Hans Wansink

De populistische revolutie

==

==

Prometheus Amsterdam

© 2017 Hans Wansink

Omslagontwerp Sander Patelski

Foto omslag ANP/Koen van Weel

Foto auteur Angèle Etoundi Essamba

==

ISBN 978 90 446 3200 2

==

www.uitgeverijprometheus.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Ter herinnering aan HJ Schoo (1945-2007)

Intro

Een spook waart rond in Europa en de Verenigde Staten: het spook van het populisme. Een jaar geleden had niemand een Brits afscheid van de Europese Unie voor mogelijk gehouden. Het referendum van 23 juni 2016 zette de Britse politieke verhoudingen op zijn kop en dwong de resterende EU-lidstaten tot een intensief zelfonderzoek.

De verkiezing van Donald Trump tot president van de Verenigde Staten was een nog grotere verrassing. Volledig op eigen kracht en met eigen geld sleepte hij de Republikeinse nominatie voor het Amerikaanse presidentschap in de wacht om vervolgens in een lijf-aan-lijfgevecht te winnen van de gedoodverfde favoriet Hillary Clinton. In Duitsland kreeg de populistische golf gestalte in de beweging Pegida (de ‘Patriottische Europeanen tegen de Islamisering van het Avondland’) en in de lokale doorbraak van Alternative für Deutschland.

In het zuiden van de Europese Unie toont het populisme zijn linkse gezicht in het Syriza van Alexis Tsipras, tevens premier van Griekenland, en het Spaanse Podemos van Pablo Iglesias. De Vijfsterrenbeweging (M5S) van de Italiaanse komediant Beppe Grillo profileert zich vooral op directe democratie en milieuvraagstukken. In Rome werd M5S-kandidate Virginia Raggi in juni 2016 gekozen tot eerste vrouwelijke burgemeester.

In mijn proefschrift De erfenis van Fortuyn (2004) heb ik het populisme nog als een tijdelijke ontregeling van het politieke bedrijf getypeerd: een intermezzo dat vooral de inbraakgevoeligheid van het politiek bestel had blootgelegd. Anno 2017 is duidelijk geworden dat het populisme veel duurzamer is dan de meeste waarnemers voor mogelijk hadden gehouden. Dat vraagt om nieuw onderzoek naar de bronnen van het eenentwintigste-eeuwse populisme en de invloed van dat populisme op de westerse democratieën. De vraag die zich opdringt is: is het populisme ‘het nieuwe normaal’?

De centrale boodschap van elke populistische beweging luidt: ‘De politiek is van ons, het soevereine volk heeft het recht op directe zeggenschap over het beleid. Maar we worden van de macht uitgesloten door corrupte politici en een niet-representatieve elite die onze belangen verraadt, onze opvattingen negeert en ons met minachting bejegent.’1 Er is dus altijd een vijand, die compromisloos bestreden moet worden: de kliek van degenen die aan de touwtjes trekken.

Populisten nemen functies over die van oudsher werden uitgeoefend door politieke partijen en door volksvertegenwoordigers die het vertrouwen hadden van een vastomlijnde groep kiezers. De partijleiding probeerde hun de politiek zodanig uit te leggen dat de kiezer bij zichzelf dacht: zo zou ik het ook hebben gedaan. Omgekeerd was de politieke partij een filter en een doorgeefluik van in de maatschappij levende verlangens richting landsbestuur.

In de eerste hoofdstukken van dit boek laat ik zien dat de hoogtijdagen van de klassieke volkspartijen definitief voorbij zijn. De kiezers en de gekozenen leven in verschillende werelden. De mankementen van de vertegenwoordigende democratie roepen als het ware populistische bewegingen op. De politicologen die het populisme afdoen als een rechts-extremistisch randverschijnsel miskennen dat het populisme een wezenlijke functie vervult in een democratie: het fungeert als een soort rookmelder. Als er sprake is van misstanden in de samenleving waarop de gevestigde politiek geen antwoord heeft, steken populistische bewegingen de kop op.

Het opheffen van die misstanden zou dan de populisten de wind uit de zeilen nemen. Maar ook dat blijkt een onderschatting van de situatie. In het populisme van de eenentwintigste eeuw zien we het resultaat van een langdurig proces van ontvoogding en onthechting van de kiezers, en parallel daaraan een gestaag opgebouwd wantrouwen tegen de instituties van de parlementaire democratie: partijen, parlement, regering en media.

Populisme is dus allang geen incidentele oprisping meer. De voedingsbodem is daarvoor als het ware te vruchtbaar. Kernvraagstukken als de integratie van nieuwkomers, de opmars van de radicale islam, de economische stagnatie na de bankencrisis en het krimpende machtsbereik van de nationale staten als gevolg van de Europese integratie zijn zo hardnekkig dat ze zich duurzaam lenen voor politisering en agitatie. De opbloei van populistische bewegingen op deze voedingsbodem en de defensieve reacties daarop van de gevestigde orde illustreer ik aan de hand van de actuele ontwikkelingen in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Duitsland, Nederland en de Europese Unie.

De kloof tussen de elite en het volk is niet alleen een kwestie van gebrekkig functioneren van de democratie. Er is ook een culturele dimensie, zoals blijkt uit de verschillende manieren waarop academici en de rest van het volk kijken naar een verschijnsel als de nationale identiteit. Dezelfde kloof manifesteert zich ook in de politieke correctheid enerzijds en het wantrouwen in autoriteiten anderzijds die het hedendaagse politieke debat doen ontsporen.

De populistische golf van de eenentwintigste eeuw heeft alles te maken met de groeiende sociale ongelijkheid tussen en binnen landen en met het gebrek aan perspectief op duurzame groei in de wereldeconomie. Er ontstaat een nieuwe klassentegenstelling tussen een kosmopolitische bovenlaag en de rest van de bevolking, die volledig in beslag wordt genomen door de strijd om het bestaan. Het krimpen van de middenklasse betekent voor steeds meer mensen dat zij dalen op de maatschappelijke ladder. Omdat de gevestigde rechtse, liberale en linkse partijen niet goed raad weten met deze oplopende sociale spanningen, ligt het veld open voor populistische ondernemers van uiteenlopende signatuur.

Is het voorbarig om te spreken van een populistische revolutie? Van het revolutionaire geweld van de jakobijnen, die in 1789 de Bastille bestormden, is vooralsnog geen sprake. Kan 2016, het jaar van de Brexit en van Trump, dan worden vergeleken met 1989, het jaar van de Oost-Europese fluwelen revolutie? Volgens de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama was met de overwinning van het liberalisme ‘het einde van de geschiedenis’ aangebroken.2 Dat bleek een groteske vergissing. Toch durf ik te spreken van een omwenteling. Ik ben ervan overtuigd dat onder de oppervlakte van populistische bewegingen met een korte levenscyclus zich een historische ontwikkeling afspeelt van een veel langere adem. Deze dynamiek, die het afgelopen jaar in een stroomversnelling is gekomen, probeer ik te vatten in een mix van analyses en beschrijvingen.

1
Populisme op z’n Hollands

Het gebeurde op het schoolplein van de openbare Daltonschool in Rijnsweerd, een nette buitenwijk van Utrecht. Enkele ondernemende ouders besloten in de herfst van 1997 hun onvrede over de stroperigheid van de lokale politiek om te zetten in de oprichting van een nieuwe politieke partij. Onder de naam Leefbaar Utrecht zetten zij de aanval in op de regenteske bestuurscultuur die de Domstad in zijn greep hield.

In die cultuur was het niet de gewoonte om de Utrechtse bevolking lastig te vallen met grote vraagstukken als de renovatie van Hoog Catharijne of het overhoop halen van de stad ten behoeve van busbanen. Het leek de gemeentebestuurders – van VVD tot en met GroenLinks – beter om die zaken vóór de gemeenteraadsverkiezingen van 1998 in stilte af te handelen.

Leefbaar Utrecht maakte ruw een einde aan dit onderonsje. Onder de bezielende leiding van Henk Westbroek, socioloog, muzikant en cafébaas, en Broos Schnetz, vermogensbeheerder en exploitant van onroerend goed, werden de inwoners in een mum van tijd gemobiliseerd tegen de onzalige plannen met het stadscentrum. Ik liet de gelegenheid om op mijn voormalige buurvrouw Christa Eilander te stemmen niet onbenut voorbijgaan. Zij maakte met Leefbaar Utrecht als grootste partij met negen zetels en ruim 21.000 stemmen (20 procent van het totale aantal zetels en stemmen) een glorieuze entree in de gemeenteraad.1 Niettemin werd Leefbaar Utrecht buiten het stadsbestuur gehouden. De regenboogcoalitie van VVD tot en met GroenLinks regeerde voort alsof er geen verkiezingen geweest waren.

Vanwege de annexatie van Vleuten-De Meern waren er op 8 november 2000 vervroegde verkiezingen voor de Utrechtse gemeenteraad. Inmiddels had de nieuwkomer zijn bestaansrecht al ruimschoots bewezen. Op hun beurt probeerden de coalitiepartijen de opposanten van Leefbaar Utrecht en de Socialistische Partij buiten de politieke orde te plaatsen. Ter wille van het uitdrijven van het kwaad van de straat, werden de onderlinge politieke verschillen tussen de ‘fatsoenlijke’ partijen buiten werking gesteld.

Dat kwam de regenboogcoalitie duur te staan. Leefbaar Utrecht won de tussentijdse verkiezingen met veertien zetels (28,5 procent van de stemmen). Dat was in Nederland anno 2000 een populistische doorbraak van ongekende afmetingen. GroenLinks volgde op grote afstand als tweede met acht zetels. Leefbaar Utrecht kon niet meer buiten het stadsbestuur worden gehouden. De partij leverde drie wethouders en realiseerde het aan de kiezers beloofde referendum over de herinrichting van Hoog Catharijne en het stationsgebied.2

Ruim vijf jaar later, na de raadsverkiezingen van 7 maart 2006, vond Leefbaar Utrecht zichzelf met drie zetels terug in de oppositie. Westbroek was in 2002 al afgetreden als fractievoorzitter, de overgebleven raadsleden en wethouders verloren zich in een permanente onderlinge guerrilla.3 Dit euvel kleeft veel populistische bewegingen aan; zij worden groot door zich af te zetten tegen het establishment en komen zichzelf tegen als ze bestuursverantwoordelijkheid moeten dragen en compromissen moeten sluiten.

De opstand van de kiezers

Leefbaar Utrecht was het schoolvoorbeeld van een nieuw soort Hollands populisme dat op lokaal niveau de gevestigde partijen in de verdediging drukte. Het was begonnen in 1994 met Leefbaar Hilversum onder leiding van Jan Nagel. Na de doorbraak in Utrecht verspreidde de Leefbaar-beweging zich over talloze gemeenten. Nagel, Schnetz en Westbroek richtten vervolgens Leefbaar Nederland op, waarvan na lang zoeken Pim Fortuyn als lijsttrekker voor de Tweede Kamerverkiezingen van 15 mei 2002 werd aangesteld. Pim Fortuyn gaf op 9 februari 2002 een openhartig interview met Frank Poorthuis en mij in de Volkskrant, waarin hij Nederland een ‘vol land’ noemde, ‘nul asielzoekers’ wilde binnenlaten en de islam ‘een achterlijke cultuur’ noemde.4 De volgende dag werd hij door Leefbaar Nederland aan de kant gezet en begon hij voor zichzelf met de Lijst Pim Fortuyn.

Populistische bewegingen duiken op wanneer een grote groep in de samenleving zich bewust wordt van zichzelf en van de omstandigheid dat zij van het centrum van de macht wordt buitengesloten. De ontevredenheid had zich al heel lang opgehoopt. De historicus Piet de Rooy zei het zo: ‘Alles functioneerde nog, maar in de keukenkastjes hing toch een rare lucht. In dat licht was Fortuyn de man die met behulp van een doosje lucifers op zoek ging naar een lek in de gasleiding.’5

De spectaculaire uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart 2002, waarin de Leefbaren met een kwart van alle stemmen de lokale politieke verhoudingen in het hele land op hun kop hadden gezet, werd enigszins aan het zicht onttrokken door de aandacht voor Pim Fortuyn, die naast zijn avontuur in de landelijke politiek ook de lijsttrekker van Leefbaar Rotterdam was. Fortuyn overtrof het record van Westbroek door in één klap zeventien zetels (34,7 procent van de stemmen) te scoren. Hij kon nu zijn voornaamste programmapunt verwezenlijken: het verwijderen van de PvdA uit het college van B en W en Leefbaar Rotterdam ervoor in de plaats zetten.6

Het was Fortuyns finest hour. Eindelijk kreeg hij erkenning, eindelijk stond hij in het middelpunt van de belangstelling. Ook van de buitenlandse pers, al was die niet altijd even vleiend. Zo noemde het Britse weekblad The Economist Fortuyn ‘a Rotterdam rottweiler’.7 Historicus Maarten van Rossem typeerde Fortuyn als ‘een fabulant die zich onveranderlijk belangrijker en deftiger voordeed dan hij eigenlijk was [...]. Hij meende op een of andere manier voor iets groots voorbestemd te zijn. Ergens zou hij, behangen met eretekens, de rol van zijn leven spelen. [...] Fortuyn was een eersteklas zenuwlijder en hoewel hij zeven jaar in psychoanalyse was, veranderde daar niet veel aan.’8 Van Rossem wees er wel op dat Fortuyn zich in praatprogramma’s op de televisie ‘bij uitstek een mediamieke figuur betoonde: charmant, intelligent, ad rem en tegen de keer’.9

Die kwaliteiten kwamen optimaal tot hun recht op de avond van 6 maart 2002, tijdens een legendarische televisie-uitzending. Rond middernacht vond onder leiding van presentator Paul Witteman het traditionele verkiezingsdebat plaats tussen de lijsttrekkers Melkert (PvdA), Balkenende (CDA), Dijkstal (VVD), Fortuyn (LPF, Leefbaar Rotterdam), De Graaf (D66) en Rosenmöller (GroenLinks). De onderuitgezakte lijsttrekker van de PvdA werd door zijn plaaggeest Fortuyn bekwaam onschadelijk gemaakt. Fortuyn legde een direct verband tussen collectieve voorzieningen en sociale zekerheid en de dreiging van overbevolking: ‘Als je niet wilt dat dat bouwwerk in elkaar stort, moet je zorgen dat er niet nog meer vreemdelingen bijkomen. Wie geen papieren heeft, komt er niet meer in. Alles wat binnen is, daar wil ik goed voor zorgen.’

Dijkstal speelde tegenover buitenstaander Fortuyn de lichtelijk verveelde insider van het Binnenhof. Maar zijn pose als boven de partijen staande kandidaat-premier van alle Nederlanders werkte allang niet meer. Geen van de gesprekspartners van Fortuyn kwam toe aan een uiteenzetting van het eigen programma. Maar dat deed er voor de kiezers en de kijkers ook niet meer toe. De ‘oude politiek’ had op 6 maart 2002 een enorm pak slaag gekregen en het televisiedebat, ondanks het late tijdstip bekeken door zo’n 2 miljoen kijkers, was daarvan een treffende illustratie.10

Dat de LPF na de Rotterdamse zegetocht van Fortuyn afstevende op een geweldige overwinning bij de Kamerverkiezingen van 15 mei 2002 was wel duidelijk. Maar door de moord op Fortuyn op 6 mei 2002 door de milieuactivist Volkert van der Graaf zullen we niet weten of hij zijn belofte aan de kiezers, ‘ik word de minister-president’, ooit had kunnen inlossen.

HJ Schoo, die als hoofdredacteur van Elsevier in 1994 Fortuyn als columnist had aangetrokken en die door Fortuyn meermalen werd gevraagd mee te doen met de LPF, achtte dat niet waarschijnlijk. Schoo schreef: ‘Ik zag weinig in zijn politieke mogelijkheden omdat ik hem persoonlijk kende. Op veel punten was ik niet in staat hem werkelijk serieus te nemen [...]. Grillig, kwikzilverachtig, narcistisch, plagerig, slordig en soms lichtgeraakt [...]. “Wat denk je, word ik nou nog premier of niet,” vroeg hij herhaaldelijk, half schertsend, half desperaat. Ik antwoordde dan geduldig: nee, want om dat te bereiken moet je je schikken naar de regels van het spel, lid worden van een partij, geduld oefenen, de lange mars door de instituties maken. Als je werkelijk gelooft dat het anders is, sta je buiten de realiteit.’11

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 15 mei 2002 werd de LPF met 26 zetels in één klap de tweede politieke partij (achter oppositiepartij CDA, dat 43 zetels scoorde). Premier Wim Kok was van het toneel verdwenen en zijn paarse coalitie werd weggevaagd (PvdA, D66 en VVD gingen van 97 naar 54 zetels). Jan Peter Balkenende werd premier namens het CDA in een kabinet met de LPF en de VVD. Nederland maakte de meest roerige periode in zijn naoorlogse politieke geschiedenis door.12

Een beter begrip voor de spectaculaire opkomst van het Hollandse populisme vereist aandacht voor de grote veranderingen die Nederland al enige tijd had ondergaan. Een van die veranderingen was de emancipatie van de kiezers. Hun kiesgedrag was van oudsher te voorspellen op grond van hun levensbeschouwelijke signatuur en hun maatschappelijke positie. Sinds de jaren zestig kwam daar verandering in en werden de verkiezingsuitslagen moeilijker te voorspellen. De verkiezingen van 1994 gaven ongekende verschuivingen te zien: twintig zetels verlies voor regeringspartij CDA, twaalf zetels verlies voor coalitiepartner PvdA, twaalf zetels winst voor oppositiepartij D66, negen zetels winst voor oppositiepartij VVD. Het was nu duidelijk geworden dat de ontvoogde kiezers bij elke verkiezing opnieuw de balans gingen opmaken, waarbij hun oordeel over het optreden van de partijen in de afgelopen periode de doorslag gaf. De positie van die politieke partijen was ernstig verzwakt; hun harde kern van trouwe kiezers was steeds kleiner geworden. Lijsttrekkers waren politieke ondernemers geworden die bij elke verkiezing opnieuw de kiezers aan zich moesten zien te binden.

Een tweede ingrijpende verandering was die in de samenstelling van de bevolking als gevolg van massale immigratie. Terwijl het land kampte met trage groei en hoge werkloosheid, nam het honderdduizenden nieuwe ingezetenen op. De piek lag tussen 1975 en 1990, maar daarna ging het ook nog om zo’n 120.000 immigranten per jaar.13 Gezinshereniging en -vorming en het oprekken van het asielrecht brachten een ketenmigratie op gang die geheel losstond van de vraag naar arbeid.14 Nederland kreeg te maken met een etnische onderklasse en daarmee met een maatschappelijk vraagstuk dat in reikwijdte niet onderdeed voor de ‘sociale kwestie’ van de negentiende eeuw.

Intermezzo?

Toen ik in 2003 begon te werken aan mijn proefschrift De erfenis van Fortuyn, leek alles erop te wijzen dat het populistische tij alweer was weggeëbd. Na de ontregeling door Pim Fortuyn deden de verhoudingen op de avond van de (vervroegde) verkiezingen van 22 maart 2003 weer vertrouwd aan. De door onderlinge twisten verscheurde LPF verloor achttien van haar 26 zetels. De VVD onder aanvoering van Gerrit Zalm profiteerde daar het meeste van en kwam uit op 28 zetels. Het CDA van Jan Peter Balkenende werd de grootste met 44 zetels, op de voet gevolgd door de PvdA, die met zijn nieuwe leider Wouter Bos negentien zetels terugwon en 43 zetels binnensleepte. Het politieke midden was, in de woorden van journalist HJ Schoo, ‘naar rechts opgeschoven’ – en Bos voelde dat haarfijn aan. Hij rekende af met de PvdA als kille regentenpartij, liet ferme taal horen over immigratie en veiligheid en zorgde er tegelijkertijd voor dat de PvdA in wijken met veel allochtonen weer de grootste partij werd.

Zoals in de jaren zestig en zeventig de conservatieve elite zich gedwongen zag zich te verstaan met de opkomende progressieve beweging, hadden de politieke partijen hun programma na mei 2002 in fortuynistische zin bijgesteld. Dat gold niet alleen voor veiligheid en criminaliteit, islam en migranten, maar ook voor andere populistische thema’s als directe democratie en euroscepsis. Ook het populistische leerstuk van de ‘grote schoonmaak’ werd in praktijk gebracht. Op de SP (Marijnissen) en de SGP (Van der Vlies) na wisselden alle partijen van politiek leider. Ook onder de gewone Kamerleden was de doorstroming enorm. Het zag ernaar uit dat de populistische golf het Nederlandse politieke bedrijf grondig had schoongespoeld.

Mijn vertrouwen in de vitaliteit van een nieuwe generatie politici, die de ontvoogde kiezers aan zich zou kunnen binden door de democratisering van het bestel ter hand te nemen, bleek evenwel te groot. De kloof tussen kiezers en gekozenen werd niet gedicht. Doorslaggevend daarbij was de schipbreuk van de gekozen burgemeester in het voorjaar van 2005 en het antwoord van de kiezers daarop in het referendum over de Europese grondwet. Minister Thom de Graaf (D66) had in september 2003 aangekondigd dat hij de direct gekozen burgemeester in maart 2006, tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen, wilde invoeren. Dat leek erg snel, maar niet vanuit het perspectief van D66. Vanaf de oprichting van de partij in 1966 waren de Democraten al voorstander van burgemeestersverkiezingen, daarin decennialang gesteund door een stabiele meerderheid van de kiezers. Maar de benodigde wijziging van de Grondwet was nooit tot stand gekomen. Op 22 maart 2005 vond een bloedstollend debat in de Eerste Kamer plaats. Niet alleen de SGP en de ChristenUnie stemden tegen de wijziging van de Grondwet, uiteindelijk ook de SP, GroenLinks en de Partij van de Arbeid. Met 42 stemmen voor en 31 tegen was er geen tweederdemeerderheid in de senaat, zodat de benoemde burgemeester in de Grondwet verankerd bleef.

Het was een moeilijk aan de kiezers te verkopen afgang, die vooral te wijten was aan politiek opportunisme van de linkse oppositiepartijen, die juist van oudsher voor een gekozen burgemeester geweest waren. De kiezers zouden weldra de mogelijkheid krijgen hun ongenoegen tot uitdrukking te brengen. Op initiatief van de Tweede Kamerleden Niesco Dubbelboer (PvdA), Boris van der Ham (D66) en Farah Karimi (GroenLinks) was het parlement wel akkoord gegaan met een raadplegend referendum over het grondwettelijk verdrag dat de Europese Conventie voor de Europese Unie had ontworpen. Dat referendum zou plaatsvinden op 1 juni 2005.

In de Tweede Kamer vormden de voorstanders van de Europese grondwet, VVD, CDA, D66, PvdA en GroenLinks, een overweldigende meerderheid. Tegen waren de LPF, de SGP, de ChristenUnie, de SP en Geert Wilders, die op 2 september 2004 uit de VVD-fractie was getreden. De tegenstanders voerden effectiever campagne dan de voorstanders. Premier Balkenende en minister Donner lieten weten dat afwijzing van de grondwet wel eens de vrede in Europa in gevaar zou kunnen brengen. Minister Brinkhorst (D66) voorzag een economische ramp: ‘Op den duur gaat dan in Nederland het licht uit en dan zetten we ons land op slot.’15

De kiezers waren niet onder de indruk van deze onheilstijdingen. De uitslag was voor de gevestigde partijen, van VVD tot en met GroenLinks, een pijnlijke verrassing: 38,5 procent voor en 61,5 procent tegen.16 Een betere illustratie van de gapende kloof in opvattingen tussen de kiezers en de gekozenen was niet denkbaar.

De partijen uit het kamp van de tegenstanders van de Europese grondwet kregen de wind in de rug. De SP had in 1998 al campagne gevoerd voor een referendum over invoering van de euro. Partijleider Jan Marijnissen wierp zich op als de belangrijkste concurrent van het traditionele partijwezen. Behalve een mediagenieke volkstribuun die voortdurend in gesprek was met ‘de mensen in het land’, was Marijnissen een begenadigd organisator. De SP was weliswaar groot geworden als populistische tegenpartij, maar had – anders dan de vluchtige kiesbewegingen van de Leefbaren en de fortuynisten – de hiërarchische structuur van een politieke vereniging van de oude stempel. De SP zag de mondialisering van de economie als een ‘neoliberale’ ongelijkheidsmachine en banenvernietiger. De Europese Unie was in de ogen van de socialisten ‘het boze gezicht’ van die mondialisering.17 De SP verzette zich tegen de komst naar Nederland van arbeidsmigranten uit EU-landen als Polen, Slowakije, Roemenië en Bulgarije. Bij de verkiezingen van 22 november 2006 sprong de SP van negen naar 25 zetels.

Net als de LPF van Pim Fortuyn was de Partij Voor de Vrijheid van Geert Wilders een eenmansbedrijf. De PVV maakte een vliegende start bij de Kamerverkiezingen van november 2006 met negen zetels. Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement van 4 juni 2009 volgde de grote doorbraak van de PVV, die met 17 procent van de stemmen de tweede partij van het land werd. Voor het eerst in de geschiedenis behaalden de drie grote stromingen in de Nederlandse politiek – de christendemocraten, de sociaaldemocraten en de liberalen – bij een verkiezing samen geen meerderheid. Wilders was sinds 2009 de grote uitdager van de gevestigde politieke orde, die als een konijn in de koplampen keek.18 Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 9 juni 2010 scoorde de PVV 24 zetels. Zes jaar later stond de partij van Wilders in alle peilingen stijf aan kop. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart 2017 is de PVV de te kloppen partij. Het Hollands populisme, dat ik in 2004 nog als een intermezzo kwalificeerde, blijkt een duurzaam verschijnsel.

2
Gemankeerde democratie

Democratie is, zeker in de Verenigde Staten en Europa, niet zomaar een handleiding om de staat en het landsbestuur in te richten, maar een manier van leven waarin we – bijna allemaal – geloven. Om het begrip democratie hangt een geur van heiligheid. Menselijke waardigheid veronderstelt dat we onszelf besturen, alleen op die manier ontkomen we aan de willekeur van koningen, aristocraten, dictators en veldheren. Democratie bant niet alleen tirannie uit, maar brengt ons daarnaast veel goeds: grondrechten, vrijheid, zelfbeschikking, gewetensvrijheid, ontplooiing, bescherming van lijf en goed, politieke gelijkheid – en in onze tijd ook nog vrede en welvaart.

Om doelstellingen na te streven die individuele burgers niet alleen op eigen kracht kunnen bereiken, vormen zij van oudsher samenwerkingsverbanden. Ze zouden in principe kunnen afspreken alle belangrijke beslissingen toe te vertrouwen aan enkele uitverkorenen. Dat zou de rest van de gemeenschap een hoop tijd en moeite besparen. Maar in een democratie gaan we ervan uit dat niemand in de gemeenschap zoveel wijzer is dan de anderen dat zijn of haar denkbeelden automatisch zouden moeten worden nagevolgd. Ook al weten sommige leden van de gemeenschap van bepaalde onderwerpen meer dan de rest, we zijn in een democratie allemaal in staat ons datgene eigen te maken wat we moeten weten.1 Tot zover het ideaalbeeld van de democratie – maar klopt dit beeld eigenlijk wel?

De schaduw van oneerlijkheid

Het idee van een vrij en gelijk burgerschap is de morele kern van onze liberale democratie. Maar zelfs in de meest ontwikkelde en verlichte democratieën zal dit ideaal van vrij en gelijk burgerschap nooit door iedereen als zodanig worden ervaren. Over elke democratie hangt onvermijdelijk een ‘schaduw van oneerlijkheid’, zoals de Amerikaanse politiek filosoof Jeffrey Green het formuleert.2 De verwachtingen die het democratisch ideaal van vrij en gelijk burgerschap opwekt, kunnen nooit worden ingelost, betoogt Green. Hij noemt drie hoofdredenen.

In de eerste plaats bevatten de hedendaagse samenlevingen miljoenen meer burgers dan dat er posities zijn waarin actief politiek leiderschap kan worden uitgeoefend. De gewone burgers kunnen dan ook niet anders dan zichzelf zien als op grote afstand staande van de macht die door een selecte groep leiders wordt uitgeoefend. Alleen door zich te organiseren in een grote groep van gelijkgezinden, kunnen gewone burgers de gang van zaken beïnvloeden. Maar omdat er altijd mensen zijn die zich weten te ontworstelen aan deze beperkingen en er wel in slagen in de buurt van de macht te komen, ervaart de gewone burger de ongelijke verdeling van macht en invloed als een ‘schaduw van oneerlijkheid’.