Robert M. Pirsig

Zen en de kunst

van het motoronderhoud

Een onderzoek naar waarden

Vertaald door Ronald Jonkers

Prometheus

Eerste druk 1976

Vierenveertigste druk 2017

Oorspronkelijke titel Zen and the Art of Motorcycle Maintenance

An Inquiry into Values

© 1974 Robert M. Pirsig

© 1976 Nederlandse vertaling Ronald Jonkers

Omslagillustratie Jelle van der Toorn Vrijthoff

Omslagontwerp dps Design & Prepress Studio

Zetwerk en e-book Mat-Zet bv, Soest

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 3532 4

Bijzondere dank ben ik verschuldigd aan Stuart Cohen,

die voor een werkkamer zorgde waarin het boek geschreven kon worden

en aan mevrouw Abigail Kenyon,

voor haar kritische hulp bij de allereerste hoofdstukken.

Opmerking van de schrijver

Hetgeen hierna volgt is gebaseerd op werkelijke gebeurtenissen. Hoewel veel is veranderd om redenen van stijl, moet het in zijn essentie beschouwd worden als werkelijkheid. Het moet echter op geen enkele wijze in verband worden gebracht met die grote bron van feitelijke informatie die betrekking heeft op de beoefening van het orthodoxe zenboeddhisme. Het heeft feitelijk ook niet zoveel met motorfietsen te maken.

Wat goed is, Phaedrus,

En wat niet goed is –

Moeten wij iemand vragen ons dat te vertellen?

1

1

Zonder mijn hand van het linkerhandvat van mijn motorfiets los te laten kan ik op mijn horloge zien dat het halfnegen ’s morgens is. De wind is zelfs bij honderddertig kilometer per uur warm en vochtig. Wanneer het om halfnegen al zo heet en drukkend is, vraag ik me af hoe het vanmiddag zal worden.

De wind voert sterk riekende geuren mee vanuit de moerassen langs de weg. We rijden door het gedeelte van de Centrale Laagvlakte met duizenden poelen waarin op eenden wordt gejaagd ten noordwesten van Minneapolis op weg naar de Dakota’s. Deze autoweg is een oude betonnen tweebaansweg die niet veel verkeer meer heeft gezien sinds een paar jaar geleden parallel hieraan een vierbaansweg is aangelegd. Wanneer we langs een poel rijden wordt de lucht plotseling koeler. Zodra we er voorbij zijn wordt het weer warmer.

Ik ben blij dat ik weer door dit land rijd. Het is een soort nergensland, dat om absoluut niets bekendstaat en juist daarom iets aantrekkelijks heeft. Spanningen verdwijnen op zulke oude wegen als deze. We hobbelen voort over het gebarsten beton tussen de lisdodden en stroken weiland en weer opnieuw lisdodden en zompig gras. Af en toe een open plas en als je scherp kijkt kun je de wilde eenden op de oever tussen de lisdodden zien zitten. En schildpadden… Daar gaat een zwarte koperwiek.

Ik sla Chris op zijn knie en wijs ernaar.

‘Wat!’ brult hij.

‘Koperwiek!’

Hij zegt iets wat ik niet versta. ‘Hè?’ brul ik terug.

Hij pakt mijn helm van achteren beet en schreeuwt luid: ‘Ik heb er al zoveel gezien, papa!’

‘O!’ brul ik terug. Dan knik ik. Als je elf bent raak je niet makkelijk van je stuk door zwarte koperwieken.

Daar moet je ouder voor zijn. Voor mij zit dit allemaal vol met herinneringen die hij niet heeft. Koude ochtenden, lang geleden als de zeggen bruin waren geworden en de lisdodden in de noordwestenwind stonden te waaien. Sterke stank kwam dan omhoog uit de modder die je omwoelde met je lieslaarzen terwijl we een goede plek probeerden te bereiken om te wachten tot de zon opkwam en de eendenjacht geopend werd. Of ’s winters als de poelen er dichtgevroren en doods bijlagen en ik over ijs en sneeuw kon lopen door de afgestorven lisdodden en niets zag dan grijze luchten en dode dingen en kou. De koperwieken waren dan weggetrokken. Maar nu in juli zijn ze terug en leeft alles het meest en nu zoemt en kraakt en gonst en ritselt iedere meter van deze poelen, een hele gemeenschap van miljoenen levende wezens die hun leven uitleven in een soort weldadige eeuwige cirkelgang.

Als je tochten maakt op een motorfiets zie je de dingen totaal anders dan op welke andere manier van reizen ook. In een auto zit je altijd in een besloten ruimte, en omdat je eraan gewend bent besef je niet meer dat alles wat je ziet door die autoruit alleen nog maar tv is. Je bent een passieve waarnemer en alles trekt stomvervelend aan je voorbij in een omlijsting.

Op een motor is de lijst weg. Dan sta je volkomen met alles in contact. Dan zit je in het landschap, en kijk je er niet alleen maar naar, en is het gevoel dat je er ook werkelijk bij bent overweldigend. Het beton dat vijftien centimeter onder je voeten wegflitst is echt, hetzelfde spul waar je ook op loopt ligt daar vlak onder je, zo wazig dat je het niet scherp in beeld kunt krijgen, toch kun je je voet laten zakken en het op ieder moment aanraken, en dat alles, die hele belevenis, kan nooit weggenomen worden uit je directe bewustzijn.

Chris en ik reizen naar Montana met een paar vrienden die een stukje voor ons uit rijden, en misschien gaan we nog wel verder. Onze plannen zijn met opzet nog niet vastgelegd, het gaat meer om het reizen dan om ergens te komen. We houden fijn vakantie. Het liefst vermijden we de hoofdwegen. Verharde landwegen zijn het best, daarna komen de provinciale wegen. Autosnelwegen zijn het ergst. We willen een fijne tijd hebben, maar we meten die meer met de nadruk op ‘fijn’ dan op ‘tijd’ en zodra je de nadruk zo verlegt, verandert je hele houding. Kronkelende heuvelachtige wegen zijn lang als het om seconden gaat, maar ze zijn veel prettiger op een motorfiets waarbij je meebuigt in de bochten en niet heen en weer geslingerd wordt in een afgesloten ruimte. Wegen met weinig verkeer zijn niet alleen veel aangenamer maar ook veiliger. Wegen zonder aanplakborden en wegrestaurants zijn beter, wegen waar bosjes en weilanden en boomgaarden en grasvelden haast tot aan je schouder komen, waar de kinderen naar je zwaaien als je langsrijdt, waar de mensen van hun veranda opkijken om te zien wie het is, waar als je stopt om de weg te vragen het antwoord altijd langer is dan je lief is in plaats van kortaf, waar ze je vragen waar je vandaan komt en hoe lang je onderweg bent.

Het is nu een paar jaar geleden dat mijn vrouw en ik en onze vrienden deze wegen voor het eerst begonnen te nemen. Af en toe namen we ze voor de afwisseling of om sneller op de volgende grote weg te komen, en iedere keer was het landschap geweldig en verlieten we de weg met een ontspannen en opgelucht gevoel. We deden dat keer op keer voor we doorkregen wat eigenlijk voor de hand had moeten liggen: deze wegen waren werkelijk anders dan de grote wegen. Het hele tempo waarin de mensen die erlangs wonen leven, hun karakter; ze zijn volkomen anders. Zij zijn niet onderweg. Zij sloven zich niet uit om beleefd te zijn. Het hier en nu van alle dingen is iets wat ze door en door kennen. De anderen, al degenen die jaren geleden naar de steden wegtrokken en hun verloren nakroost, hebben daaraan iedere heugenis verloren. Het was echt een vondst om dat te ontdekken.

Ik heb me afgevraagd waarom we er zo lang over deden om daar achter te komen. We zagen het en konden het toch niet zien. Of eigenlijk waren we getraind het niet te zien. Misschien was ons wel het idee opgedrongen dat alleen in de steden iets kon gebeuren en dat dit alleen maar een stomvervelend achterland was. Het was iets raadselachtigs. Terwijl de waarheid aanklopt zeg je: ‘Ga weg, ik zoek de waarheid’, en daarop gaat hij weg. Raadselachtig.

Maar zodra we het doorhadden, kon niets ons natuurlijk nog van deze wegen afhouden, ieder weekend, iedere avond of vakantie. We zijn echte secundaire-wegen-motorfietsmaniakken geworden en we zijn erachter gekomen dat er onderweg heel wat te leren valt.

We hebben bijvoorbeeld geleerd hoe je de goede wegen op een kaart kunt herkennen. Als het lijntje kronkelt is het goed. Dat duidt op heuvels. Als het de hoofdverbinding blijkt te zijn tussen een stadje en een grote plaats is het mis. De beste vormen altijd de verbinding tussen nergens en nergens, en meestal is er een andere mogelijkheid om er vlugger te komen. Als je in noordoostelijke richting wilt gaan vanuit een grote stad, rijd dan nooit aan één stuk rechtdoor de stad uit. Rijd tot buiten het centrum, begin dan te zigzaggen naar het noorden, dan naar het oosten, dan weer noordwaarts en al heel gauw zit je op een secundaire weg die alleen door de plaatselijke bevolking wordt gebruikt.

Het komt er voornamelijk op aan dat je niet verdwaalt. Omdat deze wegen alleen gebruikt worden door mensen uit de buurt die ze op hun duimpje kennen, zal niemand klagen als er op een kruispunt geen wegwijzer staat. En vaak staat die er ook niet. Als het wel zo is, dan is het meestal een klein bordje dat zonder dat je erop verdacht bent tussen het onkruid staat, en dat is alles. De mensen die de borden plaatsen op het platteland vertellen haast nooit iets vaker dan één keer. Als je dat bordje in het hoge gras niet ziet, zit jij daarmee, niet zij. Bovendien ontdek je dat de autokaarten vaak onnauwkeurig zijn als het om landwegen gaat. En om de zo veel tijd merk je hoe jouw ‘landweg’ je voert op een breed karrespoor en daarna op een enkel spoortje en dan in een veld en daar ophoudt, of anders leidt hij wel naar een boerenerf.

We varen dus meestal de koers van het pure geluk en we proberen alle mogelijke aanwijzingen die we tegenkomen te duiden. Ik heb altijd een kompas in mijn zak voor betrokken dagen waarop de zon de windrichting niet aangeeft, en ik houd een landkaart open in een speciale houder boven op de benzinetank, waarop ik de kilometers kan bijhouden vanaf de vorige kruising en kan zien waar ik op moet letten. Met die hulpmiddelen en de afwezigheid van de spanning ‘ergens heen te moeten’ werkt het prachtig en hebben we zo’n beetje heel Amerika voor onszelf.

Op de weekends van de Dag van de Arbeid en de Nationale Gedenkdag rijden we kilometers lang op zulke wegen zonder een ander voertuig tegen te komen, en als we dan een autosnelweg kruisen, zien we de auto’s bumper aan bumper tot de horizon vastzitten. Grimmige gezichten erin. Kinderen huilend op de achterbank. Ik hoop altijd nog dat er een manier is om hun iets te vertellen maar ze kijken fronsend, en er valt ook niets te vertellen…

Ik heb deze moerassen al duizend keer gezien, maar iedere keer zijn ze weer nieuw. Het is onjuist ze weldadig te noemen. Je zou ze evengoed wreed en gevoelloos kunnen noemen, ze zijn het allemaal, maar hun hele werkelijkheid vaagt iedere compromisbenaming weg. Kijk! Een enorme wolk zwarte koperwieken stijgt op van de nesten tussen de lisdodden, opgeschrikt door ons geluid. Ik sla Chris voor de tweede keer op zijn knie… dan weet ik weer dat hij ze al had gezien.

‘Wat?’ brult hij opnieuw.

‘Niets.’

‘Hè, wat?’

‘Even kijken of je er nog bent,’ brul ik, en daar blijft het bij.

Tenzij je graag hard schreeuwt voer je geen lange gesprekken op een rijdende motor. In plaats daarvan ben je de hele tijd bezig de dingen tot je door te laten dringen en erover te mijmeren. Over wat je ziet en wat je hoort, de stemming van het weer en dingen die je te binnen schieten, over de motor en het landschap waar je in rijdt, op je gemak en uitgebreid over alles denken zonder opgejaagd te worden en zonder het gevoel te hebben dat je tijd verspilt.

Ik zou zo graag in de tijd die nu volgt willen spreken over een paar dingen die in mij opkomen. We hebben meestal zo’n haast dat we amper de gelegenheid hebben om te praten. Dat heeft een soort dag in dag uit durende oppervlakkigheid tot gevolg, een monotone gang van zaken die je na jaren met de vraag laat zitten waar al die tijd is gebleven en met het spijtgevoel dat alles weg is. Nu we een beetje de tijd hebben, en ons daar ook van bewust zijn, zou ik die tijd graag willen gebruiken om wat diepgaander te spreken over de dingen die mij belangrijk voorkomen.

Wat ik voor ogen heb is een soort Chautauqua – dat is de enige naam die ik ervoor kan bedenken – zoals de met tenten rondreizende Chautauqua-shows die vroeger door Amerika trokken, dit Amerika, het gedeelte waar we ons nu bevinden, een ouderwetse reeks populaire praatjes die de bedoeling hadden te stichten en te vermaken, de geest te scherpen en cultuur en inzicht te brengen aan de oren en gedachten van de luisteraar. De Chautauqua’s werden verdrongen door de doordravende radio, film en tv, en ik krijg de indruk dat die verandering niet helemaal een verbetering is. Het mag misschien zo zijn dat de stroom van het nationale besef zich nu sneller voortbeweegt en breder is, maar hij schijnt veel minder diep te stromen. De oude kanalen kunnen hem niet meer bevatten en in zijn zoeken naar het nieuwe schijnt het spoor van vernieling en verwoesting langs zijn oevers steeds groter te worden. In deze Chautauqua wilde ik geen nieuwe bewustzijnskanalen graven, maar eenvoudig dieper duiken in de oude die volgeslibd zijn met het afval van verflenste gedachten en open deuren die al zo vaak werden ingetrapt. ‘Wat is nieuw?’ is een interessante en ver om zich heen grijpende eeuwige vraag, maar wel een die als hij als enige wordt nagestreefd slechts een eindeloze stoet van onbeduidende zaken en modegrillen oplevert, het slib van morgen. Ik zou me in plaats daarvan liever bezighouden met de vraag: ‘Wat is het best?’ Een vraag die eerder in de diepte snijdt dan in de breedte, een vraag waarbij de antwoorden het slib mee stroomafwaarts schijnen te voeren. Er zijn tijdperken in de geschiedenis van de mens geweest waarin de kanalen van het denken veel te diep waren uitgeslepen en er geen enkele verandering meer mogelijk was, waarin zich ook nooit iets nieuws voordeed en ‘het beste’ een kwestie was van dogma’s, maar zo is het nu niet. Nu schijnt de stroom van ons gemeenschappelijk bewustzijn de eigen oevers uit te wissen, hij schijnt zijn hoofdrichting en doel kwijt te raken, de lage gronden te overspoelen, de hoger gelegen gebieden af te snijden en te isoleren met geen ander speciaal doel dan de spilzieke bevrediging van zijn eigen innerlijke drang. Hier zijn baggerwerkzaamheden schreeuwend hard nodig.

Voor ons zijn de andere motorrijders, John Sutherland en zijn vrouw Sylvia, gestopt bij een picknickplaats langs de weg. Tijd om de benen te strekken. Als ik mijn motor naast hen laat stilstaan, zet Sylvia juist haar helm af en schudt ze haar haar los, terwijl John zijn BMW op de standaard trekt. Er wordt geen woord gesproken. We hebben samen al zo veel tochten gemaakt dat we in een oogopslag van elkaar kunnen zien hoe we ons voelen. Op dit moment blijven we gewoon stil om ons heen staan kijken. De picknicktafels zijn verlaten op dit uur van de ochtend. We hebben het hele terrein voor onszelf. John loopt over het gras naar een gietijzeren pomp en hij begint water te pompen om te drinken. Chris loopt verder omlaag tussen een paar bomen door naar een beek onder aan een glooiend weitje. Ik staar een beetje voor me uit.

Na een poosje gaat Sylvia op de houten picknickbank zitten en strekt haar benen, die ze om beurten langzaam optilt zonder op te kijken. Lange stiltes betekenen bij haar dat ze somber is, en ik maak er een opmerking over. Ze kijkt op en dan weer omlaag.

‘Het komt door al die mensen in de auto’s die de andere kant op gingen,’ zegt ze. ‘De eerste keek zo treurig. En de volgende precies zo, en de volgende en de volgende, ze waren allemaal hetzelfde.’

‘Gewoon mensen op weg naar hun werk.’

Haar waarneming is juist, maar er was niets bijzonders aan. ‘Dat ken je toch, gewoon werken,’ herhaal ik. ‘Maandagochtend. Half slaperig. Wie gaat er maandagsmorgens nu grijnzend naar zijn werk?’

‘Het gaat erom dat ze er zo verloren uitzagen,’ zegt ze. ‘Alsof ze allemaal dood waren. Als een begrafenisstoet.’ Daarna zet ze beide voeten op de grond en houdt ze daar.

Ik begrijp wat ze zegt, maar logischerwijs brengt het je nergens. Je werkt om te leven en dat doen zij. ‘Ik heb naar het moeras gekeken,’ zeg ik.

Na een poosje kijkt ze op en zegt: ‘Wat heb je gezien?’

‘Er was een hele zwerm koperwieken. Ze vlogen plotseling op toen we langskwamen.’

‘O.’

‘Ik was zo blij dat ik ze weer zag. Ze vormen het verband tussen een heleboel dingen, gedachten en zo. Ken je dat?’

Ze denkt even na en dan glimlacht ze met achter haar de diepgroene bomen. Zij verstaat een bijzondere taal die niets te maken heeft met wat je zegt. Een dochter.

‘Ja,’ zegt ze. ‘Ze zijn prachtig.’

‘Let er maar op,’ zeg ik.

‘Doe ik.’

John komt terug en hij controleert de bepakking van zijn motor. Hij sjort aan een paar touwen, doet daarna een zadeltas open en begint erin te rommelen. Hij legt een paar spullen op de grond. ‘Als je nog touw nodig hebt, vraag het dan gerust,’ zegt hij. ‘God, ik heb hier geloof ik vijf keer zoveel als ik nodig heb.’

‘Nu niet,’ antwoord ik.

‘Lucifers?’ zegt hij, terwijl hij blijft rommelen. ‘Zonnebrandolie, kammen, veters… veters? Waar hebben we veters voor nodig?’

‘Begin nou niet weer,’ zegt Sylvia. Ze kijken elkaar verbeten aan en draaien zich dan beiden naar mij toe.

‘Veters kunnen altijd breken,’ zeg ik plechtig. Ze glimlachen, maar niet tegen elkaar.

Chris komt al snel weer terug en dan is het tijd om te gaan. Terwijl hij zich gereedmaakt en achterop klimt rijden zij weg en wuift Sylvia. We zitten weer op de grote weg en ik zie hen steeds verder voor mij uit rijden.

Voor de Chautauqua die ik voor deze tocht in gedachten heb, ontving ik maanden geleden inspiratie door deze twee en misschien houdt hij, hoewel ik dat niet zeker weet, verband met een zekere onderstroom van onenigheid tussen hen beiden.

Onenigheid is denk ik heel gewoon in ieder huwelijk, maar in hun geval schijnt het veel tragischer. Zo komt het althans op mij over.

Bij hen is het niet de botsing van twee karakters; het is iets heel anders, waarvoor geen van beiden schuld draagt, maar waarvoor ook geen van hen een oplossing heeft en waarvoor ik evenmin met zekerheid kan zeggen dat ik een oplossing kan bieden, ik heb er alleen maar gedachten over.

Die gedachten begonnen met wat me een onbeduidend verschil in opvatting leek tussen John en mij over een zaak die op zich van gering belang is: hoeveel moet iemand zelf aan zijn motor doen. Voor mij is het iets heel natuurlijks en normaals om het kleine gereedschapssetje en de instructieboekjes te gebruiken die bij iedere motor worden bijgeleverd, om hem zelf bedrijfsklaar en in conditie te houden. John denkt daar anders over. Hij laat deze dingen liever aan een bekwame monteur over, zodat ze juist worden uitgevoerd. Geen van beide standpunten is ongebruikelijk en dit futiele verschil in opvatting zou nooit zo hoog zijn opgelopen als we niet zo veel uren samen hadden gereden en in plattelandskroegen langs de weg bier hadden zitten drinken, waarbij we alles bespraken wat in ons opkwam. Wat gewoonlijk in ons opkomt is alles waar we in het afgelopen halfuur of drie kwartier over hebben gedacht sinds we de laatste keer met elkaar spraken. Als het over de weg of het weer of de mensen of herinneringen aan vroeger gaat, of over wat de kranten schrijven, heeft het gesprek een heel normale natuurlijke opbouw. Maar steeds wanneer ik heb zitten denken over hoe mijn motor het deed en dat ter sprake komt, stokt het gesprek. Dan zit er geen beweging meer in. Er valt een stilte en iedere voortgang is afgekapt. Het is dan net alsof twee goede vrienden, een katholiek en een protestant, met elkaar een biertje zitten te drinken en van het leven genieten en op een of andere manier plotseling geboortebeperking ter sprake komt. Grote verkilling.

En natuurlijk, als je zoiets ontdekt is het net als bij de ontdekking dat er een vulling uit een kies is gegaan. Je kunt hem niet met rust laten. Je moet eraan peuteren, er rondom voelen, erop drukken, eraan denken, niet omdat het zo leuk is, maar omdat het in je hoofd zeurt en je het niet van je af kunt zetten. En hoe meer ik blijf peuteren en het punt van het zelf aan je motor sleutelen blijf benadrukken, des te geprikkelder raakt hij, en vanzelfsprekend wil ik daardoor nog meer zeuren en doordrukken. Niet zomaar om hem te prikkelen, maar omdat zijn ergernis symptomatisch schijnt voor iets wat dieper zit, iets wat diep onder het oppervlak verscholen ligt en niet onmiddellijk in het oog springt.

Wanneer je over geboortebeperking spreekt, stokt of verkilt het gesprek niet omdat de kwestie van meer of minder kinderen aan de orde komt. Dat speelt alleen aan de oppervlakte. Daaronder schuilt een geloofsconflict, het geloof in empirische sociale planning tegenover het geloof in de autoriteit van God zoals deze wordt geopenbaard in de leer van de katholieke kerk. Je kunt het nut van gezinsplanning blijven aanvoeren tot je doodmoe wordt van je eigen stem en dan nog leidt het tot niets omdat degene die tegenover je zit niet wil aannemen dat alles wat sociaal nut heeft ook op zich goed is. Goed heeft voor hem een andere bron, die hij even hoog acht als sociaal nut, of nog hoger.

Zo is het ook met John. Ik zou over de praktische waarde en het nut zelf aan je motor te sleutelen net zolang kunnen preken tot ik er schor van werd, zonder een spat in hem te veranderen. Na twee zinnen over dit onderwerp worden zijn ogen helemaal glazig en geeft hij een andere draai aan het gesprek of staart hij voor zich uit. Hij wil er niet over horen.

Sylvia staat in deze helemaal achter hem. Ze is zelfs nog veel meer uitgesproken. ‘Het is gewoon iets heel anders,’ zegt ze, als ze in een nadenkende bui is. ‘Allemaal troep,’ zegt ze, als ze dat niet is. Zij willen het niet begrijpen. Er niets over horen. En hoe meer ik probeer te peilen waarom ik zo geniet van sleutelen en zij het niet uit kunnen staan, des te moeilijker valt het te grijpen. De oerreden voor dit aanvankelijk geringe verschil in opvatting blijkt heel, heel erg diep te liggen.

Onvermogen van hun kant valt onmiddellijk af. Ze zijn alle twee slim genoeg. Ieder van hen zou in anderhalf uur kunnen leren hoe een motorfiets functioneert als ze hun hersens wilden inspannen, en wat ze uitspaarden aan geld en zorg en oponthoud zou die moeite keer op keer belonen. En dat weten ze. Of misschien ook niet. Dat weet ik niet. Ik heb hen de vraag nog nooit voorgelegd. Het is beter om gewoon zo door te gaan. Maar ik kan me nog de keer herinneren, buiten voor een bar in Savage, Minnesota, op een verzengend hete dag, dat ik op het punt stond me te laten gaan. We hadden ongeveer een uur in de bar gezeten en toen we naar buiten kwamen, waren de motoren nog zo heet dat je er amper op kon zitten. Ik startte mijn motor en zat klaar om weg te rijden, en daar stond John hevig op zijn startpedaal te trappen. Ik rook benzine alsof we naast een raffinaderij stonden en dat vertelde ik hem ook, veronderstellende dat dat genoeg was om hem te laten weten dat zijn motor verzopen was.

‘Ja, ik ruik het ook,’ zei hij, en hij bleef pompen. En hij pompte en pompte en sprong en pompte en ik wist ook niet wat ik nog meer moest zeggen. Op het laatst was hij helemaal uitgeput en het zweet gutste van zijn gezicht en hij kon niet meer pompen, dus stelde ik hem voor de bougies eruit te halen om ze droog te wrijven en de cilinders te ontluchten terwijl wij binnen nog een biertje gingen halen.

O, lieve god, nee! Hij had geen zin in al dat gedoe.

‘Welk gedoe allemaal?’

‘O, gereedschap voor de dag halen en zo. Er is geen enkele reden waarom hij niet zou starten. Het is een splinternieuw ding en ik volg precies alle aanwijzingen op. Kijk maar, ik heb de choke helemaal open, zoals het moet.’

‘De choke open!’

‘Dat staat in het boekje.’

‘Ja, als hij koud is!’

‘Maar we hebben daar zeker een halfuur binnengezeten,’ zei hij.

Dat gaf me wel een schok. ‘Het is erg heet vandaag, John,’ zei ik. ‘En zelfs als het vriest heeft hij meer tijd nodig om af te koelen.’

Hij krabde op zijn hoofd. ‘Waarom zeggen ze dat dan niet in het boekje?’ Hij sloot de choke en bij de tweede keer trappen startte hij. ‘Ik denk dat dat het was,’ zei hij opgelucht.

En uitgerekend de volgende dag toen we weer in hetzelfde gebied waren, gebeurde het opnieuw. Deze keer was ik vastbesloten mijn mond te houden, en toen mijn vrouw erop aandrong naar hem toe te gaan om te helpen, schudde ik mijn hoofd. Ik zei haar dat hij zolang hij er nog geen oprechte behoefte aan had iedere hulp als lastig zou ervaren, dus liepen we erheen en gingen in de schaduw zitten wachten.

Het viel me op dat hij overdreven beleefd was tegen Sylvia terwijl hij stond te pompen, wat betekende dat hij woedend was, en zij stond toe te kijken met een uitdrukking als ‘Gloeiende goden!’ op haar gezicht. Hij had het maar één keer hoeven vragen en ik was bij hem geweest om te zien wat er aan de hand was, maar hij deed het niet. Het duurde zeker een kwartier voor hij hem gestart kreeg.

Later zaten we weer een biertje te drinken aan het Minnetonkameer en iedereen rond de tafel sprak, maar hij was stil en ik kon merken dat hij echt in de knoop zat. Na zo’n lange tijd. Misschien wel om zijn gedachten te ontwarren zei hij ten slotte: ‘Weet je… als hij weer eens niet wil starten dan… dan breekt er echt een monster in me los. Ik word er helemaal paranoia van.’ Dat scheen hem te bevrijden en hij voegde eraan toe: ‘Ze hadden alleen maar deze motor, snap je. Zo’n kneusje. En ze wisten niet wat ze ermee aan moesten, of ze hem naar de fabriek moesten terugsturen of hem voor schroot verkopen of wat ook… en toen op het allerlaatste moment zagen ze mij komen. Met achttienhonderd ballen in mijn zak. En toen wisten ze dat hun probleem uit de wereld was.’

Alsof ik het neuriënd opdreunde herhaalde ik mijn pleidooi om zelf je motor te onderhouden en hij deed zijn best om te luisteren. Dat probeert hij soms echt. Maar toen viel er weer een dood punt en hij liep al naar de bar om nog een rondje voor allemaal te halen en het onderwerp was van de baan.

Hij is niet koppig, niet bekrompen, niet lui, niet oliedom. Het viel alleen niet makkelijk uit te leggen. Dus lieten we het in het midden als een soort mysterie dat je maar laat liggen omdat het geen zin heeft om eromheen te blijven draaien op zoek naar een oplossing die er toch niet is.

Ik overwoog ook dat ik me misschien wel erg dwaas opstelde in deze, maar ook dat wees ik van de hand. De meeste motorrijders weten hoe ze hun motor lopende moeten houden. Mensen met een auto raken meestal de motor niet aan, maar iedere plaats, hoe klein ook, heeft een garage met kostbare bruggen, speciaal gereedschap en apparatuur om storingen op te sporen, die de gemiddelde automobilist zich niet kan veroorloven. En een automotor is veel ingewikkelder en minder toegankelijk dan die van een motorfiets, dus er is veel meer reden voor zo’n houding. Maar ik durf te wedden dat er voor Johns motor, een BMW R60 niet één monteur te vinden is tussen hier en Salt Lake City. Als zijn contactpuntjes of bougies verbranden, dan hangt hij. Ik weet dat hij geen reservesetje contactpuntjes bij zich heeft. Hij weet niet eens wat het zijn. Als hij pech krijgt in het westen van Zuid-Dakota of Montana weet ik niet wat hij zal doen. Misschien aan de Indianen verkopen. En nu weet ik ook waar hij mee bezig is. Hij probeert zo goed mogelijk iedere gedachte aan dat onderwerp te vermijden. De BMW heeft de naam onderweg nooit voor mechanische problemen te zorgen en daar rekent hij op.

Ik zou kunnen denken dat dit bij hen alleen een wat vreemde houding was tegenover motorfietsen, maar ik kwam er later achter dat het nog meer dingen omvatte… Toen ik op een ochtend bij hen in de keuken stond te wachten tot ze meegingen, merkte ik dat de kraan drupte en ik kon me herinneren dat hij ook de vorige keer dat ik er was had gedrupt en dat hij eerlijk gezegd al zo lang drupte als ik wist. Ik maakte er een opmerking over en John zei dat hij had geprobeerd hem te maken met een nieuw leertje, maar dat het niet was gelukt. Dat was alles wat hij zei. En hij liet de veronderstelling open dat dit het einde was van de affaire. Als je een kraan probeert te repareren en je reparatie lukt niet, dan ben je gedoemd met een druppende kraan te leven.

Dit deed de vraag in me opkomen of het niet op hun zenuwen ging werken dat drup-drup-drup, week in week uit, jaar in jaar uit, maar ik kon geen enkele wrevel of interesse ontdekken van hun kant en trok daaruit de conclusie dat ze gewoon niet geïrriteerd werden door dingen als druppende kranen. Sommige mensen zijn zo.

Wat nu precies verandering bracht in deze conclusie herinner ik me niet meer… een bepaalde intuïtie, een bepaald inzicht op zekere dag, misschien wel een lichte wijziging in Sylvia’s stemming steeds wanneer het gedrup bijzonder luid was en ze iets probeerde te vertellen. Ze heeft een erg zachte stem. En op een dag toen ze boven het gedrup probeerde uit te praten en de kinderen binnenkwamen en haar in de rede vielen, voer ze tegen hen uit. Het leek of haar woede op de kinderen niet half zo groot was geweest wanneer niet ook de kraan had gedrupt terwijl ze probeerde te spreken. Het was de combinatie van druppen en luidruchtige kinderen die haar deed losbarsten. Wat mij toen erg trof was dat ze niet de kraan de schuld gaf, en dat ze weloverwogen de kraan niet de schuld gaf. Ze negeerde die kraan helemaal niet! Ze onderdrukte haar woede op die kraan en die godverdomde druppende kraan maakte haar haast kapot! Maar om een of andere reden kon ze niet toegeven hoe belangrijk dit was.

Waarom zou je je woede op een druppende kraan onderdrukken, vroeg ik me af.

Toen bleek het te passen bij het sleutelen aan motorfietsen en er ging zo’n lampje aan boven mijn hoofd en ik dacht: ahhhhhh!

Het is niet het sleutelen aan een motor, ook niet de kraan. Het is de hele techniek die zij niet kunnen vatten. En toen begon er van allerlei op zijn plaats te rollen en ik wist dat dat het was. Sylvia’s ergernis toen een vriend het programmeren van computers ‘creatief’ vond. Al hun tekeningen en schilderijen en foto’s die niets technisch afbeeldden. Natuurlijk zal ze niet kwaad worden op die kraan, bedacht ik. Je onderdrukte altijd de opkomende woede op iets wat je diep en blijvend haat. Natuurlijk haakt John iedere keer weer af wanneer het onderwerp motorreparatie ter sprake komt, zelfs wanneer het duidelijk is dat het hem pijn doet. Dat is techniek. En het is natuurlijk wel degelijk heel duidelijk. Het is zo eenvoudig wanneer je het doorhebt. De techniek de rug toe te keren en naar buiten naar het platteland te gaan, in de frisse lucht en de zon, is de voornaamste reden waarom zij op de motor stappen. En steeds wanneer ik probeer het weer bij hen te laten opleven, uitgerekend op het moment en op de plaats waar ze dachten er eindelijk aan te zijn ontkomen, bezorgt hun dat afschuwelijke koude rillingen. Daarom houden onze gesprekken altijd op en verkilt de sfeer zodra dit onderwerp ter sprake komt.

Andere dingen sluiten hierbij aan. Ze spreken af en toe met zo weinig mogelijk gekwelde woorden over ‘het’ of ‘alles’ zoals in de zin: ‘Je ontkomt er gewoon niet aan.’ En op mijn vraag: ‘Waaraan?’ zou het antwoord kunnen luiden: ‘Alles’, of: ‘De hele georganiseerde boel’, of zelfs: ‘Het systeem.’ Sylvia voerde eens ter verdediging aan: ‘Ja, jij kunt er natuurlijk wel tegenop’, wat me toen zo overdonderde dat ik te beduusd was om te vragen waar tegenop dan wel en ik enigszins verward bleef zitten. Ik dacht dat het iets veel mysterieuzers was dan techniek. Maar nu snap ik wel dat ‘het’ hoofdzakelijk en misschien wel helemaal wordt gevormd door de techniek. Maar dat schijnt toch ook niet te kloppen. Dat ‘het’ is een soort kracht die zorgt voor het ontstaan van techniek, iets ongedefinieerds, maar onmenselijk, mechanisch, levenloos, een blind monster, een dode kracht. Iets afschuwelijks waarvoor zij op de vlucht zijn, maar waar zij nooit aan kunnen ontkomen. Ik stel het hier veel te zwaar, maar iets minder uitgesproken en minder omschreven komt het hier wel op neer. Ergens zijn er mensen die het begrijpen en het in de hand hebben, maar dat zijn technologen en die spreken een onmenselijke taal wanneer ze uitleggen wat ze doen. Dat zijn allemaal brokstukken en verbanden van dingen waarvan je nooit hebt gehoord en die je ook nooit iets zullen zeggen hoe vaak je er ook over hoort. En die dingen, die monsters, blijven land opslokken en hun lucht en meren vervuilen, en er is geen manier om terug te slaan en amper een manier om eraan te ontkomen.

Het is niet moeilijk om tot een dergelijke houding te komen. Loop maar over een industrieterrein van een grote stad en daar is het helemaal, de techniek. Ervoor staan een hoge prikkeldraadafrastering, gesloten hekken, bordjes met VERBODEN TOEGANG en daarachter, door roetzwarte lucht heen, zie je lelijke vreemde vormen van metaal en steen waarvan je de opzet niet kent en waarvan je de meesters nooit zult zien. Waar het voor dient weet je niet en er is niemand die je kan zeggen waarom het daar staat; het enige gevoel dat je dan nog kunt krijgen is een gevoel van vervreemding, ontheemd zijn, alsof je daar niet hoorde. Wie dit bezit en begrijpt wil jou daar niet in de buurt hebben. Al die techniek heeft je op een bepaalde manier tot een vreemde gemaakt in je eigen land. De hele vorm en het voorkomen en de geheimzinnigheid zeggen: ‘Ga weg.’ Je weet dat ergens een verklaring is voor dit alles en dat wat het doet ongetwijfeld de mensheid op een of andere indirecte manier zal dienen, maar dat zie je niet. Wat je ziet zijn de bordjes VERBODEN TOEGANG, NIET BETREDEN, en niets wat mensen dient, alleen kleine mensjes, als mieren, die deze vreemde, ondoorgrondelijke vormen dienen. En je denkt dat zelfs wanneer je er deel van uitmaakte, zelfs wanneer je geen vreemde was, alleen maar een van de vele mieren zou zijn die die vormen dienen. Wat achterblijft is dus een vijandig gevoel en ik denk dat dat uiteindelijk meespeelt in deze anderszins onverklaarbare houding van John en Sylvia. Alles wat te maken heeft met kleppen en assen en sleutels is een onderdeel van die ontmenselijkte wereld, en daar denken ze liever niet aan. Daar willen ze niet in verzeild raken.

Als dat zo is staan ze niet alleen. Het lijdt geen twijfel dat ze in deze op hun natuurlijke gevoelens afgaan en niet proberen iemand anders te imiteren. Maar vele anderen volgen ook hun natuurlijke gevoelens en proberen evenmin iemand te volgen en de natuurlijke gevoelens van heel veel mensen komen op dit punt overeen; wanneer je hen dan ook collectief beziet, zoals journalisten doen, krijg je de indruk dat er iets massaals gaande is, een massale antitechnologische beweging, dat er een complete antitechnologische politieke linkervleugel in opkomst is, die kennelijk opduikt uit het niets, met als leuze: ‘Stop de technologie. Doe het ergens anders, maar niet hier.’ Hij wordt nog wel ingetoomd door een dun netwerk van logica die erop wijst dat er zonder fabrieken geen werk of welvaart kan zijn. Maar sommige menselijke krachten zijn sterker dan logica. Die hebben altijd bestaan en zodra zij voldoende gesterkt zijn in hun haat voor techniek, kan dat netwerk breken.

Er zijn clichés en stereotypen uitgedacht voor antitechnologen, de mensen die tegen het systeem zijn, zoals ‘beatnik’ of ‘hippie’ en er zullen er nog wel meer volgen. Maar je maakt niet zo snel massamensen van individuen door hen eenvoudig een massa-etiket op te plakken. John en Sylvia zijn geen massamensen en dat zijn de meeste anderen die naar hun kant neigen evenmin. Hun verzet is er juist tegen gericht een massamens te worden. En zij hebben het gevoel dat de techniek heel veel te maken heeft met de krachten die hen tot massamens willen omvormen en dat willen ze niet. Tot dusver is het nog altijd hoofdzakelijk een passief verzet, dat neerkomt op het vluchten naar landelijke gebieden steeds wanneer dat mogelijk is en dergelijke, maar het hoeft niet altijd zo passief te blijven.

Ik ben het niet met hen eens als het om het onderhoud van motorfietsen gaat, maar niet omdat het me ontbreekt aan begrip voor hun gevoelens omtrent techniek. Ik denk alleen dat zij met hun vlucht voor en haat tegen techniek zichzelf een rad voor ogen draaien. De Boeddha, of God de Vader zetelt met evenveel gemak in het circuit van een digitale computer of de tandraderen in de versnellingsbak van een motor als op de top van een berg of in de blaadjes van een bloem. Als je er anders over denkt is dat een belediging van de Boeddha – wat neerkomt op het beledigen van jezelf. Dat is waarover ik wilde spreken in deze Chautauqua.

We zijn nu uit het moerasgebied, maar de lucht is nog altijd zo vochtig dat je recht omhoog kunt kijken naar de gele schijf van de zon, alsof rook of vervuilde lucht de hemel bedekte. Maar we zijn nu op het groene platteland. De boerderijen zijn schoon en wit en fris. En er is geen rook of vieze lucht.

2

De weg kronkelt almaar door… We stoppen om te rusten en voor de middagboterham, praten onder elkaar, en werpen ons weer op de lange rit. De opkomende vermoeidheid van de middag houdt de opwinding van de eerste dag in evenwicht en we komen gestadig vooruit, niet snel, niet langzaam.

We vangen een zuidwestelijke zijwind op en de motor hangt schuin in de vlagen, uit zichzelf lijkt het wel, om weerstand te bieden. Sinds kort kleeft er een gevoel van iets vreemds rond deze weg, een voorgevoel van iets, alsof we in de gaten gehouden of gevolgd worden. Maar voor ons is geen auto te zien en in de spiegel rijden alleen John en Sylvia ver achter ons.

We zijn nog niet in de Dakota’s, maar de weidse akkers duiden erop dat we dichter in de buurt komen. Sommige zijn blauw van het bloeiende vlas dat wuift in lange golven als het oppervlak van de oceaan. De heuvels waaieren nu breder uit dan verder terug en ze domineren alles, behalve de lucht, die nog weidser schijnt. Boerderijen in de verte zijn zo klein dat we ze amper kunnen zien. Het land begint zich te ontsluiten.

Er is geen bepaalde plek of scherpe scheidslijn waar de Centrale Laagvlakte ophoudt en de Grote Vlaktes beginnen. Het zijn geleidelijke overgangen zoals hier die je ongemerkt opvangt, alsof je uit een haventje met wispelturige winden uitvoer, en je bij het zien dat de golven veel hoger werden omkeek, om te ontdekken dat er achter je geen land meer te zien was. Er staan hier minder bomen en plotseling dringt het tot me door dat ze hier niet langer thuishoren. Ze zijn hier heengebracht en rondom de huizen en op rijen tussen de akkers aangeplant om de wind te breken. Maar waar ze niet geplant werden, groeit geen kreupelhout, staan geen halfhoge jonge heesters – alleen gras, soms met veldbloemen en onkruid, maar hoofdzakelijk gras. Dit is grasgebied. We zitten op de prairie.

Ik krijg de indruk dat geen van ons zich eigenlijk kan voorstellen hoe het is om nu in juli vier dagen door deze prairie te rijden. De herinnering aan autotochten er dwars doorheen laat altijd beelden achter van vlak land en grote leegte zover je kunt zien, uiterst eentonig en vervelend terwijl je uren aan een stuk voortrijdt, nergens komt en de gedachte je bekruipt hoe lang dit nog zal duren zonder een bocht in de weg, zonder een verandering in het land dat zich uitstrekt tot aan de horizon.

John was bezorgd dat Sylvia niet opgewassen zou zijn tegen de ongemakken en hij had het plan gemaakt haar naar Billings, Montana, te laten vliegen, maar Sylvia en ik hebben hem dat allebei uit zijn hoofd gepraat. Ik voerde daarbij aan dat lichamelijk ongemak alleen belangrijk is als de stemming niet deugt. Dan klamp je je vast aan alles wat onprettig is en noemt dat de oorzaak. Maar als de stemming goed is, dan stelt lichamelijk ongemak weinig voor. En bij het afwegen van Sylvia’s buien en stemmingen kon ik mij niet voorstellen dat zij klaagde.

En verder, als je met het vliegtuig in de Rocky Mountains zou aankomen, zou je ze op een bepaalde manier alleen maar bekijken als landschapsschoon. Maar als je er na dagen zwaar ploeteren in de prairie aankwam, zou je ze anders ervaren, meer als einddoel, het beloofde land. Als John en ik en Chris aankwamen met zo’n gevoel en Sylvia beschouwde ze alleen als ‘mooi’ en ‘aardig’, zou er een groter gebrek aan harmonie tussen ons zijn dan ooit zou kunnen ontstaan door de hitte en eentonigheid van de Dakota’s. Daar komt nog bij dat ik graag met haar praat en ik denk ook aan mezelf.

In gedachten zeg ik bij het kijken naar deze velden tegen haar: ‘Zie je het?!… Zie je het?’ en ik denk dan dat ze het ziet. Ik hoop dat ze later nog iets zal zien en voelen van deze prairies waarvan ik allang de moed heb opgegeven er met anderen over te praten; iets wat hier bestaat omdat al het andere hier niet is, en dat waargenomen kan worden omdat andere dingen afwezig zijn. Zij schijnt soms zo terneergeslagen door de eentonigheid en verveling van haar stadsbestaan, dat ik vermoedde dat ze misschien in dit eindeloze land van gras en wind iets zou zien wat soms doorbreekt als eentonigheid en verveling zijn aanvaard. Het is hier, maar ik heb er geen naam voor.

Nu zie ik aan de horizon iets wat de anderen denk ik niet zien. Heel ver in het zuidwesten – je kunt het alleen vanaf de top van deze heuvel zien – heeft de lucht een donkere rand. Storm op komst. Misschien heeft dit me dwarsgezeten. Heb ik het weloverwogen van me afgezet, maar wist ik al de hele tijd dat het bij deze vochtigheid en wind niet meer dan waarschijnlijk was. Het is erg vervelend op de eerste dag, maar zoals ik al eerder heb gezegd, op een motorfiets zit je in het gebeuren, ben je niet alleen toeschouwer, en stormen horen er wel degelijk bij.

Wanneer het alleen donderkoppen of buien zijn, kun je proberen eromheen te rijden, maar dit is anders. Die lange, donkere streep zonder voorafgaande stapelwolken is een koufront. Koufronten zijn heftig, en als ze uit het zuidwesten komen, zijn ze het allerhevigst. Vaak bevatten ze wervelstormen. Als ze eraan komen, berg je dan maar, en laat ze maar liever overtrekken. Ze duren nooit lang en in de koele lucht erachter kun je prettig rijden.

Warmtefronten zijn het ergst, die kunnen dagen aanhouden. Ik kan me nog herinneren hoe Chris en ik een paar jaar geleden tijdens een tocht naar Canada, ongeveer tweehonderd kilometer van huis, werden overvallen door een warmtefront, waarvoor we voldoende waarschuwingen hadden gekregen die we niet hadden begrepen. Dat was een heel stompzinnige en trieste ervaring.

We reden op een kleine motor van zeseneenhalf pk, zwaar overladen met bagage en uitgerust met een veel te kleine portie gezond verstand. De motor haalde bij een matige tegenwind amper vijfenzeventig kilometer als ik hem helemaal open had. Het was geen motor om tochten mee te maken. De eerste avond kwamen we bij een groot meer in de Noordelijke Bossen en we kampeerden daar in zware regenbuien die de hele nacht duurden. Ik had vergeten een sleuf rond de tent te graven en ’s nachts tegen twee uur gutste een sloot water binnen die beide slaapzakken doorweekte. De volgende ochtend waren we drijfnat en moedeloos en we hadden niet veel geslapen, maar ik dacht dat de regen wel zou ophouden als we maar bleven rijden. Maar het zat niet mee. Tegen tienen was de lucht zo donker dat alle auto’s met groot licht reden. Toen kwam het pas echt naar beneden.

We droegen de poncho’s die de voorafgaande nacht als tent hadden gediend. Nu wapperden ze als zeilen en ze vertraagden onze snelheid tot vijftig kilometer per uur met vol gas. Er stond vijf centimeter water op de weg. Bliksemschichten sloegen aan alle kanten om ons heen donderend in. Ik zie nog het gezicht van een vrouw die verbijsterd naar ons keek vanachter de ruit van een passerende auto, terwijl ze zich afvroeg wat we in vredesnaam in zulk weer op een motorfiets deden. Ik weet zeker dat ik het haar niet had kunnen vertellen.

De motor minderde vaart tot veertig, daarna dertig. Toen begon hij te haperen, te kuchen, te ploppen en te sputteren tot we, amper vooruitkomend met tien kilometer per uur, een oud, vervallen tankstation vonden bij een open plek tussen de naaldbossen waar we stopten.

In die tijd had ik net als John nooit de moeite genomen veel te leren over hoe een motorfiets werkt. Ik kan me herinneren hoe ik mijn poncho boven mijn hoofd hield om de regen niet in de tank te laten komen en hoe ik de motor tussen mijn benen heen en weer wiegde. Binnenin scheen benzine te klotsen. Ik keek naar de bougies en ik keek naar de contactpuntjes en ik keek naar de carburateur en ik pompte op het startpedaal tot ik erbij neerviel.

We gingen het tankstation binnen, dat tegelijkertijd kroeg en restaurant was, en aten daar aangebrande biefstuk. Toen liep ik weer naar buiten en probeerde het opnieuw. Chris bleef vragen stellen die mijn woede begonnen op te wekken, omdat hij niet zag hoe ernstig het was. Eindelijk besefte ik dat het geen zin had, gaf het op, en mijn boosheid op hem verdween. Ik legde hem zo omzichtig mogelijk uit dat het allemaal uit was. Deze vakantie zouden we nergens heen gaan op de motor. Chris stelde dingen voor als benzine controleren, wat ik gedaan had, of een monteur zoeken. Maar er waren helemaal geen monteurs. Alleen omgehakte naaldbomen en kreupelhout en regen.

Ik ging samen met hem verslagen in het gras in de berm van de weg naar de bomen en struiken zitten staren. Ik antwoordde heel geduldig op alle vragen van Chris en langzamerhand kwamen er steeds minder. Toen begreep Chris uiteindelijk dat onze tocht op de motor afgelopen was en hij begon te huilen. Hij was toen geloof ik acht.

We liftten terug naar onze stad, huurden een aanhangwagen die we achter onze auto bevestigden, reden terug, haalden de motor op en brachten hem terug naar onze stad, en begonnen toen helemaal opnieuw met de auto. Maar het was niet hetzelfde. En we hebben eerlijk gezegd weinig plezier gehad.

Twee weken nadat de vakantie voorbij was, maakte ik op een avond na het werk de carburateur los om te zien wat er mis was, maar ik kon nog steeds niets vinden. Om het vet eraf te vegen voor ik hem weer op zijn plaats zette, draaide ik het tapkraantje van de tank open voor een beetje benzine. Er kwam niets uit. De benzinetank was leeg. Ik kon het niet geloven. Ik kan het nog steeds amper geloven.

Ik heb mezelf geestelijk wel honderd keer voor die stommiteit voor mijn hoofd geslagen en ik geloof niet dat ik er ooit echt, definitief, overheen zal komen. Het is duidelijk dat ik benzine had horen klotsen in de reservetank, die ik nooit had opengedraaid. Ik had het niet zorgvuldig gecontroleerd, omdat ik aannam dat de regen de motorstoring had veroorzaakt. Toen begreep ik nog niet hoe dom zulke snelle gevolgtrekkingen zijn. Nu rijden we op een motor van achtentwintig pk en ik beschouw het onderhoud ervan als een serieuze zaak.

Plotseling passeert John mij, handpalm omlaag, en hij gebaart me te stoppen. We minderen vaart en zoeken een plaats om stil te staan op het grind van de berm. De rand van het beton is scherp en het grind is los en ik ben helemaal niet dol op zulke toeren.

Chris vraagt: ‘Waarom stoppen we?’

‘Ik geloof dat we een stuk terug onze afslag gemist hebben,’ zegt John.

Ik kijk om en zie niets. ‘Ik heb geen bord gezien,’ zeg ik.

John schudt zijn hoofd. ‘Zo groot als een schuurdeur.’

‘Echt?’

Hij en Sylvia knikken alletwee.

Hij buigt voorover, kijkt op mijn kaart en wijst aan waar de afslag was en dan op een brug over de snelweg verderop. ‘We zijn al over deze grote weg heen,’ zegt hij. Ik zie dat hij gelijk heeft. Vreemd. ‘Gaan we terug, of rijden we door?’ vraag ik.

Hij denkt erover na. ‘Ik geloof dat er geen reden is om terug te gaan. Goed. Laten we maar doorrijden. We komen er hoe dan ook wel.’

En nu ik achter hem aanrijd, denk ik: waarom doe ik zoiets? Ik had nauwelijks de snelweg opgemerkt. En nu weer vergat ik hen over de storm te vertellen. Alles begint een beetje in de war te raken.

De wolken van de bui zijn nu groter, maar ze komen niet zo snel op ons af als ik gedacht had. Dat is geen goed teken. Als ze snel aankomen, drijven ze ook weer snel over. Wanneer ze zo langzaam aan komen drijven als deze, kun je een hele tijd oponthoud verwachten.

Met mijn tanden trek ik een handschoen uit, tast omlaag en voel de aluminium zijkant van de motor. De temperatuur is goed. Te warm om er een hand op te houden, niet zo heet dat ik verbrand. Daar is niets mis.

Bij een luchtgekoelde motor als deze kan uitzonderlijke oververhitting ervoor zorgen dat hij ‘vastloopt’. Dat is bij deze motor wel eens gebeurd… of eigenlijk driemaal. Ik controleer het af en toe precies zoals ik een patiënt zou controleren die een hartaanval heeft gehad, zelfs hoewel hij genezen schijnt.

Als een motor vastloopt, zetten de zuigers uit door oververhitting, worden zo te groot voor de cilinders, kleven aan de wand vast, versmelten er soms mee, en blokkeren de motor en het achterwiel en zorgen er zo voor dat de hele motorfiets gaat schuiven. Toen deze voor de eerste keer vastliep, werd mijn hoofd tot boven het voorwiel geslingerd en mijn passagier zat bijna boven op me. Bij ongeveer vijftig kwam hij weer vrij en begon weer te lopen, maar ik reed de weg af en stopte om te zien wat er mankeerde. Het enige wat mijn passagier kon bedenken was: ‘Waarom deed je dat nu?’

Ik haalde mijn schouders op en was even verbaasd als hij, en daar stond ik een beetje te staren terwijl de auto’s langssuisden. De motor was zo heet dat de lucht eromheen zinderde en we de warmte voelden stralen. Als ik hem met een natte vinger aanraakte, siste hij als een strijkbout en we reden langzaam naar huis met een nieuw geluid, een tik, die betekende dat de zuigers niet meer pasten en een revisie nodig was.

Ik bracht deze motor naar een werkplaats, omdat ik dacht dat het niet belangrijk genoeg was om te rechtvaardigen dat ik er zelf indook en dat ik alle ingewikkelde details zou leren en misschien zelfs onderdelen en speciaal gereedschap zou moeten bestellen en meer van dergelijke tijdrovende dingen, terwijl ik het iemand anders in minder tijd kon laten doen – ongeveer Johns houding.

De werkplaats zag er heel anders uit dan degene die ik kende. De monteurs, die er eens allemaal hadden uitgezien als oude rotten in het vak, leken nu net kinderen. Een radio speelde op volle sterkte en ze dolden met elkaar en kletsten en schenen me niet te zien. Toen een van hen eindelijk naar mij toe kwam, had hij amper naar de tik van de zuigers geluisterd, of hij zei al: ‘O ja. Klepstoters.’

Klepstoters? Ik had toen moeten weten wat er ging volgen.

Twee weken later betaalde ik hun rekening van honderdveertig dollar, reed omzichtig op de motor met afwisselend lage snelheden om hem in te rijden en gaf hem toen na vijftienhonderd kilometer vol gas. Bij ongeveer honderdtwintig liep hij opnieuw vast en bij vijftig kwam hij weer los, precies zoals de eerste keer. Toen ik hem terugbracht, betichtten ze me ervan dat ik hem niet behoorlijk had ingereden, maar na veel woorden stemden ze er toch mee in ernaar te kijken. Hij kreeg opnieuw een revisie, en deze keer namen ze hem zelf om hem bij hoge snelheden op de weg te testen.

Deze keer liep hij bij hen vast. Na de derde revisie, twee maanden later, vervingen ze de cilinders, zetten te grote sproeiers in de carburateur, stelden hem trager af om hem zo koud mogelijk te laten lopen en bezwoeren me: ‘Rij er niet te hard mee.’

Hij zat onder de smeer en wilde niet starten. Ik ontdekte dat de bougiekabels los waren, maakte ze vast en startte hem, en nu zat er echt het geluid van ontregelde klepstoters in. Ze hadden ze niet afgesteld. Ik wees erop en de jongen kwam met een bacoh met een verkeerde bek, en snel sleep hij de moeren van beide plaataluminium klepdeksels rond en verwoestte ze alle twee.

‘Ik hoop dat we er nog een paar in het magazijn hebben,’ zei hij.

Ik knikte.

Hij haalde een hamer en een metaalbeitel en begon ze los te kloppen. De beitel schoot door het aluminium deksel en ik kon zien dat hij de beitel recht in de motorkop sloeg. Bij de volgende slag miste hij de beitel helemaal en trof de kop met de hamer, waarbij hij een stuk van twee koelribben afbrak.

‘Houd maar op,’ zei ik beleefd, terwijl ik het gevoel had dat dit een boze droom was. ‘Geef me maar een paar nieuwe deksels, dan zal ik het hierbij laten.’

Ik ging daar zo snel mogelijk vandaan, met rammelende klepstoters, gehavende klepdeksels, moddervette motor; kwam op de weg en voelde het lelijk trillen als ik meer dan dertig reed. Langs de kant ontdekte ik dat twee van de vier bouten waarmee de motor vastzit ontbraken en dat er een moer kwijt was van de derde. De hele motor hing op één bout. De schroef om de ketting van de nokkenas te spannen ontbrak ook, wat betekende dat het hoe dan ook een hopeloze zaak was om te proberen de klepstoters af te stellen. Een nachtmerrie.

De gedachte dat John zijn BMW in handen geeft van een van die mensen, is iets wat ik hem nog nooit heb voorgehouden.

Ik vond de oorzaak van het vastlopen een paar weken later, terwijl ik er al op wachtte dat het opnieuw gebeurde. Het was een klein boutje van een kwartje in het oliedistributiesysteem dat was afgebroken, en dat ervoor zorgde dat bij hoge snelheden geen olie de kop kon bereiken.

De vraag naar het waarom komt keer op keer terug en is de belangrijkste reden geworden waarom ik deze Chautauqua wil uitspreken. Waarom sprongen zij er zo grof mee om? Dit waren geen mensen die, zoals John en Sylvia, voor de techniek op de loop waren. Dit waren de technologen zelf. Zij gingen voor een karwei zitten en voerden het uit als chimpansees. Het had niets persoonlijks meer. Terwijl er geen voor de hand liggende verklaring voor was. En ik probeerde terug te denken aan die werkplaats, dat nachtmerrieoord, of ik me misschien iets kon herinneren dat de oorzaak geweest kon zijn.

De radio was een aanwijzing. Je kunt niet werkelijk goed nadenken over waar je mee bezig bent en tegelijkertijd naar de radio luisteren. Misschien beschouwen ze hun baan niet als iets waar nadenken aan te pas komt, meer als rommelen met sleutels. Als je met sleutels kunt rommelen terwijl je naar de radio luistert, is het een stuk prettiger.

Hun tempo was een andere aanwijzing. Ze raffelden alles met zo veel haast af, dat ze geen tijd hadden om te kijken waar ze mee bezig waren. Dat levert meer geld op – als je er maar niet aan denkt dat het zo meestal langer duurt of het resultaat slechter is.

Maar de grote aanwijzing scheen te liggen in hun gezichten. Die waren moeilijk te verklaren. Welwillend, vriendelijk, nonchalant – en niet betrokken. Het waren net toeschouwers. Je kreeg de indruk dat zij daar zelf ook zojuist waren komen binnenlopen en dat iemand hen een stuk gereedschap in handen had gedrukt. Er bestond geen identificatie met het werk. Ze zeiden niet: ‘Ik ben monteur.’ Je wist dat ze om vijf uur, of wanneer hun acht uur om waren, ervandoor zouden gaan en geen moment meer aan hun werk zouden denken. Ze probeerden al iedere gedachte over hun werk te vermijden terwijl ze bezig waren. Op hun manier probeerden ze hetzelfde te bereiken als John en Sylvia, probeerden ze te leven met techniek zonder er eigenlijk iets mee van doen te hebben. Of liever, ze hadden er wel iets mee van doen, maar hun eigen ik stond daarbuiten, werd niet geraakt, was afwezig. Ze waren er wel bij betrokken, maar niet zodanig dat het hen iets deed.

Het was niet alleen zo dat deze monteurs dat afgebroken boutje niet hadden gevonden, maar het was ook heel duidelijk een monteur geweest die het in de eerste plaats had afgebroken, door een zijdeksel onjuist te monteren. Ik herinnerde me dat de vorige eigenaar had gezegd dat een monteur hem verteld had hoe moeilijk dat deksel te bevestigen was. Daarom. Het werkplaatshandboek waarschuwde ervoor, maar net als de anderen had hij vermoedelijk te veel haast gehad, of het kon hem niet schelen.

Terwijl ik werkte, dacht ik na over hetzelfde gebrek aan zorg in de digitale computerhandboeken die ik redigeerde. Het schrijven en redigeren van technische handboeken is wat ik voor de kost doe tijdens de andere elf maanden van het jaar, en ik wist dat ze volstonden met fouten, dubbelzinnigheden, weglatingen en informatie die zo volkomen verminkt was, dat je ze zes keer over moest lezen om er iets zinnigs uit op te maken. Maar wat me de eerste keer trof was hoe deze handboeken overeenstemden met de toeschouwershouding die ik in de werkplaats had waargenomen. Dit waren toeschouwershandboeken. Het zat al in de hele instelling van waaruit ze geschreven waren. Impliciet in iedere regel is de gedachte: Hier staat een machine, geïsoleerd in tijd en ruimte van al het andere in het heelal. Hij heeft geen relatie met jou en jij hebt geen enkele andere relatie met hem dan dat je bepaalde schakelaars bedient, een spanningsniveau handhaaft en controleert dat er niets fout kan gaan… enzovoort. Dat is het. De monteurs stelden zich in hun houding tegenover de machine beslist niet anders op dan de handboeken in hun houding tegenover de machine, of ik in mijn houding toen ik hem daar bracht. We waren allen toeschouwers. En het kwam mij voor dat er geen handboek bestaat dat zich bezighoudt met wat het onderhoud van een motorfiets werkelijk is, het belangrijkste aspect van alles. Zorg dragen voor wat je doet wordt ofwel beschouwd als iets onbelangrijks, of men neemt het op de koop toe.

We moesten er tijdens deze tocht volgens mij maar eens bij stilstaan en er wat dieper op ingaan, om te zien of we in die vreemde scheiding van wat een mens is en wat een mens doet misschien een paar aanwijzingen kunnen vinden over wat er in ’s hemelsnaam in deze twintigste eeuw is misgegaan. Ik wil niet overhaasten. Dat is op zich al een giftige twintigste-eeuwse opstelling. Als je iets wilt overhaasten, betekent dat dat je er niet langer zorg aan wilt besteden en je je met andere dingen wilt bezighouden. Ik wil er alleen langzaam aan toekomen, maar behoedzaam en gedegen, vanuit dezelfde houding die in mijn herinnering aanwezig was vlak voordat ik het afgebroken boutje vond. Het was die houding die het vond, niets anders.

Het valt me plotseling op dat het land hier plat is geworden als een Euclidisch vlak. Nergens een heuvel, nergens een oneffenheid. Dit betekent dat we het dal van de Red River zijn binnengereden. We zullen nu snel in de Dakota’s zijn.

3

Tegen de tijd dat we uit het dal van de Red River zijn, hangen de donderwolken overal en al bijna pal boven ons.

John en ik hebben in Breckenridge de toestand besproken en we besloten te blijven rijden tot we moeten stoppen.

Dat zal nu niet lang meer duren. De zon is weg, de wind waait koud en een muur van diverse tinten grijs torent om ons heen.

Het lijkt allemaal zo enorm en overweldigend. De prairie is hier kolossaal, maar de kolossale onheilspellende grijze massa die op het punt staat neer te komen is angstaanjagend. We rijden nu overgeleverd aan zijn genade. Wanneer en waar hij omlaag komt, kunnen we niet bepalen. Het enige wat wij kunnen doen is toekijken hoe hij steeds dichterbij komt.

Waar het donkerste grijs de grond raakt, is een stadje verdwenen dat we eerder nog konden zien, een paar lage gebouwen en een watertoren. Het zal nu snel over ons komen. Er is geen stad voor ons en we zullen alleen maar kunnen zien dat we ons uit de voeten maken.

Ik ga naast John rijden en slinger mijn hand naar voren in een gebaar van ‘Schiet op!’ Hij knikt en geeft gas. Ik geef hem een kleine voorsprong, dan neem ik zijn snelheid over. De motor reageert prachtig – honderdtien… honderddertig… honderdveertig… we voelen de wind nu pas echt en ik houd mijn hoofd omlaag om de weerstand te verminderen… honderdvijftig. De wijzer van de snelheidsmeter slaat heen en weer, maar de toerenteller geeft een rustige negenduizend aan… ongeveer honderdvijfenvijftig kilometer per uur… en deze snelheid houden we… we schieten vooruit. Veel te snel nu om de berm in de gaten te houden… ik tast naar voren en knip voor alle veiligheid de koplamp aan. Maar ik heb hem toch nodig. Het begint erg donker te worden.

We zoeven door het vlakke open land, nergens een auto, amper een boom, maar de weg is egaal en schoon en de motor maakt nu een soepel hogetoerengeluid, dat vertelt dat alles goed gaat. Het wordt steeds donkerder.

Een lichtflits en Ka-boem! van de donder, vlak bovenop elkaar. Dat deed me schrikken en Chris heeft zijn hoofd nu tegen mijn rug gedrukt. Een paar waarschuwende regendruppels… als spelden bij deze snelheid. Een tweede flits – BOEMM en alles licht schitterend op… en dan in de schittering van de volgende flits die boerderij… die molen… o, mijn god, hij is hier geweest!… gas minderen… dit is zijn weg… een schutting en bomen… en de snelheid zakt tot honderdtien, dan honderd, dan tachtig en daarop houd ik hem.

‘Waarom gaan we zo langzaam?’ gilt Chris.

‘Te snel!’

‘Nee, niet!’

Ik knik ja.

Het huis met de watertoren ligt achter ons en daarna verschijnt er een kleine afwateringsgreppel en een zijweg richting horizon. Ja… dat klopt, denk ik. Dat klopt precies.

‘Ze liggen stukken voor ons!’ brult Chris. ‘Schiet op!’

Ik beweeg mijn hoofd naar beide kanten.

‘Waarom niet?’ brult hij.

‘Gevaarlijk!’

‘Ze zijn weg!’

‘Ze wachten wel.’

‘Schiet op!’

‘Nee.’ Ik schud mijn hoofd. Het is alleen maar een voorgevoel. Maar op een motor ga je daarop af en we blijven tachtig rijden.

De eerste regen begint nu te vallen, maar in de verte voor ons zie ik de lichten van de stad… ik wist dat hij daar zou zijn.

Als we aankomen staan John en Sylvia daar onder de eerste boom aan de kant van de weg op ons te wachten.

‘Wat is er met jou gebeurd?’

‘Langzamer gaan rijden.’

‘Ja, dat hebben we gemerkt. Iets mis?’

‘Nee. Laten we uit de regen weggaan.’

John zegt dat er aan het eind van de weg een motel is, maar ik vertel hem dat er iets beters is als je naar rechts gaat aan het eind van een rij populieren een paar straten verder.

We slaan af bij de populieren en rijden een paar blokjes verder en dan komt er een klein motel in zicht. Binnen in het kantoortje kijkt John om zich heen en zegt: ‘Dit is echt goed. Wanneer ben je hier eerder geweest?’

‘Weet ik niet meer,’ zeg ik.

‘Maar hoe wist je dit dan?’

‘Intuïtie.’

Hij kijkt Sylvia aan en schudt zijn hoofd.

Sylvia heeft een poosje zwijgend naar me staan kijken. Het valt haar op dat mijn hand onvast is als ik het register teken. ‘Je ziet er vreselijk bleek uit,’ zegt ze. ‘Ben je zo van streek door die bliksem?’

‘Nee.’

‘Je ziet eruit of je een spook hebt gezien.’

John en Chris kijken me aan en ik draai me van hen af naar de deur toe. Het regent nog steeds hard, maar we rennen naar de kamers. De spullen op de motorfietsen zitten goed ingepakt en we wachten tot het zware weer voorbij is voor we ze eraf halen.

Nadat de regen is opgehouden, klaart de lucht een beetje op. Maar vanaf de binnenplaats van het motel zie ik door de populieren heen dat een volgende duisternis, die van de nacht, spoedig invalt. We lopen de stad in, nemen avondeten en tegen de tijd dat we terugkomen overvalt de moeheid van de dag me werkelijk zwaar. We rusten haast zonder een beweging te maken in de metalen stoelen op de binnenplaats van het motel en werken heel langzaam een fles whisky naar binnen die John met wat mixdranken uit de koelkast heeft gehaald. Het gaat traag en aangenaam naar binnen. Een koele avondwind laat de bladeren van de populieren langs de weg ratelen.

Chris vraagt zich af wat we nu zullen doen. Niets maakt zo’n jongen moe. Het nieuwe en vreemde van zo’n motel vindt hij opwindend en hij wil dat we liedjes zingen zoals ze dat in het kamp hebben gedaan.

‘We zijn niet zo sterk in liedjes,’ zegt John.

‘Laten we dan verhalen vertellen,’ zegt Chris. Hij denkt een poosje na. ‘Kennen jullie geen spookverhalen? Alle jongens in onze hut vertelden ’s avonds altijd spookverhalen.’

‘Vertel jij ons er dan een paar,’ zegt John.

Dat doet hij. Ze zijn best aardig om naar te luisteren. Een paar heb ik niet meer gehoord sinds ik zo oud was als hij. Dat vertel ik hem en Chris wil er van mij een paar horen, maar ik kan me er geen meer herinneren.

Na een poosje zegt hij: ‘Geloof jij in spoken?’

‘Nee,’ zeg ik.

‘Waarom niet?’

‘Omdat ze on-we-ten-schap-pe-lijk zijn.’

John moet glimlachen om de manier waarop ik dit zeg. ‘Ze bezitten geen materie,’ ga ik verder, ‘en ze hebben geen energie en daarom bestaan ze, volgens de wetten der wetenschap, slechts in de gedachten van mensen.’

De whisky, de vermoeidheid en de wind in de bomen beginnen in mijn hoofd door elkaar te lopen. ‘Natuurlijk,’ voeg ik eraan toe, ‘bevatten de wetten der wetenschap evenmin materie en bezitten ze evenmin energie en ze bestaan derhalve ook slechts in de gedachten van mensen. Je kunt de hele zaak het best volkomen wetenschappelijk beschouwen en weigeren om zowel in spoken als in de wetten der wetenschap te geloven. Op zo’n manier zit je veilig. Het laat je weinig over om in te geloven, maar ook dat is wetenschap.’

‘Ik weet niet waarover je praat,’ zegt Chris.

‘Ik scherts een beetje.’

Chris wordt boos als ik zo praat, maar ik geloof niet dat het kwaad kan.

‘Een van de jongens van het YMCA-kamp zegt dat hij wel in spoken gelooft.’

‘Hij probeert je alleen op stang te jagen.’

‘Nee, niet. Hij zei dat als mensen niet behoorlijk begraven zijn, hun geesten terugkomen om bij de mensen te spoken. Hij gelooft daar echt in.’

‘Hij probeert je alleen op stang te jagen,’ herhaal ik.

‘Hoe heet hij?’ zegt Sylvia.

‘Tom Witte Beer.’

John en ik wisselen een blik van verstandhouding wanneer we plotseling hetzelfde begrijpen.

‘O, een indiaan!’ zegt hij.

Ik lach. ‘Ik geloof dat ik dat van zojuist een beetje terug moet nemen,’ zeg ik. ‘Ik dacht aan Europese spoken.’

‘Wat is dan het verschil?’

John buldert van het lachen. ‘Daar heeft hij je,’ zegt hij.

Ik denk even na en zeg dan: ‘Indianen hebben soms een andere manier om de dingen te bekijken, maar ik zal niet beweren dat het helemaal fout is. Wetenschap hoort niet bij de indiaanse traditie.’

‘Tom Witte Beer zei dat zijn moeder en vader hem hadden gezegd dat hij het allemaal niet moest geloven. Maar hij zei dat zijn grootmoeder fluisterde dat het toch waar was, dus gelooft hij erin.’

Hij kijkt mij smekend aan. Hij wil soms echt iets weten. Het is niet goed voor een vader om te schertsen. ‘Natuurlijk,’ zeg ik, rechtsomkeert makend, ‘ik geloof ook in spoken.’

Nu kijken John en Sylvia me vreemd aan. Ik zie dat ik hier niet zo makkelijk uitkom en bereid me voor op een lange uitleg.

‘Het is volkomen natuurlijk,’ zeg ik, ‘om Europeanen of indianen die in spoken geloofden als dom en onwetend te beschouwen. Het wetenschappelijk standpunt heeft iedere andere visie zo van de kaart geveegd dat het allemaal erg primitief lijkt, en wanneer tegenwoordig nog iemand rept over spoken, wordt hij voor een domoor of zelfs voor gek versleten. Het is alleen bijna absoluut onmogelijk om je een wereld voor te stellen waarin spoken werkelijk kunnen bestaan.’

John knikt bevestigend en ik ga door.

‘Naar mijn mening is het intellect van de moderne mens helemaal niet zo superieur. IQ’s verschillen niet zozeer. De indianen en middeleeuwers waren precies zo intelligent als wij, maar het kader waarin zij dachten verschilde volkomen. Binnen dat denkkader zijn spoken en geesten even werkelijk als atomen, deeltjes, fotonen en quanten dat zijn voor de moderne mens. Op die manier geloof ik in spoken. De moderne mens heeft immers ook zijn spoken en geesten.’

‘Hè?’

‘O, de natuurkundewetten en de logica… het numeriek systeem… het beginsel van de algebraïsche substitutie. Dat zijn spoken. We geloven er alleen zo diep in dat ze werkelijk schijnen te zijn.’

‘Mij schijnen ze heel werkelijk toe,’ zegt John.

‘Ik snap het niet,’ zegt Chris.

Dus ga ik verder. ‘Het is bijvoorbeeld iets volkomen normaals om aan te nemen dat de zwaartekracht en de wet van de zwaartekracht reeds bestonden voor Isaac Newton. Het zou erg dwaas klinken als je dacht dat er tot de zeventiende eeuw geen zwaartekracht bestond.’

‘Natuurlijk.’

‘Wanneer is die wet dan begonnen? Heeft hij altijd al bestaan?’

John fronst en vraagt zich af waar ik naartoe wil.

‘Waar ik op aanstuur,’ zeg ik, ‘is het besef dat voor het begin van de aarde, voor de zon en de sterren werden gevormd, voor er ook maar iets in oerstadium tot stand kwam, de wet van de zwaartekracht bestond.’

‘Zeker.’

‘En daar, zonder eigen massa, zonder eigen energie, niet in iemands geest, want er was niemand, niet in de ruimte, want er was evenmin ruimte, nergens – zou de wet van de zwaartekracht reeds bestaan hebben?’

Nu schijnt John niet meer zo zeker.

‘Als die zwaartekrachtwet bestond,’ zeg ik, ‘weet ik eerlijk niet wat iets moet doen om niet te bestaan. Het komt mij voor dat de wet van de zwaartekracht werkelijk iedere mogelijke niet-bestaanstest die er is heeft doorstaan. Je kunt geen enkele hoedanigheid van niet-bestaan bedenken die de wet van de zwaartekracht niet bezat. Of ook maar een enkele wetenschappelijke hoedanigheid van bestaan die hij wel bezat. En toch behoort het nog altijd tot het “gezonde verstand” om te geloven dat hij bestond.’

John zegt: ‘Ik geloof dat ik daarover zou moeten nadenken.’

‘Dan kan ik je wel voorspellen dat je, als je er lang genoeg over blijft denken, zult merken hoe je om en om en om en om gaat, tot je ten slotte de enig mogelijke rationele, intelligente conclusie trekt. De wet van de zwaartekracht en de zwaartekracht zelf bestonden niet vóór Isaac Newton. Geen enkele andere conclusie is zinnig.

En wat dat wil zeggen,’ zeg ik voor hij me in de rede kan vallen, ‘wat dat wil zeggen is dat de wet van de zwaartekracht nergens bestaat behalve in het hoofd van de mensen! Het is een spook! Wij allemaal zijn bijzonder arrogant en verwaand als we andermans spoken van de kaart willen vegen, maar even onwetend en barbaars en bijgelovig als het die van onszelf betreft.’

‘Waarom gelooft dan iedereen in de wet van de zwaartekracht?’

‘Massahypnose. In een uiterst orthodoxe vorm, die wij kennen onder de naam “onderwijs”.’

‘Je wilt zeggen dat de docent zijn leerlingen hypnotiseert om ze in de wet van de zwaartekracht te laten geloven?’

‘Zeker.’

‘Dat is absurd.’

‘Je hebt toch wel eens gehoord hoe belangrijk het oogcontact is in een klaslokaal? Iedere onderwijsdeskundige legt er de nadruk op. Niet één onderwijsdeskundige heeft er een verklaring voor.’

John schudt zijn hoofd en schenkt me nog een borrel in. Hij houdt zijn hand aan zijn mond en in een speels terzijde fluistert hij tegen Sylvia: ‘Weet je, de meeste tijd lijkt hij zo’n normale vent!’

Ik ga erop in: ‘Dit was het eerste normale dat ik in weken heb gezegd. De rest van de tijd simuleer ik twintigste-eeuwse krankzinnigheid, net als jullie. Maar dat om geen aandacht te trekken.

Maar ik zal het nog een keer voor je herhalen,’ zeg ik. ‘We geloven dat de onstoffelijkte woorden van sir Isaac Newton ergens middenin onzegbare miljarden jaren aanwezig waren voor hij werd geboren en dat hij op magische wijze deze woorden heeft ontdekt. Ze waren er altijd al, maar ze werden nergens op toegepast. Langzamerhand begon de wereld te bestaan en werden ze daarop toegepast. Eigenlijk waren die woorden dat wat de wereld vormde. En dat, John, is belachelijk.

Het probleem, de contradictie waar wetenschappers op vastlopen is dat van de geest. Geest heeft geen materie, maar zij kunnen niet uit onder zijn overheersing van alles, zoals ze wel steeds doen. Logica bestaat in de geest. Getallen bestaan alleen in de geest. Ik raak niet over mijn toeren wanneer wetenschappers beweren dat spoken alleen in de geest bestaan. Het is dat alleen waar ik over val. Wetenschap bestaat ook alleen in je geest, maar daardoor wordt het nog niet slecht. En spoken evenmin.’

Ze zitten me maar aan te kijken, daarom vervolg ik: ‘Natuurwetten zijn menselijke bedenksels, net als spoken. Logicawetten, mathematische wetten, het zijn allemaal menselijke bedenksels, net als spoken. Het hele verdomde gedoe is een menselijk bedenksel, en daarbij hoort ook het idee dat het geen menselijk bedenksel is. De wereld heeft hoe dan ook geen enkel bestaan buiten de menselijke verbeelding. Het is allemaal spook en in de oude tijd erkende men ook dat het een spook was, de hele verdomde wereld waar we in leven. Hij wordt bestierd door spoken. We zien wat we zien, omdat deze spoken het ons laten zien, spoken van Mozes en Christus en de Boeddha, en Plato en Descartes en Rousseau en Jefferson en Lincoln, enzovoort enzovoort. Isaac Newton is een heel goed spook. Een van de beste. Jullie gezond verstand is niets meer dan de stemmen van duizenden en duizenden van zulke spoken uit het verleden. Spoken en nog eens spoken. Spoken die hun plaats tussen de levenden proberen te vinden.’

John ziet er te veel in gedachten verzonken uit om iets te zeggen. Maar Sylvia is opgewonden. ‘Hoe kom je aan al die ideeën?’ vraagt ze.

Ik sta op het punt haar te antwoorden, maar doe het toch niet. Ik heb het gevoel dat ik al tot het uiterste ben gegaan, misschien zelfs al te ver, en het is tijd om het onderwerp te laten rusten.

Na een poosje zegt John: ‘Het zal goed zijn om de bergen weer te zien.’

‘Ja, beslist,’ stem ik in. ‘Daar drink ik een laatste borrel op!’

We drinken onze glazen leeg en gaan naar de kamers.

Ik let erop dat Chris zijn tanden poetst en laat hem verder met rust als hij belooft de volgende ochtend een douche te nemen. Ik sta op mijn leeftijd en neem het bed bij het raam. Nadat de lichten uit zijn, zegt hij: ‘Nu moet jij me een spookverhaal vertellen.’

‘Dat heb ik buiten gedaan.’

‘Ik bedoel een echt spookverhaal.’

‘Dat was het allerechtste verhaal dat je ooit zult horen.’

‘Je weet best wat ik bedoel. Andere spookverhalen.’

Ik probeer een traditioneel verhaal te bedenken. ‘Ik kende er zoveel toen ik nog jong was, Chris, maar ze zijn allemaal kwijt,’ zeg ik. ‘En het is nu tijd om te gaan slapen. We moeten morgen allemaal vroeg op.’

Met uitzondering van de wind tegen het raam van het motel, is alles heel stil. De gedachte hoe al die wind op ons af komt waaien over de wijde vlakte van de prairie is rustgevend en ik voel me er slaperig door worden.

De wind zwelt aan en neemt weer af, dan zwelt hij weer aan en zucht, en neemt weer af… van zo veel kilometers ver.

‘Heb jij wel eens een spook gezien?’ vraagt Chris.

Ik slaap al half. ‘Chris,’ zeg ik, ‘ik heb iemand gekend die zijn hele leven niets anders deed dan een spook najagen, en het was alleen maar tijdverspilling. Ga dus maar slapen.’

Mijn vergissing dringt te laat tot me door.

‘Heeft hij hem te pakken gekregen?’

‘Ja, hij heeft hem gekregen, Chris.’

Ik blijf wensen dat Chris gewoon naar de wind gaat luisteren en geen vragen meer stelt.

‘Wat deed hij toen?’

‘Hij heeft hem er flink van langs gegeven.’

‘En toen?’

‘Toen werd hij zelf een spook.’ Ik had gedacht dat dit Chris wel in slaap zou laten vallen, maar dat is niet zo en het maakt mij alleen maar wakkerder.

‘Hoe heet hij?’

‘Niet iemand die jij kent.’

‘Ja, maar hoe dan?’

‘Doet er niet toe.’

‘Ja, maar toch.’

‘Zijn naam, Chris, nu het er toch iets toe schijnt te doen, is Phaedrus. Geen naam die jij kent.’

‘Zag je hem op de motor in het onweer?’

‘Waarom zeg je dat?’

‘Sylvia zei dat je een spook had gezien.’

‘Dat is gewoon een uitdrukking.’

‘Papa?’

‘Dit kan maar beter je laatste vraag zijn, Chris, of ik word erg boos.’

‘Ik wilde alleen zeggen dat jij absoluut niet praat als iemand anders.’

‘Ja, Chris, dat weet ik,’ zeg ik. ‘Dat is een probleem. Ga nu maar slapen.’

‘Welterusten, papa.’

‘Welterusten.’

Een halfuur later ademt hij diep in slaap en de wind is nog even krachtig en ik ben klaarwakker. Daar, buiten het raam in het donker – die koude wind die over de weg waait naar de bomen, met bladeren als schimmige plekjes maanlicht – er is geen twijfel mogelijk, Phaedrus zag dit allemaal. Ik heb geen idee wat hij hier deed. Ik zal vermoedelijk nooit weten waarom hij deze kant op kwam. Maar hij is hier geweest, heeft ons op deze vreemde weg geleid, is de hele tijd bij ons geweest. Daar valt niet aan te ontkomen.

Ik zou willen dat ik niet kon zeggen waarom hij hier is, maar ik ben bang dat ik nu moet toegeven dat ik het wel weet. Die ideeën, dat wat ik beweerde over wetenschap en spoken, en zelfs die gedachte van vanmiddag over zorgzaamheid en techniek, zijn niet van mijzelf. Ik heb eerlijk gezegd in jaren geen nieuwe gedachten meer gekregen. Ze zijn van hem gestolen. En hij heeft toegekeken. En daarom is hij hier.

Ik hoop dat hij me na die bekentenis een beetje slaap gunt.

Arme Chris. ‘Ken jij geen spookverhalen?’ had hij gevraagd. Ik had hem er een kunnen vertellen, maar zelfs de gedachte eraan is angstaanjagend.

Ik moet nu echt gaan slapen.

4

Iedere Chautauqua zou ergens een lijst moeten hebben van dingen die de moeite waard zijn te onthouden en die kan worden opgeborgen op een veilige plaats voor het geval hij in de toekomst nodig is, of als bron van inspiratie. Details. En nu dus, terwijl de anderen nog steeds liggen te ronken en deze prachtige ochtendzon aan zich voorbij laten gaan… eh… om de tijd zo’n beetje te vullen…

Wat ik hier heb is mijn lijst van waardevolle dingen die je bij je moet hebben op je volgende motortocht door de Dakota’s.

Ik heb sinds zonsopgang wakker gelegen. Chris ligt nog in diepe slaap in het andere bed. Ik begon te draaien om verder te slapen, maar ik hoorde een haan kraaien en toen drong het tot me door dat we hier met vakantie zijn en dat het geen zin heeft om door te slapen. Ik kan John dwars door de motelwand heen horen zagen in de andere kamer… of het moet Sylvia zijn… nee, dat is te hard. Verrekte kettingzaag, het klinkt als…

Ik werd het zo beu steeds weer van alles te vergeten op zulke tochten, dat ik deze lijst heb opgesteld die ik thuis in een map bewaar, en ik streep alles af wanneer ik klaarsta om te vertrekken.

De meeste dingen zijn heel gewoon en behoeven verder geen uitleg. Een paar zijn speciaal voor het toeren met motorfietsen en hebben een beetje uitleg nodig. Sommige zijn gewoon zonder meer merkwaardig en daarbij is veel uitleg op zijn plaats. De lijst wordt opgesplitst in vier delen: Kleding, Persoonlijke Zaken, Kampeer- en kookgerei en Motorspullen.

Het eerste deel, Kleding, is eenvoudig:

1 – Twee stel ondergoed.

2 – Lang ondergoed.

3 – Een extra hemd en broek voor ieder van ons. Ik draag corvee-kleding van de legerdump. Dat is goedkoop, sterk en je ziet er geen vuil op. Ik had eerst ook nog ‘uitgaanskleding’, maar John schreef ‘smoking’ achter dit onderdeel. Ik dacht gewoon aan iets wat je zou kunnen dragen buiten een tankstation.

4 – Een trui en een jasje voor ieder.

5 – Handschoenen. Ongevoerde lederen handschoenen zijn het best omdat ze beschermen tegen zonnebrand, zweet opnemen en je handen koel houden. Als je een uur of twee gaat rijden, zijn zulke dingen niet belangrijk, maar als je de hele dag lang, dag in dag uit rijdt, gaan ze heel erg zwaar wegen.

6 – Motorlaarzen.

7 – Regenkleding.

8 – Helm met zonneklep.

9 – Bubble. Geeft me claustrofobie; ik gebruik hem dus alleen in de regen, die anders bij hoge snelheden als spelden in je gezicht steekt.

10 – Motorbril. Ik houd niet van windschermen omdat ook die je opsluiten. Deze Britse motorbril met spiegelglas, dat van een beschermende laag is voorzien, werkt prima. De wind gaat achter een zonnebril. Plastic motorbrillen krijgen krassen en verminken alles wat je ziet.

De volgende lijst bestaat uit Persoonlijke Zaken:

Kammen. Kleine portefeuille voor papiergeld. Zakmes. Opschrijfboekje. Pen. Sigaretten en lucifers. Zaklantaarn. Zeep en plastic zeepdoosje. Tandenborstels en tandpasta. Schaar. APC’tjes tegen hoofdpijn. Insectenstift. Deodorant (na een hele dag op de motor hoef je het niet meer van je beste vrienden te horen). Zonnebrandolie. (Op de motor merk je pas als je stilstaat dat je verbrand bent, dan is het te laat. Gebruik het vroegtijdig.) Pleisters. wc-papier. Washandje (dit kan in een plastic doosje om de andere spullen niet nat te laten worden). Handdoek.

Boeken. Ik heb nog nooit gehoord van een andere motorrijder die boeken meenam. Ze nemen veel ruimte in beslag, maar ik heb er hier in ieder geval drie, met een paar losse blaadjes papier erin om te schrijven. Het zijn:

a – Het werkplaatshandboek voor deze motor.

b – Een algemene gids voor het opspeuren van mankementen waarin al die technische bijzonderheden staan die ik nooit kan onthouden. Dit is Chilton’s Motorcycle Troubleshooting Guide, geschreven door Ocee Rich en uitgegeven door Sears, Roebuck.

c – Een exemplaar van Thoreaus Walden… dat heeft Chris nog nooit gehoord en je kunt het honderd keer lezen zonder dat het verveelt. Ik probeer altijd een boek te vinden dat ver boven zijn pet gaat en lees het dan liever voor als ondergrond voor vragen en antwoorden, dan in één keer zonder onderbreking. Ik lees een paar zinnen, wacht dan tot hij komt met zijn gebruikelijke tussenronde van vragen, beantwoord ze, lees dan weer een paar zinnen. Klassieken laten zich zo goed lezen. Zo moeten ze ook geschreven zijn. We zitten wel eens een hele avond te lezen en te praten en komen dan tot de ontdekking dat we pas twee of drie bladzijden zijn opgeschoten. Het is een vorm van lezen die een eeuw geleden in zwang was… toen Chautauqua’s nog populair waren. Je kunt je pas voorstellen hoe prettig het is om het op deze wijze te doen als je het een keer hebt geprobeerd.

Ik zie dat Chris daar volkomen ontspannen ligt te slapen, geen spoor meer van zijn normale gespannenheid. Ik zal hem nog maar niet wekken.

De kampeeruitrusting omvat:

1 – Twee slaapzakken.

2 – Twee poncho’s en een grondzeil. Deze laten zich tot een tent vormen en ze beschermen onderweg ook de bagage tegen de regen.

3 – Touw.

4 – Officiële stafkaarten van een gebied waar we wandeltochten hopen te maken.

5 – Kapmes.

7 – Veldfles. Kon ik nergens vinden toen we vertrokken. Ik denk dat de kinderen hem ergens verloren moeten hebben.

8 – Twee legerdump messtinnetjes met mes, vork en lepel.

9 – Een inklapbare Sterno-brander met middelgroot blikje Sterno. Dit is een experimentele aankoop. Ik heb hem tot nog toe niet gebruikt. Als het regent of als je boven de boomgrens kampeert is brandhout een probleem.

10 – Een paar aluminium blikken met schroefdeksel. Voor reuzel, zout, boter, meel, suiker. Een winkel in berguitrustingen heeft ons deze een paar jaar geleden verkocht.

11 – Brillo, om schoon te maken.

12 – Twee rugzakken met aluminium draagframe.

Motorspullen. Een standaard gereedschapset wordt bij de motor geleverd en hij heeft onder het zadel een vaste plaats. Ik heb hem aangevuld met het volgende:

Een grote Engelse sleutel. Een bankhamer. Een metaalbeitel. Een spitse drevel. Een stel bandenlichters. Een bandenreparatiedoosje. Een fietspomp. Een spuitbus met molybdeendisulfide voor de ketting. (Dit heeft een geweldig vermogen om tot binnen in iedere schakel door te dringen, waar het er echt op aankomt, en de hoge smeercapaciteit van molybdeendisulfide is bekend. Zodra het echter opdroogt, moet er goede oude SAE 30 motorolie aan toegevoegd worden.) Een combinatieschroevendraaier. Een spitse vijl. Voelermaatje. Controlelampjes.

Bij de reserveonderdelen heb ik:

Bougies. Gas-, koppelings- en remkabels. Contactpuntjes, zekeringen, lampjes voor en achter, verbindingsschakel voor de ketting met houder, borgpennetjes, paktouw. Reserveketting (een hele oude die op punt van breken stond toen ik hem verving, maar nog goed genoeg om het tot de volgende werkplaats uit te houden als deze het begeeft).

En dat is het ongeveer. Geen schoenveters.

Het is waarschijnlijk heel gewoon om je zo langzamerhand af te vragen wat voor een kolossale aanhangwagen dit allemaal moet vervoeren. Maar het is heus niet zo’n berg als het lijkt.

Ik ben bang dat die andere lui de hele dag doorslapen als ik ze hun gang laat gaan. De lucht is buiten stralend helder en het is schande dit allemaal te verspillen.

Ik ga eindelijk naar Chris toe en geef hem een por. Zijn ogen springen open, dan gaat hij niet-begrijpend rechtop zitten.

‘Tijd om te douchen,’ zeg ik.

Ik ga naar buiten. De lucht is krachtig. Eerlijk gezegd – christus! – is het buiten koud. Ik klop op de deur bij de Sutherlands.

‘Jahp,’ klinkt Johns slaperige stem door de deur heen. ‘Hmmmmm. Jahp.’

Het voelt aan als herfst. De motorfietsen zijn nat van de dauw. Vandaag geen regen. Maar koud! Het zal een graad of vijf zijn.

Terwijl ik wacht controleer ik het oliepeil en de banden, en ik voel de moeren en test de kettingspanning. Een beetje slap, ik pak gereedschap en span hem strak. Ik popel echt van spanning om weg te gaan.

Ik let erop dat Chris zich warm aankleedt en dan hebben we ingepakt en zitten weer op de weg. Het is oneindig koud. In een paar minuten is alle warmte van onze warme kleren afgezogen door de wind en ik huiver met zware rillingen. Diep naar adem snakkend.

Het moet warmer worden zodra de zon hoger aan de hemel staat. Nog een halfuur zo en we zitten in Ellendale aan het ontbijt. We zullen vandaag heel wat kilometers afleggen op deze rechte wegen. Als het niet zo vreselijk koud was, zou het nu geweldig zijn om te rijden. Een laag invallende zon scheert over wat er haast uitziet als ijzel op de akkers, maar ik denk dat het alleen maar dauw is, fonkelend en een beetje wazig. Overal schaduwen van de vroege ochtend die het land een minder platte aanblik geven dan gisteren. Allemaal voor ons. Het lijkt wel alsof er nog niemand op is. Mijn horloge wijst halfzeven aan. De oude handschoen erboven ziet eruit alsof er ijzel op zit, maar ik denk dat het gewoon uitslag is doordat hij gisteravond doorweekt was. Beste brave afgedragen handschoenen. Ze zijn nu zo stijf van de kou dat ik amper mijn hand kan strekken.

Gisteren sprak ik over zorgzaamheid. Ik geef echt om deze schimmelige oude rijhandschoenen. Ik glimlach ze toe terwijl ze naast me door de ochtendbries vliegen, omdat ze daar al zo veel jaar bij me zijn, en ze zo oud en moe en gerafeld zijn, dat ze iets komisch hebben. Ze zitten nu vol olie en zweet en smeer en kapotgespatte insecten en wanneer ik ze nu plat op tafel leg, blijven ze zelfs als ze niet koud zijn, niet meer plat liggen. Ze vormen een geheugen op zich. Ze hebben maar drie dollar gekost en ze zijn zo vaak gestikt dat het onmogelijk wordt om ze op te lappen; toch steek ik er veel tijd en moeite in om het te doen, omdat ik me niet kan voorstellen dat een ander paar hun plaats inneemt. Dat is onpraktisch, maar het is niet alles om praktisch te zijn met handschoenen of met wat ook.

Voor de motor koester ik ongeveer dezelfde gevoelens. Met meer dan 43 000 op de teller begint hij al een aardige kilometervreter te worden, een veteraan, hoewel er nog genoeg lopen die ouder zijn. Maar tijdens al die kilometers, en ik geloof dat de meeste motorrijders het daar wel mee eens zijn, krijg je toch een bepaald gevoel voor een motor dat uniek is voor die ene motor en geen enkele andere. Een vriend die een motor bezit van hetzelfde merk, type en zelfs hetzelfde jaar, bracht hem eens bij me om hem te laten maken, en toen ik hem na afloop probeerde, kon ik nauwelijks geloven dat hij jaren geleden uit dezelfde fabriek was gekomen. Je kon merken dat hij al lang geleden zijn eigen manier van aanvoelen en rijden en geluid had aangenomen, en dat verschilde volkomen van de mijne. Niet minder, maar anders.

Ik veronderstel dat je dat het karakter zou kunnen noemen. Iedere motor heeft zijn eigen, unieke karakter dat je vermoedelijk zou kunnen omschrijven als de intuïtieve som van alles wat je van hem weet en voor hem voelt. Dit karakter verandert constant. Gewoonlijk wordt het slechter, maar soms tot je grote verbazing ook beter, en om dit karakter gaat het nu juist als je je motor onderhoudt. De nieuwe beginnen als goed uitziende vreemden en, afhankelijk van de manier waarop ze worden behandeld, verworden ze snel tot slecht opererende nurksen of zelfs invaliden, of anders worden ze gezonde, goedgeluimde vrienden die lang meegaan. Deze schijnt ondanks de moordende behandeling die hij ontving in de handen van die zogenaamde monteurs er helemaal bovenop te zijn gekomen en hij heeft in de loop der tijden steeds minder reparaties gevraagd.

Ginds is het! Ellendale!

Een watertoren, kleine bosjes en gebouwen tussen de bomen in de ochtendzon. Ik begon juist toe te geven aan de rillingen die me al bijna de hele tocht bestoken. Mijn horloge wijst kwart over zeven aan.