Het licht achter de ogen

Voor mijn vader, van wie ik mijn nieuwsgierigheid heb, en mijn moeder, van wie ik nog altijd probeer te leren wat geduld is.

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een financiële bijdrage van fili – Finnish Literature Exchange.

Oorspronkelijke titel Lopotti

© 2016 Tommi Kinnunen

© 2017 Nederlandse vertaling Uitgeverij Prometheus en Sophie Kuiper

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Foto omslag Olga Tremblay

Foto auteur Kristian Tervo

Opmaak binnenwerk ZetSpiegel, Best

www.uitgeverijprometheus.nl

isbn 978 90 446 3168 5

We kennen elkaar, al zit jij in mama’s buik en sta ik hier aan de buitenkant. Ik ben degene die voor je zingt. Die mama om toestemming vraagt aan haar buik te voelen en je aan te raken, de plek te strelen waar ik je voorhoofd vermoed. Ik hou van je, al heb ik je nog niet eens gezien.

Je zult me leren kennen als papa. Ik heb ook een eigen naam, maar die hoef je nooit te gebruiken, want voor jou leer ik deze nieuwe aan. Je hoeft alleen maar papa om hulp te vragen en dan, van alle mensen ter wereld, hoor ik je roepen en kom ik meteen naar je toe. Beloof je dat je altijd bij me zult komen als er iets is? Ik zal je troosten als je valt en je bezeert. Papa’s kunnen al het kwaad verjagen. Papa’s bieden geborgenheid.

Je komt toch ook bij me als alles juist goed is? Dan kunnen we samen genieten van een mooie zomeravond, of vieren dat je een tien voor geschiedenis hebt gehaald. Vertel je het me als je verliefd bent? Dan zal ik zeggen dat verliefd worden geen kunst is, maar houden van een heel karwei. Ik zou nog veel meer goede raad voor je hebben, maar of je daar iets mee zult doen is aan jou. Niemands leven volgt zulke rechte lijnen dat je op basis daarvan een plattegrond voor een ander kunt tekenen. Maar ik beloof je dat ik altijd samen met jou een oplossing zal zoeken, wat je ook dwarszit. Er is niets wat je me niet kunt vertellen. Ik wil alles horen wat je te zeggen hebt. Ik zal je nooit in de steek laten, ik zal altijd je vader blijven. Ik ben er voor je tot aan mijn dood, zelfs daarna nog.

Je moeder weet niet dat ik dit schrijf. Ze zou me maar een sentimentele dwaas vinden. Ik stop deze brief in een envelop en schrijf er de namen op die we voor jou in gedachten hebben. Ik weet niet of dit bewaard blijft tot je oud genoeg bent om het te kunnen lezen. Misschien blijft het slechts bij een mooi idee, misschien vergeet ik mijn brief zelf wel en raakt hij zoek in de verhuisboel van het leven. Misschien geven we je een andere naam en vragen we ons later af wiens post er in ons huis ligt. Maar wie weet gaat alles zoals bedoeld: misschien blijft de envelop tussen de boeken op de plank zitten en vind je hem toevallig als je groter bent. Misschien zijn er tegen die tijd al tientallen van deze brieven. Misschien schrijf ik je voor elke verjaardag een nieuwe. We hebben jaren en nog eens jaren om elkaar te leren kennen.

Ik wou dat je er al was. Speelgoed en kleertjes liggen voor je klaar. Naast mij is een plekje vrij speciaal voor jou.

Papa

Deel een

De vroege geschiedenis van het landgoed

Er wordt gezegd dat het landgoed Klaterstein zijn naam te danken heeft aan de schuimende waterval, die door het hoge humusgehalte van het water een gelige kleur heeft. Volgens anderen schuilt de herkomst van de naam in de lange val die het water maakt in het trechtervormige ravijn, en dan vooral in het geluid dat daarmee gepaard gaat. Dat doet namelijk denken aan het nonchalante, onderbroken geklater van een urinestraal die midden in de pot uiteenspat. Maar geen van beide verklaringen is juist; anders dan het volk denkt, dankt het landgoed zijn naam niet aan de waterval.

In augustus van het jaar des Heren 1778 had de koning van Zweden gedaan wat alle koningen van de Svear, de Gauten en de Venden voor hem ook hadden gedaan: Rusland de oorlog verklaard. De oorlog verliep volgens het boekje; zoals altijd werden de officieren van Stockholm naar Turku verscheept, en zoals altijd werd de bevolking van de binnenlanden van Tavastland en Savo opgetrommeld om te vechten. Rusland werd aangevallen, de Zweden kregen op hun donder en trokken zich terug tot Turku. Zoals iedere Fin wist, zouden de officieren daarna aan boord van hun schip gaan en terugvaren naar de hoofdstad in het westen. Het oostelijke deel van het rijk zou voor onbepaalde tijd worden bezet, tot Rusland na de vredesonderhandelingen een stukje oostelijk Finland naar keuze mocht opslokken. Terwijl ze aan boord gingen, vroegen de feldwebels zich af hoe ze dit tijdperk zouden noemen. De grote onvrede hadden ze al gehad, net als de kleine onvrede. De na- of vervolgonvrede klonk bespottelijk, voor de tussenonvrede was het te laat.

Omringd door zijn adjudanten sloeg de koning gade hoe zijn officieren in de modderige sneeuw van Pikisaari stonden te dringen om aan boord te mogen. Op de steiger stonden ze op volgorde van rang in de rij voor de roeiboten. Erg toegetakeld waren ze natuurlijk niet, want gewond raken was de taak van de manschappen. De achterhoede zou pas over drie dagen aankomen, als de officieren allang Kastelholm gepasseerd waren, misschien zelfs het eiland Märket al voorbij.

‘Tijd om aan boord te gaan, Ers Majestät.’

De knecht sprak verrassend goed Zweeds, hoewel zijn vlassige haar en zijn aardappelneus onmiddellijk verrieden dat hij Fins was.

‘Wij danken je.’

Het was een lange weg naar beneden en het mos op de rotsen had zich vol water gezogen. De koning was in een opperbest humeur. Hij besloot nog even zijn blaas legen voor hij aan boord ging. Hij wilde zijn scepter niet naar zijn officieren richten; niet om redenen van fatsoen, want daar staat een heerser boven, maar omdat een stevige zuidwestenwind de straal op het fraaie gobelin van zijn schoenen zou blazen. En dus keerde hij zijn officieren de rug toe en keek hij rechtstreeks naar het volk terwijl hij tevoorschijn haalde wat volgens de geruchten de koningin nooit te zien had gekregen. De knecht keek weg toen hij zag wat de koning van zins was, maar durfde niet opzij te stappen. De koning keek naar de jongen die voor hem stond, kantelde zijn bekken en probeerde met de straal de linkerlaars van de Fin te raken.

De koning vond zichzelf een regelrechte parel in de lange lijn der heersers van zijn land. Alles ging zoals hij wilde. De vreugde welde op uit zijn buik, of misschien uit zijn steeds legere blaas. Dit moment wilde hij vastleggen. Hij wilde een blijvend aandenken aan deze oorlogsexcursie.

‘Hé, boerenknul,’ riep hij. ‘Hoor eens wat ik zeg. Vanaf nu ben je een baron.’

De knecht durfde niets te zeggen, maar de verandering in zijn houding verried dat hij luisterde.

‘Calle zal een mooi stukje bos of berg voor je uitzoeken.’

Een van de adjudanten knikte ernstig. Hele moerassen en bergen had de koning te vergeven, van het hoge noorden tot ver voorbij Tavastehus, lappen grond groter dan je in een week te paard kon afleggen. Ruimte genoeg in dit donkere land.

De jongen staarde naar zijn natte laarzen. De koning was niet jong meer. Hij verlangde naar de tijd waarin hij met zijn urine zijn naam in de sneeuw kon schrijven, net zo mooi als met de hand. Had de straal vroeger als een degen de sneeuw doorkliefd, nu deden de spetters eerder denken aan de brede fontein van zijn paleis in Drottningholm. De majesteit stootte zijn bekken naar voren en perste de laatste druppels eruit.

‘Bedenk maar vast een mooie naam voor je landgoed. Eentje die de koning eer aandoet.’

De allerliefste van de hele wereld

Moeder pakt me onder mijn oksels, tilt me hoog op en zet me dan neer, in iets dieps.

‘Ga daar eens zitten.’

Mijn schoen raakt de bodem met een holle bons, als van een ton. Ik weet niet waar ik ben. De ruimte klinkt smal. Ik tast om me heen en kan met één hand net bij de rand. Die voelt koel, bijna koud. De stem van mijn moeder komt van boven en weergalmt een beetje.

‘Helena, neem Johannes op schoot.’

Ze zet mijn broertje voor me neer en we zitten achter elkaar met onze benen wijd. Ik sla mijn armen om hem heen, want hij is bang voor alles wat hij niet kent. Ik vraag aan moeder waar we zijn, maar krijg geen antwoord. Aan de andere kant hoor ik de stem van oma. Zij zegt dat we in een treinwagon zitten, in zo eentje waarin zand wordt vervoerd over de spoorweg die de Duitse mannen in de oorlog hebben aangelegd. Dat moeder er een foto van wil maken, al schijnt dat niet te mogen.

Johannes spartelt, maar ik laat hem niet los, schud hem zachtjes op en neer en zeg hop paardje hop, zodat hij rustig wordt. Moeder is achter ons komen staan en zegt dat we stil moeten zitten. Ze neemt een foto. Ze zegt dat het eigenaardig smal is, dit veldspoor, maar oma zegt dat het voor de soldaten blijkbaar prima voldoet. Moeders stem krijgt een spottend toontje als ze vraagt of we de wagon misschien in beweging kunnen krijgen. Zodat ook haar koters uit deze uithoek kunnen zeggen dat ze een keer met de trein zijn geweest. Oma moet lachen en komt achter ons staan. Hoe armer, hoe gekker, zegt ze. Oma loopt anders dan moeder. Als moeder over het zand loopt, met vlugge passen van rep-rep-rep, dan hinkt oma erachteraan van rep-réép-rep. Papa zegt dat oma Maria een zeer been heeft.

Ik hoor oma en moeder naast elkaar ademen.

‘Ben je er klaar voor, Lahja?’ vraagt oma.

‘Ja.’

‘En dan nu duwen als een boer tegen de kont van zijn ouwe knol.’

Het zand knerpt onder hun voeten. Allebei hijgen ze. Uit moeders mond komt een gek, raspend geluid, van lucht die ontsnapt terwijl ze haar adem inhoudt. Dat geluid maakte papa ook toen hij op verlof een keer zijn bed uit de slaapkamer sleepte. Opeens gaan we met een schok naar voren, net als wanneer het paard begint te trekken en papa zegt dat we ons goed moeten vasthouden. Ik zeg tegen Johannes dat we nu rijden, zodat hij niet bang wordt. IJen, herhaalt hij. Hij kan nog niet alle woorden zeggen. Hij draait zijn hoofd, kijkt om zich heen.

Moeder lacht. Ook oma proest het uit.

‘Ik geloof dat ik bijna mijn dikke darm uit m’n gat heb geperst, maar daar gaan we dan.’

‘Zoiets zeg je toch niet,’ sist moeder.

Ik streel Johannes’ hoofd en zeg dat oma een beetje gek is. Mijn broertje pakt mijn vingers met twee handen beet en schudt ze op en neer. Moeder lacht en zegt dat ik een grote meid ben omdat ik zo goed op hem pas, dat ik een echte grote zus ben. Ik pas op Johannes, net zoals Anna op mij. Ik draai mijn hoofd naar achteren en vraag waar de ijzeren weg naartoe gaat. Moeder zegt dat die wel helemaal naar het zuiden zal gaan, maar ze weet het niet zeker. Ze is nooit verder geweest dan Oulu, maar oma is met de trein geweest toen ze naar de vroedvrouwenschool ging in een groot, stenen gebouw zo ver in het zuiden, dat daarachter alleen de zee was. Daar is het anders dan hier, met andere bomen en huizen van steen.

Ik maak me los uit Johannes’ greep, want hij redt zich wel, en ik voel met mijn handen achter mijn rug. Een hoop zand. Ik leun achterover en ga op mijn rug liggen, terwijl Johannes nog altijd op de zoom van mijn jurk zit. De zijwand is koel. Ik merk amper nog dat de wagon beweegt, het schokken is opgehouden. Af en toe trilt de bodem een beetje en klinkt er een bons. Oma zegt dat dat het lied van de treinwielen is.

De zon schijnt op mijn gezicht. Ik sper mijn ogen wijd open. Zo nu en dan schuift een schaduw voor het licht. Dat zijn bomen. Volgens papa heb ik als baby van alles en nog wat gezien, voor ik ziek werd, maar dat kan ik me niet meer herinneren. En papa is niet meer thuis, maar aan het vechten in de oorlog. Ik druk met mijn duimen op mijn oogleden. Dat is een fijn gevoel. De wind suist door de bomen. Het is zondag.

Oma zingt op het ritme van het gebonk.

Zolang mijn benen me dragen

zwerf ik over deze wegen;

ik kus wie ik wil

en geen wijf houdt me tegen.

Moeder vindt het geen leuk liedje. Laat dat toch, zegt ze elke keer weer.

‘Waar gaan we naartoe?’ vraag ik, en moeder zegt: naar huis.

Oma legt uit dat de spoorweg nog niet tot aan het achterdorp loopt. Toen het oorlog werd zijn de Duitsers in het binnenland begonnen aan het spoor, en algauw zal het tot aan het kerkdorp lopen, dan tot aan de Russische grens en uiteindelijk tot aan het spoor naar Moermansk. Maar zover is het nog niet, en daarom zijn we hier te paard naartoe gekomen. Moeder zegt iets tegen oma. Ik versta het niet, maar uit haar stem is de lach verdwenen. We gaan steeds langzamer en uiteindelijk staan we stil. Moeder komt naast ons staan.

‘We wonen niet in het achterdorp,’ zegt moeder streng tegen oma.

‘Word nou toch niet boos om een grapje, Lahja.’

Volgens moeder begint het achterdorp pas achter ons hek, en daar wonen heel andere mensen dan bij ons. Volgens oma is het gewoon een naam zonder verdere bijbetekenis. Opeens wordt Johannes van mijn schoot getrokken. Ik schrik en pak hem vast, maar moeder zegt dat ik los moet laten. Haar stem is kil.

‘Wat doe je?’ vraagt oma verbaasd.

‘We gaan.’

Ik wil niet gaan, ik wil met de trein naar huis, maar oma pakt me onder mijn armen op en zet me op het zand. De grond loopt af. Ik val bijna om en zoek houvast bij de rand van de trein.

‘Wat is het achterdorp dan?’ vraag ik, maar niemand wil het me vertellen.

Oma pakt mijn hand.

‘Kom, Helena, dan gaan wij ook naar huis. Misschien heeft papa wel verlof gekregen.’

Ik probeer de helling af te lopen met mijn achterste been gebogen. Oma strompelt voor me uit. Ze roept naar moeder en vraagt waarom ze zich altijd zo opwindt over een oude plaatsnaam.

‘En in het hele achterdorp zijn wij toch de enige vrouwen van bedenkelijk allooi?’

Moeder geeft geen antwoord. Oma lacht.

Grijp, grap, grimmeland

Moeder bonkt op de deur van papa’s slaapkamer en schreeuwt dat ze alles allang weet. Ze vraagt waarom papa niet met haar wil praten.

Ik lig in bed en stop mijn vingers in mijn oren, maar ik hoor haar toch. Ze gebruikt grote woorden die afketsen op de muren en door de salon heen helemaal tot hier te horen zijn. Hoort oma het niet, of is ze ergens in een ander dorp voor een bevalling? Normaal gesproken komt ze haar slaapkamer uit om te zeggen dat ze stil moeten zijn en dat ze zulke dingen niet hardop moeten zeggen. Ik druk mijn oren plat tegen mijn hoofd. De woorden hoor ik niet meer, moeders stem nog wel.

In nachten als deze komt het vloermonster zodra je in slaap valt. Als je dan je bed uit komt, begint de vloer te hellen. Als je je omdraait om te vluchten, loopt daar opeens de vloer af. Je kunt proberen op een kast of een vensterbank te klimmen, maar dat helpt niet, want om je heen komen de vloerplanken omhoog. Waar je ook kijkt, overal is de afgrond, steil als een graf. Het is een diepe kuil, zo eentje waar ze in de oorlog de doden in leggen en de kinderen die geraakt zijn door bommen. Je kunt erin vallen. Al zou je je vasthouden aan de rand van het vloerkleed, je glijdt de leegte in, waar het koud is en waar een laag geluid klinkt dat geen mens, geen kat of hond of welk dier dan ook kan voortbrengen.

Ik probeer mijn oren dicht te houden maar mijn ogen open, zodat ik niet in slaap val. De deken is te warm. Ik wil hem wegschoppen, maar papa heeft hem onder mijn benen gevouwen. Hij stopt ons altijd in als hij met verlof is, zelfs als ik zeg dat moeder het beter kan. Dan vraagt hij of ik niet meer papa’s kleine meid ben, en dan zeg ik: nee, ik ben mama’s kleine meid. Ik vraag papa om te vertellen over de oorlog, maar dat wil hij nooit.

Ik wil koele lucht op mijn benen voelen. Ik moet mijn handen van mijn oren halen en het geluid toelaten. Moeder zegt tegen papa dat hij de deur moet openmaken. Boven, op de zolderkamer, hoor ik Anna’s voetstappen. Haar kamer is te bereiken via de trap aan de buitenkant van het huis, maar daar mag ik niet alleen lopen. Anna kan ook niet slapen. Ik trek de deken onder mijn benen vandaan. Ik draai me om en druk mijn ene oor tegen het kussen. Het vloermonster is vlakbij. De lattenbodem van Johannes’ bed kraakt. Ik til mijn hoofd op en luister. Hij huilt zachtjes. Ik roep hem en het gesnotter houdt op.

‘Kom hier!’ fluister ik.

Hij zegt niets terug.

‘Ren naar me toe, vlug, voor het vloermonster komt!’

In de salon jankt moeder als een wolf. Johannes zegt dat hij niet durft. Hij hapt naar lucht tussen de woorden door.

‘Je moet gewoon rennen,’ probeer ik hem over te halen, en het bed kraakt als hij rechtop gaat zitten.

Opeens hoor ik achter moeders geschreeuw een beweging, donker en koud. De vloerplanken trillen. Ik zeg tegen Johannes dat hij moet opschieten. Hij springt uit bed en stuift op me af. Zal hij het redden? Ik probeer te horen waar hij is. Nu is hij bij het kleed, nu al over het kleed heen.

‘Rennen! Pas op voor het vloermonster!’

Ik schreeuw, en hij rent en huilt en rent. Zijn blote voetzolen kletsen tegen de vloer, de planken dreunen na. Hij pakt de rand van mijn bed en ik help hem omhoog. Zijn elleboog raakt mijn oog. Het doet pijn, maar ik zeg er niets van, want het was een ongelukje. Het ijzige geluid sterft weg; erbovenuit klinkt moeders harde gehuil.

Ik streel Johannes’ hoofd. Hij klemt zijn beer tegen zijn borst en kan niet ophouden met huilen. Ik zoek zijn oksel en kietel hem, maar hij lacht niet. In de salon is moeder eindelijk stil, papa spreekt. Ik hoor niet wat hij zegt. Hij schreeuwt nooit. Johannes spartelt. Ik ga naast hem liggen.

‘Hij is weg. Je hoeft niet meer bang te zijn.’

Ik veeg zijn tranen weg en streel zijn haar. Grote zus zal voor hem zorgen. Ik buig me over hem heen en blaas pruttelgeluidjes op zijn buik, maar hij blijft snotteren.

‘Huilebalk,’ zeg ik.

Ik weet wat hij nodig heeft. Ik ga zitten en luister naar het huis. Anna is opgehouden met rondlopen, moeder praat zachtjes en snel. De vloer trilt niet meer, maar ik weet dat onder de planken een koudbloedig wezen zwemt. Het houdt zijn armen voor zijn hoofd uit en schopt met zijn benen, net zoals papa toen hij voordeed hoe een kikker zwemt. Het hoort je door de kieren tussen de planken en volgt je onder de muren door van de ene kamer naar de andere. Toch rol ik over Johannes heen en laat stilletjes mijn voeten zakken. Ik houd de rand van het bed met twee handen vast en voel of de planken al deinen. Ik zeg tegen Johannes dat hij heel stil moet blijven wachten.

‘Je mag me niet achterna komen. Nu moet je even flink zijn.’

Ik volg de rand van het bed en loop richting de ladekast. Ik tast met mijn hand naar de rand. Als ik die heb gevonden, laat ik het bed los en loop door. Ik doe heel voorzichtig. Het vloermonster zwemt ergens onder een andere kamer. Ik kom bij de deur en doe die open, ik luister. Moeders stem klinkt hees. Ze gebruikt grotemensenwoorden die kinderen niet mogen zeggen. Als je zulke woorden hoort, moet je je omdraaien en weggaan. Ik ga op mijn hurken zitten en kruip achter de bank. Johannes zei gisteren dat dat een goede verstopplek is. Oma vraagt mij altijd wat in welke kamer staat en waar precies. Daarom ken ik alle kamers en de spullen erin al uit mijn hoofd.

Ik volg de rand van het kleed door de salon. Papa zegt iets tegen moeder, maar ik wil het niet horen. De vloerplanken trillen. Daaronder zwemt een wezen dat vloeibaar is. Ik stop even en houd mijn adem in. Ik luister. Het zwemt verder. Moeder lacht stilletjes en vreugdeloos.

‘Je raakt me nooit meer aan.’

Papa is stil.

Bij de hoek van het kleed kruip ik door naar de piano. Vroeger speelde papa vaak, maar tegenwoordig zegt hij dat hij er geen zin meer in heeft. Hiervandaan is het niet ver meer naar de linnenkast. Ik kom omhoog, zet een paar stappen en zoek tastend mijn weg. Nu mag ik niets omgooien, er mag niets vallen. Ik bots tegen de zuil met de plant, maar die zwaait alleen even heen en weer zonder geluid te maken. Vroeger stond de plant midden in de kamer, maar oma heeft hem tegen de muur gezet zodat ik er niet tegenaan loop. Ik draai me om en mijn rechterhand vindt de kast. Ik maak me lang en zoek de sleutel in het slot. Die voelt koel aan. Ik draai eraan en krijg de linkerdeur open. De tweede plank van beneden. Ik steek mijn hand tussen de lakens, die nog naar zon en buitenlucht ruiken, en vind wat ik zoek. Johannes’ oude speen. Die heb ik vorige week toevallig gevonden. Moeder heeft hem opgeborgen, of oma of Anna.

Ik duw de deur geruisloos dicht en zoek de zuil met de plant. Ik draai me om en begin aan de terugtocht. Papa praat zachtjes. Hij vraagt wat ze nog meer van hem verwacht, of ze soms iets tekortkomt.

‘Ben je eigenlijk wel een man, Onni?’ vraagt moeder.

Opeens verheft papa zijn stem. Hij beukt op de deur van zijn slaapkamer. Hij klinkt als een ander, niet als papa. Het is niet de stem van de man die zoetgeurende haarpommade gebruikt en samen met ons gekke verhaaltjes verzint. Zijn schreeuw is die van een op hol geslagen paard, of de grote stier van de buren. Het geluid komt uit zijn borst, niet uit zijn mond. Ik druk me tegen het kleed en voel de planken trillen. Ik houd me stil, maar de vloer golft al. Onder de keukenvloer keert het monster om, zet zich af tegen de achterwand en glipt onder de muur van de salon door. Zijn huid is koud en glad als van een vis. Hij stopt en ruikt, ogen heeft hij niet. Hij hoort papa, maar schenkt geen aandacht aan hem. Kinderen wil hij voor zijn graf.

Papa vraagt of hij niet heel even droomloos mag slapen, zonder angst. Moeder geeft geen antwoord en papa brult dat hij aan het front gruis op de ogen van zijn dode kameraden schept tot de lucht grijs is van het stof. In de veldsauna spoelt hij het bloed en de darmen en de stukjes schedel van zich af. Vraagt zich af of Ville van de buren lang heeft geleden of op slag dood was. En dan wacht thuis deze hitsige merrie, waar hij meteen op moet zonder ook maar even een moment voor zichzelf te hebben. In de slaapkamer begint Johannes te huilen. Papa schreeuwt steeds harder.

‘Mag ik misschien één minuut voor mij alleen? Heel even zonder gezeur aan mijn kop?’

Ik gil zodat ik niet hoef te horen wat papa zegt, maar nu weet het zwemmende monster waar ik ben. Het maakt vaart en zwemt op me af. De planken komen omhoog en ik glijd naar achteren. Ik moet opstaan, in beweging komen. Ik ren. De planken wijken. Ik weet niet welke kant ik op ga. De zuil met de plant valt om en ik bots tegen de piano, maar ik ren door. Ik heb het warm. Blinden mogen niet rennen, want dan lopen ze tegen dingen aan en bezeren ze zich. Ik krijg geen lucht. Ik probeer in een rechte lijn te rennen, ik zwaai met mijn arm van links naar rechts en zoek de weg.

Moeder roept me, maar ik kan niet stoppen. De planken begeven het en kantelen en komen overeind. Ik hoor de sleutel in het slot van papa’s slaapkamer. Ik moet nog harder rennen, ik stoot mijn hoofd tegen de muur en dan mijn knie aan de bank. Het haar op mijn armen staat overeind. Moeder schreeuwt tegen papa, kijk nou verdomme wat je hebt aangericht, maar ik draai me niet om en blijf niet staan. Johannes moet zijn speen hebben. Die houd ik tegen mijn buik gedrukt terwijl ik ren. Mijn hand raakt het koude raam, ik maak een draai en zoek de slaapkamer. Waar is die?

Johannes is toch niet uit bed geklommen en naar de salon gekomen? Hij weet niet eens dat hij de rand van het kleed moet vasthouden als de vloer begint te hellen.

‘Niet hierheen komen!’ roep ik. ‘Daar blijven, blijf waar je bent!’

Ik hoor Johannes huilen in de slaapkamer en ren op het geluid af. Ik vind de juiste deur en ga naar binnen. De deur doe ik op slot. Ik loop tegen het bed aan, pak de rand vast en klim erin. Papa en mama staan voor de deur. Ik ga languit naast Johannes liggen en trek hem tegen me aan. Ik open mijn hand en geef hem de speen. Het rubberen uiteinde is lang, uitgelubberd. Even later voel ik dat Johannes de speen in zijn mond heeft gestoken. Ik streel zijn haar.

Achter de deur zegt papa dat het hem spijt. Ik zing voor Johannes, klap eens in je handjes, blij blij blij, en hij steekt zijn voetjes onder mijn benen.

Wachten tot je mee mag doen

De letterstangetjes van de schrijfmachine zijn net de poten van een glazenwasser. Of op een rij vastgelijmde hooiwagens, die één voor één hun poten uitsteken en met elke teen een andere afdruk maken op het papier. Tuomas kijkt toe terwijl mama de toetsen aanslaat, sommige vaker dan andere, en af en toe op een glanzende metalen hendel drukt, die de zwarte rol met het papier weer terug schuift. Op het briefpapier staat een afbeelding van een regenwolk waaruit druppels vallen, alsof de wolk huilt. Deze brieven gaan naar mensen aan wie papa camera’s en foto’s gratis heeft meegegeven, omdat ze geen geld bij zich hadden. Er is ook nog briefpapier waarop het dondert en bliksemt, maar die brieven gaan alleen naar de mensen die eerst zijn opgebeld door papa, en toen door mama, en daarna stiekem nog een keer door mama, zonder dat papa het weet.

Tuomas speelt met het dopje van een filmbusje: erop, eraf. Af en toe, als hij het eraf haalt, ruikt hij even aan de scherpe plasticgeur, dan weer knijpt hij het plat in zijn hand. Vanaf de zijkant is het gemakkelijk in te deuken, maar als je er van boven en onder tegelijk op drukt, gebeurt er niets. Hij heeft het busje wel eens op het nieuwe asfalt van het erf gezet en er de oude bakstenen van de broodoven op gestapeld, die hij naast de garage had gevonden, maar de bakstenen vielen eraf voor ze het busje plat konden drukken.

Hij hoort papa aankomen vanuit de winkel. Hij roept mama.

‘Kaarina, heb je even? Kom eens gedagzeggen.’

Mama blaast net zo uit als wanneer oma Lahja aan tafel zegt dat de aardappels slecht geschild zijn of de saus te waterig is. Ze maakt de regel af en schuift de wagen terug. Dan staat ze op en loopt achter papa aan.

Tuomas weet wat dat betekent. Papa is de naam of het adres van een klant vergeten. Hij is slecht in het onthouden van gezichten. Dag in, dag uit staan er mensen voor de toonbank die ervan uitgaan dat de fotograaf hen en zelfs hun kinderen kent, omdat hij destijds de confirmatiefoto’s genomen heeft, en oma Lahja de trouwfoto van de grootouders. Keer op keer knikt papa alsof hij het weet, vraagt naar wel en wee, vist naar woonplaatsen, straatnamen en gemeenschappelijke kennissen, naar beroepen en familieleden. De klanten geven antwoord, vertellen over hun kalvende koeien, de uitslag van de rendierraces en de oorontstekingen van de kinderen. Uiteindelijk weet papa de voor- en achternaam te achterhalen en schrijft hij die op het bonnetje bij het fotorolletje. Mensen vinden het fijn als de fotograaf hun naam onthoudt. Johannes Löytövaara is toch zo’n aardige winkelier, zeggen ze dan.

Maar soms gebeurt het dat papa geen aanknopingspunt vindt. Dan onderbreekt hij de klant en loopt hij naar de achterkamer.

‘Wacht even, dan vraag ik of Kaarina ook even gedag komt zeggen.’

Maar mama zit niet altijd facturen op te stellen of foto’s op bedankkaarten te plakken. Dan krijgt papa het benauwd.

‘Een ogenblikje nog, dan kijk ik of ze in de keuken is,’ roept hij naar de klant, en hij holt via de pas aangebouwde studio naar buiten en door naar het woonhuis, roept mama al in de hal en rent met twee treden tegelijk de trap op.

‘Ik kan niet op zijn naam komen! Het is die ene die in de jaren vijftig jarenlang met Kaisa van de Nevala’s ging, maar toen trouwde met die knappe meid uit Salla.’

Elke keer slaakt mama een zucht, haalt de pan van het vuur, schuift de stofzuiger opzij, zet de grasmaaier uit, staakt haar gekibbel met oma, laat een half geschilde aardappel in de teil vallen en haast zich naar de fotozaak. Glimlacht zodra ze de wachtende klant ziet.

‘Nee maar, Jaska Määttä! Hoe is het?’ vraagt ze, en ze werpt papa een veelbetekenende blik toe.

Papa grijpt de pen die hij op de toonbank heeft laten liggen en schrijft de naam op de envelop. Vraagt of het negen bij negen moet zijn, of tien bij tien. Hoe dan ook zijn de foto’s volgende week dinsdag klaar.

Nu staat mama op van haar bureau en loopt ze naar de winkel. Tuomas gaat op haar stoel zitten en drukt op een paar toetsen, maar niet zo hard dat de glazenwasserspoten een afdruk op het papier maken. Dat heeft hij een paar keer wel gedaan, en toen werd mama boos. Toen ging ze met Tuomas voor de schrijfmachine zitten om de factuur opnieuw te typen. Geduldig legde ze steeds uit wat hij moest doen.

‘Dan druk je nu op de toets met een streep van boven naar beneden. Zoek maar, hij zit ertussen. Goed zoeken. Die ja.’

Tuomas laat zich van mama’s stoel op de vloer glijden en gaat ook naar de winkel. Hij kijkt op de klok en ziet dat de kleine wijzer al bijna bij de tijd is waarop Tapio uit school komt. Tuomas wil ook naar school, net als zijn grote broer, maar hij moet nog heel veel borden havermout eten voor hij groot genoeg is. Hij glipt de winkel binnen en duikt onder de toonbank. Vroeger paste hij daar gemakkelijk onder, maar tegenwoordig is de ruimte tussen de plank en de vloer krap aan het worden. Boven hem staat de kassa, waarop mama eerst de grijze twee aanslaat, dan de zwarte zes en nul en ten slotte de grote rode knop, waarna de lade rinkelend opengaat. Tuomas wil de kassa ook wel eens proberen, maar dat mag niet. Van papa mag hij soms de muntjes van vijf penni tellen, van mama nooit.

Papa laat iemand een dure camera zien, en Tuomas weet dat hij dan niet mag storen. Mama heeft verteld dat papa net op het punt stond een systeemcamera te verkopen aan een Duitse toerist, toen Tuomas in mama’s buik aangaf dat hij eruit wilde. Mama stond op een trapje voor de kast met fotolijsten de bovenste planken af te stoffen, toen ze plotseling zei dat ze naar het ziekenhuis moesten. Ze moet altijd lachen als ze dat verhaal aan anderen vertelt.

‘Ik zal nooit vergeten dat Johannes vroeg of ik het nog even kon ophouden, zodat hij eerst die camera kon verkopen. En dat deed hij.’

Mama zoekt in een la naar de foto’s van meneer Raatikainen. Tuomas ziet van onder de toonbank alleen de schoenen van de klanten. Bruine klompen. Rubberlaarzen. De deurbel klingelt en een paar rode hakken stapt binnen. De rubberlaarzen draaien zich om. De klompen doen een stap opzij. Tuomas luistert naar mama’s vragen en de antwoorden van de schoenen. Meneer de klomp wil een afspraak maken voor een confirmatiefoto van zijn zoon. Mama vraagt of hij zijn eigen rozen meebrengt. Meneer de rubberlaars wil een goedkope lijst met roosjes in de hoeken voor de begrafenis van zijn schoonmoeder. Mama loopt naar de kast en laat er een paar zien, een koperen en een zilvergrijze. De zilvergrijze is duurder. Meneer de rubberlaars wil er nog even over nadenken en zegt dat mama alvast de volgende klant kan helpen. De rode hakken komen naar de toonbank en vragen twee fotorolletjes van 400 asa. Rubberlaars besluit dat de koperen lijst goed genoeg is voor schoonmoeder, legt gepast geld neer en vertrekt.

Er is iets raars aan de manier waarop de rode hakken praten, maar Tuomas kan niet precies zeggen wat. Hij kruipt uit zijn schuilplaats en blijft op de vloer zitten met zijn rug tegen de toonbank. Mama loopt om hem heen en pakt de fotorolletjes van de plank. Als ze Tuomas ziet, fronst ze. Schudt ze zachtjes haar hoofd? Tuomas speelt met de dop van zijn filmbusje, draait zich om, steekt zijn hoofd omhoog en gluurt langs de kassa. Mama geeft de rolletjes aan een lange man in een blauwe overall vol vetvlekken. De man bedankt, pakt de rolletjes over in zijn andere hand en steekt zijn vrije hand in zijn achterzak, maar vindt niet wat hij zoekt.

‘Waar heb ik mijn portemonnee toch gelaten?’

Tuomas bukt en gluurt onder de toonbank door. De rode hakken wiebelen van links naar rechts. Hij komt weer overeind. De man in de overall haalt een mooie, platte portemonnee tevoorschijn, met oranje pailletten en een paars metalen strikje als sluiting, en legt die naast de rolletjes. Hij klikt het strikje open, trekt een zorgvuldig opgevouwen groot bankbiljet tevoorschijn en geeft dat aan mama.

Tuomas kruipt naar het uiteinde van de toonbank, waar een grote vuilnisbak van oranje plastic staat. Daar vist mama altijd de filmbusjes uit die papa weggooit, en dan stopt ze die in een plastic zak en geeft ze aan het kinderdagverblijf van de kerk. Tapio en Minna krijgen hun zakgeld in een filmbusje. Drie mark in muntjes van vijf en tien penni. Maarit is al zo groot dat ze een briefje van vijf krijgt. Tuomas gluurt langs de vuilnisbak en ziet hoe de man zijn hand uitsteekt voor zijn wisselgeld. Hij draagt net zo’n overall als de monteur van het benzinestation, bij wie papa de auto en de grasmaaier laat repareren. Uit een zijzak hangt een poetsdoek. De man vouwt de briefjes netjes dubbel en nog eens dubbel, stopt ze in zijn portemonnee en klikt het strikje dicht. De pailletten glinsteren en verdwijnen dan in het donker van zijn blauwe overall.

De klant van de camera wil voor de zekerheid nog even met zijn vrouw overleggen. Papa schroeft de lens eraf en knikt de man gedag. Dan ziet hij Tuomas. Deze doet zijn mond open, maar papa draait langzaam zijn hoofd eerst naar rechts, dan naar links.

De man in de overall bedankt mama en loopt naar de deur. Uit zijn achterzak haalt hij een pet, net zo blauw en vlekkerig als de rest van zijn kleren, die hij op zijn hoofd zet voor hij de zware deur openduwt. Buiten stapt hij in een donkergroene Ford. De winkel is leeg. Papa doet de lensdop op de camera.

‘Hij is lasser. Gelovig ook. Heeft al zeven kinderen.’

Tuomas geeft geen antwoord, want er is hem niets gevraagd. Papa legt de extra lens terug op de plank.

‘Een aardige vent. Iedereen is zoals hij is.’

‘Hebben ze hem nog opgeroepen voor een genezingsbijeenkomst?’ vraagt mama.

‘Hij vond het niet nodig om te gaan. Als je eenmaal genoeg afwijkt, val je niet meer op. Ze hopen alleen maar dat de ergste opschudding nu voorbij is.’

Mama heeft in een la van de toonbank een rekening van een camera gevonden waarop de naam van de koper ontbreekt, en ze zwaait er geërgerd mee naar papa. Volgens de kleine wijzer van de klok kan Tapio ieder moment van school komen. Tuomas gaat zijn broer bij de deur staan opwachten. En Maarit en Minna komen ook al bijna thuis.

Alsof ik een fluistering hoorde

Moeder heeft de dennenboom al naar binnen gebracht. Eerst rook die naar hars en bos, maar nu is de geur al vervlogen. Ik laat de rug van mijn hand langs een tak glijden en honderd naaldjes prikken zachtjes in mijn huid. Achter het raam van de salon klinken krakende voetstappen en gedempte stemmen, maar ik besteed er geen aandacht aan.

Ik loop naar de fotostudio. Daar ruikt het naar magnesiumpoeder, dat moeder gebruikt als er niet genoeg licht is. Overdag fotografeert ze Duitsers voor hun soldatenpaspoorten en doorgangsvergunningen. Daarom noemen ze haar de fotomama. Ze kloppen aan en vragen: ist die Fotomama zu Hause? Als moeder thuis is, moeten we opendoen en bitte zeggen. Tegenwoordig moet de deur altijd op slot zijn, want het is oorlog en de grens is vlakbij.

Ik loop via de tussenkamer naar de eetkamer. Daar al is te ruiken dat er gebakken wordt. Moeder borstelt de broodoven schoon en Anna klopt iets in een kom. Ik hoor meteen waar Johannes is. Hij is een belabberde verstopper; rent eerst het hele huis door, kiest steeds een andere plek en maakt een hoop kabaal. Ik heb gezegd dat hij eens wat nieuwe verstopplekjes moet verzinnen, kruip eens onder een bed of klim in de houtmand, maar dat doet hij niet. En dus staat hij altijd achter een deur op adem te komen omdat hij denkt dat hij het mij gemakkelijk moet maken. Soms doe ik expres alsof ik hem niet opmerk en ga ik zogenaamd de andere kamers doorzoeken, en dan staat hij te giechelen. Jongens moet je af en toe laten winnen. Dit keer heb ik geen zin om het spelletje te rekken, dus ik doe de keukendeur dicht en tast langs de muur naar Johannes’ arm. Hij blijft stokstijf staan in een poging mij om de tuin te leiden.

‘Gevonden!’

‘Hoe wist je dat ik hier was?’

Het gefluister klinkt nu achter het raam van de tussenkamer, maar ik ben niet bang voor de kerstkabouters. Vorige week zei Anna dat ze niet eens bestaan. Johannes zeurt dat hij zich nog een keer wil verstoppen. Ik zeg dat hij stil moet zijn voor de deur van de slaapkamer, want oma is vanmorgen vroeg teruggekomen van een bevalling. Zoals altijd zei ze dat dit de laatste keer was, maar mensen kloppen telkens weer aan als de nieuwe vroedvrouw niet thuis is. De vloerplanken van de kamer boven de fotostudio kraken. Daar woonde moeder toen ze nog jong was, en tot voor kort was het Anna’s kamer, maar nu stapt er een Duitse kolonel rond. In alle huizen van het dorp zijn officieren ondergebracht. Soms laat de kolonel zijn grammofoon zo hard schallen dat het beneden te horen is, en dan zingt oma mee over een bloempje dat op de heide bloeit. De trap naar de zolderkamer loopt langs de buitenkant van het huis, en daarom zien we de kolonel niet vaak. Soms komt hij naar beneden, klopt aan en houdt oma gezelschap in de salon. Dan haalt ze uit haar eigen kamer de goede glazen en een karaf waarin van boven naar beneden diepe groeven zijn geslepen.

Anna roept vanuit de eetkamer.

‘Mama zegt dat je nog even met Johannes moet spelen. Straks krijgen jullie peperkoekjes.’

Johannes kraait van opwinding. Ik heb er geen zin in, maar zo vlak voor kerst kan ik maar beter gehoorzamen.

Bij de bank in de salon telt Johannes tot tien, al kent hij nog niet alle cijfers. Ik weet al waar ik me ga verstoppen en loop naar het voorportaal. De deur is zwaar en daarachter is de vrieskou. Eventjes prikt de lucht in mijn longen als ik inadem. Ik doe de deur dicht en loop naar de kast waarin oma’s dikke jas van wolvenbont hangt. Die moet eerst naar binnen om warm te worden als iemand oma in de winter van ver komt halen. Als ik in de jas ga staan en mijn armen in de mouwen steek, vindt Johannes me nooit.

Ik wacht. Hij doet één keer de deur open, maar gaat weer naar binnen. De jas ruikt naar oma. Ik trek het bont stevig om me heen, maar de kou likt aan mijn tenen. In de salon loopt Johannes langs de deur.

‘Geef eens een teken,’ zegt hij.

In de bontjas zeg ik ‘hier’, maar zo zachtjes dat hij me niet meteen zal vinden. Johannes hoort het en doet de deur naar het voorportaal open. Hij roept een paar keer mijn naam.

Ik geef geen antwoord. Hij wil nog een teken, maar ik blijf stil. Dit is een goed verstopplekje, dat ik nog eens wil gebruiken. Johannes wordt boos.

‘Je moet een teken geven als de ander dat vraagt.’

Dat vertik ik. Ik geef geen kik. Johannes spitst zijn oren en omdat hij niets hoort, loopt hij weer naar de deur.

Plotseling wordt er op de voordeur geklopt. Ik heb alleen oor gehad voor Johannes en de krakende voetstappen in de sneeuw niet gehoord. Johannes keert terug en vraagt wie er voor de deur staat.

‘Doe open. Ik kom voor de vroedvrouw.’

De man praat vreemd. Waarschijnlijk komt hij oma halen van bij de grens, ergens uit de omgeving van Paanajärvi. Johannes doet niet open, want ’s avonds mogen alleen volwassenen de deur van het slot doen. Hij zegt dat hij zijn moeder moet halen.

‘Doe eerst de deur open. Ik moet de vroedvrouw spreken.’

De man trekt aan de deur, maar Johannes is al weg. De ruiten van het voorportaal rammelen. Iemand fluistert iets. Ik haal mijn armen uit de mouwen van de bontjas en doe de kast open, stap eruit. Ik hoor de man voor het raam.

‘Lief meisje, doe eens open.’

De deur van de salon gaat open. Moeder vraagt wat de man wil.

‘Het is belangrijk.’

Ze loopt naar het raam en wrijft de rijp van de ruit.

‘Komt u van ver? Hebt u wel een paard?’

Ik doe de kastdeur weer open en haal de bontjas eruit. Voor de deur klinkt nu de stem van een andere man. Hij zegt dat ze een foto nodig hebben. Een pasfoto.

‘Op dit uur?’

Ik doe de kastdeur dicht. Moeder ziet me.

‘Waar ga je met die bontjas naartoe?’

Ik zeg dat die binnen warm moet worden, zodat oma het niet koud krijgt in de slee.

‘Hij zegt dat hij voor een foto komt.’

Ik vertel dat hij eerst naar oma vroeg. Moeder wordt stil. Dan loopt ze weer naar de deur.

‘Waar hebt u die foto voor nodig?’

‘Voor een propusk.’

Moeder zegt dat ik onmiddellijk naar binnen moet gaan. Ze pakt mijn schouders beet, draait me om en duwt me weg van de voordeur. Ik vraag of ik meteen de bontjas mee zal nemen.

‘Doe dat, maar zeg dat oma ogenblikkelijk moet komen.’

Ik laat mijn hand langs de wandpanelen glijden, tot ik links de deur naar de tussenkamer vind. Ik leg de bontjas op tafel en klop op oma’s deur.

‘Binnen!’

In de kamer ruikt het naar kamfer, het is er altijd een beetje benauwd. Oma ligt op bed.

‘Hoe is het met mijn lieve Helena?’

Moeder wil dat oma naar de voordeur komt, zeg ik. Dat iemand haar komt halen en meteen ook een foto voor zijn propusk nodig heeft.

‘Voor een propusk?’

Oma staat op en trekt haar wollen sokken aan. Ze opent een la van haar kast en pakt er iets kleins uit, opent vervolgens een kastdeur en pakt iets groters. Dan loopt ze langs me heen. Ik volg haar naar het voorportaal.

‘Wat ben je daarmee van plan?’ Moeder klinkt angstig.

‘Wees jij nu maar stil,’ antwoordt oma.

Ik wil vragen wat oma uit de kast heeft gepakt, maar moeder sist dat ik mijn mond moet houden. Ze trekt me naar zich toe en legt haar handen op mijn schouders. Oma loopt naar de deur.

‘Ik ben de vroedvrouw. Waar komt u vandaan?’

Voor de deur is het stil.

‘In welk dorp hebt u mij nodig?’

Niemand geeft antwoord.

‘Ze staan er nog,’ zegt moeder.

‘Komt u uit Käylä?’ vraagt oma.

Voor de deur klinkt het antwoord: ‘Ja.’

‘Ik heb u niet goed verstaan. Zegt u nog eens waar u vandaan komt.’

‘Kä…’

De man maakt het woord niet af.

‘Haal dat kind hier weg,’ commandeert oma.

Moeder loodst me de salon in en doet de deur dicht. In het voorportaal klinkt oma’s stem.

‘U hebt vijf seconden om te vertrekken, en dan schiet ik dwars door de deur heen. Zodra ze het schot horen, staan alle Duitsers van het dorp hier op de stoep.’

Moeder blijft mijn schouders vasthouden.

‘Zit Johannes nog steeds verstopt? Zullen we hem samen zoeken?’ vraagt ze, hoewel ze niet erg enthousiast klinkt, en ze trekt me mee richting de keuken. Als we langs de fotostudio lopen, klinkt er in het voorportaal een knal alsof de bliksem inslaat.

‘Lieve hemel,’ roept moeder. Ze laat mijn schouders los en rent de salon in. Met een bezemsteel beukt ze tegen het plafond.

‘Naar beneden komen, snel!’

In de keuken gilt Anna, Johannes huilt in de kinderkamer.

‘Wat gebeurt er?’ roep ik, maar moeder geeft geen antwoord. Ik moet naar Johannes toe. Moeder rent naar het voorportaal en ook op zolder klinken haastige stappen. Johannes komt naar me toe en pakt mijn hand; hij is bang en hij huilt. Ik hoor Anna huilen in het voorportaal. Ik zou ook wel kunnen janken, maar ik weet niet eens wat er gebeurd is, niemand vertelt mij iets. De ruiten aan de kant van het erf trillen als de kolonel de trap af rent.

‘Wat gebeurt er?’ vraag ik aan Johannes, maar hij kan geen woord uitbrengen.

Ik loop naar de deur en roep richting het voorportaal: ‘Is alles goed met oma?’

De voordeur gaat open en de kolonel komt binnen. Ik hoor hem Duits spreken met moeder en boven alles uit het gehuil van Anna. Was was was en die Partisanen. Ik hoor oma vloeken in het voorportaal. De knoop in mijn maag lost op.

Die avond zit oma met moeder en de kolonel aan de keukentafel. De kolonel neemt eerst Johannes op schoot en dan mij, knijpt in onze wangen en zegt: entschuldigung, schöne Kinder. Oma legt uit dat hij zijn excuses aanbiedt. De kolonel heeft thuis zelf ook kinderen, ver hiervandaan.

Op het bed in de tussenkamer houdt nu een jonge Duitse soldaat de wacht en de voordeur mogen we ook overdag niet meer opendoen voor vreemden. En als er een bekende voor de deur staat, moet die eerst een woord zeggen waarin een y-klank voorkomt.

Oma zegt tegen moeder dat het zo’n klap gaf, dat ze een blauwe plek op haar buik heeft. Niemand vertelt wat zo’n klap gaf.

‘Ze zijn langs alle ramen gelopen, maar ze waren niet slim genoeg om in de zolderkamer te kijken,’ zegt oma, en ze schenkt uit de karaf met de groeven iets in een glas op een lange steel. ‘Maar opgeruimd staat netjes.’

’s Nachts, als we in bed liggen, vraagt Johannes of oma soms ruzie had met een kerstkabouter.

Alles heeft een ritme

Minna laat Tuomas zien hoe je met een viltstift een kat met grote ogen tekent.

‘Eerst een rondje als hoofd, dan de snorharen, dan nog een rondje en als laatste de staart.’

Mama heeft twee grote stukken vergeeld papier uit de etalage van de fotowinkel op de vloer gelegd en Tuomas viltstiften gegeven om mee te tekenen. Maarit en Minna hebben de opdracht gekregen op hun broertje te letten terwijl hij in spanning op de Kerstman wacht, en zijn zelf ook aan het tekenen geslagen. Tapio zat aanvankelijk op de bank toe te kijken, maar pakte toen een blauwe viltstift en doet nu ook mee. Nu wil hij de zwarte lenen, zodat hij de rookwolk uit de uitlaat van zijn auto kan inkleuren. Maarit tekent het logo van de Hurriganes: een wapenschild met in het midden in grote letters de naam van de band.

De voordeur gaat open en dicht en de scherpe geur van sigarettenrook zweeft vanuit het trappenhuis de woonkamer in. Kari loodst Helena aan haar arm naar binnen, loopt voorzichtig om de kerstboom heen en brengt haar naar de bank. Tante Helena draagt een flodderige, bruine jurk, die ze gisteren van oma heeft gekregen toen papa hen van het vliegveld had gehaald.

Kari gaat in een leunstoel zitten, knipt de staande lamp aan en gaat verder in het verhaal van de maand in de Reader’s Digest die hij op tafel had laten liggen. Tuomas had hem gevraagd of ze in Helsinki zelf ook een kind hebben, maar zijn oom had geen antwoord gegeven. Normaal gesproken is Kari heel aardig, speelt met hen en vertelt grappige verhalen, maar nu is hij chagrijnig.

Helena luistert naar de kamer.

‘Wie zijn er allemaal?’ vraagt ze.

‘Wij allemaal,’ antwoordt Maarit. ‘Minna en ik en de jongens.’

‘Wat zijn jullie aan het doen?’

‘Aan het tekenen.’

Helena staat op van de bank en zoekt met haar linkerhand de tafelrand, volgt die tot de hoek en vindt de leunstoel.

‘De meubels staan anders dan van de zomer,’ zegt ze.

Een deel van de woonkamer is afgeschermd met een boekenkast om een kamer voor Minna te maken. Helena loopt de leunstoel voorbij en gaat naar links. Maarit schuift Tuomas uit de weg.

‘Waar staat de piano?’

‘Hier vlakbij. Links,’ zegt Kari zonder op te kijken van zijn tijdschrift.

‘Voor een van de ramen?’

‘Ertussen.’

‘Alles staat hier tegenwoordig anders.’

Helena loopt naar links, tast met haar hand laag voor zich uit, zet een stap en tast opnieuw. Bij de derde stap vindt ze de piano. Ze zoekt de kruk, gaat zitten en doet de klep open.

‘Zal ik iets spelen?’

Ze plaatst haar vingers op de toetsen. Ze slaat er zachtjes een aan, luistert naar de toon en vindt moeiteloos de juiste vingerzetting. Tuomas kent het kerstliedje van de speelzaal en staat op om naar de handen van zijn tante te kijken. Mama let er altijd op dat ze tante tegen Helena zeggen. Ze wordt niet boos als de kinderen hun tantes of ooms bij hun voornaam noemen, maar kijkt hen wel altijd streng aan en corrigeert hen dan. Tante Helena, oom Kari. Familiebanden zijn belangrijk voor mama.

De vingers van tante Helena’s rechterhand spelen in rap tempo de melodie. Ze vinden de juiste toetsen, al staren haar ogen schuin omhoog. Haar linkerhand zoekt de akkoorden, maar heeft minder haast. Af en toe strekt een pink of duim zich uit om zachtjes een witte toets aan te tippen, en dan luistert Helena naar de toon. Zo vinden ook haar andere vingers hun plek weer. Voor Tuomas lijkt het wel alsof haar handen onafhankelijk van elkaar spelen, alsof de ene ‘O dennenboom’ speelt en de andere allerlei donkere melodieën erbij, met als resultaat toch een bekend liedje.

‘Wat ga je na de zomer doen, Maarit, als je klaar bent met school?’ vraagt Helena.

‘Nog drie jaar gymnasium,’ antwoordt Maarit terwijl ze de s van haar logo inkleurt.

‘Ze wilde eigenlijk kapster worden,’ zegt Minna.

Maarit trekt een boos gezicht. ‘Waar bemoei je je mee?’

‘O dennenboom’ vloeit over in ‘Stille nacht’. Tuomas buigt zich weer over zijn tekening en tekent met groen over oranje heen. Als straf voor haar onthulling heeft Minna van Maarit een rode stip op haar wang gekregen. Ze likt aan haar vinger, wrijft de vlek geroutineerd weg en werpt haar zus een boze blik toe. Maarit kijkt net zo boos terug.

‘Ik moet van papa, al heeft hij zelf zijn school niet eens afgemaakt.’

‘Van jullie opa moest ik naar Helsinki,’ zegt Helena.

‘Mocht ik dat maar.’

‘Je bepaalt je eigen leven.’

Kari kijkt even op naar Helena, maar zegt niets.

Tuomas kijkt naar Tapio’s tekening. Het is best een mooie auto. Hij probeert zelf ook gele wielen te tekenen. Minna maakt nog een kat en komt dan door Maarits tekening op een idee.

‘Kun je ook iets van de Hurriganes spelen?’

Maarit probeert Minna in haar arm te knijpen, maar krijgt haar niet te pakken. Helena stopt met spelen.

‘Die ken ik niet. Is dat iets nieuws?’

‘Ja.’

‘Zing eens een stukje.’

‘Dat nummer van “Get on baby, get on”, dat is van hen.’

‘Wat is het voor iets?’

‘Hoe bedoel je?’

‘Het is rockmuziek,’ zegt Tapio.

Helena denkt even na. Ze legt haar handen in haar schoot en draait haar hoofd naar de gang.

‘Waar is jullie oma?’

‘Samen met papa een kaars brengen naar het graf van opa Onni.’