,’ zei Jerry en bladerde door zijn agenda.

Jerry Kirschenbaum werkte al bijna tien jaar met de chauffeur, die hij bij een Italiaans limobedrijf had weggekocht. Hij had zelfs een soort vriendschapsband met hem opgebouwd. Ze waren op zijn verzoek gaan tutoyeren. Eduardo Barrios was precies twintig jaar jonger dan hij, had een klein ringbaardje en woonde in Maspeth. Hij had zes kinderen die allemaal nog onder de tien waren. Jerry had Eduardo’s vrouw in de afgelopen jaren zien veranderen van een iel verlegen meisje in een pinnige moeder met gigantische heupen. Op bijna elk bedrijfsfeest verscheen ze met een zwangere buik, en na elke bevalling toonde Eduardo hem trots de foto’s. Jerry kon de pasgeboren baby’s op de foto’s onmogelijk uit elkaar houden, maar slaakte altijd enthousiaste kreetjes als hij ze te zien kreeg. Eduardo zei op zijn beurt elke keer precies hetzelfde: ‘Het is een wonder, Jerry, een godswonder.’

Het busje waar ze in zaten, had Jerry een paar jaar geleden voor Eduardo gekocht. Met het oog op zijn steeds groter wordende gezin, en eigenlijk ook voor hun eigen zoon Andy, die speciaal vervoer nodig had.

Deze auto had de ruimte van een echte bus en het comfort van een topklasse Mercedes. De achterbanken waren van dik cognackleurig kalfsleer en met wat passen en meten kon je er met z’n achten in. In de hoofdsteunen van de voorste stoelen zaten lcd-schermpjes waarop het nieuws te zien was. Met een paar kleine aanpassingen konden de achterste banken opzij en kon de rolstoel van Andy er met gemak in.

Toen Jerry de pagina’s van zijn agenda langdurig had bekeken en het boek op zijn knieën dichtsloeg, vroeg hij Eduardo hoe het met zijn gezin ging.

‘Z’n gangetje, de kleinste begint praatjes te krijgen,’ zei Eduardo.

‘Net als zijn vader,’ zei Jerry.

Eduardo sloeg een paar keer op zijn stuur van het lachen. ‘Precies! Net als ik, Jerry, o, dat gaat nog wat worden, dat gaat nog wat worden!’

Jerry gaf hem een knipoog door de achteruitkijkspiegel.

Op Lexington Avenue reden ze zachtjes achter een stoet auto’s aan. Van het appartement naar kantoor was het exact zestien blokken en eigenlijk kon je nog het beste gaan lopen, dan kwam je stukken sneller waar je wilde zijn. Ze reden zelfs zo traag dat Jerry uitgebreid de kans kreeg de etalages van modewinkels te bekijken van achter de autoruit.

‘Met Ruth en Andy alles goed?’ vroeg Eduardo.

‘Jawel,’ zei Jerry, en zag op zijn BlackBerry dat zijn vrouw een foto van het schilderij op Facebook had gezet. Eronder stond: ‘Wilhelm Sasnal, erg blij het toe te kunnen voegen aan mijn groeiende collectie.’ Jerry’s hart klopte in zijn keel toen hij de lovende reacties eronder las. Hij voelde het maagzuur weer opkomen.

‘Ze heeft weer een schilderij gekocht,’ kermde Jerry terwijl hij zijn vrouw sms’te of het niet beter was om zulke dingen een beetje privé te houden.

‘Altijd leuk, al een mooi plekje gevonden?’ vroeg Eduardo.

Ze sms’te meteen terug: ‘Wat maakt het uit Jerry, mensen gaan het toch wel zien als ze bij ons op bezoek zijn. Wat is er nou tegen, het is Facebook maar.’

‘Maak je profiel dan alsjeblieft privé,’ typte Jerry, ‘iedereen kan dat zien.’

‘Jer, dat is toch nergens voor nodig, doe niet zo paranoïde,’ schreef ze, ‘stop daar meteen mee, ik kan daar niet tegen, dat weet je!’

Snel haalde hij een paar Pepto-Bismols uit zijn broekzak die hij voorovergebogen fijnkauwde. Hij kreunde zachtjes en hield zijn handen over zijn mond. Hij ademde in en uit. Een van de allergrootste kwaliteiten van zijn chauffeur was dat hij nooit op een ongewenst moment sprak. Eduardo moest soms rare dingen gezien en gehoord hebben op de achterbank van de auto – dat wist Jerry vrij zeker – maar altijd hield hij zich van de domme en zijn blik strak op de weg gericht.

Toen de opstopping eindelijk verholpen was, trapte Eduardo het gas in en slingerde met grote behendigheid om toeterende auto’s heen, nam sluipwegen via zijstraten en schoof moeiteloos weer aan in rijen auto’s bij de volgende opstopping. Jerry vond het altijd verbazingwekkend om te zien hoe hij er zo kalm onder bleef, zelfs nooit binnensmonds leek te schelden als hij zich een weg baande door alle ellende in de stad. Kaarsrecht zat hij daar, met beide handen op het stuur, zijn gezicht altijd even ontspannen en tevreden, alsof niets hem van zijn stuk kon brengen. Soms leek het alsof Jerry alle chaos die hij om zich heen zag gewoon ter plekke verzon.

‘Word je nou nooit helemaal gek?’ vroeg Jerry met zijn hoofd in zijn nek. Hij krabde hardhandig over zijn voorhoofd.

‘Hier?’ vroeg Eduardo en hij draaide de achteruitkijkspiegel iets bij, zodat hij zijn baas beter kon zien.

Jerry kwam iets omhoog en knikte in de spiegel. ‘Elke dag Lexington, Park, Madison, ik zou helemaal krankzinnig worden.’

‘Nee, ik voel het niet, die drukte bedoel je toch? Ik doe gewoon mijn ding, Jerry. Ik denk gewoon aan andere dingen, aan thuis bijvoorbeeld. En ik drink mijn koffie.’ Hij hield een kartonnen McDonald’s-beker in de lucht.

‘Knap,’ zei Jerry.

Eduardo glimlachte een paar scheve tanden bloot en zei: ‘Iedereen heeft andere kwaliteiten. Wat jij doet, zou ik nooit kunnen doen, nooit van mijn leven.’

Ze waren er bijna. Jerry kon zijn gebouw al zien oprijzen en ging wat rechter in zijn stoel zitten. Hij kauwde op nog twee Pepto’s, ze leken nauwelijks te helpen. Op aanraden van zijn arts was hij sinds kort gaan ontbijten, iets wat hij door tijdgebrek ruim veertig jaar overgeslagen had. Jerry raspte nu elke morgen braaf een groene appel die hij mengde met een nacht in de geitenmelk geweekte havermout. Hij slikte vitaminen en probiotica en werkte voor het slapengaan met een vies gezicht een glucosamineshake naar binnen. Eigenlijk hielp het allemaal niets, zijn maagpijn bleef even hevig. Het enige wat een beetje verlichting gaf, was een combinatie van sterke kamillethee en droge suikervrije biscuitjes.

‘Okidoki,’ zei Eduardo toen ze stilhielden voor 654 Madison Avenue, waar op de vijftiende en zestiende verdieping de kantoren van Kirschenbaum and Son zaten.

‘Blijf zitten, ik kom er zelf uit,’ zei hij terwijl hij zijn deur opende, ‘ik bel je straks.’

In de lift naar zijn verdiepingen peuterde Jerry met zijn nagel tussen zijn tanden. Ergens tussen zijn kiezen was een stukje chateaubriand van gisteravond blijven zitten, hij had het de hele nacht gevoeld, maar steeds niet te pakken kunnen krijgen.

Op de derde verdieping stapten twee mannen de lift in, en op de achtste nog eens drie. Twee keer werd hij met een knikje gegroet.

Jerry had die ochtend een nieuw grijs pak aangetrokken dat hij zich een halfjaar daarvoor bij de Kiton-winkel aan East 54th Street had laten aanmeten. De manager van de winkel had het vorige week aan huis bezorgd en aan zijn vrouw overhandigd met de woorden: ‘Dit is misschien wel het mooiste dat we ooit hebben laten maken, uw man is een ware connaisseur.’

Een ware connaisseur was misschien wat overdreven, maar de stof had wel een lange reis gemaakt van Napels naar New York, en op Jerry’s aanvraag van New York weer naar Napels en daarna weer terug naar New York. Het was gemaakt van babyvicuña, volgens de verkopers de zachtst verkrijgbare stof in de wereld. De winkel op East 54th was de trotse bezitter geweest van de laatste rol die de stoffenfabrikant ooit zou weven; het was gewoonweg een te ingewikkeld proces. Door de ongeëvenaarde zachtheid, de fijnmazigheid van de weving, de enorme kwetsbaarheid en de daarbij horende prijs, durfde eigenlijk niemand het aan deze stof te verwerken, en precies zo hadden ze Jerry de rol gepresenteerd op een regenachtige vrije middag.

Terwijl de lift langzaam leegliep en de laatste paar verdiepingen omhoogging, naar de zijne, wreef Jerry over zijn mouw. Er liepen rillingen over zijn rug; het resultaat was absoluut prachtig en de stof was ontzettend zacht, maar voor Jerry was dat allemaal nog niet eens het belangrijkste. Het belangrijkste was dat geen mens in zijn omgeving ook maar een idee zou hebben dat dit pak ruim honderd manuren en vijftigduizend dollar had gekost.

6

Jerry rekte zich uit en gaapte in zijn hand. Net voor hij zijn voeten op zijn bureau wilde leggen, iets wat hij normaal gesproken altijd deed als hij alleen was, bedacht hij zich.

‘Lenny,’ zei Jerry terwijl hij nogmaals gaapte, ‘Lenny, Lenny, Lenny...’

Tegenover hem zat een magere oude man met een rood strikje om zijn nek. Hij heette Leonard Stalkin en behoorde tot zijn oudste klanten. Ooit had hij een paar juwelenwinkels gehad, nu was hij gepensioneerd.

‘Wat nou “Lenny, Lenny, Lenny”, Jerry, ik kom toch niet voor niets helemaal naar jou toe, of wel?’ zei hij. De man had grote heldere ogen achter een bril met een imposant dik glaswerk, een eeuwig gespannen kaak die Jerry soms kon horen malen als Stalkin aandachtig naar hem luisterde, en een licht afstaand linkeroor, waardoor zijn bril altijd scheef zat.

Jerry nam een slok van de kamillethee die zijn secretaresse voor hem had gemaakt.

‘Dus?’ vroeg Stalkin.

‘Laat me er even over nadenken,’ zei Jerry en plukte nonchalant aan zijn kies, ‘ik kan zo’n vraag niet zo een-twee-drie beantwoorden. Ik neem in principe geen nieuwe cliënten meer aan, dat weet je, dus geef me even de tijd.’

‘Dat zeg je elke keer,’ zei de man met zijn vuist op tafel. ‘Zeg me toch wat volgens jou de kansen zijn, Kirschenbaum, dan kan ik tenminste iets laten horen! Je stuurt me van het kastje naar de muur!’

Jerry schudde zijn hoofd. Hij wilde het ‘Lenny, Lenny, Lenny’ van net eigenlijk herhalen, gewoon om de man te sarren, maar toen het op zijn lippen lag, besloot hij het toch maar niet te doen. Leonard Stalkin mocht dan een van zijn trouwste klanten zijn, hij was ook absoluut een van de vervelendste. Hij was zo iemand die nergens om kon lachen en haast onmogelijk tevreden te stellen was. Daarnaast was hij een ontzettende zeikerd en eigenlijk ook een beetje een ondankbare hond: nog nooit in de afgelopen dertig jaar had hij Jerry bedankt voor de winsten die hij voor hem maakte. Jerry had in al die jaren meerdere malen geprobeerd hem kwijt te raken, maar ergens vorig jaar was er iets gebeurd waardoor hij nu voorgoed aan Stalkin vastzat. Stalkin had Jerry vanaf de jaren tachtig zo nu en dan grote bedragen toevertrouwd. Jerry keerde Stalkin elk kwartaal winsten uit over zijn geïnvesteerde kapitaal. De man had de irritante gewoonte hem er altijd direct over te bellen. Alleen al bij het doorschakelen van een telefoongesprek met deze figuur beet Jerry altijd hardhandig in zijn knokkels. Hij had zijn secretaresses in de afgelopen jaren talloze malen opgedragen over te brengen dat hij niet aanwezig was, in een vergadering zat of, als hij maar bleef bellen, onverwachts naar het buitenland was gegaan voor een klant. De berichten die Stalkin dan liet overbrengen besloegen niet alleen altijd kantjes, ze waren ook nog eens zonder uitzondering hatelijk van toon. Het was zo iemand die nooit nee kon accepteren; dat misschien wel nooit gedaan had.

Leonard Stalkin had dan misschien een groot oog gehad voor edelstenen en edelmetalen, van de beurs had hij duidelijk geen enkel verstand. Elk cijfer moest Jerry hem toelichten, elke grafiek die hij voor hem uitdraaide, liep vervolgens weer uit op een volgend slopend telefoongesprek.

‘Leg het me uit, Kirschenbaum, anders trek ik me terug,’ dreigde hij een paar keer per jaar, waarop Jerry altijd hetzelfde antwoordde: ‘Lenny, Lenny, Lenny.’

Vorig jaar had de oude man dan eindelijk zijn winkels van de hand gedaan. Hij was oud en moe en had geen kinderen die ze konden overnemen. De verkoop was een slepend proces geweest waarmee hij Jerry op de meest ongelukkige momenten had lastiggevallen. Jerry was elke keer met grote tegenzin naar Katz’s gegaan, de plaats waar hij altijd wilde afspreken, en zat dan een halfuur te knikkebollen tegenover de oude man met zijn afhangende oor die voornamelijk zat te zeiken, te kniezen en soms ronduit te schelden op de Russische familie die zijn twee winkels wilde kopen. De familie was in het bezit van zes winkels, verspreid over verschillende staten. Het bedrijf heette Golden Flamingo en stond bekend om zijn Fabergé-eieren en verzilverde babylepels. Volgens Stalkin hadden ze absoluut geen smaak, verkochten ze prullen en stuntten ze met absurde kortingsacties; na maanden getouwtrek had hij zijn handtekening dan toch eindelijk gezet.

Toen Jerry dat nieuws hoorde, hoopte hij vurig dat de man hem vanaf dat moment met rust zou laten en zijn laatste jaren zou slijten in Florida. Maar toen Stalkin hem op een middag met een vies gezicht een cheque overhandigde, schrok Jerry zich dood. Het bedrag was zo hoog dat zelfs hij, Jerry Kirschenbaum, begon te blozen.

‘Het is alles,’ had de man gezegd, ‘mijn hele alles.’

‘Dit is veel geld, Lenny,’ zei Jerry toen.

‘Het is nog veel te wéinig geld voor zulke mooie winkels. Die vuile ratten. Niemand zal ooit meer een diamanten ring kopen bij Stalkin, daar moet je eens over nadenken, Jerry, over een paar maanden hangen er nieuwe borden met schreeuwerige aanbiedingen in roebels! New York zal nooit meer hetzelfde zijn!’

Het rendement dat zijn klant inmiddels genoot, was genoeg voor het onderhouden van zes gezinnen. Stalkin had eens een nieuwe auto gekocht en de bekleding van zijn bankstellen laten vervangen en hier en daar wat familieleden geld uitgeleend; voor de rest deed hij er niets mee en stalde het op een spaarrekening. Hij ging zo nu en dan uit eten met zijn vrouw, maar altijd goedkoop en altijd met lichte tegenzin. Bijna elke keer dat Jerry hem tegenover zich had, schold hij op de uit de pan rijzende prijzen in de horeca. Jerry zag altijd voor zich hoe de oude man elke vrijdagmiddag opgewonden naar zijn brievenbus liep, de brief van Kirschenbaum and Son aantrof, diep zuchtte, de crèmekleurige envelop boven zijn keukentafel openscheurde en wanhopig naar de cijfers keek. Zou hij die afschriften daarna perforeren en in een map stoppen die hij onder zijn kussen bewaarde? Zou hij tijdens slapeloze nachten met een zaklampje door zo’n map bladeren?

‘Hoor jij mij wel?’ vroeg Stalkin die ochtend en krabde achter zijn afhangende oor, ‘ik heb de laatste tijd het idee dat ik tegen een muur praat. Nogmaals, Kirschenbaum, ik kom hier niet zonder reden.’

Jerry was weer in gedachten verzonken. Nu dacht hij eens niet aan het trieste leven van de kniezende man tegenover hem, maar aan een zestiende-eeuwse automaton die hij in de nieuwe veilingcatalogus van Sotheby’s had zien staan. Hij was volgens de omschrijving in uitzonderlijk goede staat en van een maker die Jerry verzamelde.

‘Sorry, Lenny, je zei?’

‘Ik zei dat Ariël een ontzettend goede vriend van me is, en dat het veel voor me zou betekenen. Dat je dat maar in je achterhoofd moet houden, Kirschenbaum.’

Jerry staarde naar de handen van de man, die hij op de tafelrand had gelegd. Werkelijk stokoud waren ze, met dikke opgezette aderen en ouderdomsvlekken. Helaas kon Jerry ook tijdens dit bezoek verder geen enkel teken ontdekken waaruit bleek dat Stalkin snel dood zou gaan. Hij was absoluut niet aan het dementeren en scheen een onverwoestbaar hart te hebben, waar hij altijd over opschepte. Kanker was op zijn leeftijd natuurlijk altijd een mogelijkheid, maar Jerry had er eigenlijk weinig vertrouwen in: deze man zou de komende jaren precies zoals nu tegenover hem blijven zitten. Zeikend, tierend en diep ontevreden. Misschien met steeds dikkere brillenglazen en uiteindelijk een stok, maar weggaan zou hij niet.

‘En wat doet deze Ariël?’ vroeg hij.

Stalkin deinsde verbaasd naar achteren. Hij maakte een raar geluidje met zijn tong, iets wat leek op een sissende radiator. ‘Wat doet Ariël? Jerry! Jerry, Ariël Panrath was de ijskastenkoning van New York.’

Jerry zei dat hij nog nooit van de naam gehoord had.

‘Ik heb je dit al honderd keer verteld! Heb jij tussen de jaren vijftig en begin tweeduizend een nieuwe ijskast gekocht?’ vroeg Stalkin.

‘Ja,’ zei Jerry, ‘vele malen.’

‘Honderd procent zeker dat ze van Ariël kwamen. Alaska Corp, dat ken je toch wel?’ Stalkin deed zijn best om zo luchtig mogelijk over te komen, maar Jerry kon aan zijn gezicht zien dat hij werkelijk trots was op zijn vriend.

Hij knikte, zei ‘natuurlijk’, al zei de naam Alaska Corp hem helemaal niets. Hij begon honger te krijgen en wilde dat Stalkin snel zijn schmutzige regenjas van de kapstok zou halen en zijn kantoor zou verlaten, dan kon hij een salade laten komen en daarna misschien eventjes naar de automaton gaan kijken waarop hij absoluut zou gaan bieden, of eigenlijk: die hij absoluut zou gaan kopen.

‘Nou, hij dus. De ijskastenkoning van de hele staat New York denkt erover zijn geld op een slimme manier te beleggen, op de Kirschenbaum-manier dus. Ik heb je dat al zeker honderd keer verteld en altijd moet je erover nadenken. Wat maakt het dat je hier überhaupt over moet nadenken? Ben je wel helemaal goed, Kirschenbaum?’

‘Hoe oud is deze Ariël?’ onderbrak Jerry hem en plukte weer aan het irritante stukje tussen zijn kiezen.

‘Mijn leeftijd,’ zei Stalkin verschrikt, ‘of iets ouder.’

Jerry zag plotseling in geuren en kleuren voor zich hoe Stalkin en deze ijskastenkoning samen met een groepje andere joden op vrijdagen samenkwamen in een goedkope delicatessen waar ze slappe sandwiches aten en dunne soep slurpten en hoe Stalkin daar op een dag beloofd had een goed woordje voor hem te zullen doen. De mogelijkheid was vrij groot dat de helft van zo’n tafel al klant bij hem was en dat het passeren van de ijskastenkoning gewoonweg onmogelijk was.

Toen hij nogmaals zijn vingers naar zijn kies bracht en opeens in één keer beethad en het stukje eruit trok, knikte hij naar Stalkin. ‘Oké dan,’ zei hij en tikte met zijn knokkels op zijn tafelblad, ‘laat hem maar langskomen, een oud-ijskastenkoning kunnen we er ook nog wel bij hebben.’

De oude man tegenover hem zette grote verbaasde ogen op en trok een zuinig mondje. Toen glimlachte hij achter zijn hand.

Yanakis

‘Als welke vos zie jij jezelf in het spel?’ was het eerste wat Yanakis’ collega om kwart voor zes die morgen vroeg.

Hij nam een grote slok koffie en zuchtte daarna diep. ‘Als welke vos?’

‘Je hoorde me goed, Yanos: als welke vós,’ herhaalde zijn collega met een diepe grijns op zijn pafferige gezicht. Hij heette Burt van Klaveren en werkte al twee jaar langer bij Armstrong and Hammer dan Yanakis zelf. Burt was een ronduit onuitstaanbaar iemand, een derderangs beurshandelaar die zijn chronische mislukkingen altijd en eeuwig met een grote glimlach incasseerde, nooit eens een dip had, altijd weer wilde vechten en zichzelf elke morgen met veel kabaal voor zijn Bloomberg-schermen installeerde. Hij noemde hem al vanaf het begin ‘Yanos’, uit een soort luiheid misschien, iets wat hij ook maar zo had gelaten. Yanakis had een hekel gekregen aan alles wat de man zei, uitstraalde en zelfs bezat: terwijl hij een moment serieus nadacht over de vraag welke vos hij in godsnaam was – een vraag die op zichzelf niet eens zo raar was, al was het natuurlijk jammer dat hij uit Burts smoel kwam – staarde hij naar de overdreven grote reptielleren agenda die zijn collega elke morgen met een doffe klap op zijn bureau gooide en eigenlijk helemaal nooit opensloeg.

‘Ik zal het makkelijker maken: ben jij de vos die weet wat hij zoekt, die altijd paraat is, voelsprieten heeft voor gevaar, geen kans onbenut laat... Of ben jij de vos die bang is geworden en in zijn hol blijft zitten wachten tot de beurs crasht?’

Zoiets debiels had Yanakis al verwacht. Hij schudde zijn hoofd en zei dat hij echt aan het werk moest. Hij wierp een blik op zijn horloge; het was drie voor zes. Als hij met een dier te vergelijken was, dan was hij waarschijnlijk een hond. Zou een normaal iemand, iemand met enig zelfrespect, om vijf uur zijn bed uitkomen, zich altijd haastig douchen, steeds de metro missen en om halfzes in de morgen vrijwillig achter een stel computerschermen gaan zitten?

‘Zo’n gekke vraag is het niet, Yanos,’ zei Burt terwijl hij achteroverleunde in zijn stoel. Hij speelde met zijn gouden Montblanc-pen die hij nooit ergens anders voor gebruikte. ‘Ik denk zelf dat ik in de kern de eerste vos ben, maar verzwakt thuiszit. Snap je me? Ik kan het, ik wil het, maar mijn poot is tijdens eerdere jachten bezeerd geraakt. Ik ben het dier dat even moet aansterken voor hij weer achter zijn prooi aan kan.’

Yanakis zei dat hij het snapte, en nu toch echt aan het werk moest.

De afgelopen weken had Yanakis steeds vaker last van woede. Hij liet er natuurlijk niets van merken, maar soms, als hij terugliep van de wc en zijn collega zag zitten, gooide Yanakis in gedachten alle stoelen in de ruimte naar Burts hoofd, of verkocht hem onverwachts een rake klap.

Hij werkte nu drie jaar voor Armstrong and Hammer. Yanakis Lifkos was officieel gezien een trader en deed zijn werk, voor zover het mogelijk was, met redelijk wat succes. Zijn rake calculaties en prognoses waren overal op de werkvloer bekend en hij deed naast zijn normale werkzaamheden ook een stukje risicomanagement voor de firma, een bijbaan die zijn jaarsalaris ongeveer veertigduizend dollar hoger maakte dan dat van zijn collega Burt.

De firma leed al driekwart jaar steeds grotere verliezen. Het bedrijf beheerde een drietal feeder funds die sinds eind vorig jaar plots van een A- naar een C-notering waren gezakt, iets wat niet alleen zorgde voor een grote terugloop in klandizie, maar ook voor onrust op de werkvloer. Er werkten zeventien mensen in het toch wel krappe kantoor op de hoek van Lexington Avenue en East 44th Street. Alle bureaus stonden strak en benauwend tegen elkaar aan en op heel drukke momenten sprak iedereen door elkaar heen. Van de medewerker aan zijn rechterkant had Yanakis absoluut geen last – het was een rustige, ietwat cynische jongen die zijn werk net als hijzelf in stilte deed en vrijwel nooit een praatje maakte – maar aan zijn linkerkant zat dus Burt van Klaveren, en weer naast Burt zat een man in een te groot double-breasted streepjespak met wie Burt het goed kon vinden. De man heette Williams, zonder voornaam, en was Burts grote voorbeeld. Hij was net zo luidruchtig en sprak in dezelfde superlatieven als Burt zelf. Williams was achter in de vijftig en kwam altijd te laat. Hij kreeg nooit op zijn donder van Toni DiAngelo, de floormanager van Armstrong, omdat hij elke dag al bij binnenkomst met vurige ogen iets uitbracht als: ‘Ik heb een tip gekregen waar je niet helemaal lekker van wordt, luister, dit is geen kattenpis, dit kan wel eens heel, héél groot zijn. Ik ga meteen aan het werk, er is geen minuut te verliezen!’

Yanakis was er gaan werken bij gebrek aan beter. De banen hadden niet echt voor het oprapen gelegen en Armstrong and Hammer was zijn derde keuze geweest. Hij droomde soms wel eens van een ander soort baan, waarin hij zijn cum laude afgeronde studie wiskunde echt kon gebruiken en zijn liefde voor cijfers en logica volledig kon benutten. Iets in de wetenschap misschien. Ooit noemden ze hem briljant. Hij was de beste van zijn jaar geweest, maar dat was inmiddels alweer lang geleden. Hij gaf het niet graag toe, maar hij was toch vooral voor het geld gezwicht en was op zijn zesendertigste veroordeeld zijn dagen te slijten naast zijn overmatig pratende en zwetende collega.

‘Wauw, wauw, wauw,’ hoorde hij Burt naast zich mompelen.

Hij keek niet op van zijn scherm; zijn collega kon eigenlijk nog geen toets op zijn toetsenbord indrukken zonder aan te kondigen dat hij dat ging doen.

‘Wauwie, wauwie, wauwie,’ hoorde hij hem doorgaan.

Yanakis probeerde aan fijne dingen te denken, staarde naar de cijfers op zijn scherm, telde de rode driehoekjes en de groene, daarna kreeg hij een A4’tje toegeschoven.

‘Jouw favoriet boekt weer successen,’ hoorde hij zijn collega dicht bij zijn oor zeggen, ‘dat is geen vos, dat is geen beer, dat is een stier.’

Yanakis keek. Hij zag dat het inderdaad weer raak was: ondanks de afgelopen beursdagen, die echt dramatisch slecht waren geweest, had Kirschenbaum and Son, het fonds waarbij Yanakis een aantal jaar geleden gesolliciteerd had en om onduidelijke reden was afgewezen, wederom winst geboekt.

7

Ergens in de nazomer van 1956 was het begonnen, op Coney Island.

Jerry vond er in eerste instantie niet veel aan. De lachspiegels, de als dier verklede mensen, de lilliputters, de vuurvreters en de sterkste mannen van het land en dat alles in combinatie met de bedompte ziltige lucht van Brooklyn Beach die meteen op zijn keel sloeg. Hij liep alles voorbij met een mengeling van onbegrip en angst, maar hij wist nog goed hoe hij aan de hand van zijn moeder opeens stilhield bij een kast waarin een dertigtal blikken aapjes in de meest onmogelijke houdingen stonden; stilgevallen op een ongelukkig moment, omdat het geld op was.

Vanaf dat moment was hij niet weg te slaan bij de kast en vroeg zijn moeder steeds vaker of ze alsjeblieft naar Coney Island konden gaan, waar hij zich bij aankomst loswurmde en direct naar de aapjes rende, zijn zakgeld in het apparaat gooide en net zo lang met zijn neus tegen het glas gedrukt stond tot zijn moeder hem moest wegsleuren.

Wat het precies was, wist hij toen nog niet, maar de interesse in de aapjes groeide en groeide. Vol verbazing registreerde hij elk bezoek alle bewegingen, alle details. Toen zijn moeder hem op een zondag kwijt was en na lang zoeken uiteindelijk aantrof achter de kast, met zijn oor tegen het stalen onderstel gedrukt, met toegeknepen ogen en zijn wijsvinger in zijn vrije oor, verbood ze hem ooit nog in de buurt te komen van de kast.

‘Waarom?’ had Jerry gevraagd.

‘Omdat het niet goed voor je is,’ had zijn moeder geantwoord, ‘je kunt geen maat houden.’

Enkele jaren later, hij was de kast met de aapjes haast vergeten, bracht de toen vijftienjarige Jerry samen met zijn vader een bezoek aan een vlooienmarkt in Providence. Het regende vreselijk en samen sjokten ze onder een paraplu door de modder. Jerry luisterde naar de eindeloze verhalen over paardenrennen en kansspelletjes, waar zijn vader zo verzot op was.

Ergens in een tent zag Jerry toen een klein glimmend doosje liggen met iets erop wat leek op een opgezette vogel. Toen Jerry het ding aanwees, vloog de verkoper meteen op hem af en zei dat hij heel voorzichtig moest zijn. ‘Dat heet een automaton,’ zei de man, ‘dat is een vroegtwintigste-eeuwse robot.’

Zijn vader spitte met een potlood de sportpagina’s van de krant door terwijl de verkoper Jerry het wonder liet zien: door aan een vleugelmoer te draaien die aan de zijkant uit het metaal stak, begon de vogel zachtjes te kwetteren, en alsof het nog niet genoeg was, draaide hij rondjes en maakte hij er bewegingen met zijn vleugels bij, liet zijn kop van links naar rechts bewegen.

De grote vraag die Jerry bezighield, was natuurlijk hoe het werkte, en de man was een gepassioneerde verkoper en liet hem in de hoek van de tent, buiten het oog van zijn vader, het mechaniek zien dat bestond uit een eindeloze serie koperen raderen en fragiel ogende staafjes en buisjes.

‘Een automaton is een machine die de werkelijkheid nabootst,’ vertelde de man. ‘Deze vogel kan maar één liedje, maar er bestaan er die er wel vijf kunnen en bij elk liedje anders fladderen. Die zijn alleen voor de groten der aarde, koningen en keizers, en zijn dan vaak belegd met echte diamanten.’

De verkoper moest lachen toen hij Jerry’s grote ogen zag bij het horen van het woord ‘diamanten’, en op zijn vraag hoe het dan werkte, had hij eigenlijk geen goed antwoord. Hij vertelde dat juist dat zo interessant was aan deze automatons. Het had te maken met tandwielen van verschillende groottes, met verschillende looptijden, met elk hun eigen functie.

‘Net als in een horloge,’ had Jerry gezegd.

‘Precies, alleen dan oneindig veel complexer. Juist ook horlogemakers maakten deze automatons om te laten zien wat ze in huis hadden. Het samenspel tussen al die raderen, al die buisjes, al die haantjes en wigjes, en om alles dan ook nog eens te laten kloppen, dat is het werk van een waar genie.’

Jerry hield het doosje langdurig in zijn handen. Hij sloot het klepje, waardoor de vogel verdween, en opende het weer. De verkoper wreef in zijn handen.

‘O, dat gaan we niet doen,’ had zijn vader gezegd toen Jerry het hem liet zien, ‘wat een onzinding.’

‘Uw zoon heeft smaak, hoor,’ probeerde de verkoper nog, ‘dit soort automatons zie je niet veel. En zeker niet in deze staat. Veertig dollar vraag ik en eigenlijk is dat nog veel te weinig, maar ik zie hoeveel het uw zoon doet, meneer.’

Jerry liet zijn vader het vogeltje vol trots in werking zien; hij zag hoe zijn vader tijdens het zangspel een paar keer ongeïnteresseerd naar zijn krant tuurde.

‘Heel leuk, maar niets voor ons,’ had hij tot slot gezegd en Jerry de modder in getrokken. ‘Veertig dollar,’ had hij gemompeld op weg naar huis, ‘wat een oplichter. En wat moet jij met een vogel in een doosje? Je bent toch een man, of niet?’

Twee weken daarna had Jerry het doosje gekocht. De verkoper herkende hem meteen toen hij kwam aanlopen, haalde het glimmende doosje al van het schap en hield het met een glimlach omhoog. Jerry had met knikkende knieën de veertig dollar die hij uit de broekzak van zijn vader had gestolen aan de man gegeven, en was meteen naar huis gegaan, waar hij de automaton tot op het moment dat hij op zichzelf zou gaan wonen in de kruipruimte onder zijn kamer verborgen hield in een handdoek die zijn moeder al tijden kwijt was. Hij haalde hem soms midden in de nacht, als iedereen sliep, tevoorschijn en liet het vogeltje onder zijn deken zachtjes voor hem zingen.