Zadie Smith

Witte tanden

Vertaald door Sophie Brinkman

Prometheus

Voor mijn vader en moeder

En voor Jimmi Rahman

Eerste druk 2000

Achtste druk 2015

Oorspronkelijke titel White Teeth

© 2000 Zadie Smith

© 2000 Nederlandse vertaling Uitgeverij Prometheus en Sophie Brinkman

Omslagontwerp Gülschen Artun

Foto omslag Corbis

Zetwerk en e-book Mat-Zet bv, Soest

Foto auteur Carli Hermès

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 3403 7

‘What is past is prologue’

– Inscriptie in het Washington National Museum

ARCHIE

1974, 1945

‘Vandaag lijkt iedere kleinigheid om de een of andere reden van onschatbaar belang, en wanneer u over iets zegt dat er “niets van afhangt”, klinkt dat als heiligschennis. Je kunt nooit weten… hoe zal ik het zeggen… welke onomkeerbare gevolgen onze daden en dat wat we juist niet doen, toch kunnen hebben.’

– Waar engelen schromen te gaan, E.M. Forster

(vertaling Bas Heijne)

1

HET EIGENAARDIGE TWEEDE HUWELIJK VAN ARCHIE JONES

Vroeg in de ochtend, laat in de eeuw, Cricklewood Broadway. Op 1 januari 1975 zat Alfred Archibald Jones om 6.27 uur gekleed in corduroy in een met uitlaatgassen gevulde Cavalier Musketeer Estate met zijn gezicht omlaag op het stuur en hoopte dat God niet te zwaar over hem zou oordelen. Hij hing voorover als een liggend kruis, met openhangende kaken, de armen aan beide zijden uitgespreid als een gevallen engel; stevig vastgeklemd in zijn vuisten hield hij zijn legermedailles (links) en zijn huwelijksakte (rechts), want hij had besloten zijn fouten met zich mee te nemen. Voor zijn ogen knipperde een klein groen lampje dat een afslag naar rechts aangaf, die hij besloten had nooit te nemen. Hij had zich erbij neergelegd. Hij was er klaar voor. Hij had een muntje opgegooid en hield zich onwankelbaar aan de uitkomst. Dit was een weloverwogen zelfmoord. Een nieuwjaarsvoornemen, in feite.

Maar zelfs toen zijn ademhaling krampachtig werd en het begon te schemeren voor zijn ogen was Archie zich ervan bewust dat Cricklewood Broadway een vreemde keuze zou lijken. Vreemd voor de eerste persoon die zijn ineengezakte gestalte door de voorruit zou zien, vreemd voor de politiemensen die het rapport zouden schrijven, voor de plaatselijke journalist die er vijftig woorden aan zou wijden, voor de familieleden die ze zouden lezen. Ingeklemd tussen een almachtig betonnen bioscoopcomplex aan de ene kant en een gigantische kruising aan de andere kant kon je Cricklewood eigenlijk geen plaats noemen. Geen plaats waar een man heen ging om te sterven. Het was een plaats waar een man kwam om naar andere plaatsen te gaan via de A14. Maar Archie Jones wilde niet sterven in een of ander aangenaam, afgelegen bos of op de rand van een rots omgeven door tere heideplantjes. Wat Archie betrof sterven plattelanders op het platteland en stedelingen in de stad. Zo hoort het. In de dood zoals hij in het leven was en dat soort dingen. Het was wel logisch dat Archie daar zou sterven, in die akelige straat waar hij op zijn zevenenveertigste terecht was gekomen en in zijn eentje in een kleine flat woonde boven een verlaten patatzaak. Hij was geen type voor gedetailleerde plannen – zelfmoordbriefjes en begrafenisinstructies – geen type voor overdreven gedoe. Het enige wat hij vroeg was een beetje stilte, een beetje rust om zich te kunnen concentreren. Hij wilde dat het volkomen vredig en kalm was, als in een lege biechtstoel, of het moment in de hersenen tussen gedachte en spraak. Hij wilde het doen voordat de winkels opengingen.

Boven hem vloog een troep van het plaatselijke vliegende ongedierte op van een onzichtbare rustplaats, maakte een duikvlucht die gericht scheen te zijn op het dak van Archies auto, maar ging op het allerlaatste moment over op een indrukwekkende U-bocht en streek met de sierlijkheid van een effectbal als één vogel neer op de Hussein-Ishmael, een bekende halal slager. Archie was te ver heen om zich er druk over te maken, maar hij zag ze met een warme inwendige glimlach hun last deponeren en paarsrode vegen achterlaten op witte muren. Hij zag ze hun spiedende vogelkopjes strekken boven de goot van de Hussein-Ishmael; hij zag ze kijken hoe het bloed langzaam en gestadig uit de dode dingen liep, uit de kippen, koeien en schapen die in de slagerij als jassen aan hun haken hingen. De Ongelukkigen. Deze duiven hadden een instinct voor de Ongelukkigen, dus lieten ze Archie met rust. Want hoewel hij het niet wist, en ondanks de stofzuigerslang die op de passagiersstoel lag en gas uit de uitlaatpijp in zijn longen pompte, was het geluk die ochtend met hem. Het allerdunste laagje geluk lag over hem als frisse dauw. Terwijl hij langzaam het bewustzijn verloor hadden de stand van de planeten, de harmonie der sferen, het slaan van de ragfijne vleugels van de beervlinder in Centraal-Afrika en een heleboel andere dingen die de rotzooi in de wereld brengen het zo beschikt dat Archie een tweede kans kreeg. Ergens, op de een of andere manier, door iemand, was besloten dat hij zou leven.

De eigenaar van de Hussein-Ishmael was Mo Hussein-Ishmael, een grote stier van een kerel met haar dat rees en daalde in een vetkuif en afliep in een kippenkont. Als het om duiven ging, geloofde Mo dat je naar de wortel van het probleem moest: niet de uitwerpselen, maar de duif zelf. De stront is niet de stront (was Mo’s mantra), de duif is de stront. En zo begon in de Hussein-Ishmael de ochtend van Archies bijna-dood als elke andere ochtend, met Mo die met zijn enorme buik over de vensterbank naar buiten hing en met een hakmes heen en weer zwaaide in een poging een halt toe te roepen aan de kwijlende paarsrode stroom.

‘Wegwezen! Scheer je weg, smerige strontzakken! Ja! ZES!’

Het was cricket, in feite – het spel van de Engelsman aangepast door de immigrant – en zes was het maximaal aantal duiven dat je met één houw te grazen kon nemen.

‘Varin!’ riep Mo omlaag naar de straat, het bebloede hakmes triomfantelijk omhooghoudend. ‘Je bent aan slag, jongen. Klaar?’

Beneden op het trottoir stond Varin, een uiterst zwaarlijvige hindoejongen op verkeerd beoordeelde stage van de school om de hoek, omhoog te kijken als een mismoedige klodder onder Mo’s vraagteken. Het was Varins taak om zich een ladder op te hijsen en uiteengereten stukken duif in een boodschappentas van de Food Giant te verzamelen, de tas dicht te binden en in de vuilnisbakken aan de andere kant van de straat te deponeren.

‘Kom op, Dikmans,’ schreeuwde een van Mo’s keukenknechten, en hij porde Varin met een bezemsteel in zijn kont ter onderstreping van elke lettergreep. ‘Sleep dat dikke Ganesh-hindoe-achterwerk-naar-boven-Olifantjongen-en-breng-wat-van-die-duivenpuree-met-je-mee.’

Mo veegde het zweet van zijn voorhoofd, snoof, en wierp een blik op Cricklewood, op de afgedankte leunstoelen en stukken tapijt, openluchtzitjes voor de plaatselijke dronkelappen; op de speelautomaathallen, de goedkope eettenten en de taxi’s, allemaal onder de stront. Op een dag, zo geloofde Mo, zouden Cricklewood en zijn bewoners alle reden hebben om hem dankbaar te zijn voor zijn dagelijkse slachtpartij; op een dag zou geen man, vrouw of kind ooit nog één deel schoonmaakmiddel op vier delen azijn hoeven te mengen om de troep op te ruimen die op de wereld valt. De stront is níet de stront, herhaalde hij plechtig, de dúif is de stront. Mo was de enige man in de gemeenschap die het echt begreep. Hij had hier een echt zengevoel over – echt in-alle-mensen-een-welbehagen – tot hij Archies auto zag.

‘Arshad!’

Een nogal onbetrouwbaar uitziende magere vent met een krulsnor, gekleed in vier verschillende tinten bruin, kwam de winkel uit met bloed aan zijn handen.

‘Arshad!’ Mo kon zich nauwelijks beheersen en pookte met zijn vinger in de richting van de auto. ‘Jongen, ik vraag het je maar één keer.’

‘Ja, abba?’ zei Arshad, van de ene voet op de andere wippend.

‘Wat is dát, verdomme? Wat doet dat daar? Ik krijg een levering om halfzeven. Ik moet het er achteruit in zien te krijgen. Dat is mijn taak. Begrijp je? D’r zit vléés aan te komen. Dus sta ik perplex…’ Mo wendde onschuldige verbijstering voor. ‘Want ik dacht dat daar duidelijk “Laden en lossen” stond.’ Hij wees naar een oud wordende houten krat met het randschrift VERBODEN TE PARKEREN VOOR ALLE VOERTUIGEN OP ALLE DAGEN. ‘Nou?’

‘Ik weet het niet, abba.’

‘Je bent mijn zoon, Arshad. Ik heb je niet in dienst om niet te weten. Ik heb hém in dienst om niet te weten.’ Hij stak zijn hand uit het raam en gaf Varin, die zich als een koorddanser door de gevaarlijke goot bewoog, een lel tegen zijn achterhoofd die de jongen bijna van zijn verheven plaats mepte. ‘Ik heb jóu in dienst om dingen te weten. Om informatie te verwerken. Om licht te brengen in de grote duisternis van de onverklaarbare wereld van de schepper.’

‘Abba?’

‘Zoek uit wat dat daar doet en zorg dat het verdwijnt.’

Mo verdween uit het raam. Een minuut later keerde Arshad terug met de verklaring. ‘Abba.’

Mo’s hoofd sprong terug door het raam als een boosaardige koekoek uit een Zwitserse klok.

‘Hij vergast zich, abba.’

‘Wat?’

Arshad haalde zijn schouders op. ‘Ik schreeuwde door het raampje en ik zei tegen die vent dat hij moest doorrijden en hij zegt: “Ik ben me aan het vergassen. Laat me met rust.” Zomaar.’

‘Niemand vergast zich voor mijn deur,’ snauwde Mo terwijl hij de trap afliep. ‘Daar hebben we geen vergunning voor.’

Eenmaal op straat liep Mo naar Archies auto, trok de handdoeken weg die de kier in het raampje afsloten en duwde het met brute, dierlijke kracht tien centimeter omlaag.

‘Hoor je dat, makker? We hebben hier geen vergunning voor zelfmoord. Deze zaak is halal. Koosjer, snap je? Als je hier wilt doodgaan, moet je eerst grondig leeggebloed worden, ben ik bang.’

Archie hief met moeite zijn hoofd op van het stuur. En in het ogenblik tussen de aanblik van het zweterige lijf van een bruine Elvis en het besef dat hij nog in leven was, kreeg hij een soort goddelijke openbaring. De gedachte kwam in hem op dat het Leven voor het eerst sinds zijn geboorte Ja had gezegd tegen Archie Jones. Niet gewoon iets als ‘oké’ of ‘je-bent-nou-eenmaal-begonnen-dus-kun-je-het-net-zo-goed-afmaken’, maar een klinkend ‘ja’. Het leven wilde Archie. Het had hem afgunstig uit de kaken van de dood gegrist en aan zijn borst gedrukt. Hoewel hij niet een van zijn betere exemplaren was, wilde het leven Archie en wilde Archie, tot zijn eigen stomme verbazing, het leven.

Hij draaide verwoed beide raampjes open en hapte vanuit de allerdiepste diepte van zijn longen naar lucht. Tussen de teugen door bedankte hij Mo uitgebreid, terwijl de tranen over zijn wangen stroomden en zijn handen zich aan Mo’s schort vastklampten.

‘Rustig maar, rustig maar,’ zei de slager terwijl hij zich uit de greep van Archies vingers bevrijdde en zijn kleren gladstreek. ‘Rij nou maar door. Ik zit op vlees te wachten. Ik ben slager. Geen therapeut. Jij zoekt het Laantje van de Eeuwige Rust. Dit is Cricklewood Lane.’

Nog stikkend in bedankjes zette Archie de auto in zijn achteruit, reed weg van de stoeprand en nam de afslag naar rechts.

Archie Jones wilde zelfmoord plegen omdat zijn vrouw Ophelia, een Italiaanse met violetkleurige ogen en een vaag snorretje, kort tevoren van hem was gescheiden. Maar hij had op nieuwjaarsochtend niet kokhalzend aan de slang van een stofzuiger gehangen omdat hij van haar hield. Het was meer dat hij zo lang met haar had samengeleefd zonder dat hij van haar hield. Archies huwelijk was iets als een paar schoenen kopen, ermee thuiskomen en ontdekken dat ze niet passen. Om de schijn op te houden, had hij ze gedragen. En toen, volkomen onverwacht en na dertig jaar, hadden de schoenen hun biezen gepakt en waren het huis uitgelopen. Ze ging weg. Dertig jaar.

Voor zover hij zich kon herinneren, waren ze goed begonnen, net als iedereen. In de lente van 1946 was hij uit de duisternis van de oorlog een Florentijns koffiehuis binnengestrompeld, waar hij bediend werd door een serveerster zo stralend als de zon: Ophelia Diagilo, geheel in het geel gekleed, warmte verspreidend en de belofte van seks toen ze hem een schuimige cappuccino voorzette. Ze waren erin gelopen als paarden met oogkleppen op. Zij kon niet weten dat vrouwen nooit bleven stralen in Archies leven, dat hij ze ergens niet mocht, ze niet vertrouwde, en alleen van ze kon houden als ze omgeven waren door een aureool. Niemand vertelde Archie dat zich ergens in de stamboom van de familie Diagilo twee hysterische tantes schuilhielden, een oom die tegen aubergines praatte en een neef die zijn kleren achterstevoren droeg. Dus trouwden ze en gingen naar Engeland, waar zij zich al heel snel bewust werd van haar vergissing; ze werd al heel snel stapelgek van hem en het aureool werd op zolder opgeborgen om met de rest van de rommel en de kapotte keukenapparaten die Archie beloofde op een dag te repareren stof te verzamelen. Tussen die rommel bevond zich een stofzuiger.

Op de ochtend van tweede kerstdag, zes dagen voordat hij voor Mo’s islamitische slagerij parkeerde, was Archie teruggegaan naar hun half vrijstaande huis in Hendon op zoek naar die stofzuiger. Het was zijn vierde tochtje naar de zolder in net zo veel dagen om de resten van een huwelijk over te brengen naar zijn nieuwe flat, en de stofzuiger behoorde tot de laatste spullen die hij terugvorderde – een van de meest kapotte, lelijkste dingen, de dingen die je uit louter koppigheid opeist omdat je het huis bent kwijtgeraakt. Dat is waar een scheiding op neerkomt: dingen meenemen die je niet meer wilt van mensen van wie je niet meer houdt.

‘Jíj weer,’ zei de Spaanse gezinshulp die de deur had geopend, Santa-Maria of Maria-Santa of zoiets. ‘Mieneer Jones, wat nu? Gootsteen, sí?’

‘Hoover,’ zei Archie grimmig. ‘Stofzuiger.’

Ze keek hem vernietigend aan en spuugde op de deurmat, een paar centimeter van zijn schoenen. ‘Welkom, señor.’

Het huis was een toevluchtsoord geworden voor mensen die een bloedhekel aan hem hadden. Afgezien van de gezinshulp had hij te maken met Ophelia’s uitgebreide Italiaanse familie, de verpleegster van de geestelijke gezondheidszorg, de maatschappelijk werkster en, uiteraard, Ophelia zelf, die het middelpunt vormde van dit gekkenhuis en in foetushouding opgekruld op de bank loeiende geluiden lag te maken in een fles Bailey’s. Het kostte hem een uur en een kwartier om door de vijandelijke linies heen te breken – en waarvoor? Een dwarse stofzuiger die maanden eerder was afgedankt omdat hij vastbesloten was het tegenovergestelde te doen van wat een stofzuiger behoort te doen: stof uitspugen in plaats van opzuigen.

‘Mieneer Jones, waarom jij hier komen als het je maken zo ongeloekig? Wees verstándig. Wat kun je ermee willen?’ De gezinshulp volgde hem, gewapend met een of ander schoonmaakmiddel, de zoldertrap op. ‘Hij is kapot. Je hebt hem niet nodig. Zie? Zie?’ Ze sloot hem aan op een stopcontact en demonstreerde de niet-werkende schakelaar. Archie trok de stekker eruit en wikkelde zwijgend het snoer rond de stofzuiger. Als hij kapot was, ging hij met hem mee. Alle kapotte dingen gingen met hem mee. Hij zou verdomme elk kapot ding in dat huis repareren, al was het alleen maar om te laten zien dat hij nog ergens goed voor was.

‘Jij bent nergens goed voor!’ Santa-hoe-ze-ook-mocht-heten joeg hem de trap weer af. ‘Jouw vrouw is ziek in haar hoofd en dit is alles wat jij kan doen!’

Archie klemde de stofzuiger tegen zijn borst en liep ermee de volle woonkamer binnen, waar hij ten overstaan van verscheidene paren verwijtende ogen zijn gereedschapskist te voorschijn haalde en eraan begon te werken.

‘Kijk hem nou,’ zei een van de Italiaanse grootmoeders, de glamoureuzere, met de grote sjaals en minder moedervlekken, ‘hij neem-e alles, capiche? Hij neem-e haar verstand, hij neem-e de blender, hij neem-e de oude stereo – hij neem-e alles behalve de vloerplanken. Je word-e-er niet goed van…’

De maatschappelijk werkster, die er zelfs op droge dagen uitzag als een verzopen langharige kat, schudde instemmend haar magere hoofd. ‘Het is walgelijk, dat hoef je mij niet te vertellen, het is walgelijk… en natuurlijk, wij zijn degenen die de rotzooi mogen opruimen; het is die sul hier die…’

Dit werd overgenomen door de verpleegster: ‘Ze kan hier niet alleen blijven nu hij opgedonderd is… arme vrouw… ze heeft een fatsoenlijk huis nodig, ze heeft…’

Ik ben er nog, wilde Archie zeggen. Ik ben hier. Ik ben hier, verdomme. En het was míjn blender.

Hij luisterde nog vijftien minuten naar ze, zwijgend, terwijl hij de zuigkracht van de stofzuiger uitprobeerde op stukken krant, tot hij overmand werd door het gevoel dat het leven een enorme rugzak was, zo onmogelijk zwaar dat het, ook al betekende het alles verliezen, oneindig veel gemakkelijker was om alle bagage hier aan de kant van de weg achter te laten en de duisternis in te lopen. Je hebt de blender niet nodig, Archie, jongen, je hebt de stofzuiger niet nodig. Het is allemaal extra ballast. Leg die rugzak maar neer, Arch, en voeg je bij de gelukkige kampeerders in de hemel. Was dat verkeerd? Voor Archie – ex-vrouw en familie van ex-vrouw in het ene oor, sputterende stofzuiger in het andere – leek het Einde onvermijdelijk nabij. Niets persoonlijks naar God of zo. Het voelde alleen als het einde van de wereld. En er was meer voor nodig dan slechte whisky, knalbonbons en een armzalige doos Quality Street – die met aardbeiensmaak waren allemaal al opgeschrokt – om een nieuw jaar te rechtvaardigen.

Geduldig repareerde hij de Hoover en stofzuigde de woonkamer met een vreemde methodische nauwgezetheid, waarbij hij het mondstuk tot in de moeilijkste hoeken duwde. Plechtig gooide hij een munt op (kruis, leven, munt, dood) en voelde niets in het bijzonder toen hij naar de dansende leeuw zat te kijken. Rustig maakte hij de slang van de stofzuiger los, stopte hem in een koffer en verliet het huis voor de laatste keer.

Maar doodgaan is geen gemakkelijke truc. En zelfmoord kan niet op een lijstje worden gezet van dingen die nog moeten gebeuren – tussen de grillpan schoonmaken en de bank rechtzetten door een steen onder de poot te schuiven. Het is de beslissing niet te doen, ongedaan te maken; een kus geworpen naar de vergetelheid. Wat mensen ook mogen zeggen, voor zelfmoord is lef nodig. Het is iets voor helden en martelaren, voor waarlijk ijdele mannen. Archie was niets van dat alles. Hij was een man wiens betekenis in het Grote Wereldplan kon worden bepaald volgens vertrouwde redeneringen:

Zandkorrel: strand.

Regendruppel: oceaan.

Naald: hooiberg.

Dus negeerde hij gedurende enkele dagen de beslissing van de munt en reed alleen maar rond met de stofzuigerslang. ’s Avonds keek hij door de voorruit naar de immense hemel en werd geconfronteerd met het oude besef van zijn universele proporties, met het gevoel nietig en ontworteld te zijn. Hij dacht na over de deuk die de wereld zou oplopen als hij verdween, en het leek verwaarloosbaar, te klein om te berekenen. Hij verspilde vrije minuten aan de vraag of ‘Hoover’ een soortnaam was geworden voor stofzuigers of, zoals anderen hebben beweerd, slechts een merknaam was. En al die tijd lag de stofzuigerslang als een grote slappe lul op de achterbank, de spot drijvend met zijn stille angst, lachend om de lafhartige stappen waarmee hij de beul naderde, grijnzend om zijn onmachtige besluiteloosheid.

Toen, op 29 december, ging hij zijn oude vriend Samad Miah Iqbal opzoeken. Een onwaarschijnlijke kameraad misschien, maar wel de oudste vriend die hij had – een Bengaalse moslim aan wiens zijde hij had gevochten toen er gevochten moest worden, en die hem aan die oorlog herinnerde; die oorlog die sommige mensen herinnerde aan vet spek en opgeschilderde kousen maar Archie deed denken aan geweerschoten, kaartspelletjes en de smaak van een scherpe, buitenlandse alcohol.

‘Archie, beste vriend,’ had Samad op zijn warme, hartelijke toon gezegd, ‘vergeet al dat gedoe met je vrouw. Probeer een nieuw leven. Dat is wat je nodig hebt. Nou, genoeg hierover: ik leg een vijfje bij en ga er nog vijf overheen.’

Ze zaten in hun favoriete trefpunt. O’Connells Pool House, en speelden driehandig poker, twee handen van Archie en één van Samad, want Samads rechterhand was een krachteloos ding, onbeweeglijk, met een grijze huid, dood in elke zin behalve het bloed dat erdoorheen stroomde. De gelegenheid waar ze zaten, waar ze elkaar elke avond ontmoetten om te eten, was half café, half goktent, en eigendom van een Iraakse familie, van wie de vele leden een slechte huid hadden.

‘Kijk naar mij. Met Alsana trouwen heeft mij een nieuw leven gegeven, begrijp je? Ze ontsluit nieuwe mogelijkheden voor mij. Ze is zo jong, zo vitaal – alsof je frisse lucht inademt. Jij komt naar mij voor goede raad? Die krijg je. Je moet ophouden met dat oude leven; het is een ziek leven, Archibald. Het doet je geen goed. Het doet je helemaal geen goed.’

Samad had met veel genegenheid naar hem gekeken, want Archie was hem zeer dierbaar. Hun oorlogsvriendschap was doorbroken geweest door dertig jaar van scheiding over verschillende continenten, maar in het voorjaar van 1973 was Samad, een man van middelbare leeftijd op zoek naar een nieuw leven, naar Engeland gekomen met zijn twintig jaar oude, nieuwe bruid, de nietige Alsana Begum met een rond gezicht en pientere ogen. In een vlaag van nostalgie, en omdat hij de enige man was die Samad kende op dat kleine eiland, had Samad Archie opgezocht en was in dezelfde wijk van Londen gaan wonen. En langzaam maar zeker was er opnieuw een soort vriendschap tussen de twee mannen ontstaan.

‘Je speelt als een nicht,’ zei Samad, terwijl hij de winnende vrouwen rug aan rug neerlegde. Met een sierlijke beweging tikte hij ze weg met de duim van zijn linkerhand, zodat ze in een waaiervorm op de tafel vielen.

‘Ik ben oud,’ zei Archie terwijl hij zijn kaarten erbij gooide. ‘Ik ben oud. Wie wil mij nog hebben? Het was de eerste keer al moeilijk genoeg om iemand zo ver te krijgen.’

‘Dat is onzin, Archibald. Je hebt de ware nog niet eens ontmoet. Die Ophelia, Archie, zij is niet de ware. Van wat ik van je heb begrepen, is ze zelfs niet van deze tijd…’

Hij verwees naar Ophelia’s gekte, die ertoe leidde dat ze er de helft van de tijd van overtuigd was het dienstmeisje te zijn van de beroemde vijftiende-eeuwse kunstliefhebber Cosimo de Medici.

‘Ze is geboren, ze leeft, gewoon in de verkeerde tijd! Dit is eenvoudigweg haar dag niet! Misschien haar millennium niet. De moderne tijd heeft die vrouw volledig overrompeld en van achteren ingehaald. Haar verstand is weg. Naar zijn mallemoer. En jij? Jij hebt in de garderobe het verkeerde leven gepakt en je moet het terugbrengen. Bovendien heeft ze je niet gezegend met kinderen… en een leven zonder kinderen, Archie, wat is dat voor leven? Maar er zijn tweede kansen, o ja, er zijn tweede kansen in het leven. Geloof me, ik weet het. Je had nooit,’ vervolgde hij, terwijl hij met de zijkant van zijn slechte hand de tien penny’s naar zich toe harkte, ‘met haar moeten trouwen.’

Achteraf is het makkelijk praten, dacht Archie. Je hebt altijd gelijk.

Ten slotte, twee dagen na dit gesprek, vroeg op de ochtend van nieuwjaarsdag, was de pijn zo ondraaglijk geworden dat Archie niet langer in staat was zich aan Samads goede raad te houden. Hij had besloten zijn eigen vlees te doden, zich het leven te benemen, zichzelf te bevrijden van een levensweg die hem over talrijke verkeerde zijpaden had geleid, hem diep in de wildernis had gebracht en ten slotte volledig was doodgelopen nadat het spoor van broodkruimels was opgeschrokt door de vogels.

Toen de auto zich eenmaal begon te vullen met gas had hij de bijbehorende terugblik op zijn leven gekregen. Het bleek een korte, weinig tot lering strekkende kijkervaring met een laag amusementsgehalte – het metafysische equivalent van de nieuwjaarsrede van de koningin. Een saaie kindertijd, een slecht huwelijk, een uitzichtloze baan – dat klassieke trio – ze flitsten allemaal snel, stil, voorbij, met weinig dialoog en min of meer hetzelfde gevoel als de eerste keer. Hij was geen groot gelover in lotsbestemming, Archie, maar bij nader inzien leek het toch of zijn leven door een speciale inspanning van het lot voor hem gekozen was als een kerstpakket van een bedrijf – vroeg, en hetzelfde als dat van alle anderen.

De oorlog was er natuurlijk geweest; hij had in de oorlog gevochten, alleen het laatste jaar ervan, toen hij net zeventien was geweest, maar dat telde nauwelijks. Niet aan het front, niets van dat soort dingen. Samad, die ouwe Sam, Sammy, en hij, ze hadden wel wat verhalen te vertellen; Archie had zelfs nog wat metaalsplinters in zijn been voor wie het maar wilde zien, maar niemand wilde het zien. Niemand wilde dáár nog over praten. Het was als een horrelvoet, of een ontsierende moedervlek. Het was als neusharen. Mensen wendden hun blik af. Als iemand tegen Archie zei: Wat heb jij in het leven gedaan, of Wat is je belangrijkste herinnering, nou, God verhoede dat hij de oorlog noemde: ogen werden glazig, vingers begonnen te trommelen, iedereen bood aan het volgende rondje te betalen. Niemand wilde er echt iets van wéten.

In de zomer van 1955 was Archie met zijn beste punters aan naar Fleet Street gegaan op zoek naar werk als oorlogscorrespondent. Een patserige kerel met een smal snorretje en een dunne stem had gezegd: Enige ervaring, meneer Jones? En Archie had uitgelegd. Alles over Samad. Alles over hun Churchill-tank. Toen had dat patserige type zich over het bureau gebogen, een en al zelfvoldaanheid, een en al pak, en gezegd: We hebben iets meer nodig dan alleen in een oorlog gevochten te hebben, meneer Jones. Oorlogservaring is niet echt relevant.

En dat was het dan. De oorlog was niet relevant – niet in ’55, nog minder nu in ’74. Niets van wat hij toen had gedaan, was nu nog belangrijk. De vaardigheden die je geleerd had, waren, in de moderne terminologie, niet relevant, niet overdraagbaar.

Was er verder nog iets, meneer Jones?

Maar natuurlijk was er verder geen moer – nadat het toelatingsexamen hem vele jaren eerder grijnzend de weg naar de middelbare school had versperd. Maar hij had een goed oog voor het uiterlijk van dingen, voor de vorm van dingen, en dat had hem de baan opgeleverd bij MorganHero, twintig jaar al bij een drukkerij aan Euston Road, waar hij de manier ontwierp waarop allerlei dingen werden gevouwen – enveloppen, brochures, folders; geen grote prestatie, misschien, maar je zult merken dat dingen vouwen nodig hebben, dat ze moeten overlappen, anders zou het leven eruitzien als een krant: wapperend in de wind en door de straat, zodat je de belangrijke katernen kwijtraakt. Niet dat Archie veel tijd had voor kranten. Als zij de moeite niet namen om ze fatsoenlijk te vouwen, waarom zou hij dan de moeite nemen om ze te lezen (dat wilde hij weleens weten)?

Wat was er verder nog? Nou, Archie had niet altijd papier gevouwen. Ooit was hij een baanrenner geweest. Wat Archie beviel aan baanrennen was de manier waarop je steeds maar rondging. Rond en rond. Waardoor je de ene na de andere kans kreeg om het een beetje beter te doen, om een sneller rondje te draaien, om het góed te doen. Het probleem met Archie was alleen dat hij nooit beter werd. 62,8 seconden. Wat een behoorlijke goede tijd is, wereldklasse zelfs. Maar drie jaar lang haalde hij precies 62,8 seconden op elk rondje dat hij reed. De andere renners namen een pauze om te zien hoe hij het deed. Ze legden hun fiets tegen de helling en klokten hem met de secondewijzer van hun polshorloge: 62,8, keer op keer. Dat soort onvermogen om je te verbeteren is echt uiterst zeldzaam. Dat soort consistentie is wonderbaarlijk, in zekere zin.

Archie hield van baanrennen. Hij was er consistent goed in en het had hem de enige echt grootse herinnering opgeleverd die hij had. In 1948 had Archie Jones deelgenomen aan de Olympische Spelen in Londen, waar hij de dertiende plaats (62,8 seconden) had gedeeld met een Zweedse gynaecoloog die Horst Ibelgaufts heette. Helaas was dit feit niet geregistreerd in de Olympische annalen doordat een slordige secretaresse op een ochtend na de koffiepauze terugkwam met iets anders aan haar hoofd en zijn naam vergat toen ze een lijst op een ander stuk papier overschreef. Madame Nageslacht propte hem tussen rug en zitting van een bank en vergat hem. Zijn enige bewijs dat de gebeurtenis ooit had plaatsgevonden waren de brieven en briefjes die hij in de loop der jaren met enige regelmaat had ontvangen van Ibelgaufts zelf. Briefjes als:

17 mei 1957

Beste Archibald,

Ik sluit een foto in van mijn lieve vrouw en mijzelf in onze tuin voor een nogal onaangenaam bouwterrein. Hoewel het er misschien niet uitziet als Arcadia, is dit de plaats waar ik een eenvoudige velodroom laat bouwen – het is bij lange na niet de baan waarop jij en ik hebben gereden, maar hij voldoet aan mijn behoefte. De baan zal veel kleinschaliger zijn, maar hij is voor de kinderen die we nog gaan krijgen, begrijp je. Ik zie ze in mijn dromen rondfietsen en word wakker met een verrukte glimlach op mijn gezicht! We staan erop dat je ons een bezoek brengt wanneer hij eenmaal klaar is. Wie is meer waardig de baan in te wijden van je serieuze mededinger,

Horst Ibelgaufts?

En de ansichtkaart die deze dag, de dag van zijn bijna-dood, op het dashboard lag:

28 december 1974

Beste Archie,

Ik ga harp leren spelen. Een voornemen voor het nieuwe jaar, als je wilt. Het is laat, daarvan ben ik me bewust, maar je bent nooit te oud om nieuwe kunstjes te leren, vind je niet? Ik zeg je, het is een zwaar instrument om tegen je schouder te leggen, maar het geluid is werkelijk hemels en mijn vrouw vindt me daardoor heel gevoelig. Dat is meer dan ze kan zeggen van mijn oude fietsobsessie! Maar ja, fietsen werd altijd alleen begrepen door ouwe rotten als jij, Archie, en uiteraard door de schrijver van dit kaartje, je oude rivaal,

Horst Ibelgaufts

Hij had Horst sinds de wedstrijd niet meer gezien, maar herinnerde zich hem met genegenheid als een enorme man met rossig haar, oranje sproeten en ongelijke neusgaten, die zich kleedde als een internationale playboy en te groot leek voor zijn fiets. Na de wedstrijd had Horst Archie verschrikkelijk dronken gevoerd en twee hoeren uit Soho geregeld, die Horst goed leken te kennen (‘Ik maak zakenreisjes naar je mooie hoofdstad, Archibald,’ had Horst uitgelegd). Het laatste wat Archie van Horst had gezien, was een ongewenste glimp van zijn kolossale, roze, op en neer wippende kont in de aangrenzende kamer van een Olympisch chalet. De volgende ochtend lag bij de receptie de eerste brief te wachten van zijn uitgebreide correspondentie:

Beste Archibald,

In een oase van werk en wedstrijd zijn vrouwen een waarlijk zoete en gemakkelijke verfrissing, vind je ook niet? Ik vrees dat ik vroeg moest vertrekken om het noodzakelijke vliegtuig te halen, maar ik dring er bij je op aan, Archie: wees geen vreemde! Ik zie ons nu als twee mannen die elkaar zo nabij zijn als tijdens onze finish! Ik zeg je, wie ooit heeft beweerd dat dertien een ongeluksgetal was, was een grotere dwaas dan je vriend,

Horst Ibelgaufts

PS Zorg alsjeblieft dat Daria en Melanie gezond en wel thuiskomen.

Daria was die van hem. Vreselijk mager, met ribben als een kreeftenkorf en geen noemenswaardige borst, maar ze was heel lief: vriendelijk, zacht met haar kussen en zeer beweeglijke polsen die ze graag goed liet uitkomen in een paar lange zijden handschoenen – kost je minstens vier kledingbonnen. ‘Ik vind je aardig,’ herinnerde Archie zich hulpeloos te hebben gezegd, terwijl ze de handschoenen weer aandeed en haar kousen aantrok. Ze draaide zich om en glimlachte. En hoewel ze een beroeps was, kreeg hij het gevoel dat ze hem ook aardig vond. Misschien had hij er toen met haar vandoor moeten gaan, zijn toevlucht moeten zoeken in de heuvels. Maar dat leek destijds onmogelijk, te ingewikkeld, met een jonge vrouw en een kind onderweg (een hysterische schijnzwangerschap, zoals bleek, een grote bult vol hete lucht), en met dat onbetrouwbare been van hem en bij gebrek aan heuvels.

Daria was het laatste waaraan Archie dacht voordat hij het bewustzijn verloor. Het was de gedachte aan een hoer die hij twintig jaar geleden één keer had ontmoet, en het waren Daria en haar glimlach die hem ertoe brachten Mo’s schort met vreugdetranen te begieten toen de slager zijn leven had gered. Hij had haar voor zich gezien: een prachtige vrouw in een deuropening met zo’n blik in haar ogen van kom hierheen, en hij besefte het te betreuren niet daarheen te zijn gegaan. Als er ook maar een kans was een blik als die opnieuw te zien, dan wilde hij een tweede kans, dan wilde hij de extra tijd. Niet alleen deze seconde, maar de volgende en de volgende – alle tijd van de wereld.

Later die ochtend voerde Archie een extatische acht rondjes uit over een Swiss Cottage-rotonde, terwijl hij zijn hoofd uit het raampje gestoken had en een stroom lucht als in een windzak de tanden achter in zijn mond beukte. Hij dacht: godsamme, zo voelt het dus als een of andere knakker je leven heeft gered; alsof je net een hele hoop Tijd hebt gekregen. Lachend als een halvegare reed hij recht langs zijn flat, recht langs de verkeersborden (Hendon 7). Voor de stoplichten gooide hij een muntje op en glimlachte toen de uitkomst ermee leek in te stemmen dat het Lot hem in de richting van een ander leven trok. Als een hond aan een lijn de hoek om. Over het algemeen kunnen vrouwen dat niet doen, maar mannen hebben nog steeds het oude vermogen om een gezin en een verleden achter zich te laten. Ze maken zich gewoon los, alsof ze een valse baard afdoen, en glippen discreet de maatschappij weer in, als veranderde mannen. Onherkenbaar. Op die manier staat een nieuwe Archie op het punt te verschijnen. We hebben hem verrast. Want hij is in een voltooid verleden, toekomende tijd soort stemming. Hij is in een misschien dit, misschien dat soort stemming. Wanneer hij een tweesprong nadert, gaat hij langzamer rijden, bekijkt zijn alledaagse gezicht in de zijspiegel, en kiest nogal lukraak een route die hij nooit eerder heeft gereden, een straat die naar een plein voert dat Queens Park heet. Ga direct langs Af!, Archie, jongen, zegt hij bij zichzelf, neem je tweehonderd in ontvangst en kijk in godsjezusnaam niet achterom.

Tim Westleigh (beter bekend als Merlin) merkte eindelijk het hardnekkige geluid van de deurbel op. Hij kwam moeizaam overeind van de keukenvloer, waadde door een zee van uitgestrekte lichamen, opende de deur en stond recht tegenover een man van middelbare leeftijd, die van top tot teen in grijs corduroy was gekleed en een munt in zijn open hand hield. Zoals Merlin later zou zeggen wanneer hij de gebeurtenis beschreef, is corduroy op elk moment van de dag een zeer zware stof. Huurophalers dragen het. Belastingontvangers ook. Geschiedenisleraren voegen er leren elleboogstukken aan toe. De verschijning van een hele massa ervan, om negen uur in de ochtend, op de eerste dag van het nieuwe jaar, heeft zuiver door zijn negatieve vibraties een dodelijke uitwerking.

‘Wat is de handel, man?’ Merlin stond in de deuropening met zijn ogen te knipperen naar de man in corduroy die verlicht door het winterse zonlicht op zijn stoep stond. ‘Encyclopedieën of God?’

Archie merkte dat de jongen een verwarrende manier had om bepaalde woorden te benadrukken door zijn hoofd in een wijde cirkel te bewegen, van zijn rechterschouder naar de linker. Dan, wanneer de cirkel was voltooid, knikte hij een paar keer.

‘Want als het encyclopedieën zijn… we hebben genoeg, eh, informatie… en als het God is, ben je aan het verkeerde adres. We zijn hier in een tolerant huis. Als je snapt wat ik bedoel,’ besloot Merlin, terwijl hij dat geknik weer liet zien en aanstalten maakte om de deur dicht te doen.

Archie schudde zijn hoofd, glimlachte en bleef staan waar hij stond.

‘Eh… alles in orde?’ vroeg Merlin, met zijn hand op de deurknop. ‘Kan ik iets voor je doen? Heb je iets gebruikt of zo?’

‘Ik zag je spandoek,’ zei Archie.

Merlin trok aan een stickie en zag er geamuseerd uit. ‘Dat spandoek?’ Hij boog zijn hoofd om Archies blik te volgen naar het witte laken dat omlaag hing uit een raam op de bovenverdieping. Op het laken stond in grote kleurige letters: WELKOM OP HET EINDE-VAN-DE-WERELD-FEEST, 1975.

Merlin haalde zijn schouders op. ‘O ja, sorry, het ziet ernaar uit dat het dat niet was. Een beetje een teleurstelling. Of een zegen,’ voegde hij er welwillend aan toe. ‘Het is maar hoe je het bekijkt.’

‘Een zegen,’ zei Archie hartstochtelijk. ‘Een honderd procent, bonafide zegen!’

‘Je… eh, vindt het wel mooi, dat spandoek?’ vroeg Merlin terwijl hij een stap achteruit deed voor het geval de man niet alleen gestoord maar ook gewelddadig was. ‘Zit je in zo’n soort scene? Het was meer een soort grap, weet je, eigenlijk.’

‘Mijn oog viel erop, zou je kunnen zeggen,’ zei Archie, nog steeds stralend als een idioot. ‘Ik reed gewoon een beetje rond, weet je, om te kijken of ik nog ergens iets te drinken kon krijgen, nieuwjaarsdag, een glaasje tegen de kater en dat soort dingen… ik heb al met al een beetje een zware ochtend gehad… en ineens tróf het me, om het zo maar te zeggen. Ik gooide een muntje op en ik dacht: waarom niet?’

Merlin leek verbijsterd door de wending die het gesprek nam. ‘Eh… het feest is eigenlijk wel voorbij, man. Bovendien denk ik dat je een beetje op leeftijd bent… als je begrijpt wat ik bedoel…’ Hier werd Merlin een beetje verlegen met de situatie; onder de dakshiki klopte het hart van een gewone aardige jongen die respect voor de ouderen was bijgebracht. ‘Ik bedoel,’ zei hij na een beladen zwijgen, ‘het gezelschap is een beetje jonger dan jij denk ik gewend bent. Een soort communeachtige scene.’

‘But I was so much older then,’ zong Archie ondeugend, een tien jaar oud liedje van Dylan aanhalend terwijl hij zijn hoofd om de deur stak, ‘I’m younger than that now.’

Merlin haalde een sigaret achter zijn oor vandaan, stak hem op en zei fronsend: ‘Hé, luister… ik kan niet gewoon maar iedereen binnenlaten, snap je? Ik bedoel, je kan de politie zijn of een of andere gek of…’

Maar iets in Archies gezicht – groot, onschuldig, vol blijde verwachting – herinnerde hem aan wat zijn vader, de predikant van Snarebrook, van wie hij vervreemd was, elke zondag vanaf zijn preekstoel te zeggen had over christelijke naastenliefde. ‘O, wat maakt het ook uit. Het is tenslotte nieuwjaarsdag, verdomme. Kom maar binnen.’

Archie liep langs Merlin heen en kwam in een lange gang, waar vier kamers met open deuren op uitkwamen, een trap die naar een andere verdieping leidde en een tuin helemaal aan het eind. De vloer was bedekt met rommel van elke aard – dierlijk, mineraal, plantaardig; een massa beddengoed, waaronder mensen lagen te slapen, strekte zich van de ene kant van de gang naar de andere uit, een rode zee die met tegenzin spleet bij elke stap die Archie zette. In de kamers, in bepaalde hoeken, was de overheveling te zien van lichaamssappen: kussen, borstvoeding, neuken, kotsen – alle dingen die volgens Archies zaterdagbijlage te vinden waren in een commune. Een ogenblik speelde hij met de gedachte het strijdperk te betreden, zichzelf te verliezen tussen de lichamen (hij had al die nieuwe tijd waar hij iets mee moest doen, massa’s en massa’s nieuwe tijd die door zijn vingers sijpelde), maar hij kwam tot de conclusie dat hij de voorkeur gaf aan een stevige borrel. Hij ging de confrontatie aan met de gang tot hij aan de andere kant van het huis was en stapte de kille tuin in, waar sommigen, nadat ze het hadden opgegeven om een plekje in het warme huis te vinden, gekozen hadden voor het koude gazon. Met een whisky-tonic in gedachten zocht hij zijn weg naar de picknicktafel, waar iets met de vorm en kleur van Jack Daniels was verschenen als een luchtspiegeling in een woestijn van lege wijnflessen.

‘Mag ik, eh…?’

Twee zwarte kerels, een topless Chinees meisje en een blanke vrouw gekleed in een toga zaten op houten keukenstoelen rummy te spelen. Net toen Archie zijn hand uitstak naar de Jack Daniels, schudde de blanke vrouw haar hoofd en maakte het gebaar van een uitgedrukte sigaret.

‘Een zee van tabak, ben ik bang, schat. Een of andere kwaadaardige klootzak heeft zijn peuk uitgemaakt in wat uiterst drinkbare whisky was. Daar staat nog wat sekt en andere onontkoombare troep.’

Archie glimlachte dankbaar voor de waarschuwing en het vriendelijke aanbod. Hij pakte een stoel en schonk zichzelf een groot glas Liebfraumilch in.

Vele drankjes later, en Archie kon zich geen tijd in zijn leven herinneren waarin hij Clive en Leo, Wan-Si en Petronia niet zeer persoonlijk had gekend. Met zijn rug naar hen toe en een stukje houtskool had hij elk rimpelig bobbeltje rond de tepels van Wan-Si kunnen weergeven en elke losse haar die in Petronia’s gezicht viel wanneer ze sprak. Om elf uur hield hij zielsveel van hen en waren ze de kinderen die hij nooit had gehad. In ruil daarvoor vertelden ze hem dat hij in het bezit was van een unieke ziel voor een man van zijn leeftijd. Ze waren het er allemaal over eens dat er een intens positieve karmische energie in en rond Archie circuleerde, iets wat sterk genoeg was om een slager ertoe te brengen een autoraampje op het cruciale moment omlaag te duwen. En Archie bleek de eerste man van boven de veertig te zijn die ooit was uitgenodigd om bij de commune te komen; er bleek al enige tijd gesproken te worden over de behoefte aan een oudere seksuele aanwezigheid om een aantal van de wat avontuurlijker vrouwen te bevredigen. ‘Geweldig,’ zei Archie. ‘Fantastisch. Dat ben ik dan.’ Hij voelde zo’n hechte band met hen dat hij enigszins in de war raakte toen hun relatie rond het middaguur plotseling verzuurde: hij had last van een kater en zat tot aan zijn nek in een discussie over de Tweede Wereldoorlog, nota bene.

‘Ik weet niet eens hoe we hierop gekomen zijn,’ kreunde Wan-Si, die zich eindelijk wat meer had bedekt, net toen ze besloten hadden naar binnen te gaan, met Archies corduroy jasje over haar fijne schouders geslagen. ‘Laten we het daar niet over hebben. Ik ga liever naar bed dan dat ik het daarover heb.’

‘We hebben het erover, we hebben het erover,’ tierde Clive. ‘Dat is het hele probleem met zijn generatie. Ze denken dat ze de oorlog naar voren kunnen schuiven als een of ander…’

Archie was dankbaar toen Leo Clive in de rede viel en het gesprek naar een andere afleiding sleepte van het oorspronkelijke onderwerp, dat Archie te berde had gebracht (een of andere onverstandige opmerking zo’n drie kwartier eerder over militaire dienst en dat het zo goed was voor de karaktervorming van jonge mannen) en waar hij onmiddellijk spijt van had gekregen toen hij merkte dat hij om de haverklap gedwongen was zich te verdedigen. Eindelijk bevrijd van deze verplichting ging hij op de trap zitten, liet de ruzie boven verdergaan en legde zijn hoofd in zijn handen.

Zonde. Hij was graag lid van een commune geweest. Als hij de zaak slim had aangepakt, in plaats van een woordenwisseling te ontketenen, had hij misschien vrije liefde en blote borsten in overvloed gekregen, en misschien een stukje grond om zijn eigen groenten te verbouwen. Het had er een tijdje naar uitgezien (rond twee uur ’s middags, toen hij Wan-Si over zijn kindertijd vertelde) dat zijn nieuwe leven fantastisch zou zijn, dat hij van nu af aan altijd de juiste dingen op de juiste momenten zou zeggen en dat overal waar hij zou komen de mensen van hem zouden houden. Mijn eigen schuld, dacht Archie, piekerend over de pech, het is helemaal mijn eigen schuld, maar hij vroeg zich af of er niet een hoger patroon aan ten grondslag lag. Misschien zullen er altijd mannen zijn die de juiste dingen op de juiste momenten zeggen, die als Thespis precies op het juiste tijdstip in de geschiedenis naar voren stappen, en zullen er mannen zijn als Archie Jones, die er alleen maar zijn om de aantallen vol te maken. Of, erger nog, die hun grote doorbraak slechts krijgen om onmiddellijk nadat ze zijn opgekomen te sterven, midden op het toneel, voor iedereen zichtbaar.

Er zou nu een dikke streep onder de hele gebeurtenis worden getrokken, onder die hele betreurenswaardige dag, als er niet iets was gebeurd wat leidde tot de transformatie van Archie Jones, in elk opzicht waarin een man getransformeerd kan worden, en niet dankzij een bijzondere inspanning van zijn kant, maar door het volkomen willekeurige, onvoorziene treffen tussen de ene persoon en een andere. Er gebeurde iets bij toeval. Dat toeval was Clara Bowden.

Maar eerst een beschrijving: Clara Bowden was een schoonheid in elke zin behalve misschien, doordat ze zwart was, de klassieke. Clara Bowden was schitterend lang, zwart als ebbenhout en gebroken sabel, met haar gevlochten in een hoefijzer, dat omhoog wees wanneer ze zich gelukkig voelde en omlaag wanneer dat niet zo was. Op dit moment stond het omhoog. Of dit van betekenis was, is moeilijk te zeggen.

Ze had geen beha nodig – ze was onafhankelijk, zelfs van de zwaartekracht – en droeg een rood haltertruitje dat ophield onder haar buste, waaronder ze haar navel droeg (prachtig) en daaronder een zeer strakke gele broek. Aan het eind van dit alles bevonden zich een paar hoge hakken met bandjes van een lichtbruin suède en daarop kwam ze de trap af schrijden als een of ander visioen of, zoals het Archie toescheen toen hij zich omdraaide om haar op te nemen, als een steigerende volbloed.

Nu is het in films en dergelijke gebruikelijk, zo had Archie tenminste begrepen, dat de massa stilvalt wanneer iemand die zo opvallend is de trap af komt lopen. Hij had het nooit in het echt gezien. Maar het gebeurde met Clara Bowden. Ze liep in slowmotion de trap af, omringd door naglans en wazig licht. En ze was niet alleen het mooiste wat hij ooit had gezien, ze was ook de meest troostende vrouw die hij ooit had ontmoet. Haar schoonheid was geen scherpe, koude waar. Ze rook muf, vrouwelijk, als een stapeltje van je favoriete kleren. Hoewel ze fysiek ontregeld was – benen en armen spraken een enigszins afwijkend dialect van dat van haar centrale zenuwstelsel – kwam zelfs haar slungelige houding op Archie buitengewoon elegant over. Ze droeg haar seksualiteit met het gemak van een oudere vrouw en niet (zoals gold voor de meeste meisjes met wie Archie in het verleden iets had gehad) als een onhandig tasje, waarvan ze nooit wisten hoe ze het moesten dragen, waar ze het moesten hangen of wanneer ze het gewoon moesten neerleggen.

‘Kop op, jongen,’ zei ze in een zangerig Caribisch accent dat Archie herinnerde aan dat van Die Jamaicaanse Cricketer, ‘sdraks gebeurd ’d nog.’

‘Het is denk ik al gebeurd.’

Archie, die net een peuk uit zijn mond had laten vallen die toch al op eigen gelegenheid aan het opbranden was, zag hoe Clara er snel haar voet op zette. Ze liet hem een brede grijns zien, die haar mogelijk enige onvolmaaktheid onthulde. Een volledig ontbreken van tanden in haar bovenkaak.

‘Man… die zijn d’ruid geknawd,’ sliste ze bij het zien van zijn verbazing. ‘Maar ik denk bij mezewf: als ’d einde van de werewd komd, zaw de Heer ’d nied erg vinden aws ik geen danden heb.’ Ze lachte zachtjes.

‘Archie Jones,’ zei Archie, en hij bood haar een Marlboro aan.

‘Clara.’ Ze floot per ongeluk terwijl ze glimlachte en ze inhaleerde de rook. ‘Archie Jones, je zied er zo ongeveer nedzo uid aws ik me voew. Hebben Cwive en die mensen rare dingen degen je gezegd? Cwive, heb je zidden spewen med deze arme man.’

Clive bromde wat – de herinnering aan Archie was nagenoeg verdwenen onder invloed van de wijn – en vervolgde zijn gesprek waarin hij Leo ervan beschuldigde het verschil niet te kennen tussen politieke en fysieke opoffering.

‘O, nee… niks ernstigs,’ ratelde Archie, hulpeloos bij de aanblik van haar prachtige gezicht. ‘Een beetje een meningsverschil, da’s alles. Clive en ik hebben een verschillende kijk op een paar dingen. Generatiekloof, neem ik aan.’

Clara gaf hem een klap op zijn hand. ‘Hou doch op! Zo oud ben je niet. Ik heb ze wew ouder gezien.’

‘Ik ben oud genoeg,’ zei Archie, en toen, gewoon omdat hij zin had het haar te vertellen: ‘Je zult het niet geloven, maar ik was bijna dood geweest vandaag.’

Clara trok een wenkbrauw op. ‘Je meend ’d. Nou, je bend in goed gezewschap. Daar wopen ’r hier een hele zooi van rond vanochdend. Wat een ráár feesd is did. Weed je,’ zei ze, terwijl ze met een lange hand over zijn kale plek streek, ‘je zied ’r heew behoorwijk goed uid voor iemand die zo dichd bij de poord van Sind Pedrus is geweesd. Wiw je wad goeie raad?’

Archie knikte heftig. Hij wilde altijd goede raad; hij was een groot voorstander van tweede meningen. Daarom ging hij nooit ergens heen zonder een muntje bij zich te hebben.

‘Ga naar huis. Ga swapen. De morgen maakd de werewd weer nieuw, ewke keer. Man… did weven is nied gemakkewijk!’

Hoezo huis? dacht Archie. Hij had zijn oude leven achter zich gelaten. Hij begaf zich op onbekend terrein.

‘Man…’ herhaalde Clara, terwijl ze hem een klopje op zijn rug gaf, ‘did weven is nied gemakkewijk!’

Ze liet weer een lang gefluit horen en een wat quasi-treurig lachje, en tenzij hij echt gek werd, zag Archie die blik die zei kom hierheen, dezelfde als die van Daria, doortrokken van een soort droefenis, teleurstelling, alsof ze niet veel andere mogelijkheden had. Clara was negentien. Archibald was zevenenveertig.

Zes weken later waren ze getrouwd.

2

TANDSORES

Maar Archie had Clara Bowden niet uit een vacuüm geplukt. En het wordt tijd dat mensen de waarheid vertellen over mooie vrouwen. Ze komen niet in een lichtschijnsel van trappen af. Ze dalen niet neer, zoals eens werd verondersteld, uit de hoogte, aan niets anders bevestigd dan vleugels. Clara kwam ergens vandaan. Ze had wortels. Om duidelijker te zijn: ze kwam uit Lambeth (via Jamaica) en was verbonden, door een stilzwijgende adolescente overeenkomst, met ene Ryan Topps. Want voordat Clara mooi was, was ze lelijk. En voordat er een Clara en Archie was, was er een Clara en Ryan. En om Ryan Topps kunnen we niet heen. Zoals een goed historicus Hitlers napoleontische ambities in het Oosten moet erkennen om te kunnen begrijpen waarom hij aarzelde de Britten in het Westen aan te vallen, zo is Ryan Topps van wezenlijk belang voor enig inzicht in de vraag waarom Clara deed wat ze deed. Ryan is onontbeerlijk. Acht maanden lang was er een Clara en Ryan voordat Clara en Archie vanaf tegenovergestelde uiteinden van een trap naar elkaar toe werden getrokken. En Clara was misschien nooit in de armen van Archie Jones gerend als ze niet, zo snel als ze kon, was weggerend van Ryan Topps.

Arme Ryan Topps. Hij was een opeenhoping van ongelukkige fysieke kenmerken. Hij was heel mager en heel lang, rood van haar, plat van voet en zo sproeterig dat hij minder huid had dan sproeten. Ryan zag zichzelf een beetje als een Mod. Hij droeg slecht zittende grijze pakken met zwarte coltruien. Hij droeg chelsea-laarzen toen niemand anders ze meer droeg. Terwijl de rest van de wereld de genoegens ontdekte van de elektronische synthesizer zwoer Ryan trouw aan de kleine mannen met de grote gitaren: aan de Kinks, de Small Faces, de Who. Ryan Topps reed op een groene Vespa GS scooter, die hij tweemaal daags poetste met een babyluier en beschermde met een op maat gemaakt omhulsel van golfplaat. In Ryans ogen was een Vespa niet zomaar een vervoermiddel maar een ideologie: familie, vriend, geliefde allemaal verenigd in één voorbeeld van eind jaren-veertigtechniek.

Ryan Topps had, zoals te verwachten valt, weinig vrienden.

Clara Bowden, zeventien jaar, was slungelig, had vooruitstekende tanden, was een Jehova’s getuige en zag in Ryan een verwante geest. Als een typische, alziende vrouwelijke tiener wist ze, lang voordat ze elkaar ooit spraken, alles over Ryan Topps wat er te weten viel. Ze had de basisinformatie: zelfde school (St. Jude’s Community School, Lambeth), zelfde lengte (een meter vijfentachtig); ze wist dat hij, net als zij, noch Iers noch rooms-katholiek was, wat hen tot twee eilandjes maakte die ronddobberden in de paapse oceaan van St. Jude’s, op die school terechtgekomen door het toeval van hun postcodes en in gelijke mate beschimpt door leerlingen en leraren. Ze wist de naam van zijn scooter; ze las de bovenkant van zijn platen wanneer ze boven de rand van zijn tas uit wipten. Ze wist zelfs dingen over hem die hij niet wist: bijvoorbeeld dat hij de Laatste Man op Aarde was. Elke school heeft er een, en op St. Jude’s, net als op andere zetels van geleerdheid, waren het de meisjes die de bijnaam kozen en uitdeelden. Er waren, uiteraard, variaties:

Meneer Nog niet voor een miljoen.

Meneer Nog niet voor mijn moeders leven.

Meneer Nog niet voor de wereldvrede.

Maar in het algemeen hielden de schoolmeisjes van St. Jude’s zich aan de bekende en beproefde formule. Hoewel Ryan nooit op de hoogte zou zijn van de gesprekken die in de meisjeskleedkamers van de school werden gevoerd, was Clara dat wel. Zij wist hoe het voorwerp van haar genegenheid werd besproken – ze hield haar oren open; zij wist wat hij voorstelde als het er echt op aankwam, op het zweet en de sportbeha’s en de scherpe beweging van een natte handdoek.

‘Ah, tjezus, je luistert niet. Ik zeg, al was hij de láátste man op aarde!’

‘Dan nóg niet.’

‘Ah, je grootje!’

‘Maar luister: de hele verdomde wereld is platgegooid door de bom, snap je? En alle knappe mannen, alle kanjers zoals die Nicky Laird van jou, die zijn allemaal dood. Ze zijn allemaal geroosterd. En alles wat er nog over is, is Ryan Topps en een leger kakkerlakken.’

‘Nooit van m’n leven. Ik slaap nog liever met de kakkerlakken.’

Ryans impopulariteit werd slechts geëvenaard door die van Clara. Op haar eerste schooldag had haar moeder haar uitgelegd dat ze op het punt stond het hol van de duivel binnen te gaan, haar schooltas gevuld met tweehonderd exemplaren van de Wachttoren en haar opdracht gegeven te gaan en het werk van de Heer te doen. Week na week had ze met gebogen hoofd door de school geschuifeld en ‘Jezus redt’ mompelend tijdschriften uitgedeeld. Op een school waar een wat al te opgewonden puistje al genoeg was om uitgestoten te worden, stond een ruim een meter tachtig lange zendelinge in kniekousen die zeshonderd katholieken probeerde te bekeren tot Jehova’s getuigen gelijk aan sociale melaatsheid.

Dus Ryan was rood als een biet. En Clara was zwart als roet. Ryans sproeten waren de natte droom van een verbind-de-stippenenthousiast. Clara kon met haar voortanden een appel omklemmen voordat haar tong er ook maar bij in de buurt kwam. Zelfs de katholieken konden hen dit niet vergeven (en katholieken bieden vergeving aan zoals politici beloften aanbieden en hoeren zichzelf); zelfs St. Jude, die (dankzij de klankovereenkomst tussen Jude en Judas) lang geleden, in de eerste eeuw, werd opgezadeld met het beschermheerschap van de hopeloze gevallen was niet bereid hierbij betrokken te raken.

Elke dag om vijf uur, terwijl Clara zich thuis inzette voor de boodschap van het evangelie of een folder samenstelde waarin de heidense praktijk van bloedtransfusie werd veroordeeld, kwam Ryan Topps langs haar open raam snellen op weg naar huis. De woonkamer van de familie Bowden bevond zich net onder het straatniveau en had tralies voor het raam, waardoor elk uitzicht in delen was. In het algemeen zag ze voeten, wielen, uitlaatpijpen, zwaaiende paraplu’s. Zulke vluchtige indrukken waren vaak veelzeggend: een levendige fantasie kon heel wat tragiek persen uit een gerafelde veter, een gestopte sok, een laag zwaaiende tas die betere tijden had gekend. Maar niets greep haar meer aan dan de aanblik van de verdwijnende uitlaat van Ryans scooter. Omdat ze geen naam had voor het steelse gerommel dat zich bij deze gelegenheden voordeed in haar onderbuik, noemde Clara het de geest van de Heer. Ze had het gevoel dat ze de heiden Ryan Topps zou gaan redden. Clara was van plan deze jongen stevig aan haar borst te drukken, hem te beschermen tegen de verleidingen die ons aan alle kanten omringen en hem voor te bereiden op de dag van zijn verlossing. (En was er niet ergens, nog onder haar buik – ergens diep in het lage gebied van het onnoembare – was daar niet de half bewuste hoop dat Ryan Topps háár zou redden?)

Als Hortense Bowden haar dochter zo aantrof, in gemijmer verzonken bij het getraliede raam en luisterend naar het verdwijnende gepruttel van een motor, terwijl de bladzijden van De Nieuwe-Wereldvertaling heen en weer bewogen in de wind, gaf ze haar een draai om haar oren en vroeg haar er alsjeblieft aan te denken dat slechts 144.000 van de Jehova’s getuigen op de dag van het Laatste Oordeel aan de rechterhand zouden zitten van de Heer. En onder het aantal Gezalfden was geen plaats voor gemeen uitziende je-weet-wellen op motorfietsen.

‘Maar als we hem zouden redden…’

‘Sommige mensen,’ verklaarde Hortense snuivend, ‘hebben zoveel gezondigd dat het te laat voor ze is om nog naar Jehova te lonken. Het kost inspanning om dicht bij Jehova te zijn. Het kost vroomheid en toewijding. Gelukkig zijn de zuiveren van hart, want zij zullen God zien. Mattheüs 5:8. Heb ik gelijk, Darcus?’

Darcus Bowden, Clara’s vader, was een aromatische, zieltogende, kwijlende oude man begraven in een van ongedierte vergeven leunstoel waaruit hij zich, voor zover waargenomen, nog nooit had verwijderd, zelfs niet, dankzij een catheter, om de buiten-wc te bezoeken. Darcus was veertien jaar eerder naar Engeland gekomen en had die hele periode televisie-kijkend doorgebracht in de verste hoek van de kamer. Het was de bedoeling geweest dat hij naar Engeland ging en genoeg geld zou verdienen om Hortense en Clara te laten overkomen. Bij aankomst, echter, had een geheimzinnige ziekte Darcus Bowden geveld. Een ziekte waar geen dokter een lichamelijk symptoom van kon vinden, maar die zich manifesteerde in de meest ongelooflijke lethargie, die bij Darcus – toegegeven, nooit de meest kwieke man – tot een levenslange gehechtheid had geleid aan de bedeling, de leunstoel en de Britse televisie. In 1972 besloot Hortense, woedend na veertien jaar wachten, de reis op eigen kracht te ondernemen. Kracht was iets wat Hortense in overvloed had. Zo stond ze op een dag voor de deur met de zeventienjarige Clara, stormde razend naar binnen en – zo gaat het verhaal in St. Elizabeth – gaf Darcus Bowden de uitbrander van zijn leven. Sommigen zeggen dat deze uitbarsting uren heeft geduurd, anderen zeggen dat ze elk boek van de bijbel uit haar hoofd citeerde en dat het een hele dag en een hele nacht in beslag nam. Zeker is dat Darcus, toen het allemaal voorbij was, zich nog dieper terugtrok in de krochten van zijn stoel, treurig naar de televisie keek, waarmee hij zo’n begripvolle, meelevende relatie onderhield – zo ongecompliceerd, zo veel onschuldige genegenheid – en dat een traan zich uit zijn traanbuis perste en in een groef onder zijn oog bleef liggen. Daarna zei hij slechts één woord: ahum.

Ahum was alles wat Darcus zei of daarna ooit nog zou zeggen. Vraag Darcus wat dan ook; stel hem een vraag over welk onderwerp dan ook op elk uur van de dag of nacht; ondervraag hem; babbel met hem; smeek hem; verklaar hem je liefde; beschuldig hem of rechtvaardig hem en hij geeft je maar één antwoord.

‘Ik zeg, heb ik gelijk, Darcus?’

Ahum.

‘Het is niet,’ riep Hortense uit, terugkerend naar Clara nadat ze de instemmende grom van Darcus had gekregen, ‘de ziel van die jongeman waar jij je druk om maakt. Hoe vaak moet ik het nog zeggen… je heb geen tijd voor jongens!’

Want Tijd raakte op in het gezin Bowden. Het was 1974, en Hortense bereidde zich voor op het Einde van de Wereld, dat ze, op de huishoudkalender, zorgvuldig met blauwe ballpoint had aangegeven: 1 januari 1975. Dit was geen solitaire psychose van de Bowdens. Er waren acht miljoen Jehova’s getuigen die samen met haar wachtten. Hortense bevond zich in een groot, zij het excentriek gezelschap. Hortense had een persoonlijke brief ontvangen (als secretaresse van de afdeling Lambeth van de Kingdom Halls) met een gefotokopieerde handtekening van William J. Rangeforth van de grootste Kingdom Hall in de VS, Brooklyn, waarin de datum werd bevestigd. Het einde van de wereld was officiéél bevestigd met een verguld briefhoofd, en Hortense had zichzelf overtroffen door hem in een mooie mahoniehouten lijst te zetten. Ze had hem een ereplaatsje gegeven op een kanten kleedje op de televisie, tussen een glazen beeldje van Assepoester op weg naar het bal en een theemuts waarop de Tien Geboden geborduurd waren. Ze had Darcus gevraagd of hij vond dat het mooi stond. Hij had zijn instemming ge-ahumd.

Het einde van de wereld was nabij. En dit was niet – zo moest de afdeling Lambeth van de kerk van de Jehova’s getuigen worden verzekerd – als de vergissingen van 1914 en 1925. Ze hadden de belofte gekregen dat de ingewanden van zondaren rond stammen van bomen gewikkeld zouden worden, en deze keer zouden de ingewanden van zondaren rond stammen van bomen echt verschijnen. Ze hadden zo lang gewacht op de rivieren van bloed waarvan de goten in de hoogstraat zouden overlopen, en nu zou hun dorst gelest worden. De tijd was gekomen. Dit was de juiste datum, dit was de enige datum, alle andere datums die in het verleden misschien waren aangeboden, waren het resultaat geweest van een aantal slechte berekeningen: iemand had vergeten op te tellen, iemand had vergeten af te trekken en iemand had vergeten de één te onthouden. Maar nu was de tijd daar. Nu was het echt: 1 januari 1975.

Hortense was in ieder geval blij het te horen. Op de eerste ochtend van 1925 had ze tranen met tuiten gehuild toen ze bij het ontwaken – in plaats van hagel en zwavel en algehele vernietiging – de voortgang van het dagelijks leven had aangetroffen, het regelmatig rijden van de bussen en treinen. Het was dus allemaal voor niets geweest, al dat draaien en woelen van de afgelopen nacht, wachtend op

die naasten, zij die niet hebben geluisterd naar uw waarschuwingen, zullen wegzinken onder een heet en verschrikkelijk vuur dat de huid van hun beenderen zal scheiden, de ogen in hun oogkassen zal doen smelten en de baby’s verbranden die aan de borst van hun moeder zuigen… zovelen van uw naasten zullen die dag sterven dat hun lichamen, naast elkaar op een rij gelegd, zich driehonderd keer rond de aarde zullen uitstrekken, en op hun verkoolde resten zal de ware Getuige van de Heer aan zijn zijde wandelen.

– The Clarion Bell, nummer 245

Hoe bitter teleurgesteld was ze geweest! Maar de wonden van 1925 waren geheeld en Hortense was opnieuw klaar om zich ervan te laten overtuigen dat de Apocalyps, precies zoals de waarlijk heilige meneer Rangeforth had uitgelegd, voor de deur stond. De belofte van de generatie van 1914 stond nog steeds overeind: Voorwaar ik zeg u, dat dit geslacht geenszins zal voorbijgaan totdat al deze dingen geschieden (Mattheüs 24:34). Degenen die in 1914 in leven waren, zouden de grote eindstrijd nog meemaken. Het was beloofd. Hortense, die in 1907 was geboren, begon nu oud te worden, en moe, en haar leeftijdgenoten stierven bij bosjes. 1975 leek de laatste kans.

Hadden niet tweehonderd van de beste intellectuelen van de kerk twintig jaar lang de bijbel bestudeerd, en was deze datum niet hun unanieme conclusie geweest? Hadden ze niet tussen de regels gelezen in Daniël, naar de verborgen betekenis gezocht in Openbaring, de Aziatische oorlogen (Korea en Vietnam) correct geïdentificeerd als de periode waarvan gesproken wordt door de engel, ‘een tijd, en tijden en een halve tijd’? Hortense was ervan overtuigd dat deze het teken der tekenen waren. Dit waren de laatste dagen. Nog acht maanden tot het einde van de wereld. Nauwelijks genoeg tijd! Banieren moesten worden gemaakt, artikelen geschreven (‘Zal de Heer de onanist vergeven?’), stoepen betreden, er moest aan bellen worden getrokken. Er moest aan Darcus worden gedacht, die niet zonder hulp naar de koelkast kon lopen: hoe moest hij het koninkrijk van de Heer bereiken? En bij dat alles moest Clara een handje helpen; er was geen tijd voor jongens, voor Ryan Topps, voor lijntrekken, voor adolescente angstgevoelens. Want Clara was anders dan andere tieners. Ze was het kind van de Heer, Hortenses wonderkind. Hortense was al achtenveertig geweest toen ze op een ochtend terwijl ze een vis aan het schoonmaken was de stem van de Heer had gehoord, Montego Bay, 1955. Ze had de marlijn onmiddellijk neergegooid, de tram naar huis genomen en zich onderworpen aan haar minst geliefde activiteit om het kind te ontvangen waarom Hij had gevraagd. Waarom had de Heer zo lang gewacht? Omdat de Heer Hortense een wonder wilde tonen. Want Hortense was zelf een wonderkind geweest; ze was in 1907 in Kingston geboren tijdens de legendarische aardbeving, toen zo ongeveer iedereen bezig was te sterven – wonderen zaten in de familie. Hortense zag het aldus: als zij op deze wereld had kunnen komen tijdens een grondschudder, terwijl delen van Montego Bay in zee verdwenen en vuren uit de bergen omlaag kwamen, had niemand nog ergens een excuus voor. Ze zei altijd: ‘Geboren worden is het moeilijkste. Heb je dat eenmaal gedaan… een makkie.’ Dus nu Clara er was, oud genoeg om haar te helpen met de deuren langsgaan, administratie, toespraken schrijven en alle andere zaken van de kerk van de Jehova’s getuigen, kon ze maar beter opschieten. Geen tijd voor jongens. Het werk van het kind begon nog maar net. Hortense – geboren terwijl Jamaica ten onder ging – accepteerde de Apocalyps alvorens iemand negentien jaar werd niet als excuus voor traagheid.

Maar vreemd genoeg, en mogelijk door de goed gedocumenteerde voorliefde van Jehova voor ondoorgrondelijke wegen, was het tijdens de uitoefening van de zaken van de Heer dat Clara uiteindelijk een persoonlijke ontmoeting had met Ryan Topps. De jeugdgroep van de Kingdom Hall van Lambeth was op een zondagochtend op pad gestuurd om deuren langs te gaan, De schapen van de bokken scheiden (Mattheüs 25:31-46), en Clara, die een grondige hekel had aan de jonge mannen van de Jehova’s, met hun lelijke stropdassen en zachte stemmen, had zich met haar eigen koffertje afgescheiden om in haar eentje aan de deuren van Creighton Road te bellen. Bij de eerste paar deuren werd ze ontvangen met de gebruikelijke pijnlijke blikken: aardige vrouwen die haar zo beleefd mogelijk wegstuurden en zorgden dat ze niet te dichtbij kwamen uit angst dat ze godsdienst zouden oplopen als een infectie. Toen ze aan de armere kant van de straat kwam, werden de reacties agressiever en kwam er geschreeuw uit ramen en vanachter gesloten deuren.

‘Als dat die verdomde Jehova’s getuigen zijn, laat ze dan opsodemieteren!’

Of, fantasievoller: ‘’t Spijt me, schat, maar weet je niet wat voor dag ’t is? ’t Is zondag, toch? Ik ben bekaf. Ik ben de hele week bezig geweest met het scheppen van het land en de oceanen. Het is m’n rustdag.’

Op nummer 75 was ze een uur bezig met een veertienjarige natuurkundebolleboos, Colin geheten, die wetenschappelijk wilde bewijzen dat God niet bestond terwijl hij ondertussen onder haar rok probeerde te kijken. Toen belde ze aan bij nummer 87. En Ryan Topps deed open.

‘Ja?’

Hij stond daar in al zijn glorie: rood haar, zwarte coltrui, zijn lip omhoog gekruld in een sneer.

‘Ik… ik…’

Ze deed wanhopig haar best om te vergeten wat ze droeg: een wit bloesje compleet met plooikraag, geruite rok op knielengte en een sjerp met de trotse tekst NADER MIJN GOD TOT U.

‘Wou je wat?’ zei Ryan, terwijl hij een krachtige haal nam van een bijna opgerookte sigaret. ‘Of wat?’

Clara probeerde haar breedste glimlach, waarbij ze al haar vooruitstekende tanden liet zien, en ging op de automatische piloot. ‘Goeiemorgen, meneer. Ik ben van de Kingdom Hall van Lambeth, waar wij, de Jehova’s getuigen, wachten tot de Heer terugkomt en ons andermaal vereert met z’n heilige aanwezigheid, zoals hij kort, maar helaas onzichtbaar, heb gedaan in het jaar onz’s heren 1914. Wij geloven dat hij, als hij zichzelf bekendmaakt, de drievoudige vuren van de hel zal meebrengen in armageddon, op de dag dat zeer weinigen zullen worden gered. Bent u geïnteresseerd in…’

‘Wat?’

Clara, bijna in tranen van schaamte, probeerde het opnieuw. ‘Bent u geïnteresseerd in de leer van Jehova?’

‘Wát?’

‘In Jehova, in de leer van de Heer. Het is als een trap, ziet u.’ Clara’s laatste toevlucht was altijd haar moeders metafoor van de heilige trap. ‘Ik zie dat u omlaag loopt en dat er een ontbrekende trede komt. Ik zeg u alleen: pas op waar u loopt! Ik wil alleen maar de hemel met u delen. Ik wil niet zien dat u uw benen breekt.’

Ryan Topps leunde tegen de deurpost en staarde haar lange tijd door zijn rode haarlok aan. Clara had het gevoel dat ze in zichzelf schoof, als een telescoop. Nog even, en ze zou helemaal verdwenen zijn.

‘Ik heb wat lesmateriaal dat u kan bestuderen.’ Ze morrelde aan het slot van het koffertje, wipte de grendel met haar duim open maar vergat de andere kant van de koffer vast te houden. Vijftig exemplaren van de Wachttoren verspreidden zich over de stoep.

‘Jeetje, ik kan vandaag niks goed doen…’

Ze liet zich snel op de grond zakken om ze op te rapen en schaafde de huid van haar linkerknie. ‘Au.’

‘Jij heet Clara,’ zei Ryan langzaam. ‘Je zit bij mij op school, hè?’

‘Ja,’ zei Clara, zo in de wolken dat hij haar naam kende dat ze de pijn vergat.‘St. Jude’s.’

‘Ik wéét hoe die heet.’

Clara werd zo rood als zwarte mensen maar kunnen worden en sloeg haar ogen neer.

‘Van de hopeloze gevallen. Díe heilige,’ zei Ryan, terwijl hij heimelijk iets uit zijn neus plukte en in een bloempot tikte. ‘IRA. Dat hele zooitje.’

Ryan liet zijn blik opnieuw over de lange gestalte van Clara gaan, waarbij hij een buitensporige hoeveelheid tijd besteedde aan twee flinke borsten met stijve tepels waarvan de contouren net te onderscheiden waren door het witte polyester.

‘Je kan beter binnenkomen,’ zei hij ten slotte, terwijl hij zijn blik op de bloedende knie richtte. ‘D’r moet wat op.’

Diezelfde middag vonden er wat stiekeme handtastelijkheden plaats op Ryans bank (die heel wat verder gingen dan je van een christelijk meisje zou verwachten) en won de duivel weer met gemak in Gods pokerspel. Er werd geknepen en geduwd en getrokken, en tegen de tijd dat op maandag de bel voor het einde van de schooldag ging, waren Ryan Topps en Clara Bowden (tot collectief afgrijzen van de school) min of meer een gegeven, of, zoals de uitdrukkingswijze van St. Jude’s was, ‘gingen’ ze met elkaar. Was het alles wat Clara zich in haar zweterige puberale inventiviteit had voorgesteld?

Wel, ‘gaan’ met Ryan bleek uit drie belangrijke tijdsbestedingen te bestaan (in volgorde van belangrijkheid): Ryans scooter bewonderen, Ryans platen bewonderen, Ryan bewonderen. Maar terwijl andere meisjes misschien bezwaar hadden gemaakt tegen afspraakjes die plaatsvonden in Ryans garage en uitsluitend bestonden uit toekijken hoe hij zich verdiepte in de motor van een scooter en een lofrede hield op de subtiliteiten en ingewikkeldheden ervan, was er voor Clara niets opwindenders. Ze leerde snel dat Ryan een man was van pijnlijk weinig woorden en dat de zeldzame gesprekken die ze voerden altijd uitsluitend over Ryan gingen: zijn verwachtingen, zijn angsten (allemaal verband houdend met de scooter) en zijn eigenaardige geloof dat hem en zijn scooter geen lang leven beschoren was. Om de een of andere reden was Ryan overtuigd van het verouderde motto uit de jaren vijftig, ‘Leef snel, sterf jong’, en hoewel zijn scooter niet meer haalde dan vijfendertig kilometer per uur heuvelafwaarts, waarschuwde hij Clara graag op grimmige toon niet ‘te betrokken’ te raken want hij zou er niet lang meer zijn; hij zou er vroeg ‘uitstappen’ en met een ‘knal’. Ze zag zichzelf met een bloedende Ryan in haar armen en hoorde hem eindelijk zijn eeuwige liefde verklaren; ze zag zichzelf als Mod-weduwe, een jaar lang gekleed in zwarte coltruitjes en vragend om ‘Waterloo Sunset’ als muziek bij de begrafenis. Clara’s onverklaarbare toewijding aan Ryan Topps kende geen grenzen en oversteeg zijn onaanzienlijke uiterlijk, zijn vervelende karakter en zijn onappetijtelijke gewoonten. In feite oversteeg het Ryan, want wat Hortense ook mocht beweren, Clara was een tienermeisje als alle andere; het voorwerp van haar hartstocht was slechts een bijkomstigheid van de hartstocht zelf, een hartstocht die zich door de lange onderdrukking nu met vulkanische noodzakelijkheid liet gelden. In de loop van de volgende maanden veranderde Clara’s manier van denken, veranderde Clara’s kleding, veranderde Clara’s manier van lopen, veranderde Clara’s ziel. Over de hele wereld noemden meisjes deze verandering Donny Osmond of Michael Jackson of de Bay City Rollers. Clara verkoos het Ryan Topps te noemen.

Er waren geen afspraakjes in de normale betekenis van het woord. Geen bloemen of restaurants, films of feestjes. Zo nu en dan, als er meer wiet nodig was, nam Ryan haar mee naar een groot kraakpand in Noord-Londen, waar een gram goedkoop was en mensen die te stoned waren om je gelaatstrekken nog te kunnen zien zich gedroegen als je beste vrienden. Hier nestelde Ryan zich in een hangmat en ging, na een paar stickies, van zijn gebruikelijke zwijgzaamheid over in een staat van volledige catatonie. Clara, die niet rookte, zat aan zijn voeten, bewonderde hem en probeerde de algemene conversatie rondom haar te volgen. Ze had geen verhalen te vertellen zoals de anderen, niet als Merlin, als Clive, als Leo, Petronia, Wan-Si en de anderen. Geen anekdotes over LSD-trips, politiegeweld of demonstreren op Trafalgar Square. Maar Clara maakte vrienden. Ze was een vindingrijk meisje en gebruikte wat ze in huis had om een gevarieerd gezelschap van hippies, warhoofden, malloten en swingende types te vermaken en de schrik op het lijf te jagen met een ander soort uiterste: verhalen over hel en verdoemenis, van de duivels liefde voor fecaliën, zijn passie voor het afstropen van huid, voor het uitsteken van ogen met roodgloeiende poken en het geselen van geslachtsdelen – alle met zorg voorbereide plannen van Lucifer, de grootste van de gevallen engelen, voor 1 januari 1975.

Uiteraard begon het ding dat Ryan Topps heette het Einde van de Wereld steeds verder terug te duwen naar de achterkamertjes van Clara’s bewustzijn. Er waren zo veel andere dingen die zich aan haar voordeden, zo veel nieuwe dingen in het leven! Indien dit mogelijk was, voelde ze zich op dat moment een van de Gezalfden, gewoon daar in Lambeth. Hoe gezegender ze zich voelde op aarde, hoe minder ze haar gedachten op de hemel richtte. Wat Clara uiteindelijk gewoon niet begreep, was het epische staaltje van de grote scheiding. Zo veel niet-geredden. Van de acht miljoen Jehova’s getuigen zouden zich slechts 144.000 mannen bij Christus in de hemel mogen voegen. De vrouwen die goed en de mannen die goed genoeg waren, zouden het paradijs op aarde verwerven – geen slechte poedelprijs, alles in aanmerking genomen – maar dan bleven er nog steeds zo’n dikke twee miljoen over die niet aan de voorwaarden zouden voldoen. Voeg daar nog eens de heidenen aan toe; de joden, katholieken, moslims; de arme junglebewoners in het Amazonegebied, om wie Clara gehuild had als kind; zo veel niet-geredden. De Jehova’s getuigen beriepen zich trots op het ontbreken van de hel in hun theologie – de straf was marteling, onvoorstelbare marteling op de laatste dag, en dan was het graf het graf. Maar voor Clara leek dit erger – de gedachte aan de Grote Schare die zich vermaakte in het aards paradijs, terwijl de gemartelde, verminkte skeletten van de gedoemden vlak onder de grond lagen.

Aan de ene kant had je die gigantische aantallen mensen op de wereld die niet bekend waren met de leer van de Wachttoren (sommigen zonder toegang tot een brievenbus) en niet in staat waren contact op te nemen met de Kingdom Hall van Lambeth om nuttig leesmateriaal te ontvangen over de weg naar verlossing. Aan de andere kant was daar Hortense, die met haar haar in de krulspelden gezet lag te draaien en te woelen in haar bed in vreugdevolle afwachting van de regens van zwavel die uitgestort zouden worden over de zondaren, en in het bijzonder over de vrouw op nummer 53. Hortense probeerde uit te leggen: ‘Zij die gestorven zijn zonder de Heer te kennen, zullen herrijzen en een nieuwe kans krijgen.’ Maar voor Clara was het nog steeds een ongelijke vergelijking. Niet-sluitende boeken. Geloof is moeilijk te verwerven, makkelijk te verliezen. Het viel haar steeds zwaarder om de afdruk van haar knieën in de rode kussens van de Kingdom Hall achter te laten. Ze wilde geen sjerpen en banieren meer dragen of folders uitdelen. Ze wilde niemand meer vertellen over ontbrekende treden. Ze ontdekte de dope, vergat de trap en begon de lift te nemen.

1 oktober 1974. Clara moest nablijven (vijfenveertig minuten omdat ze tijdens de muziekles had beweerd dat Roger Daltrey een groter musicus was dan Johann Sebastian Bach), met als gevolg dat ze haar afspraak van vier uur met Ryan op de hoek van Leenan Street miste. Het was ijskoud en werd al donker toen ze eindelijk buiten stond; ze rende door hopen rottende herfstbladeren, zocht Leenan in de lengte en breedte af, maar er was geen spoor van hem te bekennen. Het was met angst en beven dat ze haar eigen voordeur naderde, onderwijl God een veelvoud aan stilzwijgende contracten aanbiedend (ik zal nooit seks hebben; ik zal nooit meer een stickie roken; ik zal nooit meer een rok boven de knie dragen) als hij maar zorgde dat Ryan Topps niet bij haar moeder had aangebeld op zoek naar beschutting tegen de wind.

‘Clara! Kom binnen. Het is koud.’

Het was de stem die Hortense opzette wanneer ze gezelschap had – een overcompensatie van alle medeklinkers – de stem die ze gebruikte voor predikanten en blanke dames.

Clara sloot de voordeur achter zich en liep in een soort doodsangst de woonkamer door, langs Jezus die weende (en toen weer niet), en de keuken in.

‘Lieve Heer, ze ziet eruit als een verzopen kat, hmm?’

‘Mmm,’ zei Ryan, die tevreden aan de andere kant van de keukentafel een bord akee met labberdaan naar binnen zat te werken.

Met tanden die deuken maakten in haar onderlip stamelde Clara: ‘Wat doe jíj hier?’

‘Ha!’ riep Hortense, bijna triomfantelijk. ‘Jij denkt dat je je vrienden voor me kan blijven verbergen? Die jongen had het koud. Ik heb ’m binnengelaten. We hebben gezellig gepraat, hè, jongeman?’

‘Mmm. Ja, mevrouw Bowden.’

‘Nou, kijk niet zo geschrokken. Je zou denken dat ik hem zou opeten of zoiets, hè, Ryan?’ zei Hortense, stralend op een manier die Clara nooit eerder had gezien.

‘Ja, precies,’ zei Ryan grijnzend. En samen begonnen ze te lachen, Ryan Topps en Clara’s moeder.

Is er iets te bedenken wat een verhouding eerder van zijn glans zal beroven dan de situatie waarin de minnaar een joviale verstandhouding ontwikkelt met de moeder van de minnares? Terwijl de avonden donkerder en de dagen korter werden, en het moeilijker werd om Ryan te onderscheiden in de menigte die elke middag om halfvier bij de schoolhekken rondhing, maakte Clara de lange wandeling naar huis in haar eentje en trof haar minnaar vervolgens aan in de keuken, tevreden babbelend met Hortense en de overvloed verslindend aan lekkernijen die het huishouden van de Bowdens te bieden had: akee en labberdaan, beef jerky, kip met rijst en erwtjes, gemberkoek en kokosijs.

Deze gesprekken, die zo levendig klonken wanneer Clara de sleutel in het slot stak, vielen altijd stil wanneer ze de keuken naderde. Als bij kinderen die betrapt worden, werd de sfeer eerst nors, dan opgelaten, en dan verontschuldigde Ryan zich en vertrok. Er was ook een blik, merkte ze, een blik die ze voor haar hadden, een blik van medeleven, van meewarigheid, en niet alleen dat – ze begonnen ook commentaar te leveren op haar kleding, die langzaam aan jeugdiger, kleuriger was geworden; en Ryan – wat gebeurde er met Ryan? – legde zijn coltrui af, meed haar op school, kocht een stropdas.

Natuurlijk was Clara, als de moeder van een drugsverslaafde of de buurvrouw van een seriemoordenaar, de laatste die het te weten kwam. Ooit had ze alles van Ryan geweten, nog voor Ryan het zelf wist – ze was een Ryan-expert geweest. Nu bleef haar niets anders over dan aanhoren hoe de Ierse meisjes verklaarden dat Clara Bowden en Ryan Topps niet met elkaar gingen – absoluut, absoluut niet met elkaar gingen – o nee, niet meer.

Als Clara al besefte wat er gaande was, stond ze zichzelf niet toe het te geloven. Wanneer ze Ryan aan de keukentafel zag, omringd door folders, en Hortense ze haastig bij elkaar zag schuiven en in haar schortzak stoppen, dwong Clara zichzelf het te vergeten.

Later die maand, toen Clara een sombere Ryan overhaalde het met haar te doen in het gehandicaptentoilet, kneep ze haar ogen halfdicht om niet te zien wat ze niet wilde zien. Maar het was daar, onder zijn trui, daar, toen hij achterover leunde tegen de wasbak, was de glinstering van zilver, de glans amper zichtbaar in het zwakke licht – het kon niet, maar het was waar – de zilveren glinstering van een zilveren kruisje.

Het kon niet, maar het was waar. Zo beschrijven mensen een wonder. Op de een of andere wijze hadden de tegenpolen Hortense en Ryan hun logische uitersten ontmoet, hun gemeenschappelijke voorliefde voor de pijn en dood van anderen hadden elkaar getroffen als perspectiefpunten aan een morbide horizon. Plotseling hadden de geredden en de niet-geredden elkaar op wonderbaarlijke wijze gevonden. Hortense en Ryan waren nu bezig háár te redden.

‘Stap achterop.’

Het schemerde. Clara was net de school uitgelopen en het was Ryan, wiens scooter vlak voor haar voeten scherp tot stilstand kwam.

‘Claz, stap achterop.’

‘Vraag mijn moeder maar of ze achterop wil!’

‘Alsjeblieft,’ zei Ryan, terwijl hij haar de extra helm aanbood. ‘Het is belangrijk. Ik moet met je praten. Er is niet veel tijd meer.’

‘Waarom?’ vroeg Clara kortaf, nukkig heen en weer wiebelend op haar plateauzolen. ‘Ga je ergens heen?’

‘Met jou, ja,’ mompelde Ryan. ‘Naar de juiste plaats, hopelijk.’

‘Nee.’

‘Toe, Claz.’

‘Néé.’

‘Alsjeblieft! ’t Is belangrijk. Leven of dood.’

‘Oké, dan. Maar dat ding zet ik niet op.’ Ze gaf hem de helm terug en ging schrijlings op de scooter zitten. ‘Ik ga m’n haar niet door de war maken.’

Ryan reed met haar door Londen en naar Hampstead Heath, naar de top van Primrose Hill, waar hij, zijn blik gericht op het zwakke oranje schijnsel van de stad, zorgvuldig, omslachtig, en in een taal die niet de zijne was, zijn zaak uiteenzette. Waar het op neerkwam was het volgende: er was nog maar één maand te gaan tot het einde van de wereld.

‘En het punt is, zijzelf en ikzelf, wij zijn…’

‘Wij?’

‘Je moeder… je moeder en ikzelf,’ mompelde Ryan, ‘wij zijn bezorgd. Over jou. D’r zijn er niet veel die de laatste dagen zullen overleven. Je gaat met het verkeerde slag mensen om, Claz…’

‘Hou toch op,’ zei Clara, hoofdschuddend en op haar tanden zuigend. ‘Dit is toch niet te geloven. Het waren jóuw vrienden.’

‘Nee, nee, dat zijn ze niet. Niet meer. De wiet… de wiet is slecht. En dat hele stel… Wan-Si, Petronia.’

‘Dat zijn m’n vriendinnen!’

‘Dat zijn geen nette meisjes, Clara. Ze zouden bij hun familie moeten zijn en zich niet zo moeten kleden als ze doen en die dingen niet moeten doen met die mannen in dat huis. Jijzelf zou dat ook niet moeten doen. En je kleden als, als, als…’

‘Als wat?’

‘Als een hoer!’ zei Ryan. Het woord spatte uit zijn mond alsof het een opluchting was om het kwijt te zijn. ‘Als een losbandige vrouw!’

‘O jee, ik heb meer dan genoeg gehoord… breng me naar huis.’

‘Die krijgen hun portie wel,’ zei Ryan, knikkend voor zichzelf, terwijl hij zijn arm uitstrekte en met een gebaar heel Londen omvatte, van Chiswick tot Archway. ‘Er is nog tijd voor je. Waar wil je bij horen, Claz? Waar wil je bij horen? Bij de 144.000, in de hemel, heersend naast Christus? Of wil je bij de Grote Schare horen en in het aards paradijs leven, wat wel goed is… Of wil je bij degenen horen die het voor hun kiezen krijgen, foltering en dood. Hè? Ik scheid alleen maar de schapen van de bokken, Claz, de schapen van de bokken. Dat is Mattheüs. En ik denk dat jij een schaap bent, hè?’

‘Ik zal je wat zeggen,’ zei Clara terwijl ze terugliep naar de scooter en achterop ging zitten. ‘Ik ben een bok. Ik ben liever een bok. Ik wíl een bok zijn. En ik word liever geroosterd in de regens van zwavel met mijn vrienden dan dat ik me dood verveel in de hemel met Darcus, mijn moeder en jou!’

Ryan zette zijn helm op. ‘Dat had je niet moeten zeggen, Claz,’ zei hij plechtig. ‘Ik wou echt dat je dat niet had gezegd. In je eigen belang. Híj kan ons horen.’

‘En ik heb er genoeg van om jou te horen. Breng me naar huis.’

Hij draaide zich om. ‘Het is echt waar! Hij kan ons horen!’ schreeuwde hij boven het lawaai van de uitlaatpijp uit, terwijl hij gas gaf en de heuvel begon af te rijden. ‘Hij kan het allemaal zien! Hij let op ons!’

‘Let jij maar op waar je rijdt,’ schreeuwde Clara terug, terwijl ze een groep chassidische joden in alle richtingen uiteenjoegen. ‘Let op de weg!’

‘Alleen de uitverkorenen… dat staat er… alleen de uitverkorenen. Ze krijgen het allemaal op hun brood… dat staat in Dui-turro-nomum… ze krijgen allemaal hun verdiende loon en alleen de uitverkorenen…’

Ergens halverwege Ryan Topps’ stichtelijke bijbelverklaring knalde zijn voormalige valse idool, de Vespa GS, recht op een vierhonderd jaar oude eikenboom. De natuur triomfeerde over de arrogantie van de techniek. De boom overleefde, de scooter stierf; Ryan werd de ene kant op geslingerd, Clara de andere.

De principes van het christendom en die van de wet van de sukkel (ook bekend als de wet van Murphy) zijn hetzelfde: alles wat mij gebeurt, gebeurt voor mij. Dus als een man een stukje toast laat vallen en dit met de beboterde kant omlaag valt, wordt deze ongelukkige gebeurtenis geïnterpreteerd als bewijs van een essentiële waarheid over pech: dat de toast zo gevallen is als hij gevallen is alleen maar om jou, Meneer Pechvogel, te bewijzen dat er een bepalende kracht in het heelal is en dat deze pech is. Dat het niet willekeurig is. De toast had nooit op de goede kant kunnen vallen, zo wordt gesteld, want dat is de wet van de sukkel. Kortom, de wet van Murphy is er om te bewijzen dat er een wet van de sukkel is. Maar in tegenstelling tot zwaartekracht is het een wet die niet onder alle omstandigheden bestaat: als de toast op de goede kant valt, verdwijnt de wet van de sukkel op mysterieuze wijze. Dus toen Clara viel en al haar tanden uit haar bovenkaak knalden, terwijl Ryan opstond zonder ook maar een schrammetje te hebben opgelopen, wist Ryan dat dit kwam doordat God Ryan had gekozen als een van de geredden en Clara als een van de niet-geredden. Niet doordat de een een helm droeg en de ander niet. En als het omgekeerd was geweest, als de zwaartekracht Ryans tanden had opgeëist en ze als kleine geglazuurde sneeuwballetjes van Primrose Hill had laten rollen, nou… dan kun je er donder op zeggen dat God, wat Ryan betreft, de grote verdwijntruc had toegepast.

Maar dit was het laatste teken dat Ryan nodig had. Toen het oudejaarsavond werd, zat hij daar in de woonkamer, met Hortense in een cirkel van kaarsen, vurig te bidden voor Clara’s ziel, terwijl Darcus in zijn slang piste en naar Generation Game op de BBC keek. Clara, intussen, had een gele broek met wijd uitlopende pijpen en een rood haltertruitje aangetrokken en was naar een feest gegaan. Ze stelde het thema voor, hielp het spandoek schilderen en uit het raam hangen; ze danste en rookte met de anderen en voelde zich, zonder overdreven bescheidenheid, het mooiste meisje van het kraakpand. Maar toen middernacht onvermijdelijk kwam en ging zonder dat de ruiters van de Apocalyps hun opwachting maakten, verraste Clara zichzelf door in een melancholische stemming te geraken. Want jezelf bevrijden van geloof is als zeewater koken om zout te krijgen – er wordt iets gewonnen, maar er gaat iets verloren. Hoewel haar vrienden – Merlin, Wan-Si en anderen – haar op de rug sloegen en feliciteerden met het feit dat ze die heftige dromen over verdoemenis en verlossing had uitgebannen, treurde Clara in stilte om de warmere aanraking waarop ze die negentien jaar had gewacht, de stevige, allesomvattende omhelzing van de Verlosser, Hij die alfa en omega was, het begin en het einde; de man die haar had moeten bevrijden van dat leven, van de lusteloze werkelijkheid van een souterrain in Lambeth. Wat moest Clara nu? Ryan zou een andere bevlieging vinden; Darcus hoefde alleen maar naar een ander kanaal te zappen; voor Hortense zou er uiteraard een nieuwe datum opduiken, samen met meer folders en zelfs meer geloof. Maar Clara was Hortense niet.

Een restant van Clara’s vervlogen droom bleef echter hangen. Ze verlangde nog steeds naar een verlosser. Ze verlangde nog steeds naar een man die haar zou wegvoeren, die haar zou verkiezen boven anderen, zodat ze met Hem zou wandelen in witte klederen, want [zij was] het waardig (Openbaring 3:4).

Het is dan misschien ook niet zo onverklaarbaar dat Clara Bowden, toen ze de volgende ochtend onder aan de trap Archie Jones ontmoette, meer in hem zag dan alleen een nogal korte, nogal gezette blanke man van middelbare leeftijd in een slecht zittend pak. Clara zag Archie door de grijsgroene ogen van verlies; haar wereld was net verdwenen, het geloof waarnaar ze had geleefd had zich als de zee bij eb teruggetrokken, en Archie was, geheel bij toeval, de man uit de grap geworden: de laatste man op aarde.

3

TWEE GEZINNEN

Het is beter te trouwen dan van hartstocht te branden, zegt Corinthiërs 1, hoofdstuk zeven, vers negen.

Een goed advies. Natuurlijk vertelt Corinthiërs ons ook dat we een stier niet moeten muilbanden wanneer hij het graan uitdorst – dus zeg het maar.

In februari 1975 had Clara de kerk en al haar bijbelse letterknechterij verlaten voor Archibald Jones, maar ze was nog niet het soort zorgeloze atheïst dat kon lachen in de buurt van een altaar of de leer van de heilige Paulus volledig kon afwijzen. De tweede uitspraak was geen probleem – omdat ze geen stier had, was ze automatisch uitgezonderd. Maar de eerste bezorgde haar slapeloze nachten. Was het beter om te trouwen? Zelfs als de man een heiden was? Ze wist niet hoe ze daarachter moest komen; ze leefde nu zonder steunpilaar, zonder vangnet. Zorgwekkender dan God was haar moeder. Hortense verzette zich heftig tegen de verhouding, meer op grond van kleur dan leeftijd, en had haar dochter op een ochtend, onmiddellijk nadat ze ervan op de hoogte was geraakt, de deur gewezen.

Clara had nog steeds het gevoel dat haar moeder diep vanbinnen liever zag dat ze trouwde met een ongeschikte man dan dat ze met hem in zonde leefde, dus deed ze het impulsief en smeekte Archie haar zo ver uit de buurt van Lambeth te brengen als een man van zijn middelen zich maar kon veroorloven – Marokko, België, Italië. Archie had haar hand gegrepen en geknikt en lieve woordjes gefluisterd in de volledige wetenschap dat een man van zijn middelen niet verder kwam dan een nieuw verworven, zwaar verhypothekeerd huis met één verdieping in Willesden Green. Maar dat hoefde hij nu niet te vertellen, dacht hij, niet nu meteen. Ze zou er langzaamaan wel achter komen.

Drie maanden later was Clara erachter gekomen, en daar waren ze nu, bezig met de verhuizing. Archie moeizaam de trap op klauterend, zoals gewoonlijk vloekend en te veel hooi op zijn vork nemend, buigend onder het gewicht van dozen die Clara moeiteloos met twee, drie tegelijk kon dragen; Clara even rust nemend, haar ogen halfdicht geknepen in het warme meizonnetje, pogend haar positie te bepalen. Ze kleedde zich uit tot op een klein paars hemdje en leunde tegen haar tuinhek. Wat wás dit voor buurt? Dat was het punt, snap je, je kon er niet zéker van zijn. Tijdens de rit op de passagiersstoel van de verhuiswagen had ze de hoofdweg gezien en die was lelijk geweest, armoedig en vertrouwd (hoewel er geen Kingdom Halls of episcopale kerken waren), maar toen gingen ze een hoek om en waren de wegen plotseling uitgebarsten in groen, prachtige eiken, en werden de huizen groter, breder en stonden verder van elkaar, en ze kon parken zien, ze kon bibliotheken zien. Toen, ineens, waren de bomen weer verdwenen, weer in bushaltes veranderd als op klokslag middernacht; een teken waaraan ook de huizen gehoor gaven, die in kleinere, traploze woningen veranderden, breed en plat tegenover vervallen winkelgalerijen, die eigenaardige rijen ondernemingen waartoe, zonder uitzondering, de volgende behoren:

– één in onbruik geraakte broodjeszaak die nog steeds een ontbijt aanbiedt,

– één niet in overdadige reclame geïnteresseerde slotenmaker (SLEUTELS),

– en één permanent gesloten uniseks kapsalon, de trotse drager van een of andere afgrijselijke woordspeling (Hoofdzaak of Voor Haar Alleen of Pony-Express of Knip & Knap).

Het was een loterij om zo onderweg te zijn, om je heen te kijken en niet te weten of je voor de rest van je leven tussen de bomen terechtkwam of tussen de troep. Toen was de verhuiswagen langzaam tot stilstand gekomen voor een huis, een aardig huis ergens halverwege tussen de bomen en de troep, en was er een golf van dankbaarheid door haar heen gestroomd. Het was aardig, niet zo aardig als ze had gehoopt maar niet zo erg als ze had gevreesd; het had twee tuintjes, voor en achter, een deurmat, een deurbel, een wc bínnen… En ze had er geen hoge prijs voor betaald. Alleen liefde. Niet meer dan liefde. En wat Corinthiërs ook mocht zeggen, liefde is niet zo moeilijk op te geven, niet als je het nooit echt hebt gevoeld. Ze hield niet van Archie, maar ze had zich voorgenomen, dat eerste moment daar op de trap, zich aan hem te wijden als hij haar daarvandaan zou halen. En dat had hij nu gedaan, en hoewel het geen Marokko of België of Italië was, was het aardig, niet het beloofde land, maar áárdig, aardiger dan alle plaatsen waar ze ooit was geweest.

Clara begreep dat Archibald Jones geen romantische held was. Drie maanden in één stinkende kamer was voldoende openbaring geweest. O, hij kon lief zijn en soms zelfs charmant, hij kon ’s morgens vroeg een kristalzuivere noot fluiten, hij reed rustig en verantwoordelijk en hij was een verrassend bekwame kok, maar van romantiek had hij geen kaas gegeten, hartstocht, ondenkbaar. En als je dan opgezadeld bent met een man zo doorsnee als dat, vond Clara, moest hij op zijn minst volkomen toegewijd zijn aan jóu – aan jouw schoonheid, aan jouw jeugd – dat was het minste wat hij kon doen. Maar Archie – vergeet het maar. Ze waren nog geen maand getrouwd of hij liep al rond met die rare glazige blik die mannen hebben wanneer ze door je heen kijken. Hij was alweer teruggekeerd naar zijn vrijgezellenbestaan: biertjes met Samad Iqbal, eten met Samad Iqbal, zondagse ontbijtjes met Samad Iqbal, al zijn vrije tijd met die man in die rotzaak, O’Connells, in die klerekroeg. Ze probeerde redelijk te zijn. Ze vroeg hem: Waarom ben je nooit hier? Waarom breng je zo veel tijd door met de Indiër? Maar een klopje op haar rug, een kus op haar wang, hij pakt zijn jas, één voet staat al buiten en altijd hetzelfde antwoord: Sam en ik? We kennen elkaar al eeuwen. Daar kon ze niets tegen inbrengen. Ze kenden elkaar al voordat zij was geboren.

Geen ridder op het witte paard dus, deze Archibald Jones. Geen doel, geen hoop, geen ambitie. Een man die geen grotere genoegens kende dan een Engels ontbijt en DHZ. Een saaie man. Een óude man. En toch… goed. Hij was een góede man. En goed mocht dan niet veel voorstellen, goed mocht je leven dan niet spannend maken, maar het was in ieder geval iets. Die eerste keer op de trap had ze het in hem gezien, simpel, direct, zoals ze een goeie mango eruit kon pikken bij een marktkraam in Brixton zonder de schil zelfs maar te hoeven aanraken.

Dit waren de gedachten waaraan Clara zich vastklampte terwijl ze, drie maanden na haar bruiloft, tegen haar tuinhek leunde en zwijgend zag hoe het voorhoofd van haar man rimpelde en samentrok als een harmonica, hoe zijn buik zwanger over zijn riem hing, hoe wit zijn huid was, hoe blauw zijn aders waren, de manier waarop zijn ‘11-en’ zichtbaar werden, die twee koorden van vlees die in de hals van een man verschijnen (zoals ze in Jamaica zeiden) wanneer zijn tijd bijna op is.

Clara fronste haar wenkbrauwen. Ze had deze aandoeningen niet opgemerkt tijdens de bruiloft. Waarom niet? Hij had geglimlacht en hij droeg een witte coltrui, maar nee, dat was het niet – ze was er toen niet naar op zoek geweest, dat was het. Clara had het grootste deel van haar trouwdag naar haar voeten gekeken. Het was een hete dag geweest, 14 februari, maar ongewoon warm, en er was een wachttijd geweest want die dag had de hele wereld willen trouwen daar in dat kleine bureau van de burgerlijke stand op Ludgate Hill. Clara herinnerde zich hoe ze de fijne hooggehakte schoentjes die ze droeg uit had laten glijden en haar blote voeten op de koude vloer had gezet, ervoor zorgend dat ze ze stevig ter weerszijden van een donkere barst in de tegel plaatste, een evenwichtsoefening waarop ze lukraak haar toekomstige geluk had gezet.

Intussen had Archie wat vocht van zijn bovenlip geveegd en een hardnekkige zonnestraal vervloekt die een stroompje zoutachtig water langs de binnenkant van zijn been stuurde. Voor zijn tweede huwelijk had hij een mohair pak gekozen met een witte coltrui en beide bleken enigszins problematisch. Door de hitte ontsprongen over zijn hele lichaam stroompjes zweet, die door de coltrui naar het mohair sijpelden en de onmiskenbare geur van natte hond afgaven. Clara was, uiteraard, een en al kat. Ze droeg een lange, bruine wollen jurk van Jeff Banks en een volmaakt kunstgebit; de jurk had een blote rug, de tanden waren wit, en het totale effect was katachtig; een panter in avondjurk; waar de wol ophield en de huid begon, was met het blote oog niet goed waar te nemen. En als een kat reageerde ze op de stoffige zonnestraal die door een hoog raam zijn weg zocht naar de wachtende paren. Ze warmde haar blote rug erin, ze leek zich bijna te ontróllen. Zelfs de ambtenaar, die alles al had gezien – paardachtige vrouwen met wezelachtige mannen, olifantachtige mannen met uilachtige vrouwen – trok een wenkbrauw op bij deze hoogst onnatuurlijke verbintenis toen ze zijn bureau naderden. Kat en hond.

‘Hallo, eerwaarde,’ zei Archie.

‘Hij is een ambtenaar, Archibald, domkop,’ zei zijn vriend Samad Miah Iqbal, die, samen met zijn petieterige vrouw Alsana, uit zijn verbanning naar de Gastenkamer naar binnen was geroepen om als getuige op te treden. ‘Geen katholieke priester.’

‘Juist. Natuurlijk. Sorry. Zenuwachtig.’

De kleingeestige ambtenaar zei: ‘Zullen we doorgaan? We hebben er nog heel wat af te handelen vandaag.’

De plechtigheid had weinig meer voorgesteld dan dit. Archie kreeg een pen en had zijn naam opgeschreven (Alfred Archibald Jones), nationaliteit (Engels) en leeftijd (47). Een ogenblik weifelend bij het kader ‘Beroep’ had hij besloten tot ‘Reclame (bedrukte folders)’ en ondertekend. Clara schreef haar naam op (Clara Iphegenia Bowden), nationaliteit (Jamaicaans) en leeftijd (19). Aangezien ze geen kader vond dat geïnteresseerd was in haar beroep ging ze rechtstreeks naar de stippellijn, haalde haar pen eroverheen en richtte zich weer op, een Jones. Een Jones als geen andere die haar was voorgegaan.

Toen waren ze naar buiten gegaan, naar de trap, waar een briesje tweedehands confetti opwaaide en over nieuwe echtparen blies, en waar Clara voor het eerst formeel kennismaakte met haar enige bruiloftsgasten: twee Indiërs, gekleed in purperen zijde. Samad Iqbal, een lange, knappe man, met de allerwitste tanden en een dode hand, die haar met de ene die werkte maar op de rug bleef kloppen.

‘Mijn idee, weet je,’ bleef hij maar zeggen. ‘Mijn idee, al dat trouwgedoe. Ik ken de beste kerel al sinds… wanneer?’

‘1945, Sam.’

‘Dat probeer ik die mooie vrouw van je te vertellen, 1945… als je een man zo lang kent, en samen met hem hebt gevochten, dan is het je missie om hem gelukkig te maken als hij dat niet is. En dat was hij niet! Integendeel zelfs, totdat jij verscheen! Wentelend in de stronthoop, als ik het zo mag zeggen. Gelukkig is zíj nu opgekrast. Er is maar één plaats voor de gekken, en dat is bij andere gekken,’ zei Samad, die halverwege de zin niet meer wist hoe hij verder moest omdat Clara duidelijk geen flauw benul had van waar hij over sprak. ‘Maar goed, we hoeven niet stil te staan bij… Maar mijn idee, weet je, dit.’

En dan was er zijn vrouw, Alsana, die nietig was, haar lippen strak op elkaar klemde, Clara op de een of andere manier scheen af te keuren (hoewel ze maar enkele jaren ouder kon zijn) en alleen zei: ‘O ja, mevrouw Jones,’ of ‘O nee, mevrouw Jones,’ waardoor Clara zich zo nerveus ging voelen, zo schaapachtig, dat ze zich gedwongen voelde haar schoenen weer aan te trekken.

Archie vond het erg voor Clara dat er geen grotere receptie was. Maar er was niemand anders om uit te nodigen. Alle andere familieleden en vrienden hadden de uitnodiging voor de bruiloft afgeslagen, sommigen zonder omhaal van woorden, sommigen geschokt; anderen, die vonden dat zwijgen nog de beste oplossing was, hadden de laatste week weloverwogen de post laten liggen en de telefoon laten rinkelen. De enige die hun geluk had gewenst was Ibelgaufts, die noch was uitgenodigd noch op de hoogte was gesteld van de gebeurtenis, maar van wie, merkwaardig genoeg, een briefje was gekomen met de ochtendpost:

14 februari 1975

Beste Archibald,

Gewoonlijk hebben bruiloften iets wat de misantroop in mij naar boven brengt, maar vandaag, terwijl ik een bed petunia’s voor de ondergang probeerde te behoeden, voelde ik een niet onaanzienlijke warmte bij de gedachte aan de vereniging van één man en één vrouw in een levenslange verbintenis. Het is toch werkelijk opmerkelijk dat wij mensen aan een zo onmogelijk huzarenstukje beginnen, vind je niet? Maar even serieus: zoals je weet ben ik een man wiens vak het is om diep in de ‘Vrouw’ te kijken en haar, als psychiater, volkomen gezond te verklaren of niet. En ik ben ervan overtuigd, mijn vriend (om een metafoor te gebruiken), dat jij je aanstaande vrouw in die zin spiritueel en intellectueel hebt leren kennen en op geen enkel punt tekortkomingen hebt gevonden, dus wat kan ik je anders aanbieden dan de hartelijke gelukwensen van je serieuze mededinger,

Horst Ibelgaufts

Welke andere herinneringen aan die dag kunnen hem uniek maken en uittillen boven de andere 364 die samen 1975 vormden? Clara herinnerde zich een jonge zwarte man, die zwetend in een zwart pak op een appelkist stond en een betoog hield tegen zijn broeders en zusters; een oude zwerfster, die een anjer uit een vuilnisbak haalde om in haar haar te doen. Maar toen was het allemaal voorbij: de in huishoudfolie verpakte broodjes die Clara had klaargemaakt waren vergeten en lagen weg te kwijnen op de bodem van een tas, de lucht betrok, en toen ze de heuvel op waren gelopen naar de King Ludd Pub, langs de jouwende Fleet Street-jongens met hun zaterdagse pintjes, werd ontdekt dat Archie een parkeerbon had gekregen.

En zo kwam het dat Clara de eerste drie uur van haar huwelijksleven doorbracht op het politiebureau van Cheapside, waar ze met haar schoenen in haar handen naar haar redder keek die onvermoeibaar debatteerde met een verkeersagent die Archies subtiele interpretatie van de zondagse parkeerwetten maar niet wilde begrijpen.

‘Clara, Clara, schat…’

Het was Archie, die zich, gedeeltelijk verborgen achter een salontafel, langs haar heen naar de voordeur worstelde.

‘We krijgen de Ick-Balls vanavond op visite, en ik wil het huis een beetje op orde krijgen… dus kun je een beetje opzij?’

‘Je wil hulp?’ vroeg Clara geduldig, hoewel ze nog half in een dagdroom zat. ‘Ik kan wat dragen als…’

‘Nee, nee, nee, nee… Het lukt me wel.’

Clara stak haar hand uit naar een kant van de tafel. ‘La’me alleen…’

Archie vocht om zich door de smalle deuropening te persen, terwijl hij beide poten en de grote, losse glasplaat van de tafel probeerde vast te houden.

‘Dit is mannenwerk, schat.’

‘Maar…’ Met benijdenswaardig gemak tilde Clara een grote leunstoel op en liep ermee naar de stoep, waar Archie half ineengezakt naar adem stond te happen. ‘Geen probleem. Als je hulp wil, vraag je het maar.’ Ze streek even zacht met haar hand over zijn voorhoofd.

‘Ja, ja, ja.’ Hij schudde haar geïrriteerd van zich af, alsof hij een vlieg wegmepte. ‘Ik kan dit zelf wel…’

‘Dat weet ik…’

‘Het is mánnenwerk.’

‘Ja, ja, ik begrijp ’t… Ik wilde niet…’

‘Luister, Clara, schat, ga gewoon uit de weg, dan kan ik doorgaan, oké?’ Clara keek toe hoe hij met enige vastberadenheid zijn mouwen oprolde en de salontafel weer te lijf ging.

‘Als je echt wilt helpen, schat, kun je wat van je kleren naar binnen gaan brengen. God weet dat er genoeg zijn om een oorlogsschip tot zinken te brengen. Ik heb geen idee waar we die allemaal moeten laten met de weinige ruimte die we hebben.’

‘Ik zei al eerder… we kunnen er wel wat wegdoen, als jij dat beter vindt.’

‘Dat is niet mijn beslissing, niet mijn beslissing, nietwaar? Nietwaar? En hoe zit het met de kapstok?’

Dit was de man: nooit in staat een beslissing te nemen, nooit in staat een standpunt in te nemen.

‘Ik zei al: als je hem niet mooi vindt, stuur dat rotding dan terug. Ik heb hem gekocht omdat ik dacht dat je hem mooi vond.’

‘Nou ja, schat,’ zei Archie, voorzichtig nu ze haar stem had verheven, ‘het was tenslotte mijn geld… het was wel aardig geweest als je me tenminste naar míjn mening had gevraagd.’

‘God, man! Het is een kapstok. Hij is alleen rood. En rood is rood. Wat is er ineens mis met rood?’

‘Ik probeer alleen,’ zei Archie, zijn stem dempend tot een schor, geforceerd gefluister (een geliefd stemwapen in het huwelijksarsenaal: niet in het bijzijn van de buren/kinderen), ‘het niveau in huis een beetje te verbeteren. Dit is een nette buurt, een nieuw leven, weet je. Luister, laten we geen ruzie maken. We gooien een muntje op; kruis hij blijft, munt…’