Wereldwijd is het politieke toneel in korte tijd hevig veranderd. Zelfs de parlementaire democratie staat onder druk. De financiële crisis beschadigde economische verwachtingen op het moment dat brandhaarden rond Europa voor grote stromen vluchtelingen zorgden en terreuraanslagen het nieuws gingen domineren. Populisme en referendumpolitiek volgden en de maatschappij raakte in verwarring. Hoe geven we onze uit balans geraakte samenleving weer politieke structuur?

Een positief antwoord ligt in de Nederlandse grondwet. Daarin zijn normen vastgelegd die zijn voortgekomen uit een beschavingsgeschiedenis van vele eeuwen. De grondwettelijke waarden zijn van alle tijden; zo heeft deze krachtige tekst het vermogen verbindingen opnieuw te leggen, zowel tussen politici en burgers als tussen burgers onderling. Met dat oogmerk komen oorzaken van politieke verwarring in dit boek aan de orde, evenals de grondleggers die aan de basis stonden van de democratische rechtsstaat zoals wij die nu kennen. Grondwetprincipes die richting kunnen geven aan democratisch debat en politieke praktijk worden verhelderd. Ook worden reacties op problemen als migratie, klimaat, armoede en terrorisme tegen het licht van de grondwet gehouden. Het betoog eindigt met de Grondwetwijzer: een tabel waarmee elke politieke partij in één oogopslag op grondwettelijkheid kan worden beoordeeld.

Bas en Olivier de Gaay Fortman

De Grondwetwijzer

Voor democratisch debat

en politieke praktijk

Prometheus

Voor ‘Allen die zich in Nederland bevinden’

© 2017 Bas en Olivier de Gaay Fortman

Omslagontwerp Suzan Beijer

Foto omslag William Hoogteyling/Hollandse Hoogte

Opmaak e-book Mat-Zet bv, Soest

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 3333 7

‘…AAN GRONDWETTELIJK VASTGELEGDE NORMEN

KAN NIET WORDEN GETORND…’

Troonrede 2016

Verantwoording: Van Bas aan Olivier

‘IEDEREEN IS VAN DE WERELD…

EN DE WERELD IS VAN IEDEREEN.’

Thé Lau, gezongen door Typhoon

Na het brede Moreel erfgoed1 wilde ik in een gemakkelijk toegankelijk boekje onze grondwet politiek leven inblazen. Jij begon met meelezen maar algauw werd dat volop meewerken. De tekst werd ons gezamenlijk project en voor het hulpinstrument – dat wij ook als een toevoeging zien aan de onlinestemhulpen in verkiezingstijd – nam jij de eerste verantwoordelijkheid: een tabel die politieke partijen toetst aan de grondwettelijk vastgelegde normen. Zo werd het een gemeenschappelijke onderneming: de kiem leggen voor grondwetactivisme.

Een tijdgeest van onrust en berusting in negativisme vraagt om een positieve reactie. Midden in het schrijfproces werden we in onze missie gesterkt: de troonrede van 2016 gaf expliciet de opdracht om aan grondwettelijk vastgelegde normen niet te tornen.2 Gestaag werkten we verder om de grondwet voor iedereen toegankelijk te maken.

Het probleem met de Nederlandse grondwet is gebrek aan rechtskracht. Politieke kracht heeft dit fundament van onze democratische rechtsstaat des te meer. Onze grondwet bevat principes die al eeuwenlang in de samenleving hun kracht hebben getoond. Maar die waarden zijn slapend. Dus moeten ze gewekt worden. Grondwetactivisme blaast ze nieuw leven in. Om dat te bereiken behandelt ons boek onderwerpen als nationale waarden, democratie, grondleggers, grondwetprincipes, bewust kiezen en actuele wereldwijde problematiek, om uit te komen op bovengenoemde tabel: de Grondwetwijzer.

Aanleiding: De grondwet als toets en kompas

‘WE MOETEN ONZE ZAAK WEER OP ORDE KRIJGEN. […] MET CYNISME EN WROK KUNNEN WE ONZE BESCHAVING NIET REDDEN.’3

Marilynne Robinson in The New York Review of Books (2016)

Bedreigde beschaving

Bezien vanuit politieke beschaving was 2016 een schokkend jaar. Het eindigde met de verkiezing van de onverkiesbaar geachte Donald Trump tot president van de Verenigde Staten van Amerika. Voor veel Amerikanen kwam dit hard aan. Hoe kon deze man president worden? Een zakenman die weigerde te erkennen dat Obama in Amerika geboren is, decennialang amper inkomstenbelasting betaalde, met kwetsende bewoordingen hele groepen burgers in hun identiteit krenkt, moslims uit de vs wil weren en daarmee het verbod mensen op hun geloof te onderzoeken negeert, Amerikanen zich ongeremd van wapens wil laten voorzien en zijn informatie baseert op websites waar feiten niet zijn gecheckt en bronnen ontbreken. De ontsteltenis na die voor onmogelijk gehouden verkiezing was groot.

Het illustreert hoe aan het begin van de eenentwintigste eeuw het politieke toneel wereldwijd hevig is veranderd. In de westerse politieke geschiedenis is de parlementaire democratie niet onfeilbaar gebleken, in de Verenigde Staten noch in veel andere landen, waaronder Europese. Populistische leiders spelen in op gevoelens van groeiende ontevredenheid onder de bevolking. Onvrede over banenverlies, werkloosheid en tegelijkertijd achteruitgang in de zorg, angst voor verstoring van de eigen leefomgeving en toenemende terreur. Door mondialisering gingen bestaande banen in hoog tempo verloren, want terwijl de vruchten van wereldhandel en vrij verkeer van kapitaal werden geplukt door grote bedrijven, profiteerden de ‘mensen van onderen’4 niet mee en nam de werkloosheid toe. De financiële crisis beschadigde economische verwachtingen verder. In dezelfde periode zorgden brandhaarden in continenten rond Europa voor grote stromen vluchtelingen. Terreuraanslagen domineerden steeds meer het dagelijks nieuws. Het zijn deze neerwaartse spiralen van politiek-economisch en sociaal-cultureel ongenoegen waarin populisten wereldwijd hun kans hebben gegrepen.

Dit type politieke leiders biedt de bevolking een toekomst waarin het anders kan. Meer banen, minder immigranten: alles wordt beter. Bovendien beweren zij dat andere volksvertegenwoordigers géén raad weten met de problematiek en daardoor structureel verkeerd handelen. Hoewel veel van hun beweringen aantoonbaar niet op waarheid berusten en economische berekeningen voor door hen voorgestelde beleidsmaatregelen veelal ontbreken, lijkt dat de bevolking niet uit te maken. Dit komt deels voort uit het onvermogen van de vaak decennialang aan de macht zijnde klassieke politieke partijen om burgers te betrekken bij hun beslissingen en zo begrip te wekken voor hun beleid. Het vertrouwen in deze regerende ‘elite’ is gedaald. Zo ontstond de idee om politici bij sommige beslissingen dan maar helemaal buitenspel te zetten en de bevolking een directe stem te geven. Door de volksvertegenwoordiging over te slaan zouden kiezers een rechtstreekse kans krijgen te beslissen over wetten, beleid en uitvoering. Op die manier won de referendumgedachte veld, ook in landen met een lange traditie van parlementaire democratie.

Maar deze antwoorden op de ontevredenheid, angst en het afbrokkelend politiek vertrouwen bieden geen uitweg. Zowel praktisch onhaalbare beloften als referenda blijken niet bij te dragen aan het terugbrengen van vertrouwen en politieke stabiliteit. Een democratie zonder waarden ondermijnt de rechtsstaat. Dus moet er in een andere richting gezocht worden om onze uit balans geraakte samenleving weer politieke structuur te geven.

Elk land waar het ongenoegen woedt en populistische politiek profiteert zal eigen antwoorden moeten zoeken. In Nederland ligt een uitweg in de grondwet. Daarin zijn normen vastgelegd vanuit waarden gebaseerd op een beschavingsgeschiedenis van vele eeuwen. Daardoor heeft deze krachtige tekst het politiek vermogen om consensusvorming te versterken en verbindingen opnieuw te leggen, zowel tussen politici en burgers als tussen burgers onderling. De weg van eigentijds ‘grondwetactivisme’ is goed begaanbaar en kan uiteindelijk leiden tot het heroveren van politieke stabiliteit. Ook overstijgt dit pad zowel de klassieke links-rechtsverschillen als de moderne tegenstelling tussen progressief en conservatief. Met vereende krachten moet de politieke berusting doorbroken worden.

Negatief simplisme: het Britse referendum over Europa

Om de noodzaak van een politieke herleving van de grondwet met enkele voorbeelden te verhelderen, kan een nabeschouwing op het jaar 2016 – politiek gezien een annus horribilis (een verschrikkelijk jaar) – van pas komen.

In Nederland begon het met een referendum waarbij de hele bevolking werd gevraagd zich uit te spreken over een verdrag met Oekraïne waar 27 andere staten bij betrokken waren. Het associatieverdrag was al in 2014 tussen de EU en Oekraïne gesloten. Het doel was verregaande politieke en economische samenwerking: minder handelstarieven en bevordering van de Oekraïense democratische rechtsstaat. De regels van het referendum in 2016 waren zo gesteld dat met de stemmen van een vijfde van alle kiesgerechtigden een negatief volksadvies kon worden uitgebracht. De Nederlandse bevolking kreeg zo de mogelijkheid zich tegen een complex Europees samenwerkingsverband te keren dat al door beide Kamers aanvaard was. De uitslag zelf en de belofte daaraan recht te doen maakten ons land maandenlang tot de risee van Europa.

Een paar maanden later kreeg Europese samenwerking het nog zwaarder voor de kiezen. De Europese Unie werd geconfronteerd met een Brits besluit tot uittreding. Dit gebeurde op basis van een referendumbesluit waarvoor een derde van de meerderjarige burgers zich actief had uitgesproken. Wat daar gebeurde toont hoe het referendum als politiek instrument een democratische rechtsstaat kan ondermijnen.

Een beslissing uit de EU te treden is niet zomaar een besluit. Het Verenigd Koninkrijk is sterk ingebed in deze Unie; het is zoals vrijwel elk Europees land niet meer toegerust op nationale onderhandelingen over handelsverdragen. Had het Britse parlement zelf tot een LEAVE-besluit willen komen dan was een jarenlange schriftelijke en mondelinge voorbereiding van uitvoeringswetten nodig geweest. Op een gemotiveerd besluit zou dan een stroom van parlementair-kritische vragen zijn gevolgd. Daarop zouden er onderbouwde antwoorden moeten komen om de kritiek te ondervangen en het voorstel voor finale besluitvorming voor te leggen.

Zulke parlementaire procedures gelden al honderden jaren in de parlementaire democratie van het Verenigd Koninkrijk. Nu werd juist bij deze ingrijpende beslissing van alle parlementaire procedures afgezien en de gewone burger gevraagd om te besluiten. Kan die alle aspecten van zo’n vraagstuk overzien?

Er werd dan ook maatschappelijk veel gediscussieerd. Maar de meeste discussies werden overheerst door onderwerpen als migratie en geld naar Brussel. De politiek-juridische consequenties van LEAVE kwamen nauwelijks aan de orde. Bovendien waren er misverstanden over de gevolgen van zo’n besluit, alsook bewuste verdraaiing van de feiten. Burgers die niet tevreden waren over zorg, werk en andere basiselementen van het eigen welbevinden kregen een schijnbare mogelijkheid hier wat aan te doen door middel van een LEAVE-stem. Campagnevoerders droegen bij aan deze misverstanden, bijvoorbeeld door te doen geloven dat met het stoppen van wekelijkse afdrachten aan Brussel geld zou vrijkomen voor gezondheidszorg. Daarbij zagen velen over het hoofd dat het Verenigd Koninkrijk niet alleen aan Brussel betaalde maar ook veel profijt had van de gemeenschappelijke markt, en dat de migrantenproblematiek ook in een positie buiten de EU zou blijven bestaan.

LEAVE won met 52: 48 en dus kwam de regering van het Verenigd Koninkrijk voor de complexe opdracht te staan de Europese Unie daadwerkelijk te verlaten. De opkomst was 72 procent waarmee iets meer dan één op de drie volwassen burgers zich expliciet had uitgesproken voor LEAVE. Dat is geen sterke basis voor een besluit over fundamentele verandering van de nationale positie van het Verenigd Koninkrijk in het internationale krachtenveld. Met name de jeugd trok hierbij aan het kortste eind. Door de drukte van de examentijd en vanuit optimisme bij peilingen die op een remain-besluit wezen waren de jongeren grotendeels thuisgebleven. Veel van hen hadden in EU-gefinancierde programma’s gestudeerd, gewerkt of waren dit van plan. Juist zij hadden belang bij een open Europa.

De Grondwetwijzer

In dat politiek gezien zo schokkende jaar 2016 kwamen na het Britse besluit de Europese Unie te verlaten de Amerikaanse verkiezingen, en werd een politiek en bestuurlijk ongeschoolde zakenman met populistische denkbeelden tot president van de Verenigde Staten gekozen. Trumps politieke credo botst op veel punten met het westers ideaal van een goed functionerende, moreel verantwoorde en op eeuwenoude waarden en normen gebaseerde rechtsstaat. Dat iets meer dan één op de vijf kiesgerechtigde Amerikanen daar bewust voor heeft gekozen zet je op twee sporen aan het denken. Ten eerste leidt de geringe absolute basis die voor de verkiezing van een Amerikaanse president nodig is tot verwondering. Ten tweede werkt het verontrustend dat een staatsbestel, hoewel in het verleden beproefd, een grote groep mensen de kans geeft de politieke en morele waarden met veel rumoer aan de kant te zetten.

Desalniettemin is populistisch leiderschap à la Trump aan het begin van deze eenentwintigste eeuw verre van uniek. Overal staan democratie en rechtsstaat onder de druk van door demagogen aangewakkerde gevoelens van angst en onbehagen. Extreemrechts komt op in landen als Italië, Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk. En in Nederland. In Europa lijkt het soms alsof we ons verleden zijn vergeten. Het gevaar van desintegratie wordt over het hoofd gezien. Nog niet zo lang geleden bestond er geen Europese Unie en was er alle ruimte voor oorlog, zowel politiek als economisch. Nadat de wereld van het demonische Hitlerregime was bevrijd werd in het Westen gekozen voor samenwerking. Daarbij werden krachtige waarden gehanteerd: gelijke behandeling van allen, bescherming van de burgerlijke vrijheden, sociaal-economische basisrechten en een keihard discriminatieverbod. Deze weg van gerechtigheid heeft zijn vanzelfsprekendheid verloren. Van burgerschap gericht op eendracht en verdraagzaamheid gaat het naar tweedracht, twist en intolerantie, vooral gericht tegen nieuwe Nederlanders en mensen van niet-westerse afkomst.

Het is, zoals schrijfster Marilynne Robinson in reactie op de opkomst van Trump zei, hoog tijd ‘onze zaak op orde te krijgen. Aan cynisme en wrok gaat een politieke beschaving te gronde.’ Eendracht, burgerzin, religievrede en welwillendheid werden al door Erasmus benadrukt als waarden van het Nederlandse burgerschap.5 Deze waarden moeten we weer omarmen; ze kunnen de basis leggen voor een positief antwoord op politiek van angst en haat.

De ongeschreven waarden van het Nederlandse burgerschap en de nationale waarden die in grondwettelijke normen zijn vastgelegd staan in dit boek centraal. De politieke beschavingsgeschiedenis, die in onze grondwet zijn beslag kreeg, wordt toegelicht aan de hand van de ‘grondleggers’ van het Nederlands staatsbestel. De hoofdmoot wordt gevormd door verheldering van de grondwetprincipes die richting kunnen geven in democratisch debat en politieke praktijk. Aan de hand van de grondwet worden problemen benoemd als migratie, klimaat, armoede en terrorisme. Vanuit deze voor kiezers relevante kwesties komt het verhaal uit bij de ‘bewuste kiezer’. Een korte analyse van onlinestemhulpen volgt, aangezien een groot deel van de Nederlandse kiezers de eigen partijpolitieke voorkeur daaraan toetst. Het betoog mondt uit in een normatieve uitbreiding van dit soort mogelijkheden, waarmee men zich in verkiezingstijd kan oriënteren: de Grondwetwijzer. Dit is een instrument om politieke partijen in één oogopslag op grondwettigheid te beoordelen. Grondwettelijk besef, zo menen we, kan politieke stabiliteit doen terugkeren en berusting doorbreken. Conclusies blijven voor de lezer.

1–Nationale waarden

‘CULTUUR IS GEEN MAL, GEEN EENHEIDSMODEL WAARUIT IDENTIEKE VORMEN WORDEN GEGOTEN.’

Koningin Beatrix in haar kersttoespraak van 1991

Cultuur, regels en waarden

Om te zien hoe bepaalde waarden bij kunnen dragen aan stabiliteit in onze samenleving is allereerst aandacht vereist voor de inbedding daarvan in het geheel van cultuur, regels en principes. De wisselwerking tussen nationale waarden, cultuur en grondwettelijke normen verheldert de relevantie en kracht van de grondwet. Hoe geven nationale waarden de maatschappij houvast? Hoe verhouden ze zich tot cultuur?

Eens in de zoveel tijd wordt dit land onthaald op een debat over cultuur en waarden. Opvattingen worden dan snel geventileerd en zowel de discussiepunten als de redeneringen worden simpel gehouden. ‘Alle culturen zijn helemaal niet gelijkwaardig,’ zei een minister in 2016 en zij onderbouwde die stelling met haar eigen levenservaring: ‘De onze is een stuk beter dan alle andere die ik ken.’6 In één zin werd hier cultuurrelativisme omgezet in cultuurabsolutisme: van ‘culturen zijn principieel gelijkwaardig’ tot ‘de onze is een stuk beter’. Dit werd gebaseerd op persoonlijke indrukken (‘die ik ken’). Het daarbij gebruikte voorbeeld ging over mannen die om godsdienstige redenen vrouwen geen hand willen geven.

Hierbij is het allereerst belangrijk cultuur te onderscheiden van waarden. Bij cultuur gaat het om omgangsvormen, arrangementen (bijvoorbeeld in de arbeidsverdeling), gebruiken en rituelen waarmee mensen inspelen op hun omgeving. Waarden zijn maatstaven die richting geven en waaraan getoetst kan worden. Het woord ‘waarde’ wordt regelmatig in één adem met ‘norm’ gebruikt, maar dat heeft een andere betekenis: normen zijn regels waarin richtlijnen zijn vastgelegd. Nationale waarden zijn de waarden die staat en samenleving houvast geven. Ze hebben betrekking op de hele publieke gemeenschap, worden gevoed vanuit diverse bronnen en kunnen niet exclusief verbonden worden met één bepaalde cultuur. Voorbeelden van waarden verbonden met het Nederlandse burgerschap zijn eendracht, plichtsbesef, welwillendheid en vrede.7 Grondwettelijke normen zijn regels waarin de nationale waarden zijn vastgelegd. Dat zijn beginselen; daar begint het dus mee: kernwaarden, richtlijnen van goed en kwaad. Voorbeelden van grondwettelijke normen zijn de scheiding van kerk en staat, de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst, gelijke behandeling en het discriminatieverbod – maar ook milieubescherming en spreiding van welvaart.

In dit licht is zowel cultuurrelativisme als cultuurabsolutisme een bedenkelijke opvatting. Cultuurrelativisme slaat op maatschappelijke aanvaarding van alle geboden, verboden, gedragingen en rituelen die met een cultuur samengaan, hoe ook gemotiveerd. In dit land is het echter niet de cultuur maar de wet die de basis vormt van het nationaal gezag. Bovendien mogen burgers elkaar op bedenkelijk geachte culturele opvattingen en praktijken aanspreken, ook als die op zich niet illegaal zijn of de vorm hebben gekregen van regels (= normen). Dit geldt ook wanneer deze voortkomen uit religieuze motieven. Godsdienst noch ideologie kan een beroep op cultureel bepaalde regels legitimeren.

Wordt één bepaalde cultuur tot superieur verklaard – cultuurabsolutisme – dan resulteert dat in spanning met de nationale waarden. Maar ook subculturen en tradities kunnen spanningen opwekken. Op grondwettelijke normen kan dan worden teruggevallen. Een voorbeeld is het feest van Sint-Nicolaas, met als belangrijk onderdeel een zwarte knecht die Piet heet. Hij heeft zich in de laatste eeuw ontwikkeld tot karikatuur van een negroïde personage. Dat wordt meer en meer als krenkend ervaren en een schending van het grondwettelijk gelijkwaardigheidsbeginsel en het discriminatieverbod (artikel 1 van de grondwet*). Dit conflict is niet zozeer een zaak van justitie en politie – die beperken zich tot handhaving van de openbare orde. Het is vooral aan burgers zelf om breed aanvaarde praktijken te toetsen op moraal of grondwettelijkheid. (* In het vervolg wordt een grondwetsartikel aangegeven met haakjes en een vetgedrukt cijfer, in dit geval (1).)

Een superieure cultuur?

In vervolg op bovengenoemde lofzang van het cultureel superieure in ons land werd politieke leiders gevraagd wat hen in het bijzonder aansprak in onze nationale cultuur. In die gesprekken kwam onder meer het zogenoemd joods-christelijk karakter daarvan aan de orde. Cultureel gezien is dat een vreemde term aangezien de rituelen en gebruiken van joden en christenen juist van elkaar verschillen. Bovendien is er nooit één evidente nationale cultuur in Nederland geweest. Zo heeft het ‘katholieke’ zuiden van Nederland al eeuwenlang andere rituelen en gebruiken dan het ‘protestantse’ noorden. Beter te volgen in deze discussies was dan ook de verwijzing naar nationale waarden als vrijheid en gelijkwaardigheid. Daarbij kwamen ook bronnen ter sprake zoals het Plakkaat van Verlating (1581), een indrukwekkend document dat invloed had op de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring.

Wat nauwelijks aandacht kreeg onder politici was onze hedendaagse grondwet. Niet alleen onder burgers, maar ook onder Kamerleden blijkt die niet te leven. Grondwettelijke normen zoals het discriminatieverbod (1) worden nota bene in ons parlement dagelijks overtreden.8

De grondwet uit het oog verloren

Dit manco staat in schril contrast met politieke discussies in Duitsland. Daar weten niet alleen regering en parlement zich gebonden aan grondwettelijke normen, maar ook voor burgers worden die verplichtend geacht. Het was Angela Merkel die als bondskanselier onophoudelijk aandacht vroeg voor de grondwet, te beginnen met het openingsartikel. Ze begon met het massaal welkom heten van Syrische vluchtelingen in Duitsland. Dat leverde natuurlijk problemen op. Ze reageerde daarop met ‘Wir schaffen das’ (‘Wij regelen het’). Toen ze in 2015 een asielzoekerscentrum in Heidenau bezocht werd ze bij aankomst meteen geconfronteerd met boegeroep van boze burgers. Met de leuze ‘Wir sind das Pack’ hadden die als geuzennaam het Duitse woord voor vreemdelingenhaters geadopteerd (das Pack Ausländerhasser).9 ‘Wir schaffen das’ was door hen verkeerd geïnterpreteerd. Merkel heeft dit nooit als letterlijke waarheid bedoeld; veeleer als verwijzing naar de waarden waarop hun staat is gegrondvest. Ze reageerde dan ook met een korte toespraak gebaseerd op artikel 1 van de Duitse grondwet: ‘De menselijke waardigheid is onaantastbaar.’ Ze riep op alle krachten te bundelen om duidelijk te maken dat er geen sprake kan zijn van tolerantie jegens mensen die de waardigheid van anderen in twijfel trekken. Sindsdien is ze bij alle kritiek op de praktijk van het vluchtelingenbeleid deze lijn van gerichtheid op het Duitse artikel 1 blijven volgen.

In Nederland gaat het er anders aan toe, met grote afstandelijkheid tot de eigen grondwet. Het dieptepunt hiervan toonde zich in het eerste jaar van de Duitse bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog. De nazi’s wilden maatregelen nemen om joden uit het openbaar bestuur te weren. Ze stuitten op weinig verzet. De Nederlandse ambtenarij en de rechterlijke macht negeerden de benoembaarheid van elke Nederlander in elke openbare functie (3). Vandaag de dag is er niet minder sprake van onbekendheid met de grondwet. Om hier iets aan te veranderen zullen Kamerleden op hun belofte van trouw aan de grondwet aangesproken moeten worden. In de grondwet zitten te veel principes, kernachtige bepalingen en waarden die van alle tijden zijn om ze links te laten liggen. Dit document, basis van de Nederlandse natiestaat, moet een inspirerend reservoir worden vanwaaruit onze politiek kan worden bekritiseerd, bemoedigd en gevoed. Grondwetprincipes hebben immers een verbindende werking, met name in tijden dat belangen botsen en de gemoederen hoog oplopen, zoals onderstaand voorbeeld laat zien.

Humaniteit

‘Laten we de waarden die ons verenigen niet uit het oog verliezen,’ zei Paul Ryan in 2016 nadat vijf blanke agenten waren vermoord na politiegeweld tegen Afro-Amerikanen. Over democraten in het algemeen en president Obama in het bijzonder had deze republikeinse voorman nog nooit iets positiefs gezegd. Nu wilde hij uitgaan van our common humanity. Het was een hoopgevend gebaar: humaniteit als toetssteen waaraan elke norm is onderworpen.

De realiteit toont echter hoe lastig dit kan zijn. Een bekend voorbeeld van een grondwettelijke norm is de vrijheid van meningsuiting (7