Draai je niet om

Oorspronkelijke titel Vänd dig inte om

© 2016 Tove Alsterdal

© 2017 Nederlandse vertaling Uitgeverij Prometheus en Bart Kraamer

Omslagontwerp Janine Jansen

Foto omslag Thomas Bjørnstad

Foto auteur Nikolaj Alsterdal

Opmaak binnenwerk ZetSpiegel, Best

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 3265 1

Proloog

Beckomberga

midden van de jaren negentig

de schemering volgde haar naar binnen. Geen radio die aanstond, geen angstschreeuwen.

Ze wist niet dat stilte zo groot kon zijn.

Als in een stad na de neutronenbom, dacht ze, waar alleen de huizen zijn overgebleven en ervan getuigen dat er ooit een stad was geweest.

De geur van urine was in ieder geval nog niet verdwenen, de stank van oude asbakken. De sporen van mensen worden niet met de streep van een pen uitgewist. Ze kon nog steeds het gedempte geluid van pantoffels horen, Trilafon-getrappel op de piskleurige plastic vloer, de schaduwen in de gang zien van degenen die aan kwamen sloffen om om genade of nog een sigaret te smeken. Als er een bord of een drol door de lucht was komen vliegen, zou ze hebben gebukt en niet eens verbaasd zijn geweest, daarop ingesteld zijn was na al die jaren een deel van haar zenuwstelsel geworden. Zwaaiende armen en stotende hoofden, benen die wild om zich heen trapten wanneer iemand werd vastgesnoerd, handen die haren vastgrepen om ze er met wortel en al uit te trekken en dan de zwerm van angstkreten en dwangmatig gemompel, alle opgekropte woede. Het moet branden, branden, zondaars en duivelneukers, lulzwaaiers en vieze hoeren, jij die ons vergiftigt, het is de dood de dood, alles moet branden en verdampen in de hel, het straalt in de douche straalt van de muren straalt op sociotherapie, Jezus ziet mij, staar verdomme niet de hele tijd naar me, vervloekte stronteters en valse rukkers en spionnen, jullie kunnen me wat verdomde moordenaars…

In een van de zalen zag ze een achtergebleven schoonmaakkarretje en het drong tot haar door dat er geen chronische alcoholisten meer naar binnen zouden glippen om de schoonmaakmiddelen op te drinken. Een riem, vastgemaakt in een verlaten bed. Ze haalde de sleutelbos tevoorschijn, hoewel het er strikt genomen niet meer toe deed. Het vertrouwde gewicht in haar hand, lompe metalen dingen om de riemen en ramen mee open te maken, al deze sleutels die de gezonde mensen onherroepelijk van de zieke scheidden. Ze vroeg zich af of ze zich aan de nieuwe situatie zou kunnen aanpassen. Misschien was ze misvormd door het ondoorgrondelijke en vertwijfelde, alsof dat de natuurlijke toestand was of in ieder geval een plek waar ze thuishoorde.

Er was een schrapend geluid te horen. Schuurde en knarste tegen het glas. Ulla draaide zich om, er was niets. Inbeelding, dacht ze, of misschien behoorde het ook tot het verleden. Er was een beweging van iets bleeks door het raam te zien. Ze liep ernaartoe, op bijna alles voorbereid maar niet echt bang. Er waren verhalen over geesten die te allen tijde waren verteld, verdoemde geesten die ronddoolden in de ondergrondse tunnels van Beckomberga, maar die had ze uiteraard nooit ontmoet. Als iemand zich op dit tijdstip van de avond in het ziekenhuispark bevond, was het natuurlijk een mens en met mensen kon ze omgaan, ook met degenen die anderen als levensgevaarlijk of vrijwel onmenselijk beschouwden, omdat ze wist dat het toch allemaal slechts gradaties waren in het mysterie dat de mens was.

Ze zag het gezicht nu duidelijk aan de andere kant van het onbreekbare glas. Ogen die staarden, een lichaam dat nergens kalm was, onrust en zenuwen en sprietig haar. De man was misschien in de veertig, dat was moeilijk te beoordelen op een plek waar mensen op hun twintigste al konden verouderen en hun geheugen verliezen of hun leven lang vast bleven zitten in hun kindertijd. Er was iets wits te zien rond zijn nek, droeg hij een overhemd van de provinciale raad? Of een personeelsjas?

Ulla begon tegen hem te praten, geruststellende woorden die hij natuurlijk niet hoorde, maar zo deed ze dat nu eenmaal, in alle omstandigheden met mensen praten, wie het ook waren. De mond van de man bewoog ook, gaapte of kauwde hij, of wilde hij echt iets van haar? Ze pakte de grootste van de sleutels, zo zwaar dat hij gaten in je zak maakte, en deed het raam open.

De man sprong op en struikelde. Hij vluchtte weg naar het Medisch Centrum, voorovergebogen en met grote stappen.

‘Wacht, kan ik je ergens mee helpen?’ riep ze het park in. ‘Mijn naam is zuster Ulla, Ulla Andersson, kan ik iets voor je doen?’

Een donker silhouet aan de rand van het schijnsel van een lantaarn, en toen was hij weg. Ulla zag nog net twee bruine broekspijpen fladderen, het patiëntenuniform van de provinciale overheid. Bleef nog even staan terwijl de duisternis inviel met diepblauwe wolken.

Waarschijnlijk zou de nacht kouder worden dan dit.

Ze haalde haar laatste persoonlijke spullen uit de kast en controleerde of er geen medicijnen of kostbare voorwerpen van de patiënten waren achtergebleven. Een paar Trilafon- en Hibernal-verpakkingen, een leesbril, een horloge. Dat was het wel, dacht ze, en ze overwoog om het schilderij van een blauwe vogel ter herinnering mee te nemen. Ze had het zo veel jaren in het kantoor zien hangen dat ze nauwelijks nog merkte dat het er was. Het voelde verkeerd om het eraf te halen, het hoorde daar thuis.

Zoveel was er trouwens nu ook weer niet om zich te herinneren.

Op weg naar buiten maakte ze de deur van de waskamer ook open. Verdwenen waren de geuren van urinezakjes en ondersteken, gesteriliseerd tot in de eeuwigheid. Ulla controleerde of er geen giftige schoonmaakmiddelen stonden en ze bleef nog even rondhangen, een waarnemend ziekenverzorgster in Malmö had daarmee in de jaren tachtig vierentwintig demente bejaarden van het leven beroofd. Een deur leidde naar de binnenplaats. Ze liet het donker van de avond en de voorjaarslucht binnen en merkte dat ze het koud had.

De verzorgers hadden daar altijd op de trap gezeten, om te roken en soms ook te roddelen. Ze hadden de deur ook gebruikt als sluiproute om makkelijker naar buiten te kunnen gaan met de patiënten, hadden tafels en stoelen neergezet en er ’s zomers met hen koffie zitten drinken. Ze tuurde in de duisternis naar de schuilplekken tussen de huizen om te zien of ze de wegvluchtende man in het oog kon krijgen. Hij was haar bekend voorgekomen. Niet uit een van haar gewone afdelingen, maar iemand die lang in Beckomberga had gezeten, kende je toch. Het beeld kwam haar voor ogen van een schip met zwarte zeilen dat tevoorschijn gleed uit het verleden, over rivieren van eeuwen geleden, het gekkenschip dat was bevracht met de waanzinnigen en verlorenen, landlopers en ongelukkigen van wie de steden af wilden en die ze veroordeelden naar havens te zeilen waar niemand hen aan land zou laten, door de nacht en de vergetelheid, in het gekrijs dat opsteeg uit de dalen van de rivieren, jezus, jezus, het moet branden, branden…

Ze trok de achterdeur dicht, maar niet helemaal. Ze liet hem op een heel klein kiertje staan.

Daarna liep ze er voor de laatste keer vandaan.

eva levander-olofsson werd zich op een avond laat in augustus pas bewust van de grenzen die in haar waren verzet toen ze afweek van het geasfalteerde voetpad en het bosje achter zijn huis in liep.

Er scheen licht binnen, in het vierde rijtjeshuis. Ze bleef achter een rotsblok staan. De bomen waren nog groen en hielden haar goed verborgen. De avond was snel gekomen zoals hij dat in de late zomer deed, maar de warmte was gebleven. Ze zag vingerhoedskruid en stokrozen in de bloemperken, de laatste bloei voordat de herfst er zou zijn.

Er was niemand te zien in het huis, maar er brandde licht in een slaapkamer op de bovenverdieping, de enige daar waarvan ze de gordijnen open hadden gedaan. Op een muur in de woonkamer fladderde een schaduw tevoorschijn uit de keuken, ze waren thuis. Eva wist van de bouwtekening hoe de kamers zich tot elkaar verhielden. De rijtjeshuizen behoorden tot de exclusievere van de huizen die in de omgeving waren gebouwd, van grijze baksteen en een beetje in de Engelse stijl gebouwd met gebroken daken en brede ramen die meer lieten zien dan wat iemand eigenlijk wilde weten.

Een witte hoekbank en een tafel van eiken en marmer, een enorme plafondlamp die vrij leek te zweven in de bijna zeven meter hoge woonkamer. Er stonden een paar witte orchideeën in de vensterbank, poseerden met stijve elegantie, kijk eens, hier wonen wij! Ze dacht dat het allemaal of heel mooi was of best wel riskant en werd duizelig toen ze besefte dat ze daar echt naar binnen stond te kijken.

In meerdere van de huizen ernaast zag ze soortgelijke bloemen, alsof er een afspraak was over orchideeën. Trillingen en kleuren en luide muziek verspreidden zich over het gras, in het volgende huis zat een jongen voor de tv, in een ander zag ze een jonge vrouw naar het raam lopen. Eva stapte achteruit tegen het rotsblok, vroeg zich af wat er te onderscheiden zou zijn in het bosje buiten. Een gestalte in een trainingspak die daar niet hoorde te zijn, een gezicht, een nachtmerrie? Waarschijnlijk zag de vrouw alleen haar eigen spiegelbeeld weerkaatst in het raam, ze leek niet te reageren. Het was tenslotte zo helder daarbinnen, zo verdomde witgeboend en verlicht door spots en muurlampen dat niemand in het donker buiten zou kijken waar Eva stond tussen de boomstammen en rotsblokken die er lagen sinds het landijs zich terug had getrokken, verborgen in een bosje met struiken.

Ze leunde naar het ruwe oppervlak van het rotsblok toe, rook de geur van mos en vermolming. Aan haar voeten lagen bierdoppen en oude plastic troep die zich de grond in had gevreten. Een geur van gegrild vlees van een van de terrassen waar ze zich nog in de zomer dompelden.

Ga naar huis, zei ze tegen zichzelf, en ga daarna verder, werk eraan, doe alles wat iedereen zegt dat je moet doen ook al weet je goed dat ze het verkeerd hebben en dat niemand zich met zekerheid kan uitspreken over wat er in een ander mens omgaat. En misschien moet je liefde niet altijd begrijpen, maar alleen proberen erin te berusten.

Het was een woord dat steeds terugkwam, dat berusten.

De maan gleed achter de wolken. Daarna zag ze iets bewegen op de trap.

Svante droeg zijn tuinbroek, dat was het eerste wat ze zag. Dezelfde die hij altijd had gehad, onder de verfspatten uit een andere tijd die er in de was nooit uit waren gegaan. Ze hadden de muren in de slaapkamer toen lichtgroen geverfd.

Zijn hand op de gebogen leuning, zijn schouders die zo gespannen leken. Eva dacht dat hij zou moeten trainen, of gemasseerd moest worden. Het was eerder een gevoel dan een feitelijke constatering, iets wat je wist wanneer het lichaam van een ander als een fysieke herinnering in je eigen lichaam bestond.

Ze kon nog steeds zijn huid tegen haar handen voelen. De ietwat ruwe, krachtige huid en de spiermassa eronder. De hardheid in zijn schouders wanneer ze ze masseerde, de lijn waar zijn nek zachter werd.

Eva slikte toen Svante het mes uit de schede aan zijn riem trok. Het leren foedraal, het heft van berkenhout, er was niets van te zien op deze afstand maar ze wist het evengoed. Ze had hem het mes zelf ooit gegeven als kerstcadeau.

Een paar platte bruine pakketten stonden tegen een muur gestapeld, die bewezen dat het nog niet te laat was. Er waren ook een paar verhuisdozen, misschien zaten zijn dierbare vinylplaten erin die ze nog niet op de planken uitgestald had zien staan, of alle boeken over bunkers en slagen tijdens de Tweede Wereldoorlog en misschien ook wat prullen van zijn vriendin die de kamers zouden vullen en binnenkort, het kon nu elke dag zijn, de illusie van een huis zouden voltooien.

Svante maakte een snee langs de rand van een langwerpig pakket, keerde het om op de vloer. Nog een boekenkast. Hij las de instructies en draaide spaanplaten om, was hier nooit goed in geweest, al zou hij dat nooit toegeven. Wat een eenvoudige inspanning vergde, verveelde hem, het volgen van een handleiding. Svante werkte liever grote visioenen uit dan dat hij iets in elkaar zette wat anderen hadden bedacht. Eva herinnerde zich hoe ze naar schroeven had moeten zoeken die weg waren geraakt. Het eindigde er altijd mee dat Svante stond te schelden op ikea, die iets verkeerds had gestuurd, en dan lag de schroef toch ergens in een hoek.

Ze zag de brokstukken van wat eens van haar was geweest.

Een non-figuratief schilderij boven de tafel in de hal dat in hun slaapkamer in Vasastan had gehangen, zijn handen. De fauteuil die ze samen hadden gekocht bij een antiekwinkel aan het Odenplan, die opnieuw was bekleed in het wit. Svante had hem gekregen bij de scheiding, Eva gaf niets om spullen, hij had alles mogen nemen wat hij wilde hebben. Ze was genereus om te laten zien dat ze niet kwaad op hem was, al had ze soms zin om erop los te slaan, en misschien ook om de schuld af te betalen dat ze wilde scheiden. Als het er hetzelfde uitzag in het appartement nadat ze eruit was verhuisd, zou hij misschien niet zo veel verschil merken en haar minder verwijten maken, dan zou zijn verbittering eerder voorbij zijn. Neem wat je wilt, zei ze, spullen zijn niet belangrijk voor me.

En nu stond hun oude fauteuil daar in zijn nieuwe bekleding en Svante kwam overeind en liep naar de keuken. Ze begreep dat ze elkaar daar ontmoetten, twee schaduwen die er een leken te worden.

Hoewel de zomerwarmte er nog steeds was, bijna een tropisch vochtig gevoel in de lucht, kreeg ze het koud van het stilstaan. Het deed pijn in haar onderrug. Ze bedacht weer dat ze weg zou moeten gaan, maar er was iets met het in elkaar zetten van die boekenkast. Misschien het laatste wat op zijn plek zou komen, iets onherroepelijks.

Svante kwam terug met een schaal in zijn hand, waar hij alle schroeven en pluggen in deed. Eva dacht dat ze vermoeidheid en tegelijkertijd iets ijverigs in zijn bewegingen zag, alsof hij zich wilde haasten maar het niet echt kon. Hij was niet meer heel jong. Eva vroeg zich af hoe vaak hij daarbij stilstond. Of daar de spanning vandaan kwam, de druk om te voldoen aan de verwachtingen van de aanzienlijk jongere vrouw die net op dat moment zichtbaar werd in de deuropening van de woonkamer, gekleed in iets lichtgroens en fladderigs wat haar slankheid benadrukte. Ze heette Jannike. Haar achternaam was niet interessant. Haar haar was zo opgestoken dat het leek alsof het haastig bij elkaar was geflanst, waarbij de losse plukken precies goed naar beneden vielen.

Eva hoorde natuurlijk niet wat ze tegen elkaar zeiden. Ze keek naar een stomme film waarin de bewegingen klein waren en de gezichtsuitdrukkingen onduidelijk, ze kon alleen proberen de betekenissen te raden. Waren de glimlach en de hand die lichtjes over Svantes bovenarm streek echt de liefdesuitingen van de jonge Jannike? Of een manier om hem te manipuleren?

Geloofde hij er echt in?

De zijstukken zaten op hun plek, net als de bovenkant en het voetstuk, toen Svante overeind kwam en naar de klok keek. Hij tastte naar zijn borstzak en haalde er een doosje snus uit. Schudde het en trok een grimas, zei nog iets wat niet te horen was, maar Eva begreep het evengoed. Het was een simpel toneelstukje dat alles misschien veranderde.

Hij stak het mes in de schede en liep naar de hal aan de andere kant van het huis, de buitendeur. Jannike verzamelde de kartonnen dozen en stopte een papieren tas met afval in zijn hand, ze kuste hem op zijn wang.

Tenminste op zijn wang.

Daarna kuste Svante haar echt en Eva wendde zich af.

Het was bijna stil in het park. Verkeersgeluiden in de verte, motorgedreun van een vliegtuig op weg naar de Bromma-luchthaven. Muziek uit een raam dat ergens openstond. Ze had moeten horen dat Svante de auto startte. Hij had altijd de Audi genomen, ook al moest hij maar honderd meter ver weg zijn, maar dat geluid kwam niet. In plaats daarvan zag ze hem aan komen lopen aan het eind van de rijtjeshuizen. Eva verborg zich achter de zwerfkei tot hij voorbij was.

Daarna deed ze de capuchon van haar jas omhoog en volgde hem op een afstandje.

Er kwam een taxi aanrijden, iemand stond op zijn terras te roken. Verderop zag ze een paar tienermeisjes skateboarden over de voetpaden. De nieuwe woningen hadden zich stukje bij beetje over het park verspreid en de sporen van wat er niet meer was weggedrongen. Er waren schommeldieren en een zandbak voor een van de oude huisjes dat nu een kinderdagverblijf was, torenflats waren opgeschoven met balkons van glas. Alleen in het hart van Beckomberga was de geschiedenis zo monumentaal dat die zich niet in een handomdraai liet veranderen, vier massieve bakstenen gebouwen die in de jaren veertig waren opgericht om plaats te bieden aan het grootste psychiatrische ziekenhuis van Europa. Twee vleugels, het Grote Vrouwen en het Grote Mannen, keerden hun voorgevels naar elkaar, gesloten en onneembaar. Ook daar zouden woningen komen, die al voor vele miljoenen waren verkocht. Er stonden bouwbarakken voor de deuren en in een huis met een klokkentoren op het dak woonden al mensen, maar ’s avonds en ’s nachts heerste er een onbestemde duisternis. Eva herinnerde zich hoe duizelig je werd als je omhoogkeek naar de voorgevels. In haar tienerjaren had ze met haar vriendinnen brommers voor het hek geparkeerd en waren ze eroverheen geklommen. Ze herinnerde zich oude mannen met pruimtabak die lekte en een vrouw die schuttingwoorden siste en de hele tijd op haar borst sloeg. Een aantal patiënten had sinds de jaren dertig opgesloten gezeten. De verhalen hadden de ronde gedaan in de buitenwijken, slechte sprookjes over gekken die waren ontsnapt, koningen en staatsministers die in het geheim werden opgenomen en ongelukkige kunstenaars en dichters die schiepen en schreven en stierven achter de muren van Beckomberga, want misschien was kunst een onderdeel van een krankzinnigheid die mensen nog niet helemaal begrepen.

Ze wist niet wat waar was. Alles was nu toch weg.

Langs de weg waar Svante liep waren alleen de nieuwe rijtjeshuizen te zien, hier waren ze geel geverfd. Eva volgde hem op een afstand door een oude appelboomgaard en daarna hield het terrein op. Alleen een lage schutting, waar het hek vroeger hoog was geweest.

Svante bleef stilstaan bij een rij vuilniscontainers. Ze hoorde hoe hij de kartonnen dozen wild kapotstampte, het geluid van brekend glas wanneer hij de lege flessen erin gooide.

Als hij zich nu omdraait en hiernaartoe loopt, blijf ik staan, dacht ze. Dan komt hij er niet onderuit, en ik ook niet.

Herinner je je waar je het de eerste keer over had, Svante, over alles wat een mens verbergt? Over wat anderen zien, en dat we onszelf niet eens kennen?

Eva zag zijn rug nu verder weg, ja, hij moest natuurlijk ook snus kopen. Het voetpad kronkelde tussen appartementencomplexen. Honderd jaar geleden had ze daar een nacht geslapen, in een appartement dat op een taartpunt leek, maar ze was allang vergeten met wie.

Aan de weg was een Thais afhaalrestaurant net gesloten, de geuren van kokos en curry waren blijven hangen. Aan de overkant van de Spångavägen, bij de kruising met de Bällstavägen, was een Ica-winkel die nog een paar minuten open was. Daar was hij naar op weg.

Ik weet dat het niet makkelijk is. Misschien is het het moeilijkste wat er is, liefhebben en jezelf bedriegen.

De weemoed van een nazomer in de lucht, een geur van naderende regen. Ze zouden elkaar zogenaamd bij toeval kunnen tegenkomen wanneer hij de winkel uit kwam. Eva stak de straat over en liep zo langzaam als ze kon. Bleef bij de ingang staan, waar een vrouw zat te bedelen.

In elkaar gedoken en ingepakt in rokken en dekens, met een mok en een klein bordje in haar hand.

‘Hallo, veel dank.’

Het was geen verplichting om aalmoezen te geven. Misschien maakte je het alleen maar erger door iets te geven, Eva wilde er op dit moment helemaal niet over nadenken.

‘Hallo, kronen, veel dank, hoi.’

De vrouw kwam overeind, hield de foto van haar kinderen op. Eva hield er niet van wanneer ze zich opdrongen. Het was één ding om op de grond te zitten, dan kon je kiezen of je wel of niet naar beneden wilde kijken, geld wilde geven of niet. Ze had dat soms gedaan, en een enkele keer ook een boterham of een oude paraplu, maar er kwamen alleen maar meer en meer bedelaars op straat.

Eva maakte een veelzeggend gebaar met lege handen.

‘Ik heb geen contant geld,’ mompelde ze, ‘no money.’

Het was gelogen, ze had een briefje van honderd in haar zak, maar het moest toch voortkomen uit de wil om te geven? Svante stond bij de kassa daarbinnen, hij had een mandje gevuld. Het was bijna elf uur, een van de laatste klanten liep naar zijn auto.

‘Hé moeder, hallo, veel dank.’

‘Verdomme!’ Eva dacht niet na, het gebeurde gewoon. Haar arm schoot uit en raakte bijna het gezicht van de vrouw, opvlammende woede.

‘Moeder, moeder, veel dank.’

Zelfs dat hielp niet. Koppig wees de vrouw naar haar mond en hield de foto van de kinderen omhoog. Eva probeerde naar Svante te kijken, maar de bedelares stond in de weg met haar sjaal en haar handen die overal tegelijk waren.

‘Please, kronen, veel dank.’

‘Maar begrijp dan wat ik zeg, ik heb geen geld!’

Eva rukte de foto uit haar hand. Een jongen en een meisje kon ze nog net zien voordat ze hem wegslingerde. Zag hoe hij werd gegrepen door de wind en in een wijde boog over de Bällstavägen gleed. Op hetzelfde moment voelde ze een verandering in de lucht, een geluid als een inademing toen de deur openging.

‘Eva? Wat doe jij hier?’

En daarna ging alles mis. Misschien kwam het door de aanwezigheid van de bedelares of was het de situatie die door haar vingers glipte, maar niets van alles wat ze wilde zeggen kwam eruit. Alleen een dom soort gestamel, zinnen die ze niet kon afmaken omdat hij haar zo vreemd aankeek. Dezelfde blik waardoor ze zich ooit zo enorm zwak had gevoeld en tegelijkertijd veiliger dan ooit. Bleek grijsbruin, als schors op een boom.

‘Volg je me?’ zei hij. ‘Ben je niet goed snik?’

Alsof ze hem kwaad wilde doen, dat was juist het laatste wat ze wilde. Hij was al op weg naar de oversteekplaats.

‘Svante, wacht…’

Nu was ze gedwongen achter hem aan te rennen.

‘We moeten toch evengoed met elkaar kunnen praten. Luister je, Svante, wacht nu even…’

Hij draaide zich niet eens om, keek alleen naar rechts en naar links waar geen auto’s waren en praatte recht voor zich uit in de avond.

‘We hebben elkaar niets te zeggen. Ga naar huis, en ik bedoel nu meteen, ga voor eens en altijd weg.’

Eva pakte hem bij zijn arm. Hij meende niet wat hij zei, dat wist ze. Er klopte iets niet aan zijn stem. Ze hoorde de woorden en de kilte erin natuurlijk, ze was niet doof, maar tegelijkertijd school er iets anders onder, iets gevoeligs, iets teers wat op het punt stond te breken. Hij zei wat hij moest zeggen en niet wat hij diep vanbinnen voelde. Eva had hem zo goed leren kennen in de jaren dat ze samen waren geweest.

Ze hoorde de bedelares ergens vandaan roepen, de vrouw was overgegaan op het Roemeens of welke taal het ook was, een achtergrondkoor van felle lettergrepen en misschien vloeken die vlogen en dansten als insecten.

‘Ik heb zoveel nagedacht,’ zei Eva, ‘en ik weet dat het ook mijn schuld was, dat spijt me.’

‘Houd op,’ zei Svante, ‘dit heeft geen zin.’

‘Ik wil alleen dat je nog één keer nadenkt voordat…’

Hij duwde haar hand weg en begon de straat over te steken. Eva voelde een woedeaanval opkomen, was dat niet typisch iets voor hem? Iemand de rug toekeren was zo verdomde respectloos, nooit lang genoeg blijven om echt te luisteren naar wat ze te zeggen had.

Ze haalde hem in bij de ronde huizen. Er was zo’n kloprek voor matten die niemand meer gebruikte. Buiten het bereik van het licht van de straatlantaarns.

‘We moeten in ieder geval over Filip kunnen praten,’ zei ze. ‘Dit raakt hem tenslotte ook.’

‘Volg je me daarom, om over Filip te praten?’

Hij stond nu in ieder geval stil. Er was iets met zijn gezicht en zijn blik wat ze niet goed kon onderscheiden in het donker. Ze herkende het niet. Svante kon onredelijk kwaad worden over futiliteiten, maar dit was iets anders. Een gevoel dat uit donkere dieptes moest komen die zij nooit had bereikt.

‘Ik volg je niet,’ zei ze. ‘Ik ging boodschappen voor het ontbijt kopen, ik kon toch niet weten dat jij…’

‘Maar ga het dan kopen, verdomme.’

‘Het maakt niet uit wat ik wilde gaan kopen, daar gaat het niet…’

Een passerende auto verlichtte hen allebei en heel even was het alsof ze de jongere Svante in zijn gezicht zag. Hij keek naar alle kanten, naar alles wat er was behalve naar haar.

‘Jezus Eva… Wat is het dat je niet begrijpt? Ik wil je nooit meer zien, begrijp je dat? Ga, ga gewoon weg.’

De schaduwen sloten zich om hen heen, de nacht viel in terwijl ze daar stonden. Eva dacht dat ze zijn verdriet in haar eigen lichaam kon voelen, verdriet over het feit dat ze hier terecht waren gekomen. Er was een plotselinge windvlaag, ergens vandaan. Daarna pijn, die puur lichamelijk was. Ze begreep niet waarvandaan of waarom. Iets had haar hoofd geraakt, het schoot als een bliksem in haar nek. Ze zag dat de huizen begonnen te zwaaien en daar was het kloprek, dat honderdtachtig graden werd gedraaid en boven haar leek te hangen, het geluid van iets zwaars wat op de grond plofte. De tijd maakte zich los van de plek. Houd me vast, dacht ze. Een gezicht cirkelde om haar heen, was het dat van hem? Daarna werd de hemel opengereten.

het is ’s nachts weer donker, godzijdank en de heer zij geprezen daarvoor. Hij hoeft dan niet harder te rennen dan de bewakers. Die verschrikkelijke haast is er niet. Hij kan wandelen waar mensen zijn als hij maar uit hun buurt blijft. Hij weet niet zeker wie er bewaken en wie de anderen zijn, maar hij weet dat ze er zijn, als wolven. Ze wachten op de ongelukkige zielen en de onschuldige kinderen en sluiten hen op en ze moeten hun stenen werpen zoals ze tegen Paulus deden, maar niet naar hem. Hij is alleen iemand die daar ’s nachts loopt. Ze herkennen hem niet. Hij ziet ook geen wolven en geen uil die de schemering in vliegt. Hij vraagt zich al lange tijd af of ze dan slapen, maar niemand heeft daarop antwoord kunnen geven.

Ha ha ha, idioot, ze houden je alle verdomde uren van de dag in de gaten moet je weten.

En toch ziet hij hen niet. Hij ziet alleen huizen en lampen en kleren die buiten hangen en in de wind waaien en hij ruikt geuren, dat doet hij. Zoals een wolf gedaan zou hebben, van vlees en brood en dingen die je wilt eten. Hij ruikt de geur van regen ook, vlak voordat het begint. Dan wil hij naar buiten om te douchen in de regen. Die de appels in het gras heeft doen vallen.

Waar je ook naartoe gaat, je moet voorzichtig zijn, zei ze.

Ze zien je overal, zei een ander.

Je bent een van degenen die naar buiten kunnen gaan en daarom zullen ze je kapotmaken. Wanneer ze hun klauwen in je hebben gezet, zul je nooit meer buiten komen. Kijk wat ze met Jezus hebben gedaan.

Ja, ja, ja, hij weet hoe het voelt als ze spijkers door je handen slaan, hij heeft het lang geleden een keer geprobeerd, maar dan met een stokje.

Veiliger kan niemand zijn, zong ze toen voor hem.

Misschien schuilen de bewakers voor de regen. Ze zien hem niet. Hij loopt te ver en hij proeft die nacht bloed. Een beetje maar, op een vingertop.

En de doden zingen niet meer, in elk geval niet zodat hij het hoort.

‘eva, hoor je me?’

De verwoesting in haar trok weg. In haar droom liep ze in de as en zocht tussen wrakstukken en ze was veilig, het was een plek waar ze zo vaak over had gedroomd dat ze wist dat het een droom was. De rook noch de uitgebrande auto’s konden haar schade toebrengen, het was zo lang geleden dat het brandde.

‘Eva, je moet nu wakker worden.’

Ze rook de geur van handreiniger. De tl-buizen aan het plafond brandden niet, toch was het licht scherper dan ze aankon. Ze zag de hemel achter het raam, die grauw was. Het gevoel dat het had geregend, maar nu was opgehouden.

‘Ik mag je niet langer laten slapen.’ Een verpleegster stond naast het bed, op het naambordje stond Sawalee. Of Salawee. Eva was de naam vergeten zodra de vrouw haar de rug toekeerde om het infuus uit te zetten.

‘Hoelang heb ik geslapen?’

‘Het is bijna halftien. De dokter is onderweg.’

Haar hoofd was verbonden, ze was gekleed in het patiëntenhemd van de provinciale raad. Alleen vage herinneringen dat ze dat haar ’s nachts hadden aangetrokken. De bloeddrukmanchet werd aangetrokken. Ze had aarde onder haar nagels, of was het bloed.

Eva zakte terug in het kussen en hoorde dat de verpleegster de kamer verliet. Het plafond was wit. Ze zag de vlekken daar voor haar ogen dansen. Er zat verband om haar hoofd, maar het deed helemaal geen pijn, dus ze begreep dat ze een pijnstiller had gekregen. Misschien was dat het infuus, dacht ze en ze draaide haar hoofd, stelde zich voor dat ze iets in haar aderen pompten waardoor ze helemaal niets voelde. Het was alsof ze in watten baadde. De angst was onbereikbaar, die was er niet, zelfs niet wanneer ze haar ogen dichtdeed en de nachthemel weer over haar heen zakte.

De regen had haar gewekt, koel getrippel op haar gezicht. Ze had op het asfalt gelegen, maar herinnerde zich eerst niet waarom. Hoelang had ze daar gelegen? In ieder geval zo lang dat er zich een plas onder haar wang had kunnen vormen. Er was een zware poepgeur en een pijn in haar hoofd die niet goed was. Voordat ze overeind probeerde te komen, voelde ze met haar hand aan haar hoofd en verder omlaag langs haar nekwervels om de schade vast te stellen. Er zat bloed aan haar hand. Had Svante echt die dingen tegen haar geroepen? Vergeet het, had ze gedacht, dat was het enige wat erop zat.

De deur naar de gang stond op een kier, mensen praatten met zachte stemmen.

‘Kwam binnen met de ambulance om 03.35, naar de observatieafdeling gebracht om 06.20…’

‘… of we bericht kunnen krijgen wanneer ze haar getuigenverklaring kan geven.’

‘Zware hersenschudding, misschien ook een shock, druk vijfennegentig tegen zestig…’

‘… zodra ze gehoord kan worden.’

Eva ging rechtop zitten, probeerde voorzichtig op te staan. Ze voelde zich niet zo goed, dat was alles. Ze had een eenpersoonskamer gekregen, dus ze hoefde in ieder geval niet met allemaal zieke mensen om zich heen te praten. Lichtblauwe muren en een lichtgele deken, als een verwassen beeld van Zweden. Eva trok de deken om zich heen, ging weer liggen.

Een deel van haar wilde daar gewoon blijven liggen, in een nachthemd dat van de provinciale raad was en met een plastic bandje om haar arm dat vertelde wie ze was, het eten dat op een dienblad werd gebracht.

Je overgeven aan de macht van een ander, die begreep hoe je verder moest gaan met je leven.

De dokter kwam binnen met zijn gevolg. De waarden zagen er blijkbaar goed uit. Ze mocht de volgende dag al naar huis. Rusten en kalm aan doen, maar verder doorgaan zoals gewoonlijk.

Zoals gewoonlijk?

‘De politie staat te wachten,’ zei hij. ‘Ze willen je heel graag verhoren zodra je eraan toe bent, maar uiteindelijk ben ik degene die erover beslist.’

Was ze dat? Was ze eraan toe?

Ze nam een slok water.

‘Het is in orde,’ zei ze, ‘ik voel me goed. Het spreekt vanzelf dat ik antwoord moet geven op hun vragen.’

‘En je zag niemand, hoorde niets toen je bijkwam?’

De politieagente had blond haar, kortgeknipt op een manier die zelfvertrouwen uitstraalde. Ze heette Eva Flyckt. Ze hadden gelachen toen ze zich aan elkaar voorstelden, Eva, Eva, ja ik heet ook Eva. Het gaf een gevoel van veiligheid, een dunne draad die hen met elkaar verbond.

‘Nee, ik heb niets gezien. Alleen duisternis en de goot… Ik dacht dat er niemand was… dat ik alleen was. Het was zo stil.’

Eva had gedacht dat het erger zou worden wanneer ze erover moest praten, maar het was andersom. Het was juist een opluchting. Er kwam structuur in de nacht die was verstreken, waarbij het ene voor het andere kwam. Er waren feiten en tijdsaanduidingen. Het werd een misdaad, met slachtoffers en daders, een verhaal met een begin en een eind, al was het niet duidelijk wat er was gebeurd.

‘Het was als een leegte zonder dromen of iets… Ik weet niet hoelang ik bewusteloos was. Mijn kleren waren nat en er hadden zich plassen gevormd waar ik lag… het regende namelijk nog niet. Ervoor, bedoel ik.’

Moest ze iets zeggen over de geur?

De twee politieagenten waren in burger, de mannelijke had haar geholpen om het hoofdeinde omhoog te krijgen zodat Eva half kon zitten in het bed. Ze had zijn naam gemist, maar hij had blauwe ogen en een lichaam dat haar normaal gesproken nieuwsgierig had gemaakt of hij getrouwd was. Het was te horen dat hij uit Dalarna kwam.

‘Neem alle tijd die je nodig hebt,’ zei hij. ‘Het is belangrijk dat je je niet forceert, maar je alleen alles precies zo probeert te herinneren als het is gebeurd.’

‘Ik dacht er voornamelijk aan dat ik weg moest zien te komen,’ zei Eva. ‘Het was tenslotte midden in de nacht, ik was nat, de wond bloedde… Het stroomde niet meer, het bloed dus, het was eerder… kleverig. Ik trok mijn jas uit en knoopte die om mijn hoofd, ging eerst op mijn knieën zitten. Het rook…’

Een digitale bandrecorder op het nachtkastje legde alles wat werd gezegd vast.

‘Waar rook het naar?’

‘Poep, eigenlijk, het rook naar poep.’ Eva keek door het raam naar buiten, het leek minder bewolkt te worden. De enige duidelijke gedachte was geweest dat ze op moest staan en ervandoor moest gaan, weg van de stank waarvan ze dacht dat die van haar kwam. De vernedering kon niet groter zijn.

Geslagen, alleen en ondergescheten.

‘Ik dacht dat het een hondeneigenaar was die zijn troep had opgeraapt… van de hond bedoel ik.’

‘En daarna liep je dus in de richting van de Spångavägen?’

‘Ik dacht dat daar misschien een nachtbus zou komen.’

Geslagen. Alleen. Ondergescheten. De woorden waren in haar hoofd blijven bonken terwijl ze overeind kwam en begon te lopen, langzaam de nacht in. Wilde er niet aan denken dat Svante haar had geslagen en daarna achter had gelaten. Het was niet te begrijpen. Hij moest onder druk hebben gestaan, dit was helemaal niets voor hem.

Eva drukte met haar vingertoppen tegen haar slapen om zich te proberen te focussen.

‘Een kat,’ zei ze, ‘er sprong een kat uit de bosjes… Ik dacht dat het misschien iemand was…’

‘Iemand?’

Ze sloot haar ogen weer, de hoofdpijn kwam langzaam terug.

Ze had een gestalte gezien, een mens? Ze wist het niet. Een zwakjes schijnende lamp boven een van de deuren, de hemel die grijszwart en zwaar boven haar hing. Schaduwen die zich leken te bewegen, takken in de wind. De ketting van een schommel die in beweging kwam en piepte. In de ronde huizen waren de ramen donker, alleen zo nu en dan een nachtlampje, niemand zag haar.

Ze was blijven staan in het licht van een straatlantaarn.

‘Ik wilde kijken hoe laat het was. Het was daar iets lichter. Ik was ook duizelig. En toen merkte ik dat ik geen horloge om had, ik moest hem verloren zijn…’

De woorden liepen vast, ze zakte op het kussen.

Hoor eens, wilde ze zeggen, heb ik dit vannacht niet verteld? Staat het niet ergens in een rapport, op die iPad, Eva Flyckt, waar je nu iets in optikt en naar kijkt, alles wat ik tegen de politieagenten zei toen ze daar naartoe kwamen en wat ze gerapporteerd moeten hebben terwijl ik hier lag te slapen. Waarom lazen ze dat niet gewoon en lieten ze haar slapen?

‘Zou ik een glas water kunnen krijgen?’

De mannelijke politieagent stond op en vulde haar glas bij de kraan van de wasbak. Eva dacht dat hij Lars heette, maar het kon net zo goed Peter zijn. Ze dronk langzaam. Het glas kwam leeg.

‘Dus daarom ben je teruggegaan naar de plek, om naar je horloge te zoeken?’

‘Ik had nog niet eens vijftig meter gelopen en hij was behoorlijk duur, ik had hem gekregen…’ Eva keek weg. Wat dom over zoiets te beginnen, alsof het ertoe deed. Dat ze hem zonder speciale aanleiding van Svante had gekregen, op een doodgewone januaridag acht, negen jaar geleden toen hij haar wilde verrassen, en ze schaamde zich ervoor dat ze er niet blij mee was geweest. Het was een veel te duur horloge, ze had er nooit zo een gewild.

‘Ik zocht in de goot en de plassen, maar hij lag nergens, dus liep ik het gras op, vlak bij de struiken die daar zijn…’

De geur. Daar kwam die vandaan. Hij kwam niet van haar. Haar ogen begonnen toen aan het donker te wennen. Ze kon platgetrapte bloemen onderscheiden en een fles die in de struiken was gegooid. Misschien kwam het daardoor dat ze beter keek, of door het gevoel dat er daar iets verontrustends was, iets wat fout was en haar bang maakte. Er flikkerde iets lichts tussen de bosjes. Takken waren afgebroken. Daarna zag ze de hand. Het zag eruit alsof die er alleen lag, weggegooid, gescheiden van de arm waar hij bij hoorde. Ze hoorde een zucht en een gesmoord geluid en werd daar ook bang van, maar begreep dat het haar eigen geluiden maar waren, en op dat moment zag ze de voeten uitsteken, wat vreemd dat ze die niet meteen had gezien. Door de grootte van de voeten was ze er zeker van dat het een man was. Voorzichtig duwde ze een paar takken aan de kant en toen zag ze de broek. Verfspatten. Daarna het overhemd dat eigenlijk te mooi was om meubels mee in elkaar te schroeven. Een zwarte vlek over zijn hele borst en omlaag naar zijn buik.

‘Svante,’ fluisterde ze, ‘Svante?’

Zijn mond stond licht open alsof hij van de regen dronk. Rond zijn keel alleen duisternis die samenvloeide met de aarde om hem heen.

‘Svante?’

Eva zakte op haar knieën. Tastte langs zijn pols, maar voelde geen hartslag. De vlek op zijn overhemd was bloed, het donkere rond zijn keel en op zijn gezicht was bloed, dat begreep ze, maar ze leunde toch met haar oor boven zijn mond om een ademhaling op te vangen, eentje maar, als de zwakste windvlaag of vlindergefladder. Lieve god, één ademhaling maar.

Ze pakte zijn hand.

Die was zacht om vast te houden. Nog niet koud. Ze kon spieren voelen die langzaam verstijfden. Als ze zijn hand nu maar tussen haar handen hield dan bleef de warmte langer en ging de tijd minder snel.

‘Het alarm kwam dus om 02.41 uur,’ zei de mannelijke politieagent. ‘Dat geeft ons drie uur en ongeveer vijftig minuten vanaf het moment dat zijn aankopen werden geregistreerd in de kassa van de Ica-winkel.’

‘Ik durfde hem niet alleen te laten… ik kon het niet.’

‘Hoelang zou je zeggen dat je bij het lichaam bent gebleven, voordat je de weg op liep?’

‘Ik weet het niet. Het was opgehouden met regenen. Het voelde alsof het kouder werd… hij was koel, toen ik wegging.’

Een gevoel van haast en gevaar, dat niemand anders hem mocht vinden. Het was nog steeds verlaten tussen de huizen, maar ze had het schijnsel van autolampen gezien die voorbijkwamen op de weg, het gebrul van een motorfiets. Toen er weer koplampen naderen uit de richting van Spånga stapte ze op de rijbaan en wuifde en riep, ‘stop, alsjeblieft, stop, help me’. De auto reed voorbij zonder vaart te minderen, leek eerder te versnellen. Eva schreeuwde hem na, de verdomde klootzak. Ze liet haar armen zakken en zag de achterlichten om de volgende hoek verdwijnen. De gedachte dat Svante zijn mobieltje bij zich had, maar ze kon zich er niet toe brengen om terug te gaan en zijn zakken te doorzoeken. Daarna weer het geluid van een motor. Misschien minderde de bestuurder heel even vaart. Misschien kon hij haar nog net iets beter bekijken voordat hij het gaspedaal weer intrapte en weg was. Heel even zag ze zichzelf in de voorbijsnellende ramen, bleek en behuild. Wat dachten ze dat ze was, een dronkenlap, een gek, een kunstproject?

Er kwamen niet meer auto’s. Ook geen nachtelijke wandelaars. Bij de bushalte was een vastgeklonken bank waarop je je kon laten zakken. Ze had nog steeds geen benul van de tijd, maar ten slotte kwam de nachtbus. Een sissend geluid toen de deuren opengingen. Ze herinnerde zich dat de chauffeur Abraham heette. Tussen de achtergebleven spullen werd een sjaal gevonden die ze om haar hoofd kon wikkelen in plaats van de natte jas. Ze had zijn mobieltje mogen lenen en daarna had hij haar plaats laten nemen ondanks dat ze nat en vies was en de bus vertraagd werd.

‘Toen je naar het alarmnummer belde, zei je dat je de vrouw van Svante Levander was.’

‘Ja, dat was ik ook, tot we drie jaar geleden zijn gescheiden. Dat vertelde ik toch.’

Eva keek de agenten verward aan. Wat deed het ertoe wat ze had gezegd? Wat belangrijk was, was dat ze er uiteindelijk in was geslaagd alarm te slaan, en dat was lang niet makkelijk geweest.

‘Volgens het afschrift van het gesprek zeg je: “Ik ben zijn vrouw”. Niet was, maar ben.’

‘O ja. Dat herinner ik me niet.’ Door het raam was nu blauw in de openingen tussen de wolken te zien, de zon die schitterde op een dak van plaatijzer. Hoe konden ze van haar verlangen dat ze zich een of twee bepaalde woorden herinnerde? ‘Ik kon toch niet gaan uitleggen dat we gescheiden zijn,’ zei ze. ‘Dat voelde op dat moment niet als het belangrijkste.’

‘En wat hadden jullie voor relatie, jij en je ex-man?’

‘Zoals gewoonlijk, neem ik aan… We gaan niet met elkaar om, maar we zijn vrienden, hij is een vader voor mijn zoon geweest… Is dit belangrijk?’

Eva Flyckt had ogen die door de dunne stof van het nachthemd drongen. Ze hadden haar natte kleren vannacht in beslag genomen. Analyses die gemaakt moesten worden, hadden ze gezegd, puur routine. Ze hoefde die kleren trouwens nooit meer te zien.

‘Waarom was je op die plek?’

‘Ik maakte een avondwandeling en toen bedacht ik dat ik nog boodschappen moest doen. Het was bijna elf uur, het zou me niet meer lukken in Kälvesta, waar ik woon.’

Het voelde niet als een leugen omdat ze het van tevoren al had bedacht, toen ze voor de winkel op Svante wachtte. Eerder als een uitvlucht misschien.

Eva Flyckt keek omlaag naar haar iPad.

‘Een hardlooprondje, zei je vannacht tegen mijn collega’s.’

Vannacht? Alles was één grote chaos toen politieagenten in uniform eindelijk uit de auto waren gestapt en de blauwe zwaailichten over de straat vlogen. Een ambulance en een deken om haar heen, eindelijk een klein beetje warmte.

‘Ja, het was het allebei,’ zei Eva. ‘Ik ben vaak van plan om te gaan rennen maar dan wordt het eerder een snelle wandeling.’

De man nam het over. Door het dialect van Dalarna klonk hij vriendelijker, niet zo hard.

‘Heb je iets speciaals gemerkt aan Svante toen jullie elkaar spraken,’ vroeg hij, ‘was hij nerveus, of op een of andere manier ongerust?’

Eva dacht na, of liet een stilte vallen om de schijn te wekken.

‘Nee, ik geloof het niet,’ zei ze. ‘Hij was ongeveer net als anders. Leek misschien een beetje moe, maar het was ook best wel laat.’

‘Had hij het met iemand aan de stok? Kun je iemand bedenken die hem kwaad zou willen doen, of jou, jullie allebei misschien?’

‘Nee, waarom dan?’ Eva had er helemaal niet over nagedacht, vreemd genoeg. Ze stelde zich de onbekende voor als een krankzinnige, een gezichtloos persoon. ‘Svante is een consulent… was een consulent. Hij was een gewone man. En ik heb geen vijanden, wie zou dat moeten zijn? Hebben jullie sporen van hem gevonden, van hem die het gedaan heeft?’

‘Je zei eerder dat je degene die sloeg niet gezien had.’

‘Nee, hij moet van achteren zijn gekomen, ik heb toch gezegd dat ik niets zag.’

‘Hoe weet je dan dat het een man was?’ Nu was het weer de politieagente, ze wisselden elkaar af, het deed aan een dans denken.

‘Ik ging er gewoon van uit dat het een man was,’ zei Eva, ‘denkt iedereen dat niet automatisch?’

De agenten wisselden een blik uit. Vroegen of ze kon staan en of ze kon laten zien hoe zij stond en waar Svante stond toen de klap kwam. Eva voelde zich verward. Eerst hadden ze erop gestaan dat ze alles in chronologische volgorde vertelde en nu sprongen ze lukraak van het een naar het ander.

Ze bedacht dat Svante iemand gezien had moeten hebben die achter haar opdook. Misschien keek hij net een andere kant op. Of had ze dat in zijn blik gezien?

‘Waar hadden jullie het over, jij en je ex-man, vlak voordat het gebeurde?’

‘Ik vroeg me af of hij iets van Filip had gehoord. Svante zei dat ze het huis op orde begonnen te krijgen, hij en zijn nieuwe vriendin.’ Eva probeerde haar blik stabiel te houden terwijl ze van de een naar de ander keek. ‘Maar dit heb ik vannacht vast al verteld, heb ik dat niet gezegd?’

‘We onderbreken het verhoor,’ zei Eva Flyckt en ze stak haar hand uit naar de bandrecorder. ‘Ik moet de officier van justitie bellen.’

Er was iets in haar toon, een scherpte die Eva niet eerder had gehoord. De mannelijke collega kwam ook overeind.

‘Zouden jullie om een beetje koffie kunnen vragen?’ riep ze hen na.

Het was fijn om even alleen te zijn. Ze had gedaan wat ze kon, zo moest ze denken. Het lag nu in hun handen. Zij waren er verantwoordelijk voor.

En ze hadden duidelijk naar haar geluisterd, want al snel kwam er een assistente met een dienblad. Vierkant knäckebröd bij de koffie en twee kleine biscuitjes. Eva at die dag voor de eerste keer zonder dat ze over moest geven en voelde zich doodmoe. Hij is dood, dacht ze en ze hoorde Svantes stem alsof hij in de kamer was, die vluchtige lach die zo snel voorbij kon zijn, maar toen ze hem levend voor zich probeerde te zien voelde ze alleen de kou vlak voordat ze zijn hand neerlegde.

Daarna dacht ze aan Filip en hoe ze het hem zou moeten vertellen. Hij moest het van haar horen.

De agenten namen de tijd, misschien hadden ze ook een koffiepauze nodig. Ze drukte op de alarmknop en de verpleegster die Sawalee heette dook weer op.

‘Kan ik een telefoon lenen?’ vroeg Eva. ‘Ik moet mijn zoon bellen, hij weet niet wat er is gebeurd.’

‘Zeker, dat kan. Zal ik hem hier brengen of wil je liever opstaan?’

‘Ik sta liever op,’ zei Eva.

‘Dan moet je eerst iets krijgen om aan te trekken,’ zei Sawalee en ze glimlachte lief naar haar. ‘Zoals je nu bent, wil je niet rondlopen.’

Eva keek omlaag naar haar ellendige verschijning, het nachthemd en de enorme onderbroek eronder. De verpleegster liet een geur van jasmijn achter, een voorgevoel dat het leven verder kon gaan. Niet op dit moment, maar later, als Eva eerst maar uit bed kon komen en met Filip kon praten, dat was nu het belangrijkste. Om een of andere reden liet Sawalee op zich wachten met de kleren. Eva zocht in de kleerkast naast het bed en vond een paar lange kousen en een afschuwelijk lelijke ochtendjas met een bloemetjespatroon.

Ze zou Filip vragen om naar huis te komen en in ieder geval de eerste tijd bij haar te wonen, ze moesten nu samen zijn.

Voor de deur stonden de politieagenten. ‘Ik ben zo terug als jullie verder willen gaan,’ zei Eva, ‘ik moet alleen mijn zoon bellen.’

‘We gaan het verhoor niet voortzetten. Niet voordat je de mogelijkheid hebt gehad om een advocaat te benaderen.’

‘Neem me niet kwalijk,’ zei Eva, ‘maar ik heb daarnet je naam niet gehoord.’

‘Peder,’ zei hij. ‘Peder Karberg.’

‘Het is goed, Peder,’ zei Eva en ze maakte aanstalten om verder te lopen, ‘ik heb geen advocaat nodig, maar ik moet echt mijn zoon te pakken krijgen.’

Ze voelde een hand om haar bovenarm.

‘Helaas,’ zei hij, ‘geen telefoongesprekken. Er zal bewaking voor je deur staan tot je hier wordt uitgeschreven.’

‘Maar jullie begrijpen het niet… hij weet van niets. Filip moet te horen krijgen wat er is gebeurd.’

Eva Flyckt ging voor haar staan.

‘We gaan je aanhouden,’ zei ze, ‘op redelijke verdenking van moord.’

‘dan ga ik maar,’ riep Emil vanuit de hal, en daarna het gekletter van iets wat op de stenen vloer viel.

Niklas Ekeby keek zijn vrouw over de keukentafel heen aan. Hij had net het laatste nieuws weggeklikt over de moord op hun buurman – ze hadden iemand aangehouden, maar zelfs de obscuurste misdaadsites onthulden niet wie – en nu had hij de interneteditie van The Guardian op het scherm, las over weer een mislukte poging om vredesonderhandelingen op te starten rond Syrië.

In Sandra’s ogen zag hij zijn eigen onrust.

‘Kom wel voor het avondeten thuis, we eten rond zes uur,’ riep ze met een geforceerde glimlach naar Emil, alsof glimlachen iets was wat ze hoorde te doen. Een deel van het toneelstuk waar ze in terecht waren gekomen, een stuk dat ze ‘Terugkeren naar de normale situatie’ konden noemen.

Niklas kwam overeind en liep achter zijn zoon aan naar de buitendeur.

‘Waar ga je naartoe?’

‘Gewoon weg.’ Emil stapte in zijn Nike-schoenen zonder de veters dicht te knopen. Hij had ze iets te los vastgebonden om zich de moeite te kunnen besparen een knoop te maken of zich uit te strekken naar de schoenlepel, die op de vloer was gevallen. Zo ging het altijd rond Emil, als uit zichzelf vielen dingen en gingen kapot.

‘Wat nou? Jullie zeiden toch dat ik naar buiten moest gaan.’

‘Ja, natuurlijk moet je dat. Het is ook mooi weer. Heb je met Wille en Melvin afgesproken?’

‘Zoiets.’ Emil schopte de deur achter zich dicht toen hij wegging en Niklas raapte een fietshelm op die op de vloer was beland.

‘Is het er niet een beetje vroeg voor?’ zei hij toen hij de keuken weer binnenkwam.

‘We kunnen hem niet eeuwig binnen houden.’

‘Ik bedoel om eenlettergrepige woorden te gebruiken als antwoord op een vraag, ik dacht dat dat in de tienerjaren zou komen, dat “Waar ga je naartoe? Weg.”’

‘Je moet blij zijn dat we hem überhaupt naar buiten kunnen laten gaan,’ zei Sandra en ze tuurde door het raam naar Emils een beetje slingerende gestalte die verdween aan het eind van het blok met rijtjeshuizen.

Er was een beschuldigende ondertoon in haar stem of dat dacht Niklas in ieder geval te horen. Een voortdurend in herinnering brengen dat zij niet degene was die hiernaartoe wilde verhuizen. Sandra had zich eerst niet kunnen voorstellen op een plek te wonen waar gekke mensen opgesloten hadden gezeten, alleen al de naam Beckomberga gaf haar een onbehaaglijk gevoel. Ze had niet kunnen zien wat er zo aantrekkelijk was aan het voortreffelijke ontwerp en de degelijke materiaalkeuze, aan het lommerrijke park en het idyllische, wanneer de plek alleen associaties opriep met waanzin en angstschreeuwen, om het niet te hebben over gedwongen langdurige baden en lobotomie en elektroshocks, sommigen hadden daar hun hele leven opgesloten gezeten, het zou vreemd zijn als dat geen sporen had nagelaten, zou zo veel sterke energie zomaar kunnen verdwijnen? Ten slotte was ze toch overstag gegaan voor de architectuur en zijn iets rationelere argumenten.

Niklas glimlachte en streelde zijn geliefde over haar haar. Het gevoel van veiligheid zou terugkomen, het was alleen een kwestie van tijd. Je moest zorgen dat de angst het niet overnam. Alles draaide om het perspectief. Voor zijn werk had hij in de loop der tijd dingen gezien als de massagraven in Srebrenica, hij had over de dodenvelden in Cambodja gelopen waar de skeletresten tevoorschijn kropen uit de aarde, was aanwezig geweest bij vredesbesprekingen in een volksrechtbank in Rwanda.

Het leven ging verder, zelfs daar.

‘Ik ruim een beetje op en doe de was,’ zei hij, ‘ik moet alleen even naar boven om mijn mail door te nemen.’

Het was belangrijk geworden om te zeggen waar ze in huis zich bevonden.

‘Ik dacht erover vanavond Chicken Tikka te maken,’ riep ze hem na.

Niklas liep een rondje door de woonkamer en raapte Emils spelletje op dat op de vloer voor de tv lag, Lova’s kleren op de bank. Sandra had hun dochter naar de stad gebracht om bij een vriendin van het oude kinderdagverblijf te slapen en Lova was gelukkig geweest toen ze vertrok. Niklas was eraan gewend geraakt om de controle te missen die de stad van je verlangde. Je haalde je kinderen op van school of bij anderen en bracht ze ernaartoe, en wist nooit precies waar ze zich bevonden.

Het was een vreemde gedachte om naar een tuinstad te verhuizen, waar de kinderen vrij konden rondlopen en hutten konden bouwen in het bos, tot er iemand werd doodgeslagen op minder dan een kilometer afstand. Hun dichtstbijzijnde buurman bovendien.

Goeie god, Niklas was in de keuken van het slachtoffer geweest en had geprobeerd enthousiast te zijn over iets als oplossingen voor kasten, had een whisky gekregen. Dingen die buren onderling deden, had een boormachine geleend. Die lag nog steeds in een kast in de hal en hoe belachelijk het in deze omstandigheden ook was, hij raakte het gevoel niet kwijt dat er een band was met het buurhuis, iets wat hij verschuldigd was.

Maar het ergste was nu voorbij. De dagen toen ze met de gedachte hadden moeten leven dat er een gek rondliep die mensen zonder enige aanleiding neerstak, wat zo beangstigend was omdat het iedereen kon treffen en dus ook zijn eigen kinderen. De beelden die hij voor ogen had gekregen, wilde hij nooit meer zien. Ze hadden de kinderen binnen gehouden, waren voortdurend dicht bij elkaar gebleven en hadden samen de auto genomen als ze ergens naartoe moesten. Niets zou ooit weer hetzelfde worden, maar nu zat de dader tenminste vast. Nog niet aangeklaagd en veroordeeld, natuurlijk, maar gearresteerd. Hij had geen reden om te twijfelen aan de bekwaamheid van de politie.

Volgens de media was het iemand die het slachtoffer kende, geen willekeurige aanval. Niklas schaamde zich een beetje over zijn opluchting.

Ze konden zo zachtjesaan terugkeren naar de normale situatie.

‘We moeten de kinderen laten zien dat we veilig zijn,’ had Sandra gezegd. ‘Als ze merken dat we bang zijn, wordt het nog erger.’

Hij had zich bij zichzelf afgevraagd of ze dat op internet had gelezen, weblinks die vrouwen in de buurt nu deelden in een of andere Facebook-groep: ‘Tien tips wanneer je buurman wordt vermoord.’ Ze had natuurlijk gelijk. Hij had alleen zo’n moeite met de simpele oplossingen, om als in een film tegen zijn kinderen te zeggen, ‘het komt goed’, terwijl iedereen weet dat het leven veel gecompliceerder is dan dat.

Gelukkig had hij nog een paar vrije dagen gehad die hij op kon nemen om bij zijn gezin te zijn, maar je moest toch bereikbaar blijven. Hij ging aan het bureau in de slaapkamer op de bovenverdieping zitten en checkte zijn mail. Las vluchtig het conceptprogramma voor een conferentie over de toepassing van het vrouwenperspectief in vredes- en veiligheidswerk, voegde een paar veranderingen toe in de marge. Omdat hij bij het ministerie van Buitenlandse Zaken werkte, kon hij altijd het excuus aanvoeren dat hij met New York moest overleggen wanneer het daar kantooruren waren, maar het was ook een rustmoment geworden, een vrije zone. Zijn legale aanleiding om de deur na het eten achter zich te sluiten wanneer de kinderen zeurden tot hij tegen hen begon te schreeuwen in het verscheurende besef na Emils uitbarsting dat hij het nooit goed zou doen.

Niklas keek naar de straat, een illusie van vrede. De agenten waren vertrokken. De televisieauto’s die de inrit hadden geblokkeerd waren weg en de stromen van nieuwsgierigen, die heel toevallig deze weg hadden gekozen, waren uitgedund. Het was compleet stil, zelfs rustiger dan ooit tevoren. De mensen waren eraan gewend geraakt om binnen te blijven, het zou nog even duren voordat de fietsers tevoorschijn kwamen en je ballen tegen het asfalt zou horen stuiteren. Zo van bovenaf gezien vond hij dat het eruitzag als een model van een rijtjeshuisgebied, een van de kunstmatige 3d-beelden in de prospectus waar hij voor was gevallen. Het enige verschil was dat de tuinen lommerrijk waren op de reclamebeelden, een wandelende schaduw over de huizen wierpen. In werkelijkheid waren er alleen sprietige stokjes, waarvan hij betwijfelde of ze ooit vrucht zouden dragen, tere planten en nieuw gezaaid gras die het niet zouden overleven als de winter te streng werd.

Hij had gehouden van de sterke verfgeur toen ze hierheen verhuisden, het gevoel dat hij de eerste man in zijn huis was.

Ze hadden jarenlang plannen gemaakt dat hij zich op zou geven voor werk in het buitenland terwijl de kinderen nog redelijk jong waren, het liefst in een ontwikkelingsland. Die mogelijkheid bestond bij zijn baan, het zou dom zijn om die kans niet te grijpen. Emil en Lova zouden een breder perspectief krijgen, Engels leren voor de rest van hun leven, Sandra kon vrij nemen en de roman schrijven waarvan ze droomde. Maar toen was Emil zich moeilijk gaan gedragen op school, begon kinderen bij de geringste aanleiding te slaan. Er werd ophef over gemaakt en er volgden rampzalige gesprekken met leraren en het leerlingenwelzijnsteam, crisisberaad en telefoontjes van andere ouders die hun kinderen hadden geleerd dat ze niet mochten vechten. Niklas had geprobeerd te denken dat kleine jongens dat nu eenmaal doen. Goeie god, hij had veel erger gevochten toen hij jong was, het was eerder regel dan uitzondering, maar uiteindelijk was hij er toch mee akkoord gegaan dat Emil werd onderzocht en gediagnosticeerd en in zekere zin werd het daarna makkelijker, het ruziemaken had een naam gekregen.

En het werd niet Nairobi of Dar es Salaam, het werd de tuinstad in het Beckombergapark zodat Emil de rust zou krijgen die hij nodig had.

De kinderen zouden op die manier veel meer vrijheid krijgen. Fietsen en voetballen en zich vrij bewegen zoals toen hijzelf klein was en overal groepjes kinderen van verschillende leeftijden rondrenden en cowboytje speelden en overal waar ze kwamen hutten bouwden. Hij had de hele zomer gezeurd dat ze hun mobieltjes weg moesten leggen en de bossen en het struikgewas moesten ontdekken.

Toen gebeurde het en wilde hij hen nooit meer uit het oog verliezen.

Niklas deed de deur van Emils kamer open en rook de geur van iets wat bedorven was. Een zure stank van oud eten of iets dergelijks, het was godgeklaagd dat standjes geven nooit hielp.

Hij legde het spelletje neer en de schoolboeken die hij her en der had opgeraapt, tilde het in elkaar gedraaide beddengoed op dat op de grond was gevallen.

Zo’n ouder wilde hij niet zijn, eentje die rondneusde. Elke keer als hij deze bezoekjes aan Emils kamer bracht, voelde hij zich als zijn eigen moeder, herinnerde zich de schaamte wanneer er pornoblaadjes onder zijn matras waren gevonden, maar daar ging het nu niet om, alleen om Emils gewoonte om borden met allerlei etenswaren mee te nemen uit de keukenkast die hij daarna onder het bed liet staan. Het was zuiver een kwestie van hygiëne.

De tijd van de papieren pornoblaadjes was trouwens toch tragisch voorbij, dacht hij terwijl hij onder het bed keek en een schaal met iets wat eruitzag als opgedroogde yoghurt tevoorschijn trok. Er lag ook een bananenschil, een paar verfrommelde schoolopgaven. Hij streek het vel glad, het begin van een opstel. Een zomerherinnering.

We zijn naar Beckomberga verhuisd. Het is hier mooi, veel natuur en zo. Jammer dat het zo ver weg is van de stad. Het is niet zo leuk om te verhuizen omdat je vrienden en zo in de stad hebt en weet waar alles is.

Daarna doorgestreept, verfrommeld en weggegooid. Het deed verdomd veel pijn aan zijn hart. In de boekenkast zag hij Emil glimlachen met een spleetje tussen zijn tanden op zijn eerste klassenfoto, de open blik en kinderlijke vreugde, alsof hem alleen maar goede dingen te wachten stonden.

Ze hadden er goed aan gedaan, dat moest wel. Na de diagnose had Niklas alle verhalen in zich opgezogen over mannen die pas op volwassen leeftijd hadden begrepen wat er mis met ze was, en hoe dit hen naar drugs en de criminaliteit had geleid voordat ze zich ervan hadden kunnen losmaken, en nu reisden ze het land rond om over hun ervaringen te vertellen en ze bedankten hun moeder die ondanks alles had gevochten, maar zeiden dat het makkelijker was geweest als ze die diagnose al in het begin hadden gekregen.

Toch raakte hij het gevoel niet kwijt dat hij zijn kind in de steek had gelaten. Dat hij Emil verraadde wanneer hij ermee akkoord ging dat ze hem een stempel opdrukten, hem eruit pikten. Beweerden dat hij afweek van de norm terwijl Emil de norm zou moeten zijn, het centrum van de wereld, hun trots in alles wat hij was.

Ze hadden het juiste gedaan, het zou goed komen, van die dingen die je tegen jezelf en elkaar zei terwijl niemand er ook maar een flauw benul van had.

Maar Emil was een stoere jongen, en slim, had totaal geen moeite met wiskunde. En hij had vrienden gemaakt, dat was het belangrijkste.

Niklas dook voor de laatste keer onder het bed. Veegde een paar snoeppapiertjes en de resten van een uitgedroogd chocoladebiscuitje tevoorschijn, trok er een kartonnen doos uit om te zien of die nog iets verborg wat er niet hoorde te liggen.

Eerst begreep hij niet wat hij zag. Gewoon een stuk speelgoed te midden van andere, hij kon zich tenslotte niet alle rommel herinneren die ze in de loop der jaren hadden gekocht, al die honderden prullen die bij kinderfeestjes binnenstroomden en waar een week mee gespeeld werd voordat ze in dit soort dozen onder bedden belandden, waar ze stof vergaarden.

Het was een replica van een doodskop, van natuurlijke grootte. Toch een beetje vreemd dat deze hem was ontgaan, het zou zoiets moeten zijn wat een kleine jongen prachtig vond en waar hij mee rondliep.

Misschien kreeg hij door de afwezigheid van stof het gevoel dat er iets niet klopte. Niklas hield de kop omhoog en verbaasde zich over de structuur, het ruwe gevoel van het oppervlak. Hij was onaangenaam natuurgetrouw, met enkele tanden die verbazingwekkend realistisch waren, lelijk en stuk en met iets wat eruitzag als een echte amalgaamvulling. Die kleine beentjes in de neus, de resten van aarde in de holtes. Niklas liet hem snel los.

De kop bonsde op het tapijt, rolde een keer en bleef liggen terwijl er zich een donkere schacht in hem opende. Niklas zat in de kamer van zijn twaalfjarige zoon en keek naar de grijns van teloorgegane en rottende tanden.

Het was de schedel van een mens, een echt mens.

door de kieren van de jaloezieën waren omheiningen en spoorrails te zien, een bruine woonwijk aan de overkant. De signalen van de slagbomen rinkelden terwijl ze naar beneden gingen. Eva had niet gedacht dat dat soort spoorwegkruisingen met slagbomen nog bestonden, misschien ver weg op het platteland maar niet in de stad, het was een geluid dat uit een andere tijd kwam, uit een kindertijd met verwilderde paden en autovakanties toen mensen de tijd hadden om bij een spoorwegovergang te wachten en ze werd er ondraaglijk bedroefd van dat het leven voorbij was, dat niets terug zou keren.

Een trein naderde en passeerde, en het werd weer stil.

Het was het negenentwintigste uur in hechtenis.

Ze had nu al langer dan een uur niet geslapen. Hoe ze ook probeerde te liggen, het deed pijn aan haar heup. Het kussen was keihard, net als de geplastificeerde matras, het bed was een aan de muur bevestigde brits. Eva kroop weg in de hoek tegenover het raam.

Er was niets gebeurd, als een dienblad met machinaal gerolde vleesballetjes tenminste niet als een gebeurtenis gezien kon worden. Elke keer dat het luik werd geopend en een bewaker naar binnen keek, dacht ze dat ze kwamen zeggen dat ze een vergissing hadden begaan. En de deur zou worden geopend.

Het eten smaakte nergens naar. Toch at ze alles op, zelfs de ietwat kapotgekookte groenten en de boterham met naar plastic smakende kaas, al was het maar om hun te laten zien dat ze het goed maakte, Eva Levander-Olofsson was in orde, er waren totaal geen problemen in cel nummer 12.

Ergens rond het dertiende of veertiende uur was ze begonnen te twijfelen en zich voor te stellen dat ze er nooit meer uit zou komen. Zich af te vragen of het een straf was, niet voor iets wat ze had gedaan, maar voor wie ze was.

Ze hadden haar rechtstreeks van het ziekenhuis naar het politiebureau in Solna gebracht. Er zaten bewakers achter schermen van plexiglas, een gang van gesloten deuren. Eva was bang voor degenen die zich daar verborgen hielden, het gehoest, een schreeuw, de criminelen die hier waren maar die ze niet zag. Ze kreeg leenkleren die haar het zinkende gevoel gaven eerder bij hen te horen dan bij zichzelf.

Er was ook een luchtplaats. Slechts iets groter dan haar cel en vierkant, vijf bij vijf stappen, terwijl de cel vijf bij vier stappen was. Toen ze haar de eerste dag een uur buiten aanboden, had ze zich ernaartoe laten leiden, omdat ze wilde doen wat ze zeiden en buiten klonk beter dan binnen. De binnenplaats was een bunker, een betonnen opening met stapeltjes sigarettenpeuken op de grond en een dak van tralies hoog daarboven waar het daglicht door omlaag sijpelde en de stakker bespotte die daar in zijn kooi liep.

Waarom zou ik in hemelsnaam zo’n moeite hebben gedaan om alarm te slaan als ik het had gedaan? Dan zou ik er toch gewoon vandoor zijn gegaan?

Niet naar de televisie kijken, niet naar de radio luisteren of de krant lezen. Onder geen beding telefoneren. Het verlangen naar Filips stem deed pijn, ze probeerde niet aan hem te denken. Het enige wat was toegestaan was boeken lezen. Alsof het mogelijk was je te interesseren voor verzonnen verhalen en je langer dan een minuut te concentreren voordat de onzekerheid en de verstikkingsgevoelens je op deden staan en je dwongen door de cel te lopen, vijf stappen in de ene richting, vier in de andere. Ze had toch een boek uitgekozen, al was het maar om de indruk te wekken dat ze zo iemand was die las. Het boek had een rood omslag en lag ongelezen op de aan de muur bevestigde tafel, met bijbehorende aan de muur bevestigde stoel, eentje van Liza Marklund dat ze al eerder had gelezen en waarvan ze zich herinnerde dat ze hem goed had gevonden, over een groep maoïstische terroristen in een winters Norrbotten, ze had echt geprobeerd zich op de woorden te concentreren en wilde dat ze net zo was als Annika Bengtzon, of Marklund zelf wat dat betrof, iemand die zegt waar het op staat en zich niets aantrekt van wat mensen vinden, die van niemand iets pikt.

Toen ze geluid in de gang hoorde, strekte ze zich opnieuw uit naar het boek. Er was een klik en de deur ging open. Er stond een van de jongere bewakers die Carlos heette en die nooit helemaal stil leek te kunnen zijn. Zijn voeten, zijn blik, er was altijd iets wat bewoog.

‘Je advocaat is er,’ zei hij, ‘hij zit in de verhoorkamer te wachten.’

Haar eerste indruk was dat Marcus Danielsson buitengewoon goedgekleed was, een lichtgrijs overhemd en donkerder grijze das met dunne bleekgele randen, een colbert met een pasvorm die alleen kon worden bereikt door iemand die geld had. Een korte en perfect verzorgde baard, er zat niet een grijze haar in, daar was hij te jong voor. Hij gaf haar een hand en keek haar recht in de ogen.

‘Hoe gaat het met je?’ vroeg hij.

‘Wat denk je?’

‘Niet zo goed. Ik weet dat het een enorm traumatische ervaring kan zijn om in een cel terecht te komen.’

Eva liet zich op de stoel in de verhoorkamer zakken en schaamde zich voor de kleren die ze droeg. Ze had ze moeten kiezen uit een houten kist met kleren die God weet waarvandaan kwamen, als een behoeftige had ze staan wroeten, en daar zat ze nu in een slappe bruine joggingbroek en een vormloze sweater. Ze had overigens geen idee hoe ze eruitzag want er was geen spiegel in de cel.

‘Dit is zo ziek,’ zei ze, ‘ze laten me niet eens mijn zoon bellen.’

Marcus Danielsson maakte een aantekening op zijn papier.

‘Ik zal kijken wat ik kan doen,’ zei hij, ‘maar je moet erop voorbereid zijn dat niets makkelijk zal gaan. Het is een heel ernstige misdaad waarvan je wordt verdacht.’

‘Ik heb het niet gedaan. Je zorgt er toch wel voor dat ik hier uitkom?’

‘Dat je verdacht wordt, betekent niet dat je schuldig bent.’

‘Natuurlijk ben ik dat niet.’

Het zweet brak uit onder haar armen, ze gloeide overal. Marcus Danielsson glimlachte. De witte rij tanden gaf haar het gevoel dat ze een slechte adem had.

‘Dit is de situatie,’ zei hij rustig en hij praatte verder over wat er nu zou gaan gebeuren, op een toon alsof ze pas was aangenomen en op een werkplek geïntroduceerd moest worden.

Ze zou worden verhoord en het belangrijkste was dat ze zich daar nu op concentreerde.

‘Je geloofwaardigheid is superbelangrijk. Denk eraan dat je moet kunnen staan voor wat je zegt. Je hebt ook het recht om helemaal niets te zeggen. Weet je iets niet zeker, zeg dat je het niet zeker weet. Wil je geen antwoord geven, geef dan geen antwoord. Wordt het te vermoeiend, vraag dan om een pauze.’

‘Ik begrijp het niet,’ zei ze. ‘Ik heb toch de politie laten komen.’

Eva keek naar haar handen. Het afgelopen etmaal was ze begonnen op de huid bij haar nagels te bijten, dat had ze jarenlang niet gedaan.

‘Ik rende rond en probeerde hulp te krijgen. Ik had toch geen bus aangehouden om 112 te bellen als ik hem had doodgestoken, ik was nota bene zelf neergeslagen.’

‘Je moet beseffen dat de politie het anders ziet,’ zei Marcus Danielsson. ‘Ik zeg natuurlijk niet dat het in jouw geval zo is, maar het is niet ongebruikelijk dat degene die alarm slaat zelf de dader is.’

Hij haalde een paar papieren uit zijn aktetas.

‘Het is belangrijk dat je voorbereid bent. Je weet wat er gebeurd is. Als er niets is gebeurd, heb je ook niets te verbergen.’

Er stond een computer op het bureau, uitgezet natuurlijk. Eva wilde dat ze Marcus Danielsson, advocaat, Stockholm, had kunnen googelen, en dan iets had gevonden wat een aanwijzing kon geven van wie hij was. Hij was in elk geval getrouwd, een smalle ring om zijn vinger. Ze vreesde dat hij een gelukkig mens was.

‘Ik heb de politie precies verteld wat er gebeurd is. We stonden daar te praten en toen kreeg ik een klap op mijn hoofd.’

‘Je hoeft je voor mij niet te verdedigen. Het is jouw waarheid waar we mee werken, jouw beeld van wat er gebeurd is.’

Marcus Danielsson maakte nog een aantekening en ze probeerde het weer voor zich te zien, het beeld van wat er gebeurd is, maar dat was blanco, er was geen beeld, alleen het gevoel van pijn, van vallen, dat alles ophield.

‘En na het verhoor,’ zei Eva en ze schraapte haar keel, er zat iets buitengewoon irriterends in haar keel, ‘denk je dat ze me dan meteen vrijlaten?’

Marcus Danielsson pauzeerde even en keek op zijn papieren voordat hij antwoord gaf.

‘Je kleren worden geanalyseerd en de resultaten zullen er nog niet zijn voordat de officier van justitie volgens de wet moet eisen dat je in hechtenis wordt genomen, dat is uiterlijk overmorgen. Ze zoeken naar het moordwapen, ze moeten al je gegevens controleren, je telefoon, sms’jes doornemen, de positioneringen op de telefoon onderzoeken…’

‘Wat betekent dat?’

‘Dat ze kunnen zien waar je bent geweest als je hebt gebeld en of je telefoon verbinding heeft gemaakt met een mast, ze zoeken bijvoorbeeld uit of je route overeenkomt met wat je zegt.’

Eva hoorde hem praten, maar de rest ging aan haar voorbij. Ze had die avond voor Svantes huis gestaan. Dat was de eerste leugen die uit zou komen en die de rest mee zou slepen als bladeren in de eerste stormwind in de herfst. Het woord dat opdook zorgde er heel irrationeel voor dat ze haar vader hoorde, hoe hij had gedefinieerd wat stormwind was: ‘De hele boom begint te zwaaien. Je loopt niet zomaar tegen de wind in.’

Ze zouden erachter komen waar ze de avond ervoor was geweest en de avond daar weer voor, ze zouden elk detail van haar leven in kaart brengen voordat dit voorbij was.

De professionele advocatenstem praatte nog steeds, zo vlak en gearticuleerd dat hij in een documentaire over dieren zou passen. Voor hem was ze werk, toeval, een paar uur op de factuur. Een lullige opdracht die advocaten gedwongen waren aan te nemen tussen de grote zaken door die hun kostuums konden bekostigen en gouden horloges van… Rolex. Svante had een keer gezegd dat je aan de bewegingen van de wijzers kon zien of hij echt was.

‘Ze zullen vragen stellen over jullie relatie, eventuele getuigen verhoren, op deuren in de omgeving kloppen…’