Andrea B. Maier

EEUWIG HOUDBAAR

De ongekende toekomst van ons lichaam

Prometheus

© 2017 Andrea B. Maier

Omslagontwerp Suzan Beijer

Foto omslag Dean Bradshaw/CPi REPS

Illustratie p. 150 René van Beers

Zetwerk en e-book Mat-Zet bv, Soest

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 3398 6

In dit boek wordt geschreven over patiënten in de mannelijke vorm en over artsen in de vrouwelijke vorm. Dit enerzijds als erkenning van het feit dat mannen ondanks al onze inspanningen nog steeds een lagere levensverwachting hebben en anderzijds dat vrouwen nu en in de toekomst steeds vaker de meerderheid vormen in artsenkamers en collegezalen.

1

Waarheen leidt de weg?

Dit boek gaat over ouder worden. Niet over de kwalen van het ouder worden, al komen ze onherroepelijk af en toe voorbij. Nee, het gaat over de wetenschap van het ouder worden. Over gezondheid, gezondheidszorg en onderzoek. Over artsen zoals ikzelf, over verpleegkundigen en al die anderen die betrokken zijn bij de gezondheidszorg. Maar het gaat ook over u, de lezer. Want vroeg of laat krijgt iedereen met de consequenties van veroudering te maken. Bijna alles wat leeft, veroudert. Althans, dat is de situatie op dit moment. Hoe dat in de toekomst uitpakt weten we nog niet. Wetenschappers zijn op zoek naar manieren om veroudering te stoppen en misschien zelfs terug te draaien. Ook daarover gaat dit boek. Kortom, het gaat over de nu reeds bekende mogelijkheden van ons lichaam en zijn nog onbekende toekomst. Maar laat ik u eerst inwijden in het dilemma van de toekomstige geneeskunde.

Mijn digitale lichaam

Om met een cliché te beginnen: de wereld verandert sneller dan ooit. We staan aan de vooravond van een volledig digitale en computergestuurde samenleving – misschien is het zelfs al zover. Op mijn telefoon staan allerlei apps die mij door het leven loodsen. Mijn bankapp, die me in staat stelt mijn rekeningen te betalen waar ik maar wil. De verwarmingsapp, die ik gebruik om de verwarming thuis alvast aan te zetten als ik wegrijd van mijn werk. De gezondheidsapp, die mijn slaapritme en mijn lichaamsbeweging registreert. Mijn hartslag en bloeddruk worden bijgehouden door mijn smartwatch en de weegschaal confronteert me meedogenloos met mijn Body Mass Index (BMI) en mijn vetpercentage. Is dit toekomstmuziek? Nee, het is allemaal hier en nu aanwezig en te gebruiken. Voor iedereen, en soms zelfs gratis.

Toegegeven, ik houd van dit soort snufjes en heb er misschien wel wat veel. Wat wás ik enige tijd geleden trots op mijn gloednieuwe iWatch. Bijna niemand had hem toen nog, maar inmiddels ben ik bepaald niet meer de enige met een intelligent horloge. Voor veel mensen zijn dit heel toegankelijke toepassingen die meer en meer oprukken in het dagelijks leven. Denk bijvoorbeeld aan de slimme weegschalen die niet alleen het gewicht meten, maar ook het zuurstofgehalte in het bloed en de lucht, zodat u – als u longpatiënt bent – een raam open kunt zetten en daarmee voorkomt dat u in de problemen raakt. De ontwikkelingen gaan razendsnel. De techniek in de iWatch die ik een jaar geleden kocht is nu al achterhaald en ik weet dat er contactlenzen in ontwikkeling zijn die continu de bloeddruk en de hartslag meten en de schommelingen in de suikerspiegel in de gaten houden. Op dit moment implanteren jonge onderzoekers ingenieuze microchips bij elkaar die alle bovenstaande apparaten overbodig maken. Ze registreren zowel bloeddruk, temperatuur, bloedsuiker en wat al niet meer en zenden de gegevens naar de computer van de gebruiker, of, als de gebruiker dat wil, van zijn arts.

Op naar beter en meer. Binnen afzienbare tijd ziet de wc-pot aan onze ontlasting of onze darmen goed werken en of we te weinig of juist te veel zout in onze maaltijden gebruiken – om vervolgens te adviseren om vanavond pasta met wat extra kaas te eten of meer water te drinken.

De digitale revolutie, die de afgelopen decennia ons leven op zijn kop heeft gezet en die nog lang niet achter ons ligt, heeft enorme gevolgen voor de manier waarop we ons leven (kunnen) inrichten. Dat geldt voor de wijze waarop we vliegtickets boeken, onze bankzaken regelen en inkopen doen, en het geldt dus zeker ook voor de gezondheidszorg. De laatste is bepaald nog niet zo ver geautomatiseerd en gedigitaliseerd als de KLM of de Rabobank, maar de digitalisering gaat niet aan haar voorbij.

Niet vullen maar poetsen!

De medische wereld staat op een kruispunt van wegen. Het is een onoverzichtelijk kruispunt, vol overstekende meningen, door rood rijdende belangen en toeterende idealen. Dit is het dilemma: kiezen we voor een reactieve gezondheidszorg, waarin elke kwaal wordt onderhouden maar zelden genezen, of een preventieve gezondheidszorg die voorkomt dat de kwalen optreden? De laatste decennia zijn we zeer goed geworden in het repareren van aangetaste lichaamsdelen, zoals heup- en kniegewrichten, maar ook hele organen als lever, long of hart. Als deze ontwikkeling doorzet kunnen we wellicht zelfs zó goed worden dat we alle ziekten kunnen behandelen en dus niet meer gezond hoeven te leven.

Tegenover deze letterlijke geneeskunde staat de preventieve zorg, die iets anders nastreeft: voorkomen dat we überhaupt ziek worden. Simpel gezegd: laten we onze tanden en kiezen keer op keer vullen en later zelfs trekken in ruil voor een kunstgebit, of poetsen en flossen we onze tanden drie keer per dag zodat we dat nooit nodig zullen hebben?

Voor mij is de eerste optie, de reactieve gezondheidszorg, een doemscenario. We hebben er de afgelopen eeuw heel veel mee bereikt, maar doorgaan op de huidige weg van achteraf reageren lijkt mij apert verkeerd. Laat ik maar even – met wat overdrijving – mijn nachtmerrie schetsen. Als de maatschappij kiest voor de reactieve geneeskunde is over dertig jaar de technologische en farmaceutische industrie, samen met ons als artsen, almachtig. Ziekenhuizen draaien overuren en consumenten zijn verworden tot luie, op de bank zittende patiënten die volledig afhankelijk zijn van pillen en reparatiebehandelingen door doktoren. De geïmplanteerde microchips geven in dit scenario geen informatie over gezond leven, maar monitoren uitsluitend wanneer een orgaan door ons gedrag zo veel schade heeft opgelopen dat het aan vervanging toe is. De computer stuurt dan een bericht naar de orgaanhandel, die de onderdelen kweekt. Vier dagen later loop je over straat met een nieuwe lever, alvleesklier, nier of long, die met behulp van injecties of minimaal invasieve chirurgie is ingebracht.

Luiheid wint het in dit scenario van discipline om redelijk gezond te eten en fysiek actief te zijn. Waarom zou iemand zich nog inspannen als er geen nadelen kleven aan een slechte fysieke conditie? De talloze mensen die longkanker, aderverkalking en diabetes krijgen hoeven zich geen zorgen te maken. Immers, de alvleesklier van diabetici wordt periodiek vervangen. Roken en fors drugs- en alcoholgebruik zijn algemeen geaccepteerd; vervanging van de longen en de lever is toch eenvoudig te regelen.

Als de keuze valt op de reactieve geneeskunde gebruikt iedereen in 2045 een keur aan medicijnen. Die zijn misschien nog niet allemaal helemaal doorontwikkeld en dus valt er af en toe een slachtoffer door verkeerde combinaties, maar dat nemen we op de koop toe. Dat doen we anno 2017 trouwens ook al. In dit doemscenario is de patiënt volledig afhankelijk van de arts, die op haar beurt weer afhankelijk is van de technologische, farmaceutische en wetenschappelijke reuzen.

Het directe gevolg van deze ultiem gemedicaliseerde samenleving is dat mensen minder productief worden. Dat lijkt vreemd, aangezien we alles kunnen repareren, maar veel ziekten die mensen oplopen gedurende het ouder worden hadden voorkomen kunnen worden, en ziekte en herstel gaan nu eenmaal ten koste van productiviteit. Deze ontwikkeling zou de samenleving op termijn kunnen ontwrichten. En dat is niet onwaarschijnlijk, want zoals de zaken er nu voor staan, dreigt het doemscenario het te winnen van het preventieve pad. Het is, gelet op de ontwikkelingen van de afgelopen honderd jaar, goed denkbaar – en misschien zelfs voor de hand liggend – dat wij onze lichamelijke conditie volledig toevertrouwen aan de reactieve gezondheidszorg. Reparatie is eerdaags allemaal mogelijk, maar ik weiger te geloven dat we echt zo willen leven – nog los van de onaanvaardbare kosten die zo’n zorgsysteem met zich meebrengt.

Ik ben er dan ook van overtuigd dat het de andere kant op moet gaan. De zorg, die nu nog primair gericht is op symptoombestrijding en reparatie, moet proactief en preventief worden, waarbij iedereen zelf verantwoordelijk is voor het gedeelte van de gezondheid dat hij zelf kan beïnvloeden. En dat kan! Sterker nog, het gebeurt al – zij het op pioniersniveau. We begrijpen steeds beter waar ziekten vandaan komen en hoe ze zich ontwikkelen. En we komen met grote stappen dichter bij het ontrafelen van het mysterie dat iedereen op enig moment gaat ervaren: het aftakelen van ons lichaam, veroudering.

Overigens is het niet zo dat preventie een nieuw gegeven is. Het voorkomen van ziekten is al sinds jaar en dag een volstrekt ingeburgerd onderdeel van onze gezondheidszorg. U realiseert het zich misschien niet, maar met het poetsen van uw tanden drie keer per dag bedrijft u preventieve geneeskunde. Het vaccineren van kinderen tegen overdraagbare ziekten en kwetsbare volwassenen tegen griep is een algemeen aanvaarde preventieve maatregel, net als handen wassen na toiletbezoek, het gebruik van een klamboe op uw tropische vakantiebestemming en het dragen van gehoorbeschermers bij een popconcert. Preventie is een vanzelfsprekend onderdeel van onze zelfzorg, maar is nog niet het ‘leidmotief’ voor ons leven. En dat moet het wel worden.

Schokjes en piepjes

Preventief handelen zit niet in onze natuur ingebakken. Het moet aangeleerd worden en je moet er herhaaldelijk op gewezen worden. De mens is kennelijk te gemakzuchtig om automatisch of geheel uit zichzelf de ‘verstandige keuze’ te maken, waarschijnlijk omdat preventie in de vorm van een gezonde levensstijl pas na langere tijd een merkbaar effect heeft, terwijl we van nature meer gericht zijn op de consequenties op de korte termijn. Rokers worden pas na jaren geconfronteerd met de schadelijke gevolgen van hun gedrag; dat maakt het makkelijk om het enorme risico op bijvoorbeeld longemfyseem en longkanker te ontkennen en de beslissing om te stoppen voor zich uit te schuiven.

De technologie kan een handje helpen bij het stimuleren van ‘goed’ gedrag. Een mooi voorbeeld daarvan is het gebruik van de autogordel. Sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw waren autogordels beschikbaar en bewezen zij hun nut. Het aantal verkeersslachtoffers daalde behoorlijk door de introductie van deze ‘life savers’. Maar ondanks dit succes gebruikten nog steeds veel automobilisten de gordel niet en bleef het aantal slachtoffers onnodig hoog. De draagplicht en een hoge boete bij het verzaken daarvan, die in de jaren zeventig werden ingevoerd, haalden nog steeds weinig uit. Pas toen autofabrikanten waarschuwingslichtjes en -piepjes inbouwden steeg het gebruik tot bijna 100 procent. Er was kennelijk een continue en soms hinderlijke herinnering nodig om autogebruikers tot preventief gedrag aan te sporen.

Hetzelfde zien we als het gaat over algemene gezondheidspreventie. Om de kans op gezond oud worden te laten stijgen, houdt mijn smartwatch mijn lichamelijk inactieve momenten nauwlettend in de gaten. Als ik tijdens een vergadering te lang stilzit (en dat gebeurt met enige regelmaat), geeft mijn horloge me een elektrisch schokje. Niet pijnlijk, maar wel irritant. Het is bedoeld om mij te laten verzitten of een rondje te laten lopen. De technologie helpt mij dus om mijn gedrag beter inzichtelijk te maken, te begrijpen en de gevolgen ervan in te zien. Zo wordt het een stimulans om te kiezen voor een gezonde leefstijl. En dat is hard nodig. Recent is gebleken dat Nederlandse jongeren kampioen stilzitten zijn in Europa.

Het gaat niet alleen om de steeds terugkerende stimulans om me bewust te zijn van mijn leefstijl. Nog waardevoller is de analyse van mijn gedrag op de langere termijn. Wat drijft mij om op bepaalde dagen mijn lichaam goed of juist slecht te onderhouden, het te voeden met de juiste of de verkeerde ingrediënten en te bewegen met de optimale frequentie en intensiteit of juist het tegenovergestelde? Als we deze informatie van alle smartwatchgebruikers in de wereld bundelen en koppelen aan ziektegegevens, ontstaat een enorme database met een schat aan informatie. In eerste instantie zijn die gegevens relevant voor wetenschappers, maar uiteindelijk plukken de gebruikers zelf daar ook de vruchten van. Zo kunnen de gebruikers in de nabije toekomst aan de hand van deze big data nog beter gecoacht worden met voedingsadviezen, slaapanalyses en bewegingsprogramma’s om ziektes te voorkomen. Alles zou gebaseerd zijn op de beste resultaten uit die heel grote database en vervolgens toegespitst op de gebruiker, aan de hand van diens individuele patroon. En hoe meer gegevens er verzameld worden, hoe nauwkeuriger het advies zal zijn.

Het is opvallend dat privacy hier ondergeschikt gemaakt wordt aan het algemeen belang, namelijk de vooruitgang door het analyseren van wereldwijd verzamelde gegevens. Terwijl er in de gezondheidszorg heel behoudend, soms zelfs té behoudend omgegaan wordt met persoonsgegevens en medische dossiers, verplichten de aanbieders van smartwatches en stappentellers de gebruikers akkoord te gaan met het verzenden van de vaak zeer persoonlijke informatie die het apparaat verzamelt. Bij het installeren geef je toestemming om je persoonlijke gegevens automatisch naar de Verenigde Staten te verzenden en te verwerken in commerciële datacenters. Ik heb daar zelf niet zo veel moeite mee, zolang die informatie niet herleidbaar is tot het individu en het om relatief onschuldige data gaat. Maar privacy en anonimiteit zijn absoluut noodzakelijk in andere gevallen, bijvoorbeeld in de relatie tussen verzekeraar en verzekerde, en werknemer en werkgever. Ik ben er nog niet van overtuigd dat de huidige manier van gegevensverzameling geheel veilig is en ons voldoende beschermt, maar als ik kijk naar de enorme populariteit van mobiele gezondheidstoepassingen, ben ik blijkbaar een van de weinige gebruikers die zich hier zorgen over maakt.

De voors en tegens zijn dus duidelijk: big data zijn essentieel voor de vooruitgang op groeps- en individueel niveau, maar zou, behalve ten behoeve van een individuele terugkoppeling, niet herleidbaar moeten zijn.

De piepjes of de pizza?

Ik ervaar het monitoren van mijn gezondheid als een spelletje, waarbij ik steeds bescheiden doelen nastreef: een recordaantal stappen op een dag, een lager BMI of een licht verbeterde conditie. Ik ga de competitie aan met mijzelf, maar ik kan ook mijn buurman of vrienden uitnodigen eraan deel te nemen. Het is namelijk eenvoudig om mijn gegevens uit te wisselen met iemand anders. Zo stimuleren we elkaar in gezond gedrag.

Sinds ik in Australië woon, merk ik hoe fijn het is om, na jaren in de Nederlandse files gestaan te hebben, weer een berg op te fietsen op weg naar mijn volgende afspraak en te merken dat mijn conditie met sprongen vooruitgaat. Dat is mede het resultaat van wekenlange stroomstootjes in mijn linkerpols, die als geen ander de duivel van de luiheid in mij weten te verjagen.

Maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik zojuist op de bank een (vast en zeker te vette) afhaalpizza gegeten heb, terwijl ik weet dat dat niet goed voor me is. Dat is nu precies de complexe verhouding tussen ratio en emotie. Mijn verstand zegt me dat ik beter een salade kan eten, maar ik zwicht na een lange dag werken onherroepelijk voor de pizza Margherita. Het is een ingewikkeld en nauwelijks ontgonnen terrein, dat schaduwgebied tussen emotie en ratio, en er is ons wetenschappers veel aan gelegen om dit soort processen te doorgronden.

De kosten

Uiteraard moet elke beschouwing over de gezondheidszorg ook gaan over geld; zonder geld geen gezondheidszorg. Het is de vraag wat uiteindelijk goedkoper is: genezen als er een ziekte ontstaat, of zorgen dat ons lichaam überhaupt niet kapotgaat. Preventieve zorg betekent dat een gezonde persoon al kosten maakt voordat zich een ziekte aandient. Het lijkt misschien een zinloze uitgave om een gezonde man van vijfentwintig jaar uit te rusten met onderhuidse chips en te koppelen aan een monitor die op tijd signaleert als er iets mis dreigt te gaan, een technologie die naar verwachting binnen vijf jaar algemeen beschikbaar is. Hij heeft immers nergens last van, ziet er gezond uit en is in de kracht van zijn leven – evolutionair zelfs in de optimale levensfase om zich voort te planten. Maar hoe zinloos ze ook lijken: die chips kunnen op zijn dertigste al opmerken dat zich cellen met slijtage hebben gevormd in zijn lichaam. Daardoor kan hijzelf veel eerder ingrijpen en wordt voorkomen dat over drie decennia de ouderdomskwalen zich gaan ophopen. Was hij niet gemonitord, dan zou hij op zijn zestigste een ernstiger – en veel duurder – geval zijn. In één moeite door kan zijn conditie worden gecontroleerd en krijgt hij een seintje wanneer het tijd is om broccoli te eten, of een multivitaminepil te slikken. Door vroegtijdig ingrijpen bespaart hij zichzelf de belastende behandeling twintig jaar later én het scheelt de maatschappij enorm in zorgkosten.

Als deze man op een dag de vrouw van zijn leven tegenkomt en ze willen graag een kind, dan is de lichaamshuishouding zodanig in kaart gebracht dat precies duidelijk is of zij een goede genetische, lichamelijke match zijn, en hoe de bevruchting zo goed mogelijk kan plaatsvinden: in bed of in het laboratorium. Het voelt misschien als al te kunstmatig, maar in feite gaat het al lang zo in zijn werk. Denk bijvoorbeeld aan de anticonceptiepil, waarmee we onze voortplanting succesvol kunnen uitstellen of voorkomen. Het omgekeerde gebeurt net zo goed. In-vitrofertilisatie, reageerbuisbevruchting, maakt het mogelijk om bevruchtingen te realiseren buiten het lichaam om. Dankzij de techniek kunnen mensen die voorheen kinderloos bleven, toch kinderen krijgen. Het is een legitieme vraag of dit ingrijpen in de natuurlijke gang van zaken onze evolutionaire ontwikkeling ten goede komt. Maar één ding staat vast: het nauwkeurig monitoren van de voortplanting kan de start van het verouderingsproces ten goede komen, want dat proces begint al bij de conceptie.

Die technologie gaat uiteraard verder dan het slechts geven van preventief gezondheidsadvies. De toekomstige chips op en in ons lichaam kunnen ook actief ingrijpen als dat nodig is, bijvoorbeeld door versleten of defecte cellen te repareren. Het ziekenhuis wordt meer en meer een ICT-helpdesk die op afstand patiënten kan behandelen. Dit lijkt overigens spectaculairder dan het is. Het is namelijk al jaren zo dat implantaten zelfstandig ingrijpen bij een potentieel risico. Pacemakers worden al vele tientallen jaren ingebracht in het lichaam en de afgelopen jaren zijn er veel automatische defibrillators geplaatst bij mensen die lijden aan gevaarlijke hartritmestoornissen. Deze volledig zelfdenkende apparaten voorkomen dat mensen vroegtijdig overlijden en zijn als het ware de voorouders van de aankomende generatie slimme microchips.

Natuurlijk blijven operatiekamers en bedden in het ziekenhuis ook in de toekomst bestaan. Een gebroken pols kun je nu eenmaal niet digitaal in het gips zetten. Maar de tijd dat de patiënt in het ziekenhuis verblijft neemt al jaren enorm af, omdat de behandelmethoden beter worden. Deze trend zal nog veel verder doorzetten, onder meer omdat het genezingsproces ook op afstand geobserveerd kan worden en er zo nodig ook op afstand ingegrepen kan worden. Meer en meer zullen we patiënten dan ook primair op afstand behandelen. Nu al kunnen we heel specialistische zorg over de hele wereld op afstand aanbieden. Amerikaanse chirurgen opereren met behulp van robots al vanuit hun thuisbasis in de VS oorlogsslachtoffers in Irak. En Amerikaanse ziekenhuizen, zoals Mayo Clinics, een zeer moderne en ondernemende keten van ziekenhuizen, adverteren met telehealth-consulten en operaties waar ook ter wereld. De patiënt heeft contact met zijn specialist via het internet en al zijn medische gegevens worden elektronisch verzameld. Als het dan toch nodig blijkt om een arts daadwerkelijk te bezoeken, dan wordt hij voor korte tijd ingevlogen of bezoekt hij een met Mayo Clinics verbonden ziekenhuis in zijn omgeving. Alles onder regie van artsen in Amerika. En wie ooit op de intensive care van een stadsziekenhuis heeft gelegen, weet wellicht dat de behandelend specialisten niet alleen in dat ziekenhuis werken, maar ook in andere ziekenhuizen in de buurt. Door middel van camera’s en elektronische patiëntendossiers (EPD’s) zien en horen de artsen op afstand net zoveel als aan het bed. Geen sciencefiction dus, maar wel een goed voorbeeld van een totaal andere gezondheidszorg.

Lichaam en geest

Niet alleen het lichaam kan op korte termijn intensief gevolgd en beïnvloed worden met behulp van computertechniek. Ook de geest is meer en meer toegankelijk geworden. Ons brein is in wezen niets meer dan een supercomputer, een enorme database aan neurotransmitters, die je ook als zodanig kunt benaderen en beïnvloeden. Zo wordt in de psychiatrische zorg al decennia gewerkt met elektroshocktechnieken om de levenskwaliteit van ernstig zieke patiënten te verbeteren, en kunnen we parkinsonpatiënten door middel van geïmplanteerde elektroden helpen om het willekeurig aanspannen van spieren te verminderen. We snappen kortom steeds beter hoe ons brein werkt, we begrijpen waarom we reageren zoals we doen en we kunnen dat dus ook beïnvloeden, ook al staat het nu nog in de kinderschoenen.

De techniek om aan gezondheidspreventie te werken is er dus, en voor zover die nog niet bestaat, zal die in de komende jaren in rap tempo beschikbaar komen. De overkoepelende, grote vraag is natuurlijk of iedereen kan worden overtuigd om gezonder te leven en adviezen op te volgen. Gedisciplineerd sporten en gezond eten is al een opgave voor iemand die niets mankeert (denk aan het zojuist beschreven, o zo herkenbare pizzamoment), maar zelfs zieke patiënten (die dus extra gemotiveerd zouden moeten zijn om hun leven te beteren) blijken moeite te hebben met het opvolgen van adviezen. We weten dat ten minste één op de drie patiënten de voorgeschreven behandeling niet of niet goed opvolgt.1 Jaarlijks verspillen patiënten samen met hun artsen voor vele miljoenen euro’s aan medicijnen omdat zij hun pillen niet of op de verkeerde manier innemen. Daarmee verkwist de samenleving dure en schaarse zorgcapaciteit. De neiging om medicijnen te laten staan en behandelingen maar gedeeltelijk op te volgen zal alleen maar sterker worden als we in staat zijn om nog meer ziektes te genezen en defecte organen te repareren. Er is in dat scenario immers altijd nog een oplossing.

Educatie speelt een belangrijke rol om de kloof tussen kennis en handelen te verkleinen en op die manier het preventieve pad te propageren. Gebrek aan kennis blijkt onder laagopgeleiden vaak de reden om adviezen niet op te volgen. Maar dat is nog niet de complete oplossing, want ook onder hogeropgeleiden, die iets vaker ‘therapietrouw’ zijn, staat eigenwijsheid vaak nog in de weg bij het daadwerkelijk volgen van medische adviezen. De kunst zal zijn om iedereen te verleiden voor de zelfredzaamheid te kiezen en de technologie te omarmen.

Op naar de toekomst

In algemene zin staat dus vast dat de geneeskundige zorg steeds beter en beter wordt. Zo is kankerbestrijding meer en meer gericht op de individuele patiënt en daarmee effectiever. De reactieve geneeskunde wordt ook steeds beter en goedkoper. Een ge-3D-printe nephand is nu al te koop voor een paar euro en in 2045 zullen we in staat zijn om organen te printen, die vervolgens met zeer subtiele chirurgie kunnen worden geïmplanteerd. Of zelfs een stap verder: met een injectie vernieuwen we stamcellen, die op hun beurt een orgaan kunnen repareren of vervangen. En toch is dat niet waar volgens mij de toekomst van de geneeskunde ligt.

Naar mijn mening moeten de mogelijkheden van preventieve technologische uitvindingen worden onderkend en omarmd. Het verzamelen en delen van persoonsgebonden medische informatie zal een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven worden en zal het gedrag en daarmee de preventieve gezondheidszorg sterk gaan beïnvloeden. Is dit een griezelige ontwikkeling? Misschien lijkt het zo, maar ik denk van niet. In 1830 dachten mensen dat ze onvruchtbaar werden als ze in de trein stapten. Vijftig jaar geleden dachten mensen dat je van het lezen van stripboeken blind werd en twintig jaar geleden wilde niemand aan de mobiele telefoon uit angst voor hersentumoren. Het is allemaal een kwestie van wennen.

Het Nieuwe Verouderen is niet eng. Het is de nieuwe realiteit, en die biedt geweldige kansen. Mijn voorspelling is dat in 2045, door de nieuwe technologieën, de gemiddelde levensverwachting voor een kind dat dan geboren wordt 110 jaar is. Dat is een gemiddelde. Er zullen individuen zijn die wel 140 jaar oud worden. En dat in goede gezondheid! Een formidabele prestatie, zeker als we even over onze schouder kijken. Anderhalve eeuw geleden was de levensverwachting van pasgeborenen slechts 41 jaar.2 Dit werd met name veroorzaakt door een enorme babysterfte en een gebrek aan goede hygiëne. Preventieve maatregelen hebben dit probleem grotendeels opgelost. Artsen en geneesmiddelen deden de rest. Vreemd eigenlijk dat we in de huidige geneeskunde juist de preventie zo ver achter ons gelaten hebben en zo hebben verwaarloosd.

2

Zoekt en gij zult vinden?

Sinds mensenheugenis zijn artsen en wetenschappers op zoek naar manieren om mensen (weer) gezond te maken en gezond te houden. Miljoenen artsen hebben zich gebogen over miljarden patiënten. Ze hebben zich het hoofd gebroken over voor hen onbekende, soms onbegrijpelijke symptomen en hebben met vallen en opstaan steentjes bijgedragen aan de kennis van gezond zijn en gezond worden. Van Hippocrates, met zijn revolutionaire inzichten die leidden tot de eerste morele code voor artsen (de eed van Hippocrates, die wij nog steeds afleggen bij de beëdiging tot arts), tot de Nobelprijswinnaars van onze tijd. En dat gaat maar door. Ik sta op de schouders van mijn leermeesters en bewonder de Nobelprijswinnaars. En mijn studenten staan te trappelen om een nieuwe generatie onderzoekers te worden. Klaar om nog meer te ontdekken, nog meer mensen te genezen. Prachtig!

Die gigantische hoeveelheid onderzoek en kennis heeft in ieder geval tot één ding geleid: een langer leven. Mensen gaan niet meer zo snel dood als vroeger en worden dus gemiddeld steeds ouder. Veroudering is het resultaat van die enerverende zoektocht en de daaruit voortgekomen medische kennis. Stapje voor stapje krijgen we de beschikking over een enorm web van kennis en kunde. Zo bezien is veroudering de prachtige oogst van ons werk. Vreemd eigenlijk, dat de maatschappij nog steeds bang is voor die veroudering en zo veel beren op de weg ziet nu het grootste deel van de bevolking oud of zelfs heel oud wordt. Ik zou zeggen: laten we het vieren, we hebben er hard voor gewerkt en bovendien is er geen weg terug. En of u het nu wilt of niet, de mens wordt nog steeds ouder. Elke dag. Dankzij betere economische omstandigheden, zoals voldoende voedsel en goede huisvesting, maar ook en vooral door al die mogelijkheden van de geneeskunde. En ook die ontwikkeling zal niet tot staan worden gebracht. Altijd zullen er mensen op zoek gaan naar weer nieuwe manieren om ziekten te voorkomen, ze te bestrijden en het leven daarmee weer aangenamer te maken of zelfs iets te verlengen. Dat is geen doel op zich, maar het simpele gevolg van ons geneeskundig onderzoek en onze geneeskundige praktijk.

Maar wat is (bio)medisch onderzoek nu eigenlijk? Artsen die patiënten onderzoeken? Epidemiologen die ziektepatronen in de bevolking opsporen? Medisch antropologen die geneeskundige vraagstukken analyseren en in verband brengen met gedrag en culturele gebruiken? Of is het de laborant die tot op celniveau probeert te begrijpen wat er in ons lichaam gebeurt? Het is allemaal (bio)medisch onderzoek. Maar laat ik het onderzoek voor de helderheid voor u indelen.

De eerste vorm van onderzoek is patiëntgebonden of klinisch onderzoek. Met dit type onderzoek komt iedereen in aanraking, gepland of ongepland. Zorgvuldig voorbereid, zoals in het kader van een studie naar longkanker of suikerziekte, waarbij met duidelijk omlijnde instructies systematisch mensen met een ziekte, maar ook gezonde mensen onderzocht en behandeld worden. De resultaten worden geanalyseerd en als het even meezit gepubliceerd. En anderzijds ongepland: een arts die u onderzoekt omdat u zijn spreekuur bezoekt. Dat zal niet altijd leiden tot spectaculaire wetenschappelijke vondsten, maar soms wel. In wetenschappelijke bladen worden zulke – vaak markante – toevalsbevindingen vaak als case reports anoniem beschreven. Ze vormen zo een interessant deel van de ontdekkingen in de geneeskunde.

De tweede vorm van wetenschappelijk onderzoek in de geneeskunde is de epidemiologische studie. Aan de hand van veel verschillende observaties worden statistische berekeningen gemaakt die voorspellen welke risico’s een groep loopt of welke maatregelen (interventies) effectief of noodzakelijk zijn. Epidemiologische studies zijn essentiële onderdelen van het preventiebeleid. Een goed voorbeeld daarvan is het optreden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Aan de hand van verspreidingspatronen adviseert zij de lidstaten van de Verenigde Naties over gezondheidsrisico’s. Recent deed ze dat naar aanleiding van het zikavirus, dat hersenafwijkingen bij baby’s veroorzaakt. De WHO speelde ook een centrale rol in het bestrijden van de ebola-epidemie, net als enige jaren geleden, toen het vogelgriepvirus grote aantallen slachtoffers dreigde te maken. En het epidemiologische gevaar van het humaan immunodeficiëntievirus (hiv) en de ziekte aids (acquired immune deficiency syndrome) is zo groot geweest dat de Verenigde Naties er zelfs een geheel zelfstandig epidemiologisch instituut voor hebben opgezet: UN-AIDS.