Harm van der Gaag
en
Jeroen Geurts

Een reusachtig schip

Dialoog over leiderschap en democratie

2017   Prometheus   Amsterdam

© 2017 Harm van der Gaag en Jeroen Geurts

Omslagontwerp CMRB

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 3328 3

Woord vooraf

Na het verschijnen van Het zingende paard (2015), ons eerste experiment met de dialoog als vorm voor een beschouwelijk boekje, was het ons duidelijk dat we meer van zulke dialogen wilden schrijven. De aanpak is dezelfde gebleven: we namen gedurende een aantal dagen, vier ditmaal, afstand van onze gebruikelijke verplichtingen en wisselden schrijven, goed eten, wandelingetjes en vriendschappelijk gekeuvel af. De laptop schoof over de tafel en de tekst kreeg als vanzelf gestalte. Wat u, lezer, onder ogen krijgt is, op een paar kleinigheden na, precies wat we in de trein, in hotel Tanneck en in een aantal cafés en eetgelegenheden in Baden-Baden hebben geschreven. Er zijn dus, zoals het in een gesprek nu eenmaal gaat, best een paar lijntjes die wel uitgezet, maar niet doorgevoerd zijn. En van een zorgvuldig vooraf ontworpen structuur, die daarna netjes werd ingevuld, is geen sprake. Maar het gesprek zelf levert structuur genoeg, menen wij. En uiteindelijk is het de dialoog, als vorm, als methode om wijzer te worden, minstens zozeer als de inhoud, die we onder uw aandacht wilden brengen. En dat vast niet voor het laatst.

November 2016

Vrijdagmiddag, in de trein

Harm

Ik dacht dat ik nog wel even een broodje kon eten, maar je wilt echt al aan het werk, merk ik. Goed. We gaan een dialoog schrijven over democratie en leiderschap. Wat was ook alweer de aanleiding? Het is al enige tijd geleden, een gesprek bij het haardvuur.

Jeroen

Tja. Gedeelde interesse, dacht ik. We kwamen er gewoon op uit. Jij vanuit die gekke anarchistische gedachtegang van je en ik omdat ik bezig was met een leergang leiderschap. Ik vind het een interessant onderwerp, leiderschap. Ik ben de afgelopen jaren aan steeds meer mensen leiding gaan geven. Dat is gewoon zo gegroeid. Maar waarom zouden mensen eigenlijk leiding accepteren? Van mij, of van wie ook? Over welke bijzondere kwaliteiten beschik ik zogenaamd? Waarom geven mensen mij niet elke dag de spreekwoordelijke vinger als ik iets van ze vraag? Daarover spraken we een tijd geleden bij het haardvuur. En daarover wilden we toen een dialoog schrijven.

Harm

Misschien krijg je die vinger wel, maar dan achter je rug. Want ‘accepteren’ is een groot woord. Er zit veel afstand tussen openlijk in opstand komen en accepteren. En veel gehoorzaamheid wordt geboren, denk ik, uit angst of uit gebrek aan fantasie: men weet geen alternatief te verzinnen. Jouw werkplek, aan een wetenschappelijke instelling, is wel een bijzondere, anders dan veel andere werkplekken, overigens, en dus heeft ook jouw leidende positie waarschijnlijk een andere rechtvaardiging dan die van de ploegbaas in de koekjesfabriek.

Jeroen

Hoe dat zo?

Harm

De mensen die werkzaam zijn in de koekjesfabriek worden zelden primair gemotiveerd door een diepe belangstelling voor de productie van koekjes, veel koekjes. Zij willen vooral aan het eind van de maand hun rekeningen kunnen betalen. Als ze dat konden doen zonder ooit nog een voet in de fabriek te zetten, zag de ploegbaas hen nooit meer terug. Ik wil hopen dat de mensen die in jouw organisatie werken ook inhoudelijk gedreven zijn. Ze willen aan wetenschap doen. Jouw positie ten opzichte van je medewerkers is daarmee een andere dan de verpersoonlijking van de bestaansonzekerheid, die de ploegbaas uiteindelijk is; je bent, als het een beetje meezit, hun leraar en mentor.

Jeroen

Ja, dat klopt wel. Dat verschil is er, denk ik, inderdaad. Bij wetenschappers wordt er een soort ‘voorman’ in inhoudelijke zin gekozen. Diens visie wordt dan over een afdeling of onderzoeksgroep uitgerold. Soms komen mensen speciaal bij die afdeling werken, omdat ze iets van die visie willen oppikken.

Harm

De wetenschappelijk voorman als filosoof-koning van zijn afdeling! We zijn nog maar net vertrokken en Plato kijkt al om het hoekje. Dat juich ik toe – Plato is, zoals je weet, bij mij altijd welkom en in elke dialoog die ik voer, houd ik een stoel voor hem vrij, zoals een joods gezin aan de seidermaaltijd voor Elia – maar ik vrees dat die ideale situatie zich in de koekjesfabriek en op de meeste andere werkplekken niet voordoet. En toch wordt daar leidinggegeven en gehoorzaamd en soms een vinger opgestoken.

Jeroen

Misschien heb je gelijk. Maar misschien ook niet. We zouden nog een aantal instantiaties van het begrip ‘leiderschap’ kunnen bekijken. Wie weet, misschien zit er toch meer van een gemene deler in dan we nu aan lijken te nemen.

Harm

Instantiaties van een begrip! Plato krijgt steeds meer plezier in ons gesprek. Maar dat lijkt me een goed voorstel. Wat is leiderschap? Dat willen we weten. En als we het eerst eens worden over wat mag gelden als een instantiatie van dat begrip, dan kunnen we daarvandaan verder. De leider-leraar hebben we al gespot. Die ploegbaas in de fabriek, is hij een leider? Of een baas? Of een onderbaas? Is dat wat anders?

Jeroen

Ja, en wat dan met Geert Wilders, Mark Rutte of Diederik Samsom? Zijn zij leiders? Van hun partij, allicht. Maar ook van de Nederlandse burger in bredere zin? Een leider is iemand die leiding geeft, maar ook iemand die opinie vormt. In die zin is ook Piet Borst jarenlang een leider geweest en Marli Huijer, de denker des vaderlands!

Harm

De denker des vaderlands... welke denker, die benaming waardig, zou die positie kunnen ambiëren? Ik snap daar niets van. De kans dat ik ooit gevraagd word was al erg klein, maar ik zal ’m nog wat kleiner maken: ik zou de eer als een slang van me afwerpen. Deed ik dat niet, dan zou ik geen nacht meer lekker slapen. Want zo’n überdenker heeft nogal wat waar te maken. Die denkt, mag men aannemen, op een hoger plan dan jij en ik. Die denkt ons iets vóór, lijkt me, zoals de dichter des vaderlands, wat mij betreft een net zo bedenkelijk instituut, ons vóór-voelt wat wij moeten voelen als er een prinsesje geboren wordt of een dijk doorbreekt. De link is niet moeilijk te leggen naar de politieke leiders die je noemde, en die geacht worden voor ons te snappen ‘waar het heen moet met dit land’. Je verwees al naar mijn anarchistische opvattingen; ik heb het daar niet zo op.

Jeroen

Wil je me eens uitleggen op basis waarvan je jezelf anarchist noemt? Misschien kunnen we van daaruit dan nog wat leren over waar de grens ligt tussen wat we wel en wat we niet moeten accepteren in termen van leiderschap. En derhalve over wat leiderschap zelf is. Of is dat een al te grote afwijking van ons initieel onderzoeksplan?

Harm

Ja.

Jeroen