Rik van Lunsen
en
Ellen Laan

Seks!

Een leven lang leren

2017   Prometheus   Amsterdam

© 2017 Rik van Lunsen en Ellen Laan

Omslagontwerp CMRB

Foto auteurs Anneke Hymmen

Illustraties binnenwerk René van Beers

Lithografie afbeeldingen DPS Design & Prepress Studio

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 3105 0

.

Inhoud

Woord vooraf

1  Seks in de eenentwintigste eeuw

2  Wat is seks?

Seks is context, stimulus en communicatie

Seks is lichaam, geest en cultuur

Van driftmodel naar een biopsychosociale visie

3  Seksuele ontwikkeling

Biologie of opvoeding?

De ontwikkeling van de geslachtsorganen

Vrouw of man?

Genderidentiteit

Genderrollen

Het seksuele brein en seksuele oriëntatie

Seksueel ‘oefengedrag’ in de kinderjaren

De ontwikkeling van de ‘love-map’

Puberteit en adolescentie

De seksuele-interactiecarrière

4  Lijf en seks

Niet alleen penis en vagina

De huid

Horen, zien, ruiken en proeven

Anatomie van de geslachtsorganen

De vrouwelijke geslachtsorganen

De clitoris (het clitoraal complex)

De vagina

De mannelijke geslachtsorganen

De bekkenbodem; seksueel orgaan en spiegel van de zie

5  De seksuele responscyclus

Zin in seks komt niet uit de lucht vallen

Wat is seksuele opwinding?

De solofase

Orgasme

De herstelfase

6  Hormonen en seks

Wat zijn hormonen?

Testosteron: het sekshormoon van mannen en vrouwen

Oestrogenen en seksualiteit

Oxytocine: het knuffelhormoon?

Prolactine: het antisekshormoon

Zijn wij onze hormonen?

7  Seks, solo en samen

Seks moet je leren

Soloseks

Soloseks, auto-erotiek en seksuele fantasieën

Seks samen; communicatie is het sleutelwoord

Seks na de eerste keer

8  Seks, liefde en relatie

Lust en liefde: een onmogelijke combinatie?

Wat is liefde?

Seks en relatie, een achterhaald concept?

Friends with benefits en andere dingen die voorbijgaan

Seks en relatie; de slaapkamer een speeltuin of slagveld?

9  Praten over seks

Waarom is praten over seks zo moeilijk?

Waarom zou je over seks moeten praten?

Leren praten over seks

Voorwaarden voor een effectieve communicatie over seks

10  Wat is normale, gezonde, ongebruikelijke of zieke seks?

Wat is normaal?

Van normofiel naar parafiel: gebruikelijke en ongebruikelijke seksuele voorkeuren

Grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld

Bronnen

Noten

.

Woord vooraf

In 1992 schreef Rik het boek Seks moet je leren. Dat boek bleek toen aan een grote behoefte te voldoen. Jong en oud wilde wel eens wat meer weten over seks dan in de standaard voorlichtingsboeken aan de orde kwam. In de loop der jaren werd vaak gevraagd wanneer Seks moet je leren 2 er nou eindelijk kwam. Teruglezend bleek nog veel uit Seks moet je leren niet aan belang te hebben verloren. Seks! leunt dan ook op de tekst van 25 jaar geleden. Nu, 25 jaar later, lijken vrouwen en mannen nog steeds opvallend weinig van seks te weten, van hoe seks werkt, van de eigen voorwaarden voor seksueel plezier en nog minder van die van de ander.

Seks is iets wat elke generatie die de seksuele markt betreedt weer opnieuw moet leren, daarom blijft seksuele voorlichting altijd nodig. Seks leer je door stap voor stap te ontdekken dat het draait om een samenspel van ‘lijf, geest en cultuur’.1 Ook al lijkt seks op het eerste gezicht eenvoudig – een kwestie van een lichamelijke reactie – seks bestaat uit veel meer dan alleen de fysieke en biologische kant. Welk aspect van seks de meeste nadruk krijgt hangt af van de achtergrond van degene met wie je erover spreekt: dokters leggen meestal de nadruk op de biologische kant; bij psychologen gaat het over beleving; relatiedeskundigen en sociologen hebben het vooral over interactie, communicatie, normen en waarden. Seksuologen proberen het over al deze aspecten tegelijk te hebben, vanuit de wetenschap dat seks iets is wat geen twee mensen op dezelfde manier beleven en waarbij er altijd een ingewikkeld samenspel is tussen opvoeding, lijf, geest en maatschappij, waarbij een stimulus nodig is om opwinding op gang te brengen, je moet kunnen communiceren om seks met een ander plezierig te maken, en waarbij de context waarin zich dit afspeelt de seksuele ervaring verder kleurt. Dat maakt seks ook zo boeiend. Als je goed naar iemands seksualiteit kijkt zie je een weerspiegeling van al die factoren die maken dat hij of zij een unieke persoon is, met een eigen unieke ontwikkelingsgeschiedenis en dus een eigen unieke seksualiteit. Wat ‘normale’ of ‘goede’ seks is wordt bepaald door wat degene die seksualiteit beleeft eraan ervaart, en niet door wat wij daar als deskundigen of als maatschappij van vinden. De enige seks die niet als ‘normaal’ bestempeld zou kunnen worden, is seksueel gedrag waardoor anderen emotionele of fysieke schade oplopen.

Dit boek gaat niet over de duistere kanten van seks, waarbij vrouwen vaker dan mannen het slachtoffer zijn van grensoverschrijding en seksueel geweld. Het is ook geen sekskookboek met recepten voor goede seks, noch een zelfhulpboek voor het verhelpen van seksuele problemen. In dit boek leggen we uit ‘hoe seks werkt’ en weerspreken we de vele misverstanden die er over seks bestaan, in de hoop dat het de lezer meer plezier in seks verschaft. Plezier lijkt immers het enige zinnige doel van seks. Meer dan 99 procent van het menselijk seksueel gedrag is niet gericht op voortplanting. Bijna alle vrouwen en mannen van alle leeftijden beschouwen seksualiteit als essentieel onderdeel van kwaliteit van leven. Dus: doe het met plezier of doe het niet!

1

Seks in de eenentwintigste eeuw

Begin januari 2000 opende de 76-jarige Djayo von Römer in het Rijksarchief in Den Haag een pakketje dat zijn destijds 82-jarige vader, Lucien von Römer, daar in 1955 had afgegeven met de mededeling dat het pas in de volgende eeuw geopend mocht worden. In dat pakketje zaten onder andere onderzoeksgegevens en het manuscript van een afgekeurd proefschrift uit 1903. Lucien von Römer was een leerling van de psychiater en schrijver Frederik van Eeden en van een van de grondleggers van de moderne seksuologie, Magnus Hirschfeld. Von Römer deed iets wat nog nooit iemand had gedaan: seksueel gedrag onderzoeken door middel van enquêtes. Die enquêtes gingen over ‘uranisme’, zoals homoseksualiteit toen werd genoemd. Hij wilde aan de Universiteit van Amsterdam promoveren, maar vanwege het omstreden onderwerp werd zijn dissertatie geweigerd. De resultaten van zijn onderzoek publiceerde hij later in zijn boek Het uranisch gezin (1905), waarin hij aangeeft dat naar schatting 3 procent van de mannen homoseksueel is. Hij betoogt dat homoseksualiteit geen ziekte is, maar een aangeboren voorkeur. Het duurde nog lang tot deze mening in een groot deel van de westerse wereld min of meer gemeengoed werd. Pas op 1 april 2001 was Nederland het eerste land ter wereld dat een huwelijk tussen twee personen van hetzelfde geslacht, het ‘homohuwelijk’, bij wet bekrachtigde.

In honderd jaar was er veel veranderd. Zoals de socioloog Cas Wouters dat verwoordde, had zich in de twintigste eeuw ‘de emancipatie van lichamelijkheid en seksualiteit voltrokken’. De emancipatie van vrouwen en jongeren en uiteindelijk ook die van homoseksuelen leek zo goed als voltooid. Theo van Gogh en Pim Fortuyn leefden nog en de Twin Towers straalden nog het optimisme uit waarmee we het nieuwe millennium in gingen. Sinds 1987 had de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) gediscussieerd over een ‘working definition’ van ‘Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten’. Een officieel document kon dat niet worden, omdat er vanuit christelijke en islamitische hoek nogal wat tegengeluiden kwamen. Het was meer een werkkader om aan te geven dat het hard nodig was om meer te gaan doen aan de vele ernstige lichamelijke, psychische en maatschappelijke problemen rond seksualiteit en voortplanting die de gezondheid en positie van vooral vrouwen in grote delen van de wereld bedreigden.

Seksuele en reproductieve gezondheid werd gedefinieerd als ‘een staat van lichamelijk, emotioneel, mentaal en sociaal welbevinden met betrekking tot seksualiteit en voortplanting; het is niet alleen maar de afwezigheid van ziekte, disfunctie of gebrek’. Hier werd aan toegevoegd: ‘Seksuele gezondheid vereist zowel een positieve en respectvolle benadering van seksualiteit en seksuele relaties als de mogelijkheid voor plezierige en veilige seksuele ervaringen vrij van dwang, discriminatie en geweld. Om seksuele gezondheid te bereiken en te handhaven moeten de seksuele rechten van alle mensen worden gerespecteerd en verwezenlijkt.’

Wereldwijd werden als indicatoren voor seksuele gezondheid vooral cijfers gebruikt over abortus, onveilige (illegale) abortus, tienerzwangerschappen, soa’s/hiv, seksueel geweld en de beschikbaarheid van hulpverlening en anticonceptiemiddelen.

Nederland was volgens deze cijfers in seksueel opzicht het gezondste land ter wereld. Dat waren we, ondanks de aidsepidemie, al sinds de jaren tachtig. De positie van wereldkampioen leidde tot zelfgenoegzaamheid. Het ging in Nederland schijnbaar zo goed met de seksuele gezondheid van jong en oud dat er steeds minder werd gedaan aan seksuele voorlichting en laagdrempelige hulpverlening. Het was alsof men niet besefte dat er elk jaar weer een nieuwe lichting jongeren start met hun seksuele carrière. Dat die jonge mensen elke keer weer de kennis, vaardigheden en middelen moeten verwerven die ze nodig hebben om seksualiteit te gaan ontdekken, zonder al te grote brokken te maken. Seksueel gezond zijn moet je leren. De taak van de Rutgershuizen, die in de jaren zeventig en tachtig zo’n belangrijke rol hadden gespeeld bij het toegankelijk maken van hulpverlening rond seksualiteit en anticonceptie, was grotendeels overgenomen door moderne huisartsen. In plaats van door kansarme jongeren werden de Rutgershuizen voornamelijk nog bezocht door hoogopgeleide jonge vrouwen uit de grote stad. De Rutgers Stichting kreeg te kampen met geldgebrek en in Den Haag vond men het niet nodig om extra geld uit te trekken. Men dacht dat we toch wel wereldkampioen zouden blijven. Merkwaardig genoeg besloot de Rutgers Stichting aanvankelijk niet om de Rutgershuizen te sluiten, maar doekte het in één klap de hele voorlichtingstak op. Daarmee kwam abrupt een eind aan de ondersteuning van het onderwijs met lesprogramma’s en voorlichters. Dat moesten ouders en scholen voortaan zelf maar uitzoeken.

De gevolgen waren algauw merkbaar. Aan het eind van het vorige en aan het begin van het nieuwe millennium verdubbelde het aantal ongewenste zwangerschappen en abortusverzoeken.

Twee andere factoren speelden daarbij ook een rol. In de eerste plaats nam de toenmalige grote stroom vluchtelingen, vooral uit voormalig Joegoslavië, hun seksuele gezondheidsproblemen mee naar ons land. In de tweede plaats waren er allerlei veranderingen in de ziektekostenverzekeringen. Gedurende een paar jaar moesten zelfs jongeren de anticonceptiemiddelen, die vanaf 1971 altijd voor iedereen door het vroegere ziekenfonds waren vergoed, helemaal zelf betalen. Ook dat was het gevolg van de idee dat de problemen achter ons lagen. Bovendien was in de toenmalige regeringsperiode van de kabinetten-Balkenende alles rond seksualiteit ‘eigen verantwoordelijkheid’. Men merkte algauw dat die eigen verantwoordelijkheid voor seksuele gezondheid niet werkte, zeker niet voor laagopgeleide meisjes en vrouwen. In 2003 schreef de toenmalige staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Clémence Ross-van Dorp, een brief aan de Tweede Kamer waarin zij erkende dat er fouten waren gemaakt: ‘De laatste jaren stijgt het aantal ongewenste zwangerschappen, abortus en seksueel overdraagbare aandoeningen (soa). De recente cijfers maken duidelijk dat de seksuele gezondheid in Nederland achteruitgaat. Ik maak mij hier zorgen over. Actie op dit gebied moet dringend worden ondernomen.’

Vanaf dat moment werd er weer geïnvesteerd in voorlichting en hulpverlening voor jongeren.

Voor jongeren onder de 25 kwam anticonceptie weer in het basispakket en de ‘noodpil’ kwam gewoon bij de drogist te liggen. De Rutgers Stichting werd via een aantal naamswijzigingen uiteindelijk omgevormd tot het kenniscentrum ‘Rutgers’, dat nu weer een centrale rol speelt bij het monitoren van seksuele gezondheid en bij tal van voorlichtingsactiviteiten (zie www.rutgers.nl) en sinds enige tijd een joint venture heeft met SOA AIDS Nederland (www.soaaids.nl). Nieuwe Centra voor Seksuele Gezondheid bij de GGD’s en bij een aantal instellingen voor abortus- en seksualiteitshulpverlening kregen structureel de taken die vroeger door de Rutgershuizen werden vervuld. Elke jongere in Nederland kan daar op de ‘Sense’-spreekuren twee keer per jaar gratis terecht voor advies en hulpverlening. De website van Sense – www.sense.info – is op dit moment de belangrijkste site over seksualiteit voor jongeren.

In 2009 verscheen onder verantwoordelijkheid van de toenmalige staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport – Jet Bussemaker – voor het eerst in de geschiedenis een beleidsbrief seksuele gezondheid, waarin de regering de WHO-definitie van seksuele gezondheid omarmt en in 25 pagina’s een groot aantal onderwerpen met bijbehorende beleidsvoornemens bespreekt.

Uitgangspunten van deze beleidsbrief waren:

a  Autonomie. Zelf mogen beslissen over hoe je seksualiteit wil vormgeven en met wie je die wilt beleven.

b  Weerbaarheid. Bevorderen van de kracht om nee te kunnen zeggen als je iets niet wilt.

c  Besef van wederkerigheid en respect voor wensen en grenzen van de ander.

d  Het recht op seksuele en relationele vorming en goede hulpverlening.

De regering wilde vooral ‘seksuele en relationele vorming’ en hulpverlening bevorderen, kwetsbare groepen beschermen en grensoverschrijding en geweld bestraffen. In dit kader waren volgens de regering extra maatregelen nodig om de volgende problemen aan te pakken.

Er was meer aandacht nodig voor jongens omdat seksuele vorming te veel alleen op meisjes was gericht. Er moesten extra inspanningen geleverd worden om de achteroplopende seksuele gezondheid van ‘Nieuwe Nederlanders’ (ook uit Suriname en de Antillen) te verbeteren. Hetzelfde gold voor mensen met een lage sociaal-economische status. Loverboys werden volgens de beleidsnota nog onvoldoende aangepakt. Scholen moesten meer ondersteund en gestimuleerd worden om invulling te geven aan kerndoelen van seksuele vorming: bevorderen van weerbaarheid en aandacht voor diversiteit. De preventie van soa’s en hiv moest meer gericht worden op risicogroepen. De nog steeds verontrustende cijfers over het voorkomen van diverse vormen van seksueel geweld moesten vooral bestreden worden door aandacht voor de uitgangspunten van het beleid (autonomie, weerbaarheid en respect). Datzelfde was van toepassing op de constatering dat de maatschappelijke acceptatie van seksuele diversiteit terugliep. Tot slot vond de regering dat er meer aandacht moest komen voor het bevorderen van de seksuele mogelijkheden van mensen met een ziekte of beperking. De beleidsbrief seksuele gezondheid maakte duidelijk dat na een periode van laisser-faire het onderwerp in elk geval weer op de kaart stond.

Zeven jaar later is de vraag wat er van deze beleidsvoornemens is terechtgekomen en of de seksuele gezondheid werkelijk is verbeterd. Wat betreft de eerder besproken indicatoren is de verslechtering van de seksuele gezondheid aan het begin van deze eeuw tot staan gebracht, is het aantal abortussen weer wat gedaald en is het aantal tienerzwangerschappen nog nooit zo klein geweest als nu.

Maar zegt dit nu allemaal werkelijk iets over seksuele gezondheid? Over wiens seksuele gezondheid hebben we het eigenlijk? Wat ons in al die jaren steeds is opgevallen is dat een van de kenmerken van seksuele gezondheid, ook volgens de door de Nederlandse regering onderschreven WHO-definitie, tot voor kort nauwelijks aandacht kreeg: het recht op plezierige seksuele ervaringen. Het woord ‘plezier’ is in de beleidsnotitie van Jet Bussemaker alleen te vinden in een voetnoot, waarin de WHO-definitie van seksuele gezondheid wordt geciteerd. Nergens wordt onderzoek vermeld over hoeveel plezier Nederlanders nou eigenlijk beleven aan seksualiteit. Dat kan ook niet, omdat daar nauwelijks systematisch onderzoek naar is gedaan. Hoe het gesteld is met seksueel plezier werd in onderzoek over seks in Nederland tot voor kort nooit meegenomen. In voorlichtingsland was, en is voor een deel nog steeds, de aandacht vooral gericht op het voorkomen van ongewenste zwangerschap, tienerzwangerschap, abortus, soa’s en hiv en van seksuele grensoverschrijding en seksueel misbruik. Wij betogen al sinds jaar en dag dat rampenbestrijding prima is, maar dat je daardoor de kwaliteit van het seksleven van jong en oud niet verbetert. Als je meisjes alleen maar leert hoe ze nee moeten zeggen, leer je ze niets over wat ze nodig hebben om ja te kunnen zeggen, over wat ze nodig hebben om ervoor te zorgen dat hun seksleven iets wordt waar ze plezier aan beleven en wat bijdraagt aan hun welbevinden, aan hun kwaliteit van leven. Dat is wat Nederlanders willen. Voor de overgrote meerderheid van alle volwassenen – ook de ouden en zeer ouden – is een prettig seksleven een van de belangrijkste aspecten van kwaliteit van leven.

Voorlichting bestaat vaak vooral uit een waarschuwend vingertje; pas op voor ongewenste zwangerschap, pas op voor geslachtsziekten, pas op voor foute mannen. Overmatige eenzijdige aandacht in de media voor alles wat er rond seks mis kan gaan, versterkt het beeld van seks als iets bedreigends en gevaarlijks. In de eenentwintigste eeuw lijkt dit eerder meer dan minder het geval te zijn dan aan het eind van de vorige eeuw. Positief nieuws over seks zie je zelden. De laatste jaren is er vooral aandacht geweest voor onderwerpen als seksueel misbruik in de rooms-katholieke kerk, seks als ruilmiddel (‘breezerseks’), loverboys, pedoseksuele psychopaten (Robert M.), seksualisering van de maatschappij, en ‘gevaarlijke’ nieuwe fenomenen als sexting.

Bij nadere analyse van al deze problemen blijken, zoals we op verschillende plaatsen in dit boek zullen illustreren, steeds vier dingen:

1  Problemen rond seksualiteit worden eerder veroorzaakt door seksnegatieve, seksonderdrukkende invloeden van opvoeding, wetgeving en politiek dan door te veel vrijheden.

2  Er is geen toename van welk seksueel gezondheidsprobleem dan ook.

3  Internet en sociale media leiden niet tot meer ‘pornoverslaving’ of kopieergedrag dan vroeger. Het medialandschap is veranderd, maar alleen jongeren zonder basis, zonder veilige hechting, blijken er in hun gedrag door te worden beïnvloed.

4  Nieuwe vormen van flirten en seksueel experimenteergedrag zijn alleen een probleem als jongeren niet de kans krijgen om te leren hoe ze zichzelf kunnen beschermen tegen ongewenste bemoeienis van buitenaf. Waarom zou ‘sexting’ iets anders zijn dan strippoker dat jongeren in de jaren zestig speelden? Als het maar veilig en niet onder dwang gebeurt en voorkomen wordt dat er iets herkenbaars op internet gaat circuleren. Dat is een kwestie van ‘tools’, het aanleren van vaardigheden om goed om te kunnen gaan met wensen en grenzen.

Oudere generaties kennen de nieuwe vormen van experimenteergedrag van jongeren niet. Dat leidt bij elke nieuwe generatie jongeren steevast tot de voorspelbare reactie dat het tegenwoordig de spuigaten uitloopt. Ondertussen laten de statistieken zien dat jongeren van nu in hun gedrag en denken eerder behoudender dan losbandiger zijn geworden (zie o.a. Seks onder je 25e).

Wat we in Nederland door ons waarschuwend vingertje wel bereikt hebben, is dat de meeste rampen op seksueel gebied hier minder vaak voorkomen dan elders. Maar hoe zit het nou met seksueel plezier? Hoeveel plezier beleven vrouwen en mannen aan seks? Tot recent werd er in bevolkingsonderzoek alleen gekeken naar ‘tevredenheid’ en dat is waarschijnlijk toch wat anders dan ‘plezier’. Tevredenheid wordt sterk beïnvloed door wat je gewend bent of waar je denkt recht op te hebben. Zo kun je ook tevreden zijn als seks eindelijk een keer mínder onplezierig is. Door het recentste landelijk onderzoek ‘Seksuele gezondheid in Nederland 2011’ weten we gelukkig beter of Nederlanders plezier beleven aan seks, of ze er tevreden over zijn, of ze zichzelf en hun partner aantrekkelijk vinden, wat ze belangrijk vinden in seksuele contacten en of het lukt om hun seksleven in te richten op een manier die zowel voor henzelf als voor hun partner(s) prettig is. Uit dit onderzoek blijkt dat nog geen twee derde van de Nederlandse vrouwen en mannen tevreden is over hun seksleven. Blij met hun seksleven is 55 procent van de mannen en vrouwen. Van de mannen zou 63 procent eigenlijk vaker seks willen hebben en hetzelfde geldt voor 41 procent van de vrouwen. Nog geen 1 procent van de mannen en 4 procent van de vrouwen zou minder vaak seks willen hebben. Onzekerheid blijkt voor mannen en vrouwen een belangrijke rem te zetten op plezier. Van de vrouwen gaat die onzekerheid vooral over hun lichaam, mannen zijn wat vaker dan vrouwen onzeker over hun ‘prestaties’ in bed. Het beeld dat uit deze cijfers naar voren komt, komt aardig overeen met een kleinschaliger, maar redelijk representatief, onderzoek van Psychologie Magazine in 2011. Het gemiddelde rapportcijfers dat mannen en vrouwen tussen de 18 en 70 jaar aan hun seksleven gaven was een schamele 5,9, met een duidelijk verschil tussen mensen met (6,4) en mensen zonder (4,6) een relatie. Ook in dit onderzoek kwam naar voren dat ruim een derde van de Nederlanders zegt dat hun seksleven beter zou zijn als er vaker zou worden gevreeën. Voor de singles geldt dat voor 43 procent van de vrouwen en mannen; binnen relaties zijn het vooral de mannen die dat vinden (42 procent tegenover 16 procent bij de vrouwen).

Uit al deze cijfers komt niet veel meer naar voren dan dat er sinds de inhaalslag in seksuele tevredenheid die vrouwen in de jaren tachtig hadden gemaakt, de laatste 25 jaar ten aanzien van tevredenheid niet veel is veranderd. De frequentie van seksuele activiteit lijkt wel te zijn afgenomen. Veel mannen en vrouwen zijn volgens het onderzoek van Psychologie Magazine uit 2011 juist daar ontevreden over. Zij zien gebrek aan tijd en moeheid als voornaamste oorzaak. Vooral vrouwen (30 procent) en dertigers (44 procent) geven aan dat hun seksleven zou opknappen als ze minder vaak moe zouden zijn. Deze trend van minder vaak seks wordt ook in andere westerse landen waargenomen. In Groot-Brittannië bijvoorbeeld werd in 1990, 2000 en 2010 ook een groot onderzoek gedaan naar het seksueel gedrag van de bevolking. Deze NATSAL-studie (National Surveys of Sexual Attitudes and Lifestyles) van Mercer en collega’s laat een geleidelijke afname zien van het aantal keren seks met een partner dat volwassenen per maand hebben. Zoals de beroemde statisticus David Spiegelhalter in zijn lezenswaardige boek Sex by Numbers uit 2015 concludeert, is het moeilijk om precies aan te geven waar die afnemende seksuele activiteit door komt. Ook hij komt echter tot de conclusie dat dit vooral het gevolg moet zijn van het feit dat men in de samenleving van nu, mede door het permanente ‘online’ beschikbaar zijn, vaak te uitgeput is om nog aan seks toe te komen. Mogelijk geldt dat voor ‘multitaskende’ vrouwen nog meer dan voor mannen. Er is wel gesuggereerd dat door de stortvloed van porno op internet mannen en vrouwen meer soloseks zouden hebben en dat dat ten koste zou gaan van partnerseks, maar daarvoor ontbreekt elke aanwijzing. De laatste twintig jaar is er niet echt iets veranderd aan het masturbatiegedrag van mannen en vrouwen. Voor vrouwen is er zelfs een duidelijke omgekeerde relatie: vrouwen met een relatie die seksueel actiever en tevredener zijn, masturberen ook vaker.

Hoe zit het nou met plezier? Zegt tevredenheid iets over plezier, of zegt tevredenheid meer over het ontbreken van problemen, en over het ontbreken van conflicten over kwaliteit en kwantiteit van het seksleven? Niet alleen is onduidelijk waar tevredenheid precies over gaat, tevredenheid wordt ook bepaald door eerdere ervaringen of door waar je denkt recht op te hebben. Zo is het voorstelbaar dat iemand die altijd pijn heeft bij het vrijen al heel tevreden is als die pijn een keer wat minder is. In elk geval lijkt er een verschil te zijn in het aantal mensen dat zegt tevreden te zijn en het aantal vrouwen en mannen die ook echt plezier beleven aan seks. Hoe zit het met het eigen plezier als 25 procent van de vrouwen zegt dat ze wel eens een orgasme faken en ook 16 procent van de mannen dat wel eens doet? Is het vooral bij vrouwen niet vaak zo dat zij tevreden zijn als hun partner tevreden is? Hoe verklaar je anders dat van de 50 procent jonge vrouwen die wel eens pijn bij het vrijen hebben, de helft dat als normaal beschouwt, de meerderheid tevreden is over hun seksleven en een groot deel het nooit aan hun partner laat merken als ze pijn hebben (zie Elmerstig en collega’s, 2008, en Brauer en collega’s, 2014)? Kennelijk hebben die vrouwen vaak seks om de ander te plezieren en niet zozeer voor hun eigen plezier.

Het is onze missie om seksueel plezier meer op de agenda te zetten. Om in de voorlichting aan jongens en mannen duidelijker te maken wat meisjes en vrouwen nodig hebben om plezier aan seks te kunnen beleven. Veel meisjes en vrouwen zouden zich meer bewust moeten zijn van wat voor hen de individuele voorwaarden zijn om zin, opwinding en plezier te beleven. Veel jongens en mannen zouden meer plezier kunnen beleven aan seks als ze wat minder bezig waren met het moeten leveren van prestaties.

Het blijkt niet eenvoudig te zijn om het onderwerp seksueel plezier op de agenda van voorlichters te krijgen. Pas de laatste paar jaar klinkt de noodzaak van aandacht voor seksueel plezier ook door in de voorlichting aan kinderen en jongeren, zoals die onder andere door Rutgers en Sense in lesprogramma’s en op internet wordt verzorgd.

Waarom is er eigenlijk zo weinig aandacht voor seksueel plezier? Misschien komt dat doordat volwassenen het moeilijk blijven vinden om kinderen, pubers en adolescenten te zien als volwassenen in wording. Het liefst zien we onze kinderen niet als seksuele wezens en zijn we daarom geneigd hun de informatie en vaardigheden te onthouden die ze nodig hebben om het pad van verliefdheden, relaties en seksualiteit in te kunnen slaan. Te veel zien we hen als kwetsbare wezens die door informatie over seks geneigd zijn in alle zeven seksuele sloten tegelijk te lopen. Jongeren zijn autonome persoonlijkheden in de dop, die, als ze uit een warm nest komen, juist met in opvoeding en onderwijs aangereikte kennis en vaardigheden hun eigen weg kunnen gaan vinden. Uiteindelijk gaat het erom dat jongeren in staat worden gesteld om zelf te bepalen wat het juiste moment is om het pad van relaties en seksualiteit in te slaan. Het is vooral van belang dat ze dat niet eerder doen dan wanneer ze zelf voelen dat de tijd daar rijp voor is. Dan zijn ze ook in staat om hun eigen wensen en grenzen te bepalen, die van anderen te respecteren en op zoek te gaan naar hoe en met wie zij hun relaties en hun seksleven vorm willen gaan geven.

De gedachte dat jongeren door het krijgen van seksuele voorlichting seksueel uit de band zullen springen en gevaar lopen om in de seksuele arena blessures op te lopen, wordt ook wel de ‘steppingstonetheorie’ genoemd. Een stap op de eerste steen lijdt onherroepelijk tot de tweede en de derde steen. Hiervan is niets waar gebleken. Neem de Verenigde Staten, waar sinds Ronald Reagan in 1981 president werd, onderwijsprogramma’s gericht op seksuele onthouding (abstinence only) de enige geaccepteerde vorm van seksuele voorlichting werden. Op geen enkele manier hebben deze programma’s geleid tot de doelen die werden beoogd. Integendeel, in de VS is het aantal tienerzwangerschappen ongeveer tien keer hoger dan in Nederland, het abortuscijfer vijf keer zo hoog, en de leeftijd waarop met seks wordt begonnen lager. Pas sinds subsidies voor ‘abstinence only’ onder Barack Obama zijn geminimaliseerd gaat het met deze cijfers een beetje de goede kant op.

In 2009 werd in Engeland een brochure gepubliceerd met de titel Pleasure. Deze brochure was geschreven voor voorlichters en mensen in het onderwijs om hen ertoe te bewegen wat meer aandacht te gaan besteden aan de positieve kanten van seks. De kernboodschap van deze brochure was dat seks vooral bedoeld is om van te genieten, met inachtneming van eigen en andermans grenzen. De belangrijkste reden voor het schrijven van deze brochure was dat men had vastgesteld dat jongeren zelf vonden dat voorlichting thuis en op school te biologisch was, ‘too little, too late’ en meer gericht op het voorkomen van problemen dan op ‘enjoyment, pleasure and choice’. In de brochure worden aan ouders en voorlichters dertig tips gegeven om seksualiteit op een positieve manier bespreekbaar te maken. Om bijvoorbeeld te illustreren dat masturberen een normale, gezonde uiting van seksualiteit is en dat het niet nodig is om daar gevoelens van schuld en schaamte over te hebben, stond in deze fleurig uitgevoerde brochure ook een beroemd citaat uit de jaren dertig van actrice en sekssymbool Mae West:

An orgasm a day keeps the doctor away.

In de weken na verschijnen van Pleasure volgde een storm van protest in de media, waarbij de suggestie werd gewekt dat Engelse kinderen van staatswege werden aangemoedigd tot zedeloosheid. De schrijvers van de brochure werden door diverse ‘autoriteiten’ uitgemaakt voor perverselingen en pedofielen en de brochure moest worden teruggetrokken. In Nederland lijkt zoiets bijna ondenkbaar, maar ook hier kennen we voorbeelden van verzet tegen vormen van seksuele voorlichting waarbij niet het waarschuwend vingertje, maar plezier centraal staat.

In Nederland verscheen in 2013 Dokter Corrie, gespeeld door Martine Sandifort, op de buis, aanvankelijk in het op scholen veel bekeken Schooltv-weekjournaal. Dokter Corrie is ‘een lichtelijk hysterische arts, die zelf moet giechelen, gilletjes slaakt, en stotterend struikelt over beladen woorden als seksualiteit’ (NRC 15-04-2016). Op een manier die kinderen uit groep 7 en 8 erg blijkt aan te spreken, stelt ze tamelijk expliciet al die thema’s over seksualiteit aan de orde waar kinderen vragen over hebben. De bedoeling is dat de kinderen in aansluiting daarop door kunnen praten in de les of thuis. Uit onderzoek blijkt dat de thema’s die dokter Corrie bespreekt goed aansluiten bij de onderwerpen rond seksualiteit en seksuele diversiteit, waarvan besloten is dat die in het basisonderwijs aan de orde moeten komen. De overgrote meerderheid van de leerkrachten en directeuren van scholen is dan ook blij met dokter Corrie, omdat zij de aanzet geeft voor gesprekken met kinderen die leerkrachten en ouders anders vaak uit de weg gaan. Toch verdween dokter Corrie van Schooltv nadat een groep van enkele duizenden ouders protest had aangetekend, omdat ze vonden dat dokter Corrie het onderwerp seksualiteit belachelijk maakte, de kinderen te liberale ideeën zou opdringen en het bovendien niet aan de school zou zijn om op deze manier ‘op te voeden’. Dokter Corrie kreeg uiteindelijk wel een show op NPO Zapp, zodat scholen en ouders er nog steeds voor kunnen kiezen het programma te gebruiken als aanzet voor een gesprek. Uit de Seks onder je 25e-studies en die van het STARS-project van de Universiteit Utrecht (zie Van de Bongardt en collega’s, 2014), wordt duidelijk dat als ouders met hun kinderen meer over seks praten, die kinderen eerder later dan vroeger seksueel actief worden, minder aan seks beginnen ‘om erbij te horen’ en zichzelf beter beschermen tegen ongewenste zwangerschap, seksueel overdraagbare aandoeningen en grensoverschrijding.

Hoe het ook zij, voor veel opvoeders blijft seks een lastig onderwerp. Praten over gevaren blijkt makkelijker dan over de plezierige en mooie kanten van seksualiteit. Kinderen open en eerlijk antwoord geven op hun vragen en ook nog praten over seksueel plezier is iets waar volwassenen blijkbaar vaak nog niet aan toe zijn; ook anno 2016 niet.

2

Wat is seks?

Seks is context, stimulus en communicatie

Stel aan een aantal willekeurige vrouwen en mannen de vraag ‘Wat is seks?’ is en je krijgt evenveel verschillende antwoorden:

‘Vrijen’

‘De lichamelijke uiting van liefde’

‘Een drift’

‘Neuken’

‘Lust’

‘Leuk’

‘Eén worden met de ander’

‘Het intiemste wat er is’

Maar ook:

‘Vies’

‘Een hoop gedoe’

‘Macht’

‘Ellende’

‘Pijn’

Ook Van Dale helpt ons niet veel verder bij het vinden van een eenduidige definitie van seks:

1  Beelden, verhalen of motieven die betrekking hebben op het geslachtsleven.

2  Seksuele omgang.

Daar wordt het niet veel duidelijker van. Geslachtsleven? Seksuele omgang?

I did not have sexual relations with that woman, Miss Lewinsky.

(Bill Clinton, 1998)

Deze uitspraak kwam president Clinton begin 1998 bijna duur te staan. Het leverde hem een afzettingsprocedure wegens beschuldiging van meineed op, omdat vast was komen te staan dat hij wel degelijk oraal seksueel contact met zijn stagiaire had gehad. Uiteindelijk werd Clinton niet afgezet omdat de meerderheid van de Senaat vond dat hij niet had gelogen. Meer dan de helft van de Amerikanen vond immers, zo was uit onderzoek gebleken, dat oraal seksueel contact geen seks was. Seks, zo vonden de meeste Amerikanen, is alleen geslachtsgemeenschap. Mogelijk heeft deze enge definitie van seksualiteit iets te maken met het feit dat ongeveer de helft van de Amerikanen ook vindt dat seks voor het huwelijk niet is toegestaan en dus zoveel mogelijk bestreden moet worden. Als seks voor het huwelijk verboden is, is dus alles waarbij er geen vaginale penetratie plaatsvindt geen echte overtreding van dat verbod. Toch hebben ook in Nederland jongeren van nu het over ‘echte seks’ als ze geslachtsgemeenschap bedoelen. Meestal is het echter niet zo dat in hun ‘stapsgewijze seksuele-interactiecarrière’ orale seks voorafgaat aan die eerste keer ‘echte seks’. Er wordt wel eens beweerd dat jongeren met een islamitische achtergrond vaker voor vormen van seksueel contact zouden kiezen waarbij ‘het maagdenvlies wordt gespaard’. Uit het onderzoek Seks onder je 25e uit 2012 blijkt echter dat Turkse en Marokkaanse meisjes met elke vorm van seksueel contact minder ervaring hebben dan anderen, maar dat binnen de groep seksueel actieven er geen voorkeur is voor manuele, orale of anale seks. Ook blijkt uit onderzoek dat in de pers uitgebreid uitgemeten fenomenen als ‘lollipop parties’, waarbij meisjes publiekelijk wedstrijdjes pijpen houden, alleen op kleine schaal voorkomen in kleine subculturen van kansarme en laagopgeleide jongeren. In de Verenigde Staten zou volgens vele Amerikaanse media de meerderheid van de jongeren eerder orale seks hebben dan geslachtsgemeenschap. Uit studies blijkt echter dat dit ook daar voor de overgrote meerderheid van de jongeren niet opgaat (Copen en collega’s, 2012).

Discussies over de vraag wat nu wel en geen seks is, illustreren dat iedereen daar zo zijn eigen ideeën, gevoelens en normen over heeft. Die ideeën en gevoelens worden bepaald door iemands opvoeding, door de maatschappij waar je in leeft, door ervaringen die zijn opgedaan met relaties en seksualiteit.

Ieders beleving van seksualiteit is uniek en geen twee mensen denken er precies hetzelfde over, hebben dezelfde wensen en verwachtingen. Dat maakt seks ook zo ingewikkeld. Bij seks met z’n tweeën gaat het altijd om twee personen met verschillende definities, wensen en grenzen. Of het dan lukt om aan beider verwachtingen te voldoen, is vooral een kwestie van communiceren.

In ieders persoonlijke definitie van seks klinken niet alleen persoonlijkheid, opvoeding en levensovertuiging door, maar ook de normen en waarden van de cultuur en maatschappij waarin je bent opgegroeid.

Voor ons is seks elke handeling, elk gedrag, bedoeld om seksueel opwindende gevoelens en de daarbij horende prettige lichamelijke sensaties te ervaren. Of iets wel of geen seks is, hangt dus meer af van de intentie, de bedoeling, dan wat er feitelijk gebeurt. Voor de een kan tongzoenen een seksuele handeling zijn door de opwinding die ermee gepaard gaat, terwijl dat voor de ander niet zo hoeft te zijn. Seks is een subjectief begrip en kan dus niet goed gedefinieerd worden. Bovendien worden ook begrippen als intimiteit, seksualiteit, erotiek, sensualiteit en seks vaak door elkaar gebruikt, terwijl elk van die begrippen weer door iedereen verschillend verstaan wordt. Is seks hetzelfde als seksualiteit of zijn seksuele handelingen een uiting van iemands seksualiteit, iemands seksuele persoonlijkheid? Geldt dat ook voor erotiek of hebben we het dan over zinnenprikkelende situaties of beelden die een aanzet kunnen vormen voor seks? Of is dat sensueel? Iemand met wie je ‘intiem’ bent geweest, heb je daar dan seks mee gehad? Gaat intimiteit over gevoelens of over wat je doet? Als je met iemand naar bed bent geweest, heb je dan seks gehad, intimiteit beleefd of allebei? Als je met iemand vrijt, heb je het dan over geslachtsgemeenschap, over knuffelen, strelen en seksuele handelingen, of over ‘voorspel’ gevolgd door gemeenschap? Zijn bij seks altijd anderen betrokken of is masturbatie ook seks? Als de betekenis achter de woorden die we gebruiken niet duidelijk is, leidt een gesprek over seks algauw tot een babylonische spraakverwarring.

Terug naar Van Dale, die seksualiteit definieert als:

1  Het gesplitst zijn in geslachten = geslachtelijkheid.

2  Geslachtsleven, geslachtsdrift.

3  Uiting op het gebied van het geslachtsleven.

Bij erotiek vinden we de volgende omschrijving:

1  Geheel van verschijnselen en gevoelens van zinnelijke liefde.

2  Geheel van seksuele gevoelens en verschijnselen.

3  Seksuele opwinding op andere plaatsen dan de genitaliën.

Sensualiteit is volgens Van Dale: ‘De neiging tot zinnelijk genot, met name geslachtelijk genot = zinnelijkheid.’

Begrijpt u het nog? Is seksueel opgewonden worden van tepelstimulatie nu erotiek of seks? Of allebei? Is zin in seks een erotisch gevoel of sensueel? Het lijkt erop dat ook Van Dale zijn steentje bijdraagt aan de spraakverwarringen rond seks die sinds het gedonder van Eva en Adam in het Paradijs nooit meer van de lucht zijn geweest.

Toch sluiten al die verschillende definities redelijk aan bij het denken en voelen van de meeste mensen. De begrippen seks en seksualiteit hebben vooral te maken met het geheel aan gevoelens, handelingen en gedragingen die seksuele opwinding tot doel hebben. Seksueel gedrag is elk gedrag gericht op het beleven van seksualiteit. Het woord ‘geslachtsleven’ in de definities van Van Dale gaat naar ons idee nog steeds uit van de ‘geslachtsdaad’, de heteroseksuele geslachtsgemeenschap, coïtus, neuken, penetratie, penis-in-vagina. Dat lijkt vooral een echo uit de tot ver in de twintigste eeuw overheersende joods-christelijke ‘seksuele beheersingsmoraal’, die voorschreef dat seks beperkt moest blijven tot op de voortplanting gerichte heteroseksuele gemeenschap binnen het huwelijk. In alle meer moderne visies op seksualiteit zijn seks en de ‘geslachtsdaad’ als instrument voor voortplanting min of meer ontkoppeld. Bovendien is al veel langer duidelijk dat meer dan 95 procent van alle menselijk seksueel gedrag niet is gericht op voortplanting. Masters en Johnson hadden het in dit verband over een geleidelijke verschuiving van seks voor procreatie (voortplanting) naar seks voor recreatie. In Sex by Numbers berekent David Spiegelhalter dat uiteindelijk minder dan 1 op de 1000 seksuele handelingen van mensen leidt tot zwangerschap.

Onder seks verstaan wij dan ook al die gedragingen die kunnen leiden tot seksuele bevrediging, tot orgasme, tot klaarkomen van jezelf en/of een partner. Ook masturbatie (zelfbevrediging, vingeren, aftrekken), manuele seks (elkaar met de hand bevredigen), orale seks (fellatio [pijpen], cunnilingus [beffen]) enzovoorts, vallen in die definitie onder de noemer seks. Seksueel gedrag kan nog ruimer worden opgevat als elk gedrag dat is gericht op het zoeken naar een mogelijkheid tot het hebben van seks, tot lustbeleving: flirten, versieren, daten, het kijken naar porno, het lezen van erotische verhalen, sexting.

Seks en seksueel gedrag kunnen ook nog andere doelen hebben dan eigen plezier en lustbeleving: zwanger willen worden; je partner een plezier doen; de behoefte aan warmte, nabijheid, veiligheid; er financieel beter van worden; een positie verwerven. Dus seks voor procreatie, recreatie, affectie of gratificatie.

In 2009 publiceerden Cindy Meston en David Buss het boek Waarom vrouwen seks hebben. Op basis van een onderzoek onder meer dan duizend vrouwen identificeerden ze 237 verschillende redenen om seks te hebben. Niet-seksuele doelen als wraak, macht of geld bleken niet zeldzaam. Verreweg het meest genoemd werden echter redenen die te maken hebben met lust/opwinding/plezier, het plezieren van de ander of met een uiting van verliefdheid/verbondenheid/intimiteit/liefde. Het boek was gebaseerd op een studie waarbij ook ruim vijfhonderd mannen vragenlijsten hadden ingevuld. Er bleken minder verschillen in motieven te bestaan dan verwacht. Gemiddeld legden mannen wat meer nadruk op lust en fysieke aantrekkelijkheid en vrouwen wat meer nadruk op je één met de ander voelen en op gevoelens van verliefdheid en liefde. Er was echter vooral grote overeenstemming tussen mannen en vrouwen.

Dat brengt ons op de vraag wat verliefdheid en liefde met seks te maken hebben. Van Dale maakt met de term erotiek de koppeling tussen plezierige, speelse seks en relationele, amoureuze elementen. Erotische gevoelens beleef je als je ook ‘iets voor de ander voelt’. Dat is nog niet hetzelfde als liefde, maar voor de meeste mensen staan ook seksualiteit en liefde niet los van elkaar. Die koppeling veronderstelt meer duurzaamheid en een grotere mate van emotionele binding dan erotiek. Erotiek wordt dan ook wel zinnelijke liefde genoemd in tegenstelling tot de meer vergeestelijkte liefde. Wat dat dan is – liefde – is een vraag die door de wetenschap wel nooit beantwoord zal kunnen worden. Alleen de taal van begenadigde filosofen, dichters en schrijvers lijkt soms toereikend om in de buurt van een antwoord te komen:

Mathilde voelde het vreemde geluk in haar hersenen en hart, maar zonder angstige drift, zachtjes, zachtjes, als een dauw van zaligheid.

(Lodewijk van Deyssel, Een liefde, 1887)

Evenals van seks heeft iedereen een eigen definitie van liefde. Alain de Botton zegt in zijn populistisch-filosofische roman Weg van liefde dat velen het heftige begin van liefde, dat beter gedefinieerd kan worden als verliefdheid, te veel zien als een toestand die idealiter blijvend zou moeten zijn. Hij noemt liefde eerder een vaardigheid dan een passie en sluit daarmee aan bij de Vlaamse relatietherapeut en seksuoloog Alfons Vansteenwegen die al in 1991 het prachtige boek Liefde is een werkwoord schreef met als leitmotiv dat verliefdheid een ‘oogziekte’ is, geschikt voor de start van een relatie. Pas na genezing kan verliefdheid tot liefde worden, als de ander niet meer geïdealiseerd wordt. Als twee mensen verliefd op elkaar zijn, wordt dat wel vergeleken met een permanente staat van opwinding. De Amerikaanse seksuoloog en psychiater Hellen Kaplan noemde verliefdheid zelfs het allerbeste afrodisiacum. Als verliefdheid overgaat in een liefdesrelatie wordt pas duidelijk dat er sprake is van twee verschillende personen met verschillen in verlangen en in de voorwaarden die ze nodig hebben om seksueel opgewonden te kunnen worden en zin in seks te kunnen krijgen.

Liefde is een proces van wisselwerking. Het paar zit niet op een tandem, maar ieder fietst in ongeveer dezelfde richting.

(Jos van Ussel, Intimiteit, 1975)

Seks heeft een lustkant en een relationele kant. Om met iemand niet louter instrumentele seks – waarbij de ander er eigenlijk niet toe doet – te kunnen hebben, moet er gerelateerd worden. Er moet interactie plaatsvinden, waarbij beide partijen zowel lust en opwinding kunnen beleven als daarnaast oog voor elkaar hebben. De meeste mensen geven daarom voorkeur aan seks met iemand met wie ze – in elk geval op dat moment – een relatie hebben. Dat betekent voor de meesten dat er verliefdheid of liefde in het spel moet zijn. Uit het eerdergenoemde STARS-project bleek dat ook jongeren van nu veel meer bezig zijn met de ‘romantische’ en relationele kant van hun seksuele ontwikkeling dan met de seks op zich. Hun beleving van seksualiteit bestaat meer uit zich aangetrokken voelen, iemand leuk vinden, verliefdheidsgevoelens, fantaseren en relationele ervaringen. Als er iets seksueels gebeurt, is dat meer een gevolg van deze gevoelens dan een doel op zich. Dat komt overeen met de bevinding uit Seks onder je 25e dat twee derde van de jongeren tussen de 15 en 25 die nog geen seks hebben gehad, zeggen dat ze daarmee wachten tot ze echt verliefd zijn of al langer verkering hebben. Voor jongeren met seksuele ervaring was verliefdheid of al een tijdje verkering hebben het belangrijkste motief voor ‘de eerste keer’. Vijf van de zes jongens en drie van de vier meisjes keuren het goed als een jongen en een meisje seks hebben als ze verliefd zijn. Bij vaste verkering keuren negen van de tien jongens en meisjes dit goed. Seks zonder verliefdheid, zonder emotionele betrokkenheid, wordt maar door een minderheid geaccepteerd en minder door meisjes dan door jongens.

Ook de meeste volwassenen geven de voorkeur aan seks binnen een relationele context. Slechts een paar procent van de volwassenen heeft een leefstijl met vrijwel uitsluitend incidentele seksuele contacten. Mannen en vrouwen zonder vaste relatie zijn gemiddeld minder tevreden over hun seksleven. Bij de meerderheid van de mannen en vrouwen blijven incidentele seksuele contacten beperkt tot perioden tussen twee relaties in en lijken vooral een functie te hebben in de zoektocht naar een nieuwe partner. Het meest voorkomende seksuele gedragspatroon wordt dan ook wel seriële monogamie genoemd. Als een relatie verbroken is, wordt die na verloop van tijd meestal weer opgevolgd door een nieuwe vaste relatie. In die relatie wordt dan weer gestreefd naar een koppeling tussen seks en liefde. De zogenaamde seksuele revolutie van de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw heeft dus niet geleid tot de destijds door een kleine minderheid nagestreefde loskoppeling van seksualiteit en liefdesrelaties. Voor de meeste mensen zijn de begrippen seks, liefde, erotiek en relatie nog steeds met elkaar verbonden. Wat wel drastisch veranderd is, is dat men gedurende het leven gemiddeld meerdere seksuele relaties heeft en dat seks niet meer is voorbehouden aan heteroseksuele getrouwde paren.

Dat brengt een volgend begrip in beeld, dat van intimiteit, een begrip dat vooral gekoppeld is aan de relationele kant van seks, aan gevoelens van warmte, nabijheid, verbondenheid, in elkaar opgaan, elkaar begrijpen en aanvoelen, je lekker voelen bij de ander en emoties kunnen delen. In de nasleep van de ‘seksuele revolutie’ van eind jaren zestig en begin jaren zeventig van de vorige eeuw is er veel aandacht geweest voor de ogenschijnlijke loskoppeling van seksualiteit en intimiteit. De Vlaamse historicus en socioloog Jos van Ussel gaf met zijn boeken Afscheid van de seksualiteit en Intimiteit de aanzet voor ook nu nog actuele discussies over de vaak eenzijdige aandacht voor de problematische kanten van seksualiteit en over de gekunstelde scheiding tussen seksualiteit en elke andere vorm van menselijk contact. Gerda de Bruijn wees er in haar nog steeds prachtige boekje uit 1985 Vrijen met een man, kan dat dan? op dat voor veel vrouwen het kunnen beleven van zin, opwinding en orgasme afhankelijk is van de mate van intimiteit die zij met een partner ervaren. Zin en opwinding zijn niet alleen het gevolg van het drukken op de juiste knoppen onder de juiste omstandigheden.

In grote lijnen is er wel enig verschil in de manier waarop mannen en vrouwen omgaan met het intieme van seks. Wat seks in een relatie vooral ingewikkeld lijkt te maken is het gelijktijdig plaats geven aan de lustkant en aan de intimiteitskant van seksualiteit. In een relationele context wordt seks zowel door vrouwen als door mannen vooral plezierig gevonden als ze zowel affectieve (intimiteit) als seksuele (lust) bevrediging vinden. Het enige verschil lijkt te zijn dat voor vrouwen gemiddeld het voelen van intimiteit meer een voorwaarde voor zin en opwinding is en het voor mannen gemiddeld meer een uitkomst van seks is. Het is dan ook niet verbazingwekkend dat juist aan dit aspect veel aandacht is besteed in de stroom van boeken over seks en relaties die de afgelopen veertig jaar door relatietherapeuten, psychotherapeuten en seksuologen zijn geschreven. Om opwindende en plezierige seks met een partner te kunnen beleven is er een zeker evenwicht nodig tussen de mate van contact, in elkaar opgaan en de meer solistische, egoïstische op jezelf gerichte lust en opwinding. Bij dit kunnen ‘integreren’ en ‘differentiëren’ leggen auteurs als Lillian Rubin en David Schnarch vooral nadruk op de noodzaak van veel intimiteit en contact, terwijl aan de andere kant iemand als Esther Perel betoogt dat te veel nabijheid en intimiteit tijdens alle fasen van de seksuele opwindingscyclus tot demping van zin en opwinding leiden. Al deze auteurs hebben zo hun eigen ideologische opvattingen over wat goede seks en goede relaties zijn, maar duidelijk wordt wel dat zowel te veel ‘egoïstische’ lust als een teveel aan intimiteit plezier in seks in een relatie bedreigen.

De Weense psychiater Sigmund Freud dacht dat het alleen mannen waren die leden aan wat hij het ‘Madonna-hoercomplex’ noemde, het onvermogen om bij één vrouw zowel geborgenheid als lust te vinden. Steeds duidelijker is geworden dat het voor vrouwen net zo ingewikkeld is om seksuele opwinding en klaarkomen te combineren met de intimiteitskant van seks. Hoogstens verschillen gemiddeld de volgorde waarin, en de manier waarop vrouwen en mannen liefde en lust willen beleven. Dat dit tot voor kort niet werd erkend, heeft in onze ogen vooral te maken met het feit dat vrouwelijke lust in de westerse cultuur lange tijd is ontkend en onderdrukt. Te lang is er een karikatuur gemaakt van mannelijke en van vrouwelijke seksualiteit, waarbij mannen alleen gericht zouden zijn op penetreren en klaarkomen en voor vrouwen alleen warmte, intimiteit en knuffelen belangrijk zouden zijn. Niet alleen veronderstelt die zienswijze dat mannen niet in staat zouden zijn om hun ‘roze’ kant in de seks wat meer te ontwikkelen, maar het ontkent vooral ook de noodzaak voor vrouwelijk seksueel plezier en opwinding. Alsof het voor vrouwen van ondergeschikt belang zou zijn om bij seksueel contact opgewonden te worden en een orgasme te kunnen beleven. Ook vrouwen vinden seks en seksueel plezier belangrijk.

Dat vrouwen de laatste dertig, vijfendertig jaar meer aandacht zijn gaan vragen voor hun eigen seksualiteits- en lustbeleving is revolutionairder dan wat er gebeurde tijdens de ‘seksuele revolutie’, die zich rond 1970 zou hebben voltrokken. Die ‘revolutie’ was achteraf bezien meer een mannenzaak en had zoals Anja Meulenbelt het begin jaren zeventig al verwoordde ook iets dubbelzinnigs. Vrouwen waren opgekomen voor hun vrijheid, de pil kwam in het ziekenfonds en abortus werd gelegaliseerd. Al die ‘vrijheden’ hadden voor mannen vooral tot gevolg dat vrouwen ‘beschikbaarder’ werden. Voor veel vrouwen betekende die permanente beschikbaarheid dat ze achter de feiten aan hobbelden en zich juist onder druk gezet voelden. Zij waren nog nooit in de gelegenheid geweest te bepalen wanneer ze wel en niet beschikbaar wilden zijn, waarvoor, met wie en hoe.

Voor het eerst in de moderne geschiedenis, voor het eerst sinds eeuwen seksuele onderdrukking, begonnen vrouwen eisen te stellen aan hoe zij hun seksleven wilden inrichten. De eigen persoonlijke definitie van wat seks is en wat je er wel en niet mee wil, is sindsdien het discours gaan bepalen. Hoewel dat voor mannen, die altijd het seksuele script hadden bepaald, even wennen was, heeft dat er uiteindelijk toe geleid dat de seksuele ontevredenheid van vrouwen is afgenomen en die van mannen niet is verminderd. Wat is gebleven, is dat er ook nu nog allerlei ideeën bestaan over wat vrouwen en mannen met seks zouden moeten. Vrouwen die geen zin in seks hebben, zouden die zin volgens sommige vrouwenbladen maar moeten maken. Wat vroeger een huwelijkse plicht was, moet nu kennelijk gewoon omdat het moet. Mannen die geen zin hebben, zijn geen echte mannen want die hebben immers altijd zin. Wat wij in dit boek vooral willen bepleiten is dat als je zin hebt om zin in seks te hebben, je er samen met je partner voor moet zorgen dat je omstandigheden en prikkels creëert waaronder zin, opwinding en plezier in seks kunnen ontstaan. Wat daarvoor nodig is, is dat je beiden jezelf blijft, dat je allebei zo autonoom bent dat zowel je eigen voorwaarden voor leuke, intieme en opwindende seks als die van de ander tot hun recht komen. Seks is een kwestie van context, stimulus en communicatie.

Seks is lichaam, geest en cultuur

Als je je afvraagt wat seks nou eigenlijk is, kom je er niet onderuit die vraag vanuit verschillende perspectieven te beantwoorden. Aan seks zijn verschillende dimensies te onderscheiden. Seks als biologisch gegeven, seks als uitdrukking van je persoonlijkheid, soloseks als individuele beleving, seks als cultureel, maatschappelijk en religieus verschijnsel en seks als onderdeel van intermenselijke relaties. Het bestuderen van menselijke seksualiteit en dus ook het schrijven over seks kan alleen als die verschillende dimensies van seksualiteit in onderlinge samenhang worden bekeken. Seks is nooit alleen iets lichamelijks, wordt niet louter bepaald door wat je eraan beleeft en staat nooit los van door opvoeding, maatschappij en cultuur bepaalde normen en waarden.

Je kunt wel alleen door een gedachte, fantasie of beeld opgewonden raken, maar uiteindelijk doe je daar wel of niet iets lichamelijks mee. Je kunt door puur lichamelijke prikkels een erectie krijgen of vochtig worden, maar zonder dat dit een plezierig opgewonden gevoel oplevert heeft dat geen seksuele betekenis. Als lichaam en geest opwinding ervaren betekent dat nog niet dat je daar maatschappelijk iets mee kunt. Seks – en dus ook een seksueel probleem – zit nooit alleen ‘tussen je oren’ (wat een ergerlijke uitdrukking is dat toch) en ook nooit alleen ‘tussen je benen’.

Volgens ons is een biopsychosociale benadering de enige manier om recht te doen aan de complexiteit van seksualiteit. Alleen als in voorlichting, onderwijs en hulpverlening altijd consequent aandacht wordt besteed aan alle aspecten van seksualiteit en seksueel functioneren, is het mogelijk om seksuele gezondheid echt te bevorderen. Nog steeds wordt bij elk seksueel vraagstuk ofwel alleen naar de lichamelijke kant, ofwel alleen naar de psychologische, relationele of maatschappelijke kant gekeken. Dat leidt soms tot onzinnig geknutsel aan geslachtsdelen – genitaal loodgieterswerk noemen wij dat – als ‘oplossing’ voor problemen met functie, vorm of grootte bij gebrek aan opwinding of plezier. Hierbij zou er vooral ook aandacht geweest moeten zijn voor de psychologische en/of relationele achtergronden van die problemen. Aan de andere kant zien we regelmatig mensen met seksuele problemen die eindeloos psychologisch behandeld zijn voor een probleem met een meer biologische achtergrond. Hierbij is opvallend dat er nog steeds sprake is van seksediscriminatie. Bij mannen is er vaak overmatige aandacht voor mogelijke medische achtergronden van een seksueel probleem en wordt de oplossing dan ook snel gezocht in de hoek van medische behandelingen met onvoldoende gelijktijdige aandacht voor psychologische en relationele aspecten. Hoewel bij vrouwen de effecten van bijvoorbeeld suikerziekte, hoge bloeddruk en medicijngebruik hetzelfde kunnen zijn als voor mannen, wordt er bij vrouwen vaak juist opvallend weinig aandacht aan zulke lichamelijke factoren besteed.

Binnen de seksuologie heeft zich heel lang een richtingenstrijd voorgedaan tussen wetenschappers van wie sommigen vonden dat seks vrijwel volledig wordt bepaald door lichamelijke factoren en anderen die alles vanuit een psychologisch en/of sociologisch perspectief zagen. In grote delen van de wereld is er nog steeds een splitsing waarneembaar tussen ‘medisch-seksuologen’ en ‘sekstherapeuten’. In Nederland zijn we er aardig in geslaagd om tot een synthese van verschillende visies te komen vanuit de erkenning dat seksualiteit en alles wat daarmee samenhangt niet simpelweg verklaard kan worden vanuit één theorie. Wij – een psycholoog en een dokter – kunnen niet zonder elkaars discipline. Seksuologen doen het nooit alleen. Van welke kant je het ook bekijkt, bij seks spelen lichaam, geest en cultuur altijd een rol.

Als seksualiteit wordt gereduceerd tot biologisch fenomeen, dan is voortplanting gericht op instandhouding van de soort de enige functie ervan. Seks zou dan iets ‘natuurlijks’ zijn dat zich afspeelt op basis van aangeboren instincten. Seks gaat vanzelf en de seksuele organen van vrouw en man zijn slechts instrumenten die nakomelingschap garanderen. De biologie zorgt ervoor dat de seksuele ontwikkeling wordt gestuurd door hormonen en pas als jongens en meisjes in de puberteit geslachtsrijp zijn geworden zorgen diezelfde hormonen ervoor dat er vanaf dat moment de mogelijkheid bestaat om kinderen te verwekken, te dragen en te baren.

In hoofdstuk 3 zullen we bij het bespreken van de seksuele ontwikkeling zien dat biologische (genetische) aanleg en het hormonale systeem maar twee van de vele factoren zijn die uiteindelijk bepalen hoe iemands liefdeskaart (zie ‘love map’) eruit zal gaan zien. In modernere visies op seksualiteit overheerst de idee dat biologische en fysiologische factoren slechts randvoorwaarden zijn om seksueel te kunnen functioneren. Hersenen, zenuwstelsel, bloedsomloop en hormonen moeten goed functioneren om seks mogelijk te maken, maar wat we met seks doen en willen, wat we erbij voelen en denken, wordt veel meer bepaald door onze psychologische ontwikkeling en door culturele en maatschappelijke invloeden dan door onze biologie.

Toch heeft de biologische kijk op seksueel functioneren nog steeds veel invloed op ons denken en handelen. Het idee dat seks een natuurverschijnsel is waarbij we gestuurd worden door aangeboren driften, wordt ook nu nog wel eens aangevoerd als verontschuldigende factor bij zedenmisdrijven. Een dader kan er dan niets aan doen dat hij zich aan een slachtoffer heeft vergrepen, omdat het slachtoffer bij hem nou eenmaal door uiterlijk, kleding of gedrag de automatische piloot in werking heeft gezet.

Veel mensen hebben het idee dat seks iets is wat vanzelf, spontaan gebeurt. Dat idee is een erfenis van het gedachtegoed van Freud, die begin twintigste eeuw aan de basis stond van de psychoanalytische theorieën die lang het denken over seksualiteit hebben gedomineerd. (Mannelijke) seksualiteit was in de ogen van Freud een biologisch bepaalde instinctieve drift, een constante ‘drive’, net zoals honger en dorst. Opvoeding en regels zijn nodig om te leren deze drift te beheersen, te controleren en te begrenzen. Waar nodig moet een andere uitweg gezocht worden voor de bijna ontembare seksuele energie. Als die energie namelijk niet wordt uitgeleefd, deels in andere dingen zoals studeren of sportbeoefening, ontstaan er frustraties, psychische problemen, neurosen of zelfs absolute gekte. Het is vooral de taak van de huwelijkspartner (de vrouw dus) om frustratie van de man te voorkomen door gewillig te zijn.

De ideeën van Freud hebben geleid tot de mythe dat er zoiets zou bestaan als libido – een voorraad seksuele zin, waarvan iemand te veel, te weinig of precies genoeg kan hebben.

In hoofdstuk 6 zullen we laten zien dat dat niet zo is. Seks gaat niet vanzelf, zin in seks komt niet uit de lucht vallen en ‘libido bestaat niet’.

Omdat wij aan seks andere betekenissen toekennen dan alleen het voortbrengen van nageslacht, is ons denken en doen veel meer gevormd door datgene wat we ongemerkt geleerd hebben over wat seks is en wat daarin wel en niet maatschappelijk geaccepteerd is. Toch is er in de populaire media altijd veel aandacht voor wat wij zien als het biologisch determinisme (of misschien wel fatalisme) van sommige wetenschappers en publicisten. Een voorbeeld daarvan zie je in de nog steeds populaire ‘Mars en Venus’-boekjes van John Gray, die uitgaan van de simplistische redenering dat ‘de natuur heeft bepaald dat de man de jager is en de vrouw de zorgende’ en dat daar dus niets aan te veranderen valt. Ook populaire ideeën over seks als ‘gezondmaker’ passen in die biologisering van seks. Als je het maar vaak genoeg doet is dat goed voor je hart, voor je stresssysteem, voor je hormoonhuishouding en ga zomaar door. Meestal wordt in die ideeën het gezondheidsvoordeel fors overschat en levert een rondje hardlopen meer gezondheidswinst op. Voorbeelden van biologisch reductionisme zijn ook de theorieën over ‘spermacompetitie’ als voortplantingsstrategie, die door Baker en Bellis zijn uitgewerkt tot een grotendeels uit de lucht gegrepen, maar allesomvattende theorie over menselijk seksueel gedrag. Volgens deze theorie hebben mannen minstens 20 miljoen zaadcellen per zaadlozing, omdat ze in de vagina van vrouwen de strijd moeten aangaan met het zaad van andere mannen. Vrouwen zouden er voor het selecteren van het beste zaad baat bij hebben om met zo veel mogelijk mannen seks te hebben en mannen zouden de beste kans hebben op het doorgeven van hun genetisch materiaal door met zo veel mogelijk vrouwen seks te hebben. Baker en Bellis slagen er zelfs in om verkrachtingen – vooral in oorlogssituaties – te vergoelijken, omdat dat nou eenmaal de beste manier is om de genenpool van de ‘eigen stam’ te verrijken met die van een andere.

Dit soort theorieën ontkennen alle andere betekenissen van seks dan de voortplantingsfunctie. In zijn boek Why We Do It: Rethinking Sex and the Selfish Gene verwijst Niles Eldredge naar het biologisch reductionistische standpunt dat seks er alleen is voor het verspreiden van genetisch materiaal naar de prullenbak, door te laten zien hoe het complexe samenspel tussen culturele, sociale en biologische factoren leidt tot een seksualiteit waarin gebruiken, taboes, wetten, normen en waarden belangrijker zijn geworden dan voortplantingsdrift.

De psychologische dimensie van seksualiteit wordt bepaald door wat ieder individu denkt, voelt en wenst. Hoe we denken over seksualiteit wordt grotendeels bepaald door wat we via opvoeding, cultuur, maatschappij en religie leren over seks en door wat we van kinds af aan opdoen aan ervaringen. Wat we bij seks voelen is afhankelijk van de manier waarop we ervaringen opdoen in relatie tot onze naasten; ouders en andere opvoeders, leeftijdsgenoten en anderen uit onze directe sociale omgeving. De manier waarop seksualiteit deel wordt van onze persoonlijkheid is afhankelijk van een ingewikkeld samenspel tussen erfelijke, biologische en opvoedingsaspecten (zie hoofdstuk 3).

Of en hoe we willen liefhebben, geliefd worden, genieten, plezier hebben en geven, lust ervaren en voortplanten zal steeds weer afhankelijk zijn van onze eigen persoonlijkheidsontwikkeling, van onze eigen definities van seks, liefde en relaties, en van ons vermogen om evenwicht te vinden tussen autonomie en wederkerigheid.

De sociale component van seksualiteit is de som van alle culturele, maatschappelijk en religieuze invloeden op ons denken en handelen. De sociale en psychologische dimensie bepalen samen wat we vinden dat er in seksueel opzicht mag en niet mag, wat moreel en ethisch verantwoord is en wat we niet oké vinden. Wat zegt ons moreel besef en geweten, wat bepaalt de wet? Wat zijn de maatschappelijk regels over omgang met anderen, hoe hoor je je te gedragen in een (seksuele) relatie? Mag seks voor het huwelijk niet of is dat juist gezond? Moet seks in dienst staan van voortplanting of gezondheid of mag seks ook gericht zijn op plezier en lustbeleving? Wat vinden we ‘normaal’ en wat niet?

Van driftmodel naar een biopsychosociale visie

De manier waarop individu en maatschappij omgaan met de drie dimensies van de biopsychosociale driehoek, wordt vooral bepaald door de opvattingen over seks die in een maatschappij leven. De veranderingen die zich daarin de laatste honderdvijftig jaar hebben voorgedaan leren ons veel over wat ons denken en handelen in het verleden heeft bepaald en wat daarvan nu nog een rol speelt en in de toekomst wellicht nog zal spelen.

Globaal zijn de visies op seksualiteit die de opvattingen in onze westerse maatschappij hebben bepaald de volgende (vrij naar Gagnon, 1977, Frenken, 1978, en Schmidt, 1983):

•  De joods-christelijke beheersingsmoraal

•  Het freudiaanse driftmodel

•  Het sociologische repressiemodel

•  De politieke modellen

•  Het leertheoretische maakbaarheidsmodel

•  Het biopsychosociale model