Martin ten Cate

WAAR BLIJFT MIJN
PENSIOEN?

Hoe ons pensioenstelsel
uw pensioen ondermijnt

2019  Prometheus  Amsterdam

Voor mijn kinderen, Bram, Roelof, Lisanne en Wessel, opdat ook zij later van een goed pensioen mogen genieten.

© 2019 Martin ten Cate

Omslagontwerp Robbie Smits

Foto auteur Ilja Keizer

Zetwerk Elgraphic

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 4281 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2019 met ISBN 978 90 446 4140 0

WOORD VOORAF

Beste lezer,

‘Het is ons gelukt!’ waren de eerste woorden van minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Wouter Koolmees bij de presentatie van het pensioenakkoord op 5 juni 2019. Dat mocht ook wel een keer na negen jaar nadenken en onderhandelen. Onder druk van mogelijke pensioenkortingen werd alles vloeibaar en kwam er een akkoord. Door een structurele meevaller voor het kabinet die het mogelijk maakt om de AOW-leeftijd minder snel te laten stijgen en een paar compromissen, die grotendeels nog moeten worden uitgewerkt, lukte het om met alle partijen tot overeenstemming te komen. Ons pensioenstelsel is ‘gerepareerd’, toekomstbestendig gemaakt en we kunnen weer jaren vooruit, zo luidt de boodschap.

Mogelijk zal uw vraag dan zijn: is een boek over ons pensioenstelsel dan nog wel nodig? Het antwoord is: ja, meer dan ooit. Kortingen op pensioenen liggen immers nog steeds op de loer, er moeten nog details uit het akkoord worden uitgewerkt (en dat kan mislukken) en het akkoord is dermate ingewikkeld dat je je moet afvragen of daarmee het vertrouwen in het stelsel zal worden hersteld. Het is zo gecompliceerd geworden dat alleen zogenaamde deskundigen het nog kunnen begrijpen, al kun je zelfs daar een vraagteken bij plaatsen.

In dit boek wil ik uit de doeken doen waarom het zo moeilijk was om tot een akkoord te komen, maar vooral waarom dit akkoord niet de oplossing kan zijn voor onze pensioenen en dat wij onszelf onnodig enorm tekortdoen.

De economische theorie is helder: de samenleving in haar geheel (lees: de hele wereld) kan niet sparen voor de consumptie van de toekomst, iets wat wij in Nederland wel doen met onze pensioenfondsen. In de vele gesprekken die ik hierover met bekende economen heb gevoerd, is dit dan ook geen punt van discussie.

Hoewel ik dit boek een ‘essay-achtig’ karakter wil meegeven, ontkom ik er niet aan om dit belangrijke theoretische gegeven – dat is gebaseerd op de logica – in heldere taal aan u uit te leggen. In een essay verwoordt een schrijver doorgaans een persoonlijke opvatting. Dit theoretische gegeven is echter geen persoonlijke opvatting, maar de manier waarop we daar in Nederland mee om moeten gaan is dat wel.

Dit boek heeft een duidelijke verbinding met mijn eerste boek, Een rijk land moet rijk leven, dat ik publiceerde in 2015. Daarin vroeg ik mij af hoe het toch kwam dat Nederland zo ontzettend traag uit de economische crisis is gekomen. De conclusie was duidelijk: we sparen gewoon veel te veel en dat komt de bedrijvigheid en het besteedbaar inkomen in ons land bepaald niet ten goede. De oorzaken zijn helder: het zit in onze calvinistische volksaard en ook de wijze waarop wij voor onze pensioenen sparen zorgt voor een berg spaargeld die zijn weerga niet kent.

Ondanks onze rijkdom worden de pensioenen van miljoenen mensen al jaren achtereen niet geïndexeerd, omdat de dekkingsgraden van vele en met name van de grootste pensioenfondsen al jaren te laag zijn. In dit boek zoomen we in op de spaarverplichting die wij onszelf opleggen in het kader van ons pensioensparen.

Tijdens de vele gesprekken die ik de laatste jaren heb gevoerd, heb ik gemerkt dat economie in het algemeen en pensioenen in het bijzonder lastige onderwerpen zijn. Niet alleen voor ‘gewone’ mensen, maar ook voor politici en zelfs voor economen. Velen van hen die mijn verhaal over ons pensioenstelsel aanhoorden, kwamen uiteindelijk ook tot de slotsom dat Nederland financieel gezien een vreemd land is en dat het kapitaaldekkingsstelsel daarbij een ‘dubieuze’ rol speelt. Om dat in te zien zijn kennis en inzicht nodig. Kennis van de economische theorie, de relevante economische statistieken, de werking van financiële markten en het inzicht om deze kennis aan elkaar te koppelen. Maar bovenal de aandrang om overal vraagtekens bij te plaatsen. Daarbij is de nuance belangrijk, de wereld is niet zwart-wit. In dit boek zal ik ook proberen de voors en tegens tegen elkaar af te wegen. Maar toch, alles overwegende is de conclusie glashelder: het kapitaaldekkingsstelsel – het sparen in de tweede pijler van ons pensioenstelsel – deugt niet. Tijd om dit uit te leggen aan een breder publiek. Tijd voor een tweede boek!

Nederland is een angstige en risicomijdende samenleving geworden. Daarom sparen we veel te veel en schieten we onszelf in de voet. Het is het waard om ons hier druk over te maken. Het moet anders en het kan anders. In uw belang, in ons belang, in het landsbelang. En het bijzondere is: een koopkrachtverbetering die zijn weerga niet kent ligt in het verschiet.

Ik wens u veel leesplezier.

Breukelen, augustus 2019

Martin ten Cate

INHOUD

Inleiding

Wat is het probleem en wiens probleem is het?

Deel 1 ‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt’

Hoofdstuk 1. Hoe ziet ons pensioenstelsel eruit en wat doen andere landen?

Hoofdstuk 2. Over economische theorie, het verschil tussen micro en macro, en de Aaron-conditie

Hoofdstuk 3. Cijfers, statistieken, grafieken en een stroomdiagram

Deel 2 ‘Alleen kan je niks, je moet het samen doen’

Hoofdstuk 4. Over een logisch alternatief pensioenstelsel ‘PensioenPlus’ en een geweldige kers op de taart

Hoofdstuk 5. Over de sector, wetenschappers en politici

Hoofdstuk 6. Over economische beleidsdogma’s, andere dwalingen en een taboe

Hoofdstuk 7. Een samenvatting en een conclusie

Woord van dank

Verantwoording

Geraadpleegde literatuur

INLEIDING

Stel, u voelt zich op een zekere dag niet goed. Het gevoel houdt weken aan en het gaat maar niet over. U valt kilo’s af en maakt zich zorgen. U besluit uw huisarts te raadplegen, maar deze kan niets vinden en verwijst u door naar het ziekenhuis. U komt uiteindelijk bij twee specialisten terecht voor nader onderzoek. Na enige tijd krijgt u de uitslag van de onderzoeken. Specialist A zegt dat u te veel bent afgevallen. ‘Gewoon weer lekker eten en drinken, 10 tot 15 kilo erbij, niets aan de hand.’ Dat klinkt niet slecht, maar specialist B komt met een heel ander verhaal. ‘Het is onduidelijk wat u mankeert, maar ik adviseer u om nog eens 10 tot 15 kilo af te vallen.’

Uw reactie zal zijn dat op zijn minst een van de adviezen niet klopt en u zult erop aandringen dat de twee specialisten met elkaar gaan praten om daarna met een eensluidend advies bij u terug te komen.

Dit is precies wat De Nederlandsche Bank (DNB) met enige regelmaat over onze economie roept. Het ene moment wordt verkondigd dat we te veel sparen, bijvoorbeeld als de cijfers van de betalingsbalans daar weer eens aanleiding toe geven, een beeld dat door nationale en internationale economische instituties telkens weer wordt bevestigd. Maar als de dekkingsgraad van onze pensioenfondsen even later weer eens is gedaald, wordt erop aangedrongen om onze besparingen verder op te voeren.

In deze adviezen zit een ongemakkelijke spagaat, maar DNB komt er iedere keer weer mee weg. Voor zover mij bekend worden er nooit vragen over gesteld in de Tweede Kamer. Maar mensen herkennen deze spagaat wel en willen weten hoe het zit. Zij stellen deze vragen en ze willen geloofwaardige antwoorden, gebaseerd op een goed verhaal. Met meerdere verhalen die bovendien tegenstrijdig zijn haken ze af en raakt de maatschappij de weg kwijt. Kiezers raken op drift en de liberale middenpartijen verliezen terrein. Of de partijen op de flanken nu de antwoorden hebben valt te betwijfelen, maar ze proberen de kiezer wel te verleiden met een verhaal. Mensen willen verhalen horen, dat is hoe we denken. We denken niet in statistieken, cijfers, feiten, algoritmen of rekenkundige modellen. Een pensioenstelsel dat door zijn complexiteit maar door weinig mensen wordt begrepen, lijkt daarmee zijn bestaansrecht te hebben verloren.

Uiteraard zijn de cijfers wel belangrijk – onze sommen moeten wel kloppen – anders kan er geen beleid gemaakt worden. Maar als de cijfers leiden tot een verhaal dat niet klopt en niet geloofwaardig is, dan haakt men af.

Nederland is een van de meest spaarzame landen ter wereld. Ons overschot op de handelsbalans heeft een recordhoogte bereikt, ’s lands schatkist heeft decennialang niet zulke goede tijden gekend en puilt uit, we zijn – per inwoner – ‘wereldkampioen pensioensparen’ en toch wordt ons verteld dat het nog steeds niet genoeg is. Een van de meest spaarzame landen ter wereld heeft nog niet genoeg gespaard. Dat is niet logisch en gevoelsmatig niet juist. Het is een slecht verhaal.

In dit boek wil ik u overtuigen van de onlogische theorie achter het huidige pensioenstelsel in Nederland en de onmogelijkheid om het stelsel te repareren. Daarbij gaat het om het sparen dat wij collectief doen via de pensioenfondsen, een systematiek die ook wel wordt aangeduid als het kapitaaldekkingsstelsel en die ook in het pensioenakkoord kaarsrecht overeind blijft. Ik realiseer mij dat ik daarmee nogal wat van u vraag. Ik vraag u – in de enkele uren dat u dit boek leest – om uw standpunt over het sparen in het kapitaaldekkingsstelsel volledig te herzien en dat terwijl ik er zelf twee maanden over gedaan heb om tot dit herziene inzicht te komen. Daarbij ga ik ervan uit dat u nu nog in de veronderstelling verkeert dat wij in Nederland het beste (of een van de beste) pensioenstelsel(s) ter wereld hebben. Vele deskundigen verkondigen dat met grote regelmaat en politici herhalen dit maar al te graag. En dan ga je het nog geloven ook. Toch knelt het stelsel en wordt er al sinds het begin van de kredietcrisis in 2008 nagedacht over herziening ervan, met het pensioenakkoord van juni 2019 als resultaat. Op zich is het al opmerkelijk dat het beste pensioenstelsel ter wereld nog steeds niet goed genoeg was. Wat moeten al die andere landen dan? Of zou het toch niet zo goed zijn als ons telkens wordt voorgespiegeld?

Algemeen wordt erkend dat het vertrouwen in het stelsel al jaren daalt en het grote publiek voelt aan – wisdom of the crowd – dat er ergens iets niet klopt. Maar het is een ingewikkelde materie en daarom is het nog niet zo eenvoudig om de vinger op de zere plek te leggen. Dat gaan we in dit boek doen. En ja, helaas moet ik daarbij regelmatig een beroep doen op cijfers en statistieken.

Tevens zal ik een voorstel doen voor een alternatief pensioenstelsel. In tegenstelling tot wat velen denken is een omslagstelsel voor onze bedrijfspensioenen een heel reëel, praktisch en haalbaar alternatief.

Wat is het probleem en wiens probleem is het?

Het is een feit dat het pensioen van miljoenen al meerdere jaren achtereen niet is geïndexeerd; er heeft geen compensatie voor inflatie plaatsgevonden. Gepensioneerden hebben dit concreet gemerkt op hun bankrekening: hun pensioenuitkering werd niet verhoogd. En wat velen niet beseffen: deze niet-indexering geldt ook voor de pensioenen van veel werkenden, alleen merken zij het nog niet op hun bankrekening. Hun pensioenuitkering gaat immers pas in zodra ze de pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt.

Een aantal grote pensioenfondsen heeft aangekondigd dat er mogelijk zelfs gekort moet gaan worden in de komende jaren. Daarmee blijft niet alleen de indexering achterwege, maar worden de pensioenen zelfs verlaagd. Los van de vraag of dit nu uiteindelijk ook gaat gebeuren – en de kans daarop is kleiner geworden na het pensioenakkoord –, zou ik willen stellen dat het al heel opmerkelijk is dat dit scenario in beeld is gekomen in een land dat als een van de rijkste landen ter wereld en als het rijkste land van de eurozone kan worden bestempeld. Daarnaast bloeit de economie in Nederland weer – je zou bijna zeggen ‘als nooit tevoren’ – en produceert ons land enorme (spaar)overschotten op de betalingsbalans. Met wie je ook spreekt in de financiële sector: het geld klotst niet langer tegen de plinten, maar het bereikt onderhand het plafond. Beleggers zijn massaal ‘op zoek naar rendement’.

Beleidsmakers en pensioenbestuurders lijken te beseffen dat het tegen deze achtergrond niet is uit te leggen om kortingen op pensioenen door te voeren. Maar als de dekkingsgraden van de fondsen niet op orde zijn, dient dit toch te gebeuren. Het is het gevolg van de systematiek zoals we die hebben afgesproken. Deze gedachte knelt als nooit tevoren en is op zijn minst een aanwijzing dat er met het stelsel ‘iets’ aan de hand is. Een van de voornaamste drijfveren achter het pensioenakkoord is dan ook om deze dreigende kortingen te voorkomen door het stelsel te hervormen. Ik zal de vier hoofdelementen hieruit (zzp’ers, AOW-leeftijd, zware beroepen en het pensioencontract (afschaffing doorsneepremie en lagere buffers)) hieronder bespreken bij het nader beschouwen van de diverse problemen.

In de media heeft u al veel kunnen lezen over het wel en wee van onze pensioenfondsen en dat zij vooral in de problemen zijn gekomen door de dalende rente. Als de rente daalt, dalen de dekkingsgraden van de fondsen en dat kan uiteindelijk leiden tot kortingen op de pensioenen. Ook het feit dat we steeds langer leven – en er dus steeds langer pensioenen moeten worden uitgekeerd – zet de pensioenen onder druk. Omdat we dat niet voldoende hebben zien aankomen, hebben we eigenlijk te weinig gespaard. Dat voelt vreemd: immers, als je meer spaart zal de rente verder dalen, waardoor de dekkingsgraden nog meer dalen, waardoor je nog weer meer moet gaan sparen. Het kenmerk van een vicieuze cirkel! En dat terwijl volgens de economische theorie het marktmechanisme juist evenwicht zou moeten brengen. Ik kom hier uitgebreid op terug.

Ook de veranderende arbeidsmarkt wordt als een probleem beschouwd in het huidige stelsel. Zo is het aantal zzp’ers de laatste jaren sterk toegenomen. In de praktijk bouwen zij nauwelijks of geen pensioen op. Het feit dat te grote groepen mensen op de langere termijn te weinig of geen pensioen hebben kan problemen veroorzaken voor henzelf en voor de Nederlandse economie. Moeten zzp’ers hiertegen ‘beschermd’ worden, bijvoorbeeld door hen te verplichten om te gaan sparen in een pensioenfonds? Opmerkelijk is het dat in het pensioenakkoord juist niet wordt gekozen voor deze verplichting, maar dat juist een arbeidsongeschiktheidsverzekering (aov) voor zzp’ers verplicht wordt gesteld. Het is exemplarisch voor de Nederlandse polder: in ruil voor medewerking van de vakbeweging en de linkse oppositie wordt een voorwaarde toegevoegd die in beginsel niets met pensioenen te maken heeft. Hoewel de gedachte om zzp’ers te behoeden voor een grote inkomensval bij arbeidsongeschiktheid op zich sympathiek is, zal de praktische invulling van deze maatregel, die nog nader moet worden uitgewerkt, niet meevallen. Dat het daarnaast voor zzp’ers gemakkelijker wordt gemaakt om vrijwillig toe te treden tot een pensioenfonds lijkt een oplossing voor een niet-bestaand probleem. Men had altijd al de mogelijkheid om bijvoorbeeld lijfrentes af te sluiten, aan banksparen te doen of anderszins te beleggen met het oog op de oude dag. Psychologisch gezien is juist de aov-verplichting een lastige horde. Met een premie voor een aov betaal je voor iets waarvan je hoopt en verwacht dat je er nooit gebruik van zult hoeven te maken. Met een premie voor een pensioen betaal je voor iets waarvan je wel hoopt en verwacht te zullen profiteren.

Daarnaast is er discussie ontstaan over de zogenaamde ‘doorsneepremie’. De gedachte is om die af te schaffen. Met de doorsneepremie wordt bedoeld dat iedereen dezelfde premie betaalt als percentage van zijn of haar inkomen, terwijl ieder gewerkt jaar op dezelfde manier meetelt in de pensioenopbouw. Daardoor draagt een jongere werknemer meer bij aan de pensioenpot dan een oudere. Dit is vanuit de gedachte dat de premie van een jongere nog decennia kan renderen of oprenten, waar dat bij een oudere slechts beperkt blijft tot de enkele jaren die nog resteren tot zijn of haar pensioen. Dit is tot voor kort nooit als een bezwaar gezien, omdat iedereen uiteindelijk ouder wordt en daarom als jongere én als oudere bijdraagt aan het stelsel. Maar door de veranderende arbeidsmarkt, waarbij het werken bij slechts één of een zeer beperkt aantal werkgevers nauwelijks meer voorkomt en waarbij een toenemend aantal mensen op wat oudere leeftijd als zzp’er werkt, ontstaat ogenschijnlijk een situatie waarbij jongeren meer bijdragen dan ouderen. Daardoor zou er onterecht geld van jong naar oud stromen. Afschaffing van de doorsneepremie zou dit probleem moeten verhelpen, maar creëert ook een groep die daarvan op dit moment het slachtoffer wordt. De huidige groep ouderen heeft als jongere wel bijgedragen, maar profiteert dan niet meer nu zij ‘oudere’ zijn. Om dit te repareren zou een extra storting in de gezamenlijke pensioenkassen nodig zijn van 60 miljard euro (aldus berekeningen van het Centraal Planbureau (CPB) en pensioendenktank Netspar), al wezen eerdere berekeningen zelfs in de richting van een bedrag van 100 miljard euro. In het pensioenakkoord wordt voorgesteld om de doorsneepremie af te schaffen. De te betalen pensioenpremie blijft wel voor iedereen gelijk en dus leeftijdsonafhankelijk, maar de opbouw van het pensioen wordt wel leeftijdsafhankelijk. Jongeren zullen zo per gewerkt jaar meer pensioen opbouwen dan ouderen. Vooral mensen van rond de 45 jaar hebben hier nadeel van en zullen daarvoor moeten worden gecompenseerd. Dit zal nog een forse klus worden die bovendien nog nader moet worden uitgewerkt door een stuurgroep van kabinet en sociale partners en die vervolgens per pensioenfonds geregeld moet worden. De SER geeft in haar advies aan dat deze compensatie zo ‘kostenneutraal’ mogelijk moet zijn. Er moet dus op een kostenneutrale manier zo’n 60 miljard euro bijeen worden gebracht. Dit is in theorie nog wel denkbaar in die zin dat de kosten (lees: pensioenpremies) ten opzichte van de huidige situatie niet stijgen. Maar dat betekent dus ook dat daar waar de premies hadden kunnen dalen, dat niet zal gebeuren. Uiteindelijk moet het linksom of rechtsom toch door iemand worden betaald.

Overigens is het maar zeer de vraag of de premies zouden kunnen dalen. Er moet nog veel worden uitgewerkt, maar het vereiste dat pensioenpremies kostendekkend moeten zijn (dat waren ze de laatste jaren regelmatig niet), wijst eerder op een verhoging van de premies dan op een verlaging. Een andere bron waaruit nog kan worden geput om (een deel van) de 60 miljard euro bijeen te brengen, zijn de buffers van de pensioenfondsen, voor zover aanwezig. Daar staat dan als nadeel tegenover dat deze buffers niet meer kunnen worden gebruikt om te indexeren of om kortingen te voorkomen. Laten we ons vooral geen illusies maken. Als er 60 miljard euro moet worden opgehoest, dan moet dat ergens van worden betaald. Kostenneutraal doet bijna suggereren dat we er niets van zullen merken, maar dat is natuurlijk onmogelijk.

Ook een issue van formaat is de leeftijd waarop men met pensioen kan gaan. Bij een verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd met één jaar is het niet alleen zo dat men één jaar minder pensioen ontvangt, maar ook dat men één jaar langer pensioenpremie betaalt. Dat scheelt een slok op een borrel. Op zich zien alle betrokkenen de redelijkheid hiervan wel in. We leven langer en gezonder en dan is een verhoging van deze leeftijd niet te vermijden. De vraag is alleen hoe snel deze verhoging moet gaan. Een complicerende factor hierbij is dat het voor bepaalde beroepsgroepen, de zogenaamde ‘zware’ beroepen, niet meevalt om langer te werken. Ook hiervoor heeft iedereen wel begrip, maar het is tot op heden ondoenlijk gebleken om een goede definitie te vinden voor wat ‘zware’ beroepen zijn.

In het pensioenakkoord maakt het kabinet een belangrijk gebaar door de AOW-leeftijd later en minder snel te laten stijgen. Pas in 2024 wordt de AOW-leeftijd verhoogd naar 67 jaar en daarna zal de AOW-leeftijd voor ieder jaar dat we langer leven met ‘slechts’ acht maanden worden verhoogd. Deze verhouding was voorheen één op één. Voor wat betreft de zware beroepen zal het kabinet zich soepeler opstellen als werkgever en werknemer onderling overeenkomen dat de werknemer eerder mag stoppen met werken en daarvoor een uitkeringsbedrag van de werkgever ontvangt. Dit mag niet eerder zijn dan drie jaar voor de AOW-leeftijd en het uitkeringsbedrag is tot 19.000 euro per jaar vrijgesteld van de zogenaamde RVU-heffing (regelingen voor vervroegde uittreding). Voor het meerdere blijft de boete onverkort van kracht. Deze RVU-heffing is oorspronkelijk bedoeld als een boete om het eerder stoppen met werken te ontmoedigen.

Zo op het eerste gezicht zijn deze problemen eenvoudig op te lossen, althans in theorie. Doordat we sneller ouder worden dan voorzien, hebben we te weinig gespaard. Dat is vervelend, maar helaas niet meer terug te draaien, dus gaan we korten oftewel minder ‘ontsparen’. Om dat probleem in de toekomst te voorkomen gaan we vanaf nu meer sparen en ook zzp’ers kunnen we vanaf nu verplicht laten sparen, al kiest men er in het pensioenakkoord voor om dit vrijwillig te houden. Daarnaast gaan we extra sparen om een extra storting van 60 miljard euro te kunnen voldoen en gaan over tot de orde van de dag.

Daarmee wijzen alle oplossingen in dezelfde richting: meer sparen. Iedereen – zowel beleidsmakers als het grote publiek – voelt wel aan dat dit toch de oplossing niet kan en moet zijn. Naast het probleem van de vicieuze cirkel en de zeer lage rente is Nederland reeds een van de meest spaarzame landen ter wereld. Mede daardoor hebben we het grootste pensioenvermogen ter wereld (per hoofd van de bevolking, al ‘concurreren’ we hier met de Denen) opgebouwd. Daarnaast willen we juist zo graag dat iedereen in zijn of haar portemonnee weer gaat merken dat het economisch echt beter gaat met ons land. Onszelf een grotere spaarverplichting opleggen werkt dan averechts: er zal immers minder besteedbaar inkomen overblijven. Voor de goede orde: de aanpassing van de AOW-leeftijd vergt geen extra besparingen, omdat deze via het omslagstelsel wordt gefinancierd (waarover later meer).

Het is hoog tijd geworden om met wat cijfers inzicht te krijgen in de orde van grootte van het probleem. Het totaal aan beschikbare middelen van de gezamenlijke pensioenfondsen en van de verplichte bedrijfspensioenregelingen die zijn ondergebracht bij particuliere verzekeraars bedroegen eind 2018 zo’n 1500 miljard euro. In totaal gaat het dus om een bedrag van twee keer ons bruto binnenlands product (bbp).

Om kortingen te voorkomen – onder het huidige regime, dus voor het pensioenakkoord van juni 2019 – mag de dekkingsgraad van een pensioenfonds niet voor het vijfde achtereenvolgende jaar lager zijn 104,2 procent. De dekkingsgraad wordt berekend door de waarde van de bezittingen te delen door de contante waarde van de verplichtingen (meer over deze berekening op de volgende pagina’s).

Het volgende schema geeft aan wat er bij bepaalde dekkingsgraden gebeurt.

Zouden we een begin willen maken met het herstel van de indexering en het inhalen van de gemiste indexeringen van de afgelopen jaren, dan dient de dekkingsgraad toe te nemen van het huidige niveau (medio augustus 2019) van (gemiddeld) 98 procent naar minimaal 125 procent. De gezamenlijke pot van de pensioenfondsen zou dus moeten worden aangevuld tot een bedrag van 125/98 x 1500 miljard = 1913 miljard. Een toename van 413 miljard. De afschaffing van de doorsneepremie vraagt een extra storting van 60 miljard, in totaal 473 miljard. (Hierbij gaan we uit van gemiddelde cijfers; de cijfers verschillen aanzienlijk per pensioenfonds.)

Stel dat we dit binnen 10 jaar zouden willen bereiken, dan dient ieder jaar grofweg zo’n 47 miljard extra te worden gespaard. Omdat het aantal gepensioneerden (die een pensioen genieten in de tweede pijler) en premiebetalers ongeveer 9,0 miljoen bedraagt, moet iedereen 10 jaar lang zo’n 5200 euro per jaar extra bijdragen, naast de ‘normale’ pensioenpremie.

Hier doet zich dan de paradoxale situatie voor dat gepensioneerden moeten worden gekort om toekomstige kortingen (en indexeringen) in te halen. Dit is natuurlijk onzinnig: je kunt jezelf niet aan je eigen haren uit het moeras trekken. Gepensioneerden kunnen per definitie niet meebetalen aan het herstel van onze gezamenlijke pensioenpot; zij dragen immers niets meer bij. Willen we de pot laten toenemen, dan dient deze gevuld te worden door de premiebetalers (zo’n 5,7 miljoen werknemers). Dat zal per premiebetaler neerkomen op een jaarlijkse extra pensioenpremie van 8250 euro oftewel 690 euro per maand. Daar komt nog bij dat sommige pensioenfondsen er goed voor staan en kunnen volstaan met een minimale of zelfs helemaal geen verhoging en dat andere wellicht het dubbele zullen moeten doorberekenen. Volstrekt ridicule bedragen die de ‘normale’ koopkrachtplaatjes doen verbleken, maar die wel duidelijk maken hoe het komt dat men niet gemakkelijk tot een nieuw pensioenakkoord kon komen: de bedragen en belangen zijn exorbitant hoog.

Wel dient te worden opgemerkt dat men de indexering graag zou willen herstellen, maar dat dat niet op korte termijn het voornaamste doel is van het pensioenakkoord. Het voorkomen van kortingen daarentegen staat wel boven aan het wensenlijstje. Dat indexering voor miljoenen (toekomstig) pensioengerechtigden onder het huidige regime de komende jaren niet aan de orde is, lijkt haast wel vast te staan. Volgens het pensioenakkoord kan er wel eerder worden geïndexeerd. De vereisten met betrekking tot de dekkingsgraden volgens het huidige regime zoals hierboven aangegeven, worden drastisch aangepast. Door te erkennen en ook aan iedereen te communiceren dat pensioenen onzekerder zijn dan we altijd hebben gedacht, hoeven de pensioenfondsen geen buffers meer aan te houden. Is de dekkingsgraad lager dan 100%, dan moet er worden gekort op de pensioenen. Is de dekkingsgraad hoger dan 100%, dan mag er al worden geïndexeerd. Doordat de grens om te moeten korten is verlaagd van 104,2% naar 100%, zal er niet zo snel te hoeven worden gekort als onder het huidige regime. Ook indexering komt dus eerder aan de orde.

Los van welk pensioenakkoord dan ook zijn er deskundigen die voor dit alles een ogenschijnlijk simpele oplossing hebben: de rekenrente moet worden verhoogd. Voor niet-financieel geschoolden is dit een lastig onderwerp, maar wel cruciaal voor een goed begrip van de positie van de pensioenfondsen. Om de financiële positie (lees: de dekkingsgraad) van een pensioenfonds te bepalen, kijken we naar de balans van het fonds. Simpel gesteld: is er genoeg geld om aan alle verplichtingen te voldoen? De balans van pensioenfondsen bestaat – net als van ieder ander bedrijf of instelling – uit activa (de bezittingen) en passiva (de verplichtingen). Het meten van de waarde van de bezittingen is in beginsel niet zo ingewikkeld. Op de balansdatum zoek je de koers op van je beursgenoteerde bezittingen en je kunt de totale waarde eenvoudig berekenen. Voor niet-beursgenoteerde bezittingen ligt het iets ingewikkelder, maar ook daarvoor zijn er methodes die dat mogelijk maken.

De discussie gaat over de andere kant van de balans: over de passiva. Pensioenfondsen hebben verplichtingen in de vorm van pensioenen die zij in de toekomst moeten uitkeren. Dat roept de vraag op: hoe waardeer je een pensioenuitkering die je in de (verre) toekomst moet doen? De rekenrente is de rente waartegen de toekomstige pensioenuitkeringen contant moeten worden gemaakt. Hij geeft antwoord op de vraag hoeveel bezittingen je vandaag moet hebben om over bijvoorbeeld 25 jaar een uitkering te kunnen doen. Bij een rekenrente van 3,0 procent hoef je vandaag minder bezit aan te houden dan wanneer deze rente 1,5 procent is en mag je de verplichting tegen een lager bedrag waarderen. Bij 1,5 procent is het oprentingseffect immers minder dan bij 3%. Om over 25 jaar 1000 euro uit te keren bij een rente van 3,0 procent hoef je vandaag slechts 478 euro in bezit te hebben; bij 1,5 procent is dat bedrag 689 euro. Dit scheelt aanzienlijk, want de dekkingsgraad zou 44 procent (= (689-478)/478) hoger zijn. Het is mede het effect van rente op rente oftewel samengestelde interest; er wordt ook rente gegenereerd over de rente van de voorgaande jaren.

Zoals reeds vermeld wordt de dekkingsgraad berekend door de waarde van de bezittingen te delen door de contante waarde van de verplichtingen. Het verschil tussen een rekenrente van 1,5% en 3% kan het verschil zijn tussen niet indexeren (en misschien zelfs wel korten) en volledig indexeren. De percentages 1,5% en 3% zijn niet toevallig gekozen en liggen in de orde van grootte van waar de discussie daadwerkelijk over gaat. Ook de termijn van 25 jaar zal niet heel veel afwijken van de gemiddelde termijn van de verplichtingen van de pensioenfondsen. Dat maakt dat de 44 procent een getal is dat qua orde van grootte een reële schatting zou kunnen zijn. Het laat ook zien dat het grote nadeel van de marktconforme rekenrente de grote volatiliteit van de dekkingsgraad is.

Bij de te hanteren rekenrente staat de vraag centraal hoe zeker het is dat deze ‘oprenting’ ook daadwerkelijk wordt gerealiseerd. In Nederland wordt daarbij voor een conservatieve benadering gekozen: de verplichtingen moeten contant worden gemaakt tegen de risicovrije rente. Los van de vraag hoe risicoloos risicovrij nu werkelijk is, vinden sommige deskundigen deze risicovrije rekenrente (veel) te laag. De pensioenfondsen hebben in het verleden laten zien dat ze in de praktijk hogere rendementen realiseren dan deze risicovrije rente en dit zou een hogere rekenrente rechtvaardigen. Een hogere rekenrente zou de verplichtingen (spectaculair) verlagen en daarmee de dekkingsgraden verhogen.

Tegenstanders van deze zienswijze wijzen erop dat je voorzichtig moet zijn en dat je vandaag niet alvast onzekere toekomstige rendementen kunt uitkeren. Zij wijzen er ook op dat rendementen in de toekomst wel eens structureel lager zouden kunnen zijn, zoals bijvoorbeeld in het vergrijzende Japan reeds jaren het geval is. In zijn algemeenheid kan worden gesteld dat de rente over de hele wereld op een structureel lager niveau is komen te liggen dan bijvoorbeeld in de periode 1970-2000.

Het is de bekende disclaimer: rendementen uit het verleden zijn geen garantie voor de toekomst. Daarmee is niet gezegd dat we niet te behoudend zouden kunnen zijn, maar het maakt het debat feitelijk tot een welles-nietesdiscussie. Het is maar net waar je voor staat: een calvinistische (lees: conservatieve) en voorzichtige benadering of een optimistische kijk op verdere groei van onze economie. Het zijn met name DNB en het kabinet die zich op het standpunt stellen dat moet worden gekozen voor een conservatieve benadering – een lage rekenrente dus.

De discussie over de rekenrente hangt vooral samen met de belofte die pensioenfondsen doen ten aanzien van de zekerheid van de pensioenuitkering. Wil je een hoge(re) zekerheid bieden, dan hoort daar een lage(re) rekenrente bij, die meer zekerheid geeft. Bij een lage(re) zekerheid zou een hoge(re) rekenrente van toepassing mogen zijn. Bij dit laatste geldt dan ook dat het pensioen kan tegenvallen, maar ook kan meevallen. Nu het voor iedereen steeds duidelijker wordt dat pensioenen minder zeker zijn dan we in het verleden dachten, zou de rekenrente dus hoger mogen zijn. De gedachte is dat pensioenfondsen dan ook iets riskanter mogen gaan beleggen, wat op de langere termijn mogelijk meer rendement oplevert. Met daarbij – nogmaals – de aantekening dat rendementen uit het verleden geen garantie zijn voor de toekomst. Overigens is in het pensioenakkoord de lagere zekerheid met betrekking tot onze pensioenen tot uiting gekomen in het achterwege laten van de buffer (de eerdergenoemde verlaging van 104,2% naar 100%).

Nu schrijft de Pensioenwet voor dat deze rekenrente ten minste iedere vijf jaar eens door een speciale commissie tegen het licht wordt gehouden. Het toeval wilde dat juist in de eerste helft van 2019 deze ‘commissie parameters’ onder leiding van Jeroen Dijsselbloem haar werkzaamheden heeft uitgevoerd. Op de dag na de presentatie van het pensioenakkoord heeft zij haar bevindingen aan de minister gepresenteerd. De commissie beveelt aan om met ingang van 2020 een lagere rekenrente te hanteren dan de huidige. Dit is gebaseerd op de meest recente wetenschappelijke inzichten met betrekking tot de rendementen van de diverse beleggingscategorieën. De aanbevelingen staan los van welk pensioenakkoord dan ook en zullen door het kabinet worden overgenomen.

De gevolgen van de lagere rekenrente voor de dekkingsgraden van de pensioenfondsen zijn dat deze met gemiddeld zo’n 2,5% punt zullen dalen. Daarmee komen kortingen steeds dichterbij en raken indexeringen verder uit het zicht, zowel onder het huidige regime als onder het pensioenakkoord.

Voor de volledigheid dient ook nog te worden vermeld dat er geleidelijk een overgang van een DB- naar een DC-systeem plaatsvindt. Hierbij staat DB voor defined benefit en DC voor defined contribution.

In een DB-systeem ontvangt de pensioengerechtigde een bedrag aan pensioen (‘benefit’) zoals vooraf afgesproken (‘defined’), ongeacht of de beleggingsresultaten die met de ingelegde premies zijn behaald wel voldoende zijn geweest om dit bedrag uit te keren. Het beleggingsrisico is hierbij dus voor rekening van het pensioenfonds. De ‘sponsor’ van het fonds dat de premies inlegt (het bedrijf of de overheid), zal mogelijke tekorten moeten aanvullen om financiële problemen van het fonds te voorkomen. Volgens accountingregels moeten bedrijven die deze garantie expliciet geven de waardeschommelingen van het pensioenfonds in hun eigen jaarrekening weergeven. Dit is voor veel bedrijven erg bezwaarlijk gezien de enorme dalingen waarmee men de laatste jaren is geconfronteerd. Het heeft de druk om over te gaan naar een DC-systeem sterk vergroot.

In een DC-systeem ontvangt de pensioengerechtigde een bedrag aan pensioen op basis van de beleggingsresultaten die zijn behaald met de ingelegde pensioenpremie (‘contribution’) zoals die zijn afgesproken (‘defined’). Het beleggingsrisico ligt dus bij de deelnemers van het fonds. Dit is voor de sponsor veel aantrekkelijker, want men betaalt de premie en is verder niet meer verantwoordelijk voor wat er daarna gebeurt.

Zowel wereldwijd als in ons land is duidelijk een tendens waar te nemen van verschuiving van pensioenregelingen op basis van DB naar DC. Het is te verwachten dat deze tendens zal doorzetten en dat pensioengerechtigden het beleggingsrisico uiteindelijk volledig zullen moeten nemen. Ook al zou het beleggingsrisico bij het pensioenfonds dan wel de sponsor blijven, het macro-economische probleem wordt er niet mee opgelost. Iemand zal uiteindelijk dit risico moeten dragen. Door het bij bedrijven neer te leggen, worden deze gedwongen de rekening voor dit risico op een andere wijze te verrekenen, bijvoorbeeld door verhoging van de prijzen van hun producten of verlaging (of een lagere verhoging) van de lonen. Linksom of rechtsom, het komt uiteindelijk voor rekening van de consument en/of werknemer. Het moge duidelijk zijn dat dit losstaat van welk pensioenakkoord dan ook.

Alles overziend is het dan ook niet vreemd dat de SER er bijna tien jaar over moest nadenken om tot een advies te komen.

De SER adviseert de regering daar waar het gaat om economische vraagstukken. Zowel werkgevers als werknemers hebben zitting in dit adviesorgaan, naast de kroonleden. Deze laatsten zijn voornamelijk mensen uit de wetenschap; ze zijn onafhankelijk en dienen het algemeen belang te behartigen. Bedrijfspensioenen worden vooral gezien als een zaak van werkgevers en werknemers en dat maakt de SER bij uitstek het platform waar een nieuw pensioenplan gestalte zou moeten krijgen.

Is de SER daarmee ook de ‘eigenaar’ van het probleem? Dat zou je haast zeggen, maar dat is toch te kort door de bocht. De pensioenen in de tweede pijler – waar het hier over gaat – worden aangeduid als bedrijfspensioenen en niet als ‘overheidspensioen’. Daarmee wordt de suggestie gewekt alsof het een zaak is van werkgevers en werknemers en dus een ‘private kwestie’. De wet- en regelgeving rondom deze ‘private’ pensioenen is echter behoorlijk strikt en dwingend. Op deze manier bemoeien overheid en politiek zich zo nadrukkelijk met de hervorming van het stelsel en is het ook een publieke kwestie.

In het kabinet-Rutte II was het staatssecretaris Jetta Klijnsma van Sociale Zaken en Werkgelegenheid die verantwoordelijk was voor het pensioendossier. Zij riep op tot een breed maatschappelijk debat over het pensioenstelsel. Geen slecht idee, maar als je kwaad wil zou je het ook een perfecte vertragingstactiek kunnen noemen. Het resultaat was een stortvloed aan publicaties met weinig verrassende ideeën die er uiteindelijk niet toe hebben geleid dat er tijdens haar bewind ook maar iets wezenlijks is veranderd. Wel is tijdens de kabinetsperiode van Rutte II de verhoging van de AOW-leeftijd versneld.

Onder kabinet-Rutte III ligt het dossier op het bord van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, te weten Wouter Koolmees. Bij zijn aantreden in 2017 heeft het kabinet in de regeringsverklaring de contouren van een nieuw pensioenstelsel geschetst. Het wil dat de sterke elementen (verplichtstelling, collectieve uitvoering, risicodeling en fiscale ondersteuning) gehandhaafd blijven en als nieuwe elementen toevoegen: een persoonlijk pensioenvermogen (de ‘individuele potjes’) met collectieve risicodeling, waarbij de systematiek van de doorsneepremie wordt afgeschaft. Daarnaast wil men een collectieve buffer, die wordt gevuld uit overrendement, voor bescherming tegen onvoorziene veranderingen. Tevens wil men meer ruimte bieden voor keuzevrijheid, waarbij misschien – onder voorwaarden – een deel van het pensioenvermogen ineens kan worden opgenomen, en mogelijk voor vrije keuze van pensioenfondsen. Maar de conservatieve rekenrente blijft kaarsrecht overeind.

Het is duidelijk: de minister (of liever: het kabinet) is en blijft toch de ‘baas’; hij is de eigenaar van ons ‘pensioenprobleem’. Om draagvlak te creëren voor het pensioenakkoord is het kabinet bereid geweest om een latere en tragere verhoging van de AOW-leeftijd te accepteren en om af te zien van de collectieve buffer. Maar zolang het kapitaaldekkingsstelsel de basis blijft van welk pensioenakkoord dan ook, zal de dekkingsgraad ervoor kunnen zorgen dat de discussie ieder moment weer kan oplaaien. Er wordt geschoven binnen bestaande kaders, maar er verandert niets fundamenteels en zo wordt het probleem niet opgelost.

Wat mag u verder verwachten in de volgende hoofdstukken? In een boek als dit mag een korte beschrijving van ons hele pensioenstelsel niet ontbreken. Deel 1 (‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt’) begint ermee. Ik merkte al eerder op dat we de bedrijfspensioenen aanduiden als de tweede pijler. De AOW wordt wel de eerste pijler genoemd en alles wat u voor uzelf regelt noemen we de derde pijler. Het gehele stelsel, alsmede een korte vergelijking met het buitenland, wordt beschreven in hoofdstuk 1 (Hoe ziet ons pensioenstelsel eruit en wat doen andere landen?).

In hoofdstuk 2 (Over economische theorie, het verschil tussen micro en macro, en de Aaron-conditie) zullen we zien dat er vanuit de economische theorie nogal wat aan te merken valt op het kapitaaldekkingsstelsel. Een mens kan individueel sparen voor zijn pensioen, dat wil zeggen voor de consumptie van de toekomst, maar de wereld in haar geheel kan dit niet. Door dit wel te doen sparen we in Nederland veel te veel. Bovendien maken we het ‘nog erger’ doordat we nog meer gaan sparen juist als de rente naar beneden gaat (de ‘vicieuze cirkel’). Aan het slot van dit hoofdstuk ga ik in op de Aaron-conditie. Met behulp van deze regel zou moeten kunnen worden vastgesteld welke van de twee financieringssystemen (omslag of kapitaaldekking) het beste is.

In hoofdstuk 3 (Cijfers, statistieken, grafieken en een stroomdiagram) zullen we cijfermatig onderbouwen wat we in hoofdstuk 2 vanuit de theorie hebben beredeneerd. Ook wordt hier nogmaals een vergelijking gemaakt tussen een aantal landen.

Deel 2 (‘Alleen kan je niks, je moet het samen doen’) begint met hoofdstuk 4 (Over een logisch alternatief pensioenstelsel ‘PensioenPlus’ en een geweldige kers op de taart). Hierin zal ik een alternatief schetsen voor het kapitaaldekkingsstelsel: een omslagstelsel voor de bedrijfspensioenen. Het is een schrikbeeld voor velen waarbij altijd wordt gedacht dat dit uiteindelijk onbetaalbaar is. Dat blijkt reuze mee te vallen: met behulp van de bestaande pensioenpot is een stabiel, welvaartsvast en eenvoudig stelsel op te zetten dat macro-economisch wel verstandig is en bovendien tot een enorme koopkrachtverbetering leidt.

Het bovenstaande stelsel uit hoofdstuk 4 ligt eigenlijk zo voor de hand dat het een raadsel is dat dit niet eerder is overwogen. In hoofdstuk 5 (Over de sector, wetenschappers en politici) proberen we een antwoord op dit raadsel te vinden.

In hoofdstuk 6 (Over economische beleidsdogma’s, andere dwalingen en een taboe) zullen we het hebben over onlogische keuzes, de neiging om tegen marktwerking in te gaan en demografie.

In hoofdstuk 7 (Een samenvatting en een conclusie) doe ik een oproep om de pensioendiscussie een totaal andere wending te geven. Daarbij wil ik nu reeds aangeven dat dit niet alleen in het belang is van gepensioneerden, maar vooral in het belang van alle Nederlanders.

Voordat we echt gaan beginnen, nog een tweetal opmerkingen. Allereerst doe ik in dit boek een beroep op liberale beginselen en dat mag je best een beetje gewaagd noemen. Toen het communisme begin jaren negentig van de vorige eeuw definitief was verslagen en de liberale democratie had overwonnen, dacht menigeen dat het ‘einde van de geschiedenis’ daar was. Maar er dienden zich nieuwe problemen aan met migratie, (islamitisch) terrorisme, oplaaiend nationalisme en een grote financiële crisis. De liberale democratie bleek niet in staat om passende oplossingen te vinden en worstelt ermee tot op de dag van vandaag. Het vertrouwen in politici en het gezag van economen zijn dan ook ver weggezakt en we mogen ondertussen wel spreken van een heuse crisis in de liberale democratie. Er wordt veel over geschreven en dit is niet de plaats om daar nog veel aan toe te voegen. Maar ik stel wel vast dat zich vooralsnog geen stromingen aandienen die een levensvatbaar alternatief kunnen zijn. De liberale democratie zal zich moeten blijven ontwikkelen en aanpassen. We zullen het ermee moeten doen.

Het is een wereldwijde crisis, maar als we inzoomen op ons eigen land en dan specifiek op het pensioendebat wil ik u toch het volgende voorleggen. Heeft de liberale democratie het gebrek aan vertrouwen ook niet een beetje over zichzelf afgeroepen? Politici debatteren al tien jaar over het pensioenstelsel en economen zijn er niet in geslaagd om met een eensluidend advies te komen hoe de kwestie te benaderen. Dan moet je natuurlijk niet gek opkijken dat het publiek het vertrouwen verliest. Naar mijn opvatting is de oorzaak duidelijk: we willen iets wat eigenlijk helemaal niet kan en dat juist ingaat tegen liberale beginselen. Deze gedachte vormt de basis voor dit boek.

Tot slot van deze inleiding vraag ik u om u open te stellen voor een nieuw geluid. Bedenk dat uitvindingen, revolutionair nieuwe producten, frisse ideeën en nieuwe denkrichtingen zelden of nooit uit de koker komen van grote logge bedrijven of instanties zoals ministeries, centrale banken of vakbonden. En ook niet van gevestigde politieke partijen of wetenschappers die al jaren hetzelfde geluid laten horen. Mochten bij dergelijke instanties al nieuwe frisse ideeën ontstaan, dan zullen zij worden gesmoord in de bureaucratie. Ik heb de ideeën in dit boek reeds met velen gedeeld, maar ik kan u garanderen dat deze daardoor op geen enkele wijze zijn beknot.

Financieel gezien is Nederland een heel vreemd land en het wordt tijd dat we eens ‘normaal’ gaan doen. Een drastische hervorming van ons pensioenstelsel is daarbij de belangrijkste stap.

DEEL 1

‘Je gaat het pas
zien als je het
doorhebt’

Johan Cruijff

HOOFDSTUK 1.

Hoe ziet ons pensioenstelsel
eruit en wat doen andere landen?

Dit hoofdstuk is bedoeld als een korte algemene inleiding in ‘pensioenland’. Wat zijn de vier pijlers van het pensioenstelsel en aan welke eisen moet een goed pensioenstelsel voldoen? Wat zijn de systemen om pensioenen te financieren en hoe is dat zo gegroeid? Tegelijk met de beantwoording van deze vragen zal ik een beeld schetsen van het Nederlandse pensioenlandschap.

Voorts gaan we in vogelvlucht over de wereld om te bezien hoe andere landen de pensioenvoorziening voor hun inwoners hebben geregeld. Dit kan uiteraard niet meer zijn dan een heel summiere verkenning; dit boek is uitdrukkelijk niet bedoeld als naslagwerk. Het zal u uit de Inleiding duidelijk zijn geworden dat het mij vooral gaat om de discussies die je kunt hebben over de financiering van pensioenen. En dan wordt de wereld – gezien de beperkte ‘smaken’ die er zijn wat betreft de financiering – in één keer een stuk overzichtelijker. Daarbij wil ik overigens niet beweren dat de discussies ook overzichtelijk en simpel zijn, integendeel. Verder heb ik mij niet ten doel gesteld om volledig te zijn. Ik concentreer mij in dit hoofdstuk op wat u naar mijn opvatting ‘minimaal’ dient te weten om de rest van dit boek te kunnen lezen.

Pensioen is het inkomen dat u ontvangt zodra u de pensioengerechtigde leeftijd hebt bereikt. Hoeveel u ontvangt hangt af van hoeveel u voor uw pensioneringsdatum hebt opgebouwd. In ons rijke land streven we ernaar dat iedereen een goed pensioen krijgt, waardoor iedereen in redelijke welvaart van zijn of haar pensioenjaren kan genieten. Een welvaart die in lijn ligt met de jaren van voor de pensionering.

Een bekende indeling die wereldwijd wordt gehanteerd om de opbouw van pensioenen weer te geven, bestaat uit de zogenaamde vier pijlers.

De eerste pijler bestaat uit het basispensioen. Dit is in de meeste landen door de staat geregeld en is meestal voor iedereen gelijk. De financiering vindt over het algemeen plaats via het omslagstelsel. In Nederland bestaat de eerste pijler uit de AOW (Algemene Ouderdomswet). In de vijftig jaar voor je pensionering bouw je voor ieder jaar dat je in Nederland woont 2 procent AOW-rechten op. Hier wonen is voldoende, je hoeft er niet voor te werken.

De tweede pijler bestaat uit de ‘bedrijfspensioenen’, ook wel ‘aanvullende pensioenen’ of vaak kortweg ‘pensioenen’ genoemd. Pensioen in deze pijler moet worden opgebouwd door er tijdens het werkzame leven premies voor te betalen, die meestal door een pensioenfonds worden belegd. De premies worden betaald over het inkomen. Zo kun je met een hoog inkomen een hoog pensioen opbouwen en bouw je met een laag inkomen maar weinig pensioen op. In Nederland betaal je premie over het inkomen boven de zogenaamde AOW-franchise, een drempelbedrag dat jaarlijks door de wetgever wordt geïndexeerd. De gedachte is dat je over het eerste deel van je inkomen – tot de AOW-franchise – geen pensioen hoeft op te bouwen, omdat je immers ook al AOW ontvangt. Sinds 2015 wordt er premie betaald over een inkomen tot maximaal 100.000 euro (in 2015), een bedrag dat ook jaarlijks wordt geïndexeerd. Dat wil zeggen dat de pensioenpremie die wordt berekend over een inkomen tot dat bedrag aftrekbaar is voor de inkomstenbelasting. In ons land geldt namelijk de regel dat de pensioenpremie aftrekbaar is en de pensioenuitkering belast. Dit wordt de omkeerregel genoemd.

De term ‘bedrijfspensioen’ zou mogelijk kunnen suggereren dat ambtenaren niet een dergelijk pensioen opbouwen, maar dat is onjuist. Ook zij bouwen een pensioen in de tweede pijler op en ook daarvoor wordt gespaard. Het ambtenarenpensioenfonds ABP is zelfs veruit het grootste pensioenfonds van Nederland en een van de grootste beleggers ter wereld. De wijze waarop landen de pensioenen in de tweede pijler hebben georganiseerd, verschilt zeer sterk van land tot land.

De derde pijler bestaat uit wat mensen vrijwillig voor zichzelf regelen als aanvulling op hun pensioen. Dit kan zijn via allerlei verzekeringsproducten en deze aanvullingen zijn door de overheid meestal fiscaal aantrekkelijk gemaakt.

De vierde pijler bestaat uit wat mensen verder sparen in wat voor vorm dan ook. Dit hoeft niet expliciet voor het pensioen te zijn, maar daar kan het in de praktijk wel op uitdraaien. Wie tijdens zijn werkzame leven zijn spaargeld niet hoeft aan te spreken heeft het ter beschikking tijdens zijn pensioenjaren. Ook de eigen woning wordt wel eens als spaarpot voor het pensioen gezien. Door deze te verkopen komt een bedrag vrij dat kan worden aangewend voor het pensioen, of, indien een hypotheek op de pensioenleeftijd is afgelost, levert het feit dat daarom de woonlasten laag zijn de facto additioneel ‘inkomen’ op voor de huiseigenaar.

Het gewicht dat aan deze pijlers moet worden toegekend verschilt zeer sterk van land tot land. In ons land wordt er zo’n 37 miljard euro aan AOW-uitkeringen betaald en zo’n 31 miljard euro aan pensioenen in de tweede pijler (cijfers 2018). Hoeveel de derde en vierde pijler bijdragen aan het inkomen van gepensioneerden is nog niet zo gemakkelijk te bepalen, al is het alleen maar omdat het ‘opeten’ van je vermogen officieel niet als inkomen wordt gezien. Het opmaken van vermogen kan echter wel in belangrijke mate bijdragen aan een prettige oude dag. De AOW bedraagt ongeveer de helft van het totale pensioen, het aanvullend pensioen zo’n 40 procent en de derde en vierde pijler zo’n 10 procent. Ik vermoed dat daarmee het interen op vermogen onvoldoende wordt meegewogen. Maar hoe de exacte verhoudingen ook mogen zijn, het is toch wel een indicatie dat de pensioenregelingen zoals we die in Nederland hebben veruit het belangrijkste inkomensbestanddeel vormen voor onze gepensioneerden. En we mogen rustig stellen dat we dat goed doen: uit internationaal onderzoek blijkt telkens weer dat het percentage gepensioneerden dat onder de armoedegrens leeft in ons land het laagste is ter wereld (slechts 1 tot 3 procent).

Wat doen wij dan zo goed? Het antwoord op deze vraag zal ik ‘meenemen’ in het antwoord op de vraag aan welke voorwaarden een goed pensioenstelsel moet voldoen.

1. Het moet beschermen tegen ‘domheid’ en ‘zwakheden’ van de mens. Een collectief systeem is paternalistisch, het zorgt voor een ‘fundament’ en geeft een bepaalde mate van zekerheid. De deelnamegraad en de vervangingsgraad moeten hoog zijn.

2. Het moet betaalbaar en stabiel zijn.

3. Het moet bijdragen aan de groei op macro-economisch niveau.

Ad 1.) Paternalistisch: beschermen tegen domheid en zwakheden

Domheid moet u hier niet al te letterlijk nemen. Waar het om gaat is dat het goed regelen van een pensioen bepaald geen eenvoudige zaak is en dat nodigt niet uit om het zelf te regelen. Dat de mens daarnaast zo zijn zwakheden kent, daarover zal weinig discussie zijn. Hoe het ook zij, we stellen moeilijke en niet leuke dingen graag uit. Het betalen van rekeningen waarvan je over een termijn van meer dan 40 jaar pas de vruchten plukt, behoort niet tot de favoriete uitgaven van (jonge) mensen. Toch wil iedereen wel graag een goed pensioen opbouwen en het is goed om er op tijd mee te beginnen. Daarom is een bepaalde mate van paternalisme op zijn plaats en ook goed te verdedigen. De overheid regelt het collectief voor ons, omdat we het anders zelf niet of onvoldoende zouden doen. De AOW vormt een goede basis: het is verplicht en er valt niet aan te ontkomen.

Het pensioen in de tweede pijler is niet verplicht. Maar als werkgever en werknemer iets afspreken over een pensioen, moeten ze wel aan allerlei eisen voldoen. In de praktijk bouwt het overgrote deel van de werknemers in Nederland een pensioen op in de tweede pijler. Door toename van de flexibilisering van arbeid (minder vaste contracten), het toenemende aantal zzp’ers en zeer kleine bedrijfjes waar op pensioengebied niets is geregeld, neemt het aantal mensen dat een goed pensioen opbouwt echter af. Desalniettemin is de deelnamegraad – het aantal mensen dat meedoet aan een vorm van pensioenopbouw – in ons land vooralsnog erg hoog. Toch baart de dalende trend die is ingezet zorgen. Beleidsmakers zinnen dan ook op maatregelen die ertoe moeten leiden dat ook bovengenoemde groepen meedoen in een pensioenregeling. Het pensioenakkoord moet het wat gemakkelijker maken voor zzp’ers om pensioen op te bouwen bij een pensioenfonds. Het blijft echter op vrijwillige basis en je kunt je afvragen of hiermee de dalende trend zal worden omgebogen.

De mate waarin het pensioeninkomen het inkomen van voor de pensioendatum vervangt, wordt de vervangingsgraad genoemd. Idealiter sluit het pensioeninkomen zoveel mogelijk aan bij de levensstandaard die men gewend is van voor het pensioen. Ook deze vervangingsgraad is in ons land hoog te noemen.

Gesteld kan worden dat de AOW en de tweede pijler een stevig fundament vormen. Ze bieden een bepaalde mate van zekerheid, met de aantekening dat de toekomst per definitie onzeker is. Misschien zit hier dan ook wel een van de belangrijkste pijnpunten: de pensioenfondsen hebben een illusie van zekerheid gewekt die niet waargemaakt kon worden.

Ad 2.) Betaalbaar en stabiel

Een pensioenstelsel dat betaalbaar en stabiel is, draagt in hoge mate bij aan de acceptatie van en het vertrouwen in het stelsel. Nu is betaalbaarheid een subjectieve aanduiding, maar met een verwijzing naar het aantal jaren dat men betaalt voor pensioen, het aantal jaren dat men (gemiddeld genomen) pensioen geniet en de zojuist genoemde vervangingsgraad, is een bepaalde hoogte van de te betalen premie goed uit te leggen. Duidelijkheid en eenvoud kunnen hierbij helpen en het zal de perceptie of iets ‘betaalbaar’ is zeker ten goede komen. Ik kom hier in hoofdstuk 4 op terug.

Stabiliteit is als begrip neutraler van aard, zeker als het om cijfers gaat. Jaar in jaar uit dezelfde pensioenpremie en jaar in jaar uit een voorspelbaar en waardevast pensioen mogen bijvoorbeeld best stabiel genoemd worden. Helaas heeft het daaraan bij een aantal pensioenfondsen de laatste jaren ontbroken.

Het zijn onder meer deze twee factoren geweest die de laatste jaren het vertrouwen in het stelsel sterk hebben ondermijnd. Ze zullen regelmatig aan de orde komen in dit boek.

Ad 3.) Bijdragen aan de groei van onze economie

Ook deze voorwaarde is subjectief van karakter. Maar waarschijnlijk zullen weinigen het oneens zijn met de gedachte dat een goed pensioenstelsel zoveel mogelijk dient bij te dragen aan de groei van onze economie, al spreek ik liever over de groei van onze welvaart en ons welzijn. Het antwoord of dit ook daadwerkelijk gebeurt komt ook uitvoerig aan de orde.

De discussie over onze pensioenen zoals deze tien jaar geleden is begonnen, ging aanvankelijk voornamelijk over de pensioenen in de tweede pijler. Gaandeweg deze discussie is daar ook de leeftijd waarop de AOW ingaat bij gekomen. De financiering van beide is totaal verschillend.

De AOW wordt opgebracht door een bepaald deel van de inkomstenbelasting die alleen door werkenden wordt betaald daarvoor te bestemmen. Zodra je met pensioen gaat betaal je dit deel van de inkomstenbelasting niet meer. De zogenaamde eerste schijf van de inkomstenbelasting kent voor gepensioneerden een veel lager percentage dan die voor werkenden. Maar deze opbrengsten zijn sinds enkele jaren niet meer voldoende om het totaal aan AOW-uitkeringen te betalen. Daarom vindt er een aanvulling plaats uit de algemene middelen die door alle Nederlanders worden opgebracht middels allerlei belastingen en andersoortige overheidscontributies. Hier betalen ook gepensioneerden aan mee en dit wordt daarom wel de (gedeeltelijke) fiscalisering van de AOW genoemd. Gepensioneerden betalen op deze manier een beetje mee aan hun eigen AOW.

Het bedrag dat op deze wijze voor de AOW bijeen wordt gebracht, wordt min of meer tegelijkertijd aan gepensioneerden als AOW uitbetaald. Het bedrag wordt dus niet eerst apart gezet en gespaard, maar wordt direct uitgekeerd. Dit wordt het omslagstelsel genoemd: het voor de uitkeringen benodigde bedrag wordt ‘omgeslagen’ onder hen die de premies moeten betalen.

In Nederland vindt de financiering van de tweede pijler plaats via het kapitaaldekkingsstelsel. De premies die voor deze pensioenen worden betaald, worden daadwerkelijk opgespaard. Meestal worden ze geïnd door een pensioenfonds. Dit kan een bedrijfspensioenfonds zijn. Grote bedrijven hebben vaak een eigen pensioenfonds, bijvoorbeeld het ABN Amro-pensioenfonds of het Shell-pensioenfonds. Het kan ook een pensioenfonds zijn dat aan een bepaalde bedrijfssector is gelieerd, bijvoorbeeld het pensioenfonds voor de bouw of voor de kleinmetaal. Bedrijven en instellingen die als het ware nergens bij horen, kunnen hun pensioenregeling onderbrengen bij een particuliere verzekeraar.

Zoals in de Inleiding reeds gememoreerd, is veruit het grootste deel van onze pensioenvermogens ondergebracht bij pensioenfondsen. Het is de reden waarom ik het in het vervolg van dit boek alleen zal hebben over de pensioenfondsen, tenzij uitdrukkelijk anders aangegeven.

De pensioenfondsen beleggen de premies in bijvoorbeeld aandelen, obligaties, onroerend goed of andere beleggingsobjecten. Daarmee wordt een vermogen opgebouwd waaruit te zijner tijd uw pensioen wordt betaald. Hieruit zou u kunnen opmaken dat er speciaal voor u een persoonlijk ‘vermogenspotje’ wordt gevormd, maar dat is niet juist. U betaalt jaarlijks een premie, die jaarlijks opnieuw wordt vastgesteld door de pensioenfondsen. Maar uw pensioen wordt echter forfaitair opgebouwd, dat wil zeggen volgens een vaste norm. Voor elk gewerkt jaar bouwt u een bepaald percentage op, bijvoorbeeld 1,875 procent per gewerkt jaar in een regeling waarbij wordt toegewerkt naar een pensioen dat maximaal 75 procent van uw gemiddelde loon kan bedragen. Deze opbouw staat in beginsel los van de werkelijke beleggingsresultaten die uw pensioenfonds behaalt met de door u ingelegde premies. Desalniettemin moet wel worden opgemerkt dat wanneer de beleggingsresultaten tegenvallen er te weinig vermogen wordt opgebouwd om uw pensioen te betalen, wat kan worden ‘gerepareerd’ door de pensioenpremies te verhogen en pensioenen niet te indexeren of zelfs te korten. Om te voorkomen dat er te veel pensioen wordt uitbetaald, moeten de pensioenfondsen voldoen aan een bepaalde dekkingsgraad zoals reeds omschreven in de Inleiding van dit boek. Op deze manier is dus wel degelijk een verband aangebracht tussen de beleggingsresultaten van de fondsen en uw pensioen. Zoals reeds vermeld beoogt het pensioenakkoord wel dat het pensioen veel persoonlijker wordt. De afschaffing van de doorsneepremie zal de hierboven beschreven systematiek veranderen op een manier die nog verder moet worden uitgewerkt en die de opbouw van het pensioen leeftijdsafhankelijk maakt.

Terugkijkend in de geschiedenis is het goed te verklaren hoe het komt dat de AOW wordt gefinancierd via het omslagstelsel en dat de aanvullende pensioenen worden gefinancierd via kapitaaldekking.

De overheid kan deelname aan de AOW afdwingen via wetgeving: als je inkomen hebt moet je betalen, daar valt niet aan te ontkomen. Dat betekent ook dat de overheid weet dat zij in de toekomst blijvend inkomsten zal genereren om de AOW te betalen en indien nodig het tarief kan aanpassen om ervoor te zorgen dat het voldoende is. Desnoods kan zij putten uit de algemene middelen. Bovendien kon zo bij de invoering van de AOW in 1957 direct worden overgegaan tot het uitbetalen van AOW, zonder dat de gepensioneerden van dat moment er in het verleden zelf premie voor hadden betaald.

Weliswaar kan een bedrijf (of een bedrijfspensioenfonds) ook premiebetaling van zijn toekomstige werknemers afdwingen en eventueel het tarief aanpassen, maar het is toch een stuk onzekerder. Want stel dat een bedrijf dat nu 90.000 werknemers in dienst heeft er over 40 jaar slechts 10.000 in dienst heeft. In een omslagstelsel zouden deze 10.000 werknemers dan de pensioenen moeten betalen van een groep gepensioneerde werknemers die in aantal veel groter is dan zijzelf. De premies zouden veel te hoog worden en daarmee zou het bedrijf geen aantrekkelijke werkgever meer zijn voor nieuwe werknemers. Bovendien zou het bedrijf deze kosten moeten doorberekenen in zijn prijzen en daarmee zou het zich uit de markt prijzen. Daarnaast is het volgens bedrijfseconomische principes zo dat kosten voor het pensioen moeten worden genomen op het moment dat de pensioenverplichting ontstaat. Het lag dan ook voor de hand om de premies die werden betaald te gaan beleggen voor de werknemers voor wie ze bestemd waren en om deze los te koppelen van het bedrijf. (Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de situatie in Duitsland, waar een bedrijf de pensioenpremie mag aanwenden voor de financiering van het eigen bedrijf; de gevolgen voor werknemers bij een faillissement laten zich raden en hebben meerdere malen geleid tot schrijnende situaties.) Het leidde eind negentiende eeuw tot de oprichting van de eerste pensioenfondsen. Bovendien hoefde men – zoals dat veel later voor de AOW wel zou gebeuren – geen pensioenen te betalen aan werknemers die in het verleden – voor de invoering van het systeem – geen premies hadden betaald.

Omslag en kapitaaldekking zijn kort samengevat de twee manieren waarop pensioenen kunnen worden gefinancierd.

Hieronder volgt een korte opsomming van de voor- en nadelen van beide stelsels.

Deze voor- en nadelen zijn niet ‘absoluut’ te noemen. Een voordeel kan omslaan in een nadeel en een voor- of nadeel van de één kan soms ook bij het andere stelsel optreden. Een voordeel van de één kan soms ook bereikt worden bij het andere stelsel. Zo kan voordeel 1 in het overzicht ook omslaan in de nadelen 3 en 4. Financiële markten kunnen hoge rendementen opleveren, maar slechte tijden zijn ook mogelijk en kunnen ook langere tijd aanhouden. Volatiliteit is een groot probleem: de waardeschommelingen van onze pensioenpotten kunnen zo groot zijn, dat ze onmogelijk kunnen worden gerepareerd door bijvoorbeeld een paar jaar achtereen wat extra betalingen te doen. Het kan – zoals wij nu in Nederland ervaren – aanleiding zijn voor jarenlange problemen.

Nadeel 9 is zonder meer een punt van zorg, maar bij 4 is al genoemd dat kapitaaldekking ook niet ongevoelig is voor vergrijzing. Als een bevolking niet vergrijst en alle leeftijdsgroepen (ongeveer) even groot zijn, is omslag een methodiek die ‘eeuwig’ kan voortduren. Wel zal rekening moeten worden gehouden met het ouder worden van de bevolking. Aan het verhogen van de pensioenleeftijd valt ook dan niet te ontkomen, maar zolang de verhouding werkenden versus gepensioneerden constant blijft kan het stelsel de tand des tijds doorstaan.

Punt 2 lijkt een sterk punt, maar wordt ook weer ondergraven door 5. Dit kan mogelijk ondervangen worden door het creëren van persoonlijke pensioenpotjes, maar ook deze hebben hun nadelen. Een slechte periode op de beurs of een beurscrash kan bepaalde generaties onevenredig hard raken. En wat betreft de rechtszekerheid: zo onzeker voelen wij ons in Nederland toch niet over de AOW (omslagstelsel)? Het lijkt zeer onwaarschijnlijk dat de overheid gepensioneerden in de kou zal laten staan. Het zou electorale ‘zelfmoord’ betekenen voor het kabinet en ook onze sociale tradities en gevoel voor solidariteit staan dit in de weg. Wel blijft de financiering van de AOW en daarmee ook de hoogte van de AOW-uitkering een punt van aandacht.

Ook voordeel 6 en nadeel 8 hangen sterk samen. Rustig meegroeien met de economie lijkt gunstig, maar deze groei is meestal lager dan de groei van de beleggingen. Helaas is ‘meestal’ niet altijd. Voor de goede orde: met ‘laag rendement’ (van het omslagstelsel) wordt ‘rustig meegroeien’ met de economie bedoeld.

Het voordeel 1 versus het nadeel 8 is overigens niet onomstreden. Er valt nog wel wat af te dingen op de opmerking dat het kapitaaldekkingsstelsel ‘efficiënter’ (of zo u wilt: beter) is dan het omslagstelsel. Ik kom er in hoofdstuk 3 onder het kopje ‘Aaron-conditie’ op terug.

Nadeel 10 lijkt eerder in beeld te komen bij omslag, maar de overheid is zo nadrukkelijk betrokken bij de herziening van het pensioenstelsel dat ook kapitaaldekking niet ‘veilig’ is voor inkomenspolitiek.

Voordeel 7 lijkt op zichzelf te staan, maar dit komt wellicht ook omdat het op zich niets met de wijze van financiering te maken heeft. Wel is het belangrijk voor het vertrouwen en de acceptatie van het stelsel. Ondanks de complexiteit van het kapitaaldekkingsstelsel genoot dit stelsel tot het begin van de financiële crisis in 2008 volop vertrouwen bij het grote publiek. Zolang er maar goed wordt betaald, doet complexiteit kennelijk niet zo ter zake. Maar nu het stelsel tekortschiet bij de indexering en wellicht kortingen met zich meebrengt, brokkelt het vertrouwen snel af. Complexiteit is in één keer een probleem geworden. Leg kortingen maar eens uit bij uitpuilende pensioenkassen en leg maar eens uit welke generatie voor wie betaalt. Het omslagstelsel is zeker niet zonder nadelen, maar is minder complex, beter uit te leggen en inzichtelijker, wat allemaal kan helpen bij de acceptatie van en het vertrouwen in pensioenen.

Nu er een beeld is geschetst van het Nederlandse pensioenstelsel, is het moment daar om de blik te richten op het buitenland. Op het vasteland van Europa wordt nauwelijks of niet voor pensioenen gespaard volgens de systematiek van het kapitaaldekkingsstelsel. In het overgrote deel van de pensioenen wordt voorzien door middel van het omslagstelsel. Daarbij moet worden opgemerkt dat de pensioenen in het algemeen op een lager niveau liggen dan bij ons en dat men vaak meer spaart in de derde en de vierde pijler. Voor deze pijlers wordt letterlijk gespaard bij banken, verzekeraars en beleggingsfondsen. Er vindt dus wel degelijk kapitaalvorming plaats, zonder dat we dit aanduiden als kapitaaldekkingsstelsel.

Interessant is om vast te stellen dat Duitsland bijvoorbeeld niet eens een pensioenfonds kent voor zijn ambtenaren. Voor bedrijven geldt dat de reserves die worden gevormd om in de toekomst pensioenen te betalen, mogen worden gebruikt voor de financiering van het bedrijf zelf. Dit is in Nederland strikt verboden. Hier moet het geld daadwerkelijk het bedrijf verlaten en in een apart fonds worden belegd. Duitse bedrijven hebben de pensioenen boekhoudkundig reeds ‘genomen’, maar de financiering moet nog plaatsvinden in de toekomst.

Net als Nederland vormt ook Denemarken een uitzondering op het Europese vasteland, want ook daar wordt veel gespaard voor de pensioenen. De Denen zetten het pensioengeld voor een groot deel in voor de financiering van hun eigen hypotheken, iets wat we in Nederland in duidelijk mindere mate doen.

De landen waar het kapitaaldekkingsstelsel wel een belangrijke rol speelt, zijn met name de Angelsaksische landen. Zowel in Canada, Australië, het VK en de VS zijn bedragen gespaard die liggen in de orde van grootte van 90 tot 150 procent van het bbp. Ook in deze landen zijn de dekkingsgraden door de dalende rente gedaald. In de VS zijn zelfs pensioenfondsen waar ze zijn gedaald tot niveaus van rond de 40 procent. Je zou denken dat dat niet zou mogen en dat het de pensioenuitkeringen van toekomstige generaties in gevaar brengt. Desalniettemin kunnen de pensioenuitkeringen gewoon worden uitbetaald. Wat er feitelijk is gebeurd is dat men – zonder dat men dat formeel heeft besloten – min of meer is overgegaan op het omslagstelsel. Zolang de pensioenpremies voldoende zijn om de pensioenuitkeringen te betalen, komt men qua kasstroom niet in de problemen en blijft het kapitaal in stand op bijvoorbeeld het niveau van 40 procent. Het is uiteraard wel zo dat het fonds in de problemen zal komen wanneer het minder premie binnenkrijgt doordat bijvoorbeeld het aantal werknemers vermindert.

Het kan natuurlijk best zo zijn dat het vertrouwen in de toekomst en de optimistische levensvisie van Amerikanen hen zonder noemenswaardige kleerscheuren door deze periode van lage rendementen loodsen. Maar het kan ook zo zijn dat veel Amerikanen in de toekomst toch een lager pensioen zullen ontvangen dan ze nu voorzien. Dat de staat als reddende engel op zal treden, ligt niet voor de hand in de VS en is ook in strijd met de visie van Amerikanen op de rol van de staat in het algemeen.

Dit neemt niet weg dat de staat een belangrijke rol kan en misschien wel moet spelen in de pensioenvoorziening van een land. In dit verband is de rol van de Japanse staat het vermelden waard. Japan loopt qua vergrijzing een jaar of vijftien voor op de meeste landen in het Westen. Toen de vergrijzing in de jaren negentig haar schaduw vooruitwierp en de Japanners hun besparingen tot zeer grote hoogte opstuwden, deed zich daar al het verschijnsel voor dat ook wel wordt omschreven als de liquidity trap.

Het was de econoom Keynes die ooit had bedacht dat zich omstandigheden zouden kunnen voordoen waarbij zoveel werd gespaard dat de rente nul zou worden. Zodra de rente daadwerkelijk onder de nul zou komen, zouden mensen hun spaargeld liever in contanten aanhouden dan te beleggen in schuldpapier met een negatieve rente: de liquidity trap. Het verlagen van de rente tot verder onder nul heeft dan geen zin meer, want bij contanten is de rente per definitie nul. Keynes heeft het nooit kunnen meemaken – hij overleed in 1946 – maar in 1999 was het dan zover: in Japan daalde de rente tot nul procent. Overigens gebeurde al dit sparen niet eens zozeer in het kader van een pensioenstelsel dat voor een groot deel leunde op kapitaaldekking, maar gewoon omdat veel Japanners hun pensioen zagen naderen. Of geld nu in de tweede, derde of vierde pijler wordt gespaard, maakt voor financiële markten niet uit.

De Japanse staat heeft hier uiteindelijk op gereageerd door het spaaroverschot zoveel mogelijk uit de markt te nemen en de staatsschuld te laten oplopen. Het heeft geleid tot een staatsschuld die veruit de hoogste is ter wereld: 238 procent van het bbp. Beleggers hebben er weinig moeite mee, want de rente die de Japanse staat voor zijn 10-jarige leningen betaalt ligt al jaren rond de nul procent. Opgemerkt dient te worden dat deze staatsschuld voornamelijk in handen is van Japanners zelf en dat was ook de bedoeling. Men wilde immers het spaaroverschot van de Japanners zelf afromen. Met de toename van de staatsschuld heeft de Japanse staat onder meer pensioenen kunnen financieren en is de welvaart in het land goed op peil gebleven. Je zou kunnen zeggen dat ook in Japan de pensioenen (deels) zijn gefiscaliseerd (vergelijk onze AOW), want de staatsschuld is tenslotte een schuld die rust op iedereen en dus ook op gepensioneerden.

Dit alles zou wezenlijk anders geweest zijn als de Japanse staat zijn financiering had moeten aantrekken in het buitenland. In dat geval waren de Japanse pensioenen – enigszins gechargeerd – gefinancierd door buitenlanders die vroeg of laat hun geld terug hadden willen hebben. Zo is het echter niet gegaan en dus hebben de Japanners nu een schuld aan zichzelf. Omdat de bevolking de komende decennia daadwerkelijk zal afnemen, zal de schuld uiteindelijk op minder schouders komen te rusten. Maar datzelfde kan gezegd worden over de vordering die men heeft waarmee het bezit van Japanse staatsobligaties wordt bedoeld. Stel dat er uiteindelijk maar één Japanner overblijft, dan heeft hij (of zij) een waanzinnig grote schuld aan zichzelf. Hij kan deze schuld niet meer delen met een ander. De vordering die hij ook heeft en de schuld kunnen tegen elkaar worden weggestreept en het probleem is opgelost. Zover zal het uiteindelijk natuurlijk niet komen. Er zullen altijd werkenden en gepensioneerden zijn en de enige vraag die moet worden beantwoord is: hoe verdelen we het inkomen of liever, hoe verdelen we de productie die de werkenden voortbrengen tussen werkenden en gepensioneerden? Doordat men een schuld aan zichzelf heeft, is dat een interne kwestie die de Japanners zelf moeten beantwoorden. Iets wat ze tot op heden goed afgaat.

Met de inzichten die we in de volgende twee hoofdstukken zullen opdoen, zullen we aan het einde van hoofdstuk 3 nogmaals een aantal landen onder de loep nemen, waaronder ook nog een keer Japan en de VS. Misschien is het zelfs wel zo dat de wijze van financiering er helemaal niet toe doet. Hier wordt al veel langer over nagedacht door allerlei wetenschappers. Een sluitend en alles en iedereen overtuigend antwoord ontbreekt echter tot nu toe. Anders hadden we het wel gehoord.

Waar het ons om gaat is natuurlijk wat voor Nederland onder de huidige omstandigheden de beste oplossing is voor de lange termijn. Zoals ik al aanstipte zal de theorie ons geen sluitend en allesomvattend antwoord geven, maar zij kan wel degelijk richting geven in onze zoektocht en dat is wat ik beoog te doen in het volgende hoofdstuk. Het wezen van het kapitaaldekkingsstelsel staat hierin centraal en daarbij is het onderscheid tussen het huidige regime in de tweede pijler en datgene wat wordt beoogd met het pensioenakkoord irrelevant.

HOOFDSTUK 2.

Over economische theorie, het verschil tussen micro en macro, en de Aaron-conditie

In dit hoofdstuk zullen we nagaan wat de economische theorie zegt over de stellingen zoals ik die heb geponeerd in de inleiding:

– Een mens kan individueel sparen voor zijn pensioen, dat wil zeggen voor de consumptie van de toekomst, maar de wereld in haar geheel kan dit niet.

– Door dit wel te doen sparen we in Nederland veel te veel.

– Bovendien maken we het ‘nog erger’ doordat we nog meer gaan sparen juist als de rente naar beneden gaat (de ‘vicieuze cirkel’).

Tot slot van dit hoofdstuk zal ik ingaan op de Aaron-conditie, een methode om na te gaan of het omslagstelsel of het kapitaaldekkingsstelsel beter is.

In eerste instantie zult u wellicht geneigd zijn om te denken dat de bovenstaande stellingen normatieve uitspraken zijn en dat je ze daarom nooit onweerlegbaar zult kunnen bewijzen. Op zich is die gedachte niet zo vreemd, want de economie wordt ook wel eens een normatieve wetenschap genoemd: een wetenschap waarin normatieve uitspraken worden gedaan. Dit is in principe tegenstrijdig met wetenschap in het algemeen, die immers waardevrij en neutraal behoort te zijn.

Toch staat de economische wetenschap ook te boek als een empirische wetenschap: een wetenschap die is gebaseerd op ervaringen en proefondervindelijke uitkomsten. Dit in tegenstelling tot de formele wetenschap, die juist is gestoeld op ervaringsonafhankelijke principes, zoals bijvoorbeeld de logica en de wiskunde. Binnen deze wetenschappen kun je ‘ontdekkingen’ doen in je studeerkamer; je hoeft er de deur niet voor uit. Economen daarentegen moeten er juist wel op uit om waarnemingen te doen om waardevrij economische verschijnselen te meten en daarover verslag te doen. Dat blijkt erg lastig voor ze te zijn. De waarneming lukt nog wel, maar er wordt al snel een oordeel over geveld. Zo werd bij de rapportage over de financiën van ons land over 2018 bijvoorbeeld duidelijk dat de staat 11,5 miljard euro meer inkomsten had dan uitgaven. Het is voor economen dan erg moeilijk om daarover geen oordeel te geven. Je zou zelfs kunnen zeggen dat er niet aan te ontkomen valt, want we moeten tenslotte iets doen met dat geld. Bijvoorbeeld de staatsschuld aflossen zoals nu is gebeurd, maar ook dat is maar een mening. Economen vroegen zich af of dat wel de juiste besteding was in een land waar de staatsschuld al tot de laagste van Europa behoort. Was die verhoging van de btw in 2019 eigenlijk wel nodig, of kan de staat niet veel beter maatregelen nemen om de energietransitie een duw in de goede richting te geven?

Het zijn allemaal meningen die niet waardevrij zijn, waardoor de economische wetenschap al heel snel ‘politiek’ wordt. Ook zijn er politici – al zijn ze geen econoom – die iets vinden van de economie en hier graag normatieve uitspraken over doen. Deze uitspraken zijn niet goed of fout, maar volgen de waarden en normen van de betreffende politicus.

Het aantal parameters in de economie is eindeloos en dat maakt het ook zo lastig om de juiste verbanden te leggen tussen bepaalde verschijnselen. Ook de hoeveelheid statistieken binnen het vakgebied is eindeloos. Maar lang niet alle statistische gegevens zijn waardevrij en ze zijn vaak op meerdere manieren te interpreteren.

Maar er zijn wel degelijk cijfers binnen de economie die waardeonafhankelijk zijn, omdat ze zijn gebaseerd op logische beginselen. Ik doel hierbij op de functie van boekhouden, dat onmiskenbaar een onderdeel is van het economische vakgebied. In zijn boek Over de dijken noemt Coen Teulings dit de Onvermijdelijke Wet van het Dubbel Boekhouden. Als er ergens een lening wordt verstrekt, zal er een schuldenaar zijn en een schuldeiser. Om dat te bedenken hoef je ook de deur niet uit. Hieruit volgt ook het gegeven dat de balans van de wereld altijd in evenwicht is. Per definitie, hier is geen discussie over mogelijk. Dit betekent ook dat het tekort van de één het overschot van de ander is en dat als ik spaar, ik automatisch elders een schuld creëer. Dit zijn geen normatieve uitspraken, maar onwrikbare boekhoudkundige waarheden.

De uitspraak ‘er zijn te veel schulden in de wereld’ is daarentegen wel een normatieve uitspraak. Hierbij kan worden opgemerkt dat veel economen en politici overal ter wereld het daarover eens lijken te zijn, wat aan het normatieve karakter overigens niets afdoet. In het verlengde van deze uitspraak ligt de onomstotelijke boekhoudkundige waarheid dat je dan ook automatisch moet vinden dat er te veel vorderingen in de wereld zijn, want de balans is altijd in evenwicht – de onvermijdelijke consequentie van het dubbel boekhouden. Deze uitspraak hoor je echter zelden of nooit. Sterker nog: naar de mening van velen is in Nederland eigenlijk nog te weinig gespaard om aan alle pensioenverplichtingen te kunnen voldoen. Deze stellingname verhoudt zich – volgens het dubbel boekhouden – duidelijk niet tot de breedgedragen opvatting dat er in de wereld te veel schulden zijn. Het is een ongemakkelijke waarheid waar we het in Nederland maar liever niet over hebben. Economen laten het onderwerp veelal links liggen en ik vrees dat de meeste politici het niet voldoende beseffen.

Daar waar het in de vorige alinea gaat om schulden, maken we geen onderscheid tussen aandelen en ‘echte’ schulden. We hebben de neiging om bij schulden alleen te denken aan schulden die in juridische zin als schuld worden aangemerkt. Maar ook een belegging in aandelen is in economische zin een schuld: van het bedrijf aan de belegger dan wel aandeelhouder. Het verschil met een juridische schuld is dat deze ‘schuld’ geen looptijd heeft, geen vaste afgesproken vergoeding kent, dat betalingen niet juridisch kunnen worden afgedwongen en er geen enkele vorm van zekerheid is. Maar als uw pensioenfonds een serie slechte aandelenbeleggingen heeft gedaan of op grote schaal verliezen moet nemen op oninbare (juridische) schulden, kan het resultaat hetzelfde zijn: u wordt gekort op uw pensioen. Eigen vermogen is vooral prettig vanuit het perspectief van het bedrijf. Schuldeisers (van juridische schulden) zullen en kunnen een bedrijf bij betalingsproblemen financieel te gronde richten als zij dat in hun belang achten, iets wat aandeelhouders niet kunnen. Hoe dan ook: op macroniveau moet eigen vermogen ook als schuld worden gezien.

Na deze wat methodologisch getinte inleiding gaan we terug naar de stellingen uit het begin van dit hoofdstuk, die we vervolgens alle drie afzonderlijk zullen beschouwen.

De eerste stelling (‘de wereld kan niet sparen voor de consumptie van de toekomst’) is gebaseerd op de logica van het dubbel boekhouden en is dan ook geen normatieve uitspraak.

De tweede stelling (‘we sparen in Nederland veel te veel’) is wel een normatieve uitspraak. Maar onder een bepaalde veronderstelling is deze stelling toch ook weer ‘logisch’ te maken.

De uitspraak over de ‘vicieuze cirkel’ is gebaseerd op de gedachte dat we tegen marktwerking ingaan. Marktwerking ontbeert weliswaar de onwrikbare logica van het dubbel boekhouden, maar het bestaan ervan is onbetwist en oefent niet te negeren krachten uit op financiële markten.

De wereld kan niet sparen voor de consumptie van de toekomst

In Nederland sparen wij voor ons pensioen, waarmee wordt gedoeld op de bedrijfspensioenen in de tweede pijler. Dat voelde goed, althans tot voor kort. Sparen hebben we van onze ouders geleerd en iedereen heeft wel eens voor iets gespaard, zodat dat ‘iets’ even later kon worden gekocht. Dat kan een goede geluidsinstallatie, een racefiets, een auto, een smartphone of een computer zijn geweest, meubels, het startkapitaal voor een huis of andere goederen die alle als gemeenschappelijk kenmerk hebben dat ze langere tijd meegaan. De goederen worden geconsumeerd over een tijdsperiode die over het algemeen langer duurt dan één jaar. We sparen dus om een investering te doen. Voor dagelijkse en andere regelmatige uitgaven sparen we niet, die proberen we zoveel mogelijk te betalen uit onze lopende inkomsten. De uiteindelijke investering geeft een goed gevoel en een bevestiging dat sparen inderdaad zinvol en goed is.

De gedachte om te sparen voor je pensioen is dan ook niet vreemd. Maar het is toch minder logisch dan je in eerste instantie zou denken. De uitgaven die mensen tijdens hun pensioen doen, zijn dagelijkse en regelmatige uitgaven oftewel consumptieve uitgaven. En stel dat je pas over 30 jaar met pensioen gaat, dan moet ook het gebruik van je auto op dat moment als consumptie worden gezien. De investering in een nieuwe auto over 30 jaar is dus eveneens toekomstige consumptie. Je kunt er nu voor sparen, maar je gaat de investering nog niet doen, want je koopt nu geen auto die je pas over 30 jaar gaat gebruiken, aangezien dit soort consumptiegoederen in technologisch opzicht zal verouderen. Ook de productie van die auto moet dus in de toekomst gebeuren. Om dezelfde reden zullen ondernemers dan ook niet investeren in fabrieken en productieprocessen die bijvoorbeeld pas over 10 of 15 jaar in gebruik worden genomen. Misschien wilt u over 30 jaar helemaal geen auto meer hebben, omdat we veel betere manieren van vervoer hebben. En dat u nu geen voedingsmiddelen gaat kopen om over 30 jaar pas te gaan consumeren, is evident. Hoe dan ook: met het sparen voor onze pensioenen sparen wij voor toekomstige consumptie.

De consumptie die wij in de toekomst willen genieten, moet op een bepaald moment in die toekomst worden geproduceerd. Er is wat dit betreft geen onderscheid tussen goederen en diensten. Op zich is dat heel logisch: consumptiegoederen zijn beperkt houdbaar en diensten kunnen al helemaal niet op voorraad worden geproduceerd. Deze beperkte houdbaarheid is een probleem dat je niet met geld kunt oplossen.

Van oudsher kennen we binnen de economische wetenschap een drietal functies toe aan geld: ruilmiddel, rekeneenheid en oppotmiddel. Dat je geld gebruikt om te ruilen en om makkelijk mee te rekenen behoeft geen uitleg. Maar bij geld in zijn functie als oppotmiddel dient een belangrijke kanttekening te worden gemaakt: u kunt als individu sparen (geld ‘oppotten’), maar de samenleving in haar geheel kan geen geld oppotten om pas over vele jaren in de toekomst uit te geven. Het opgepotte geld moet namelijk een bestemming hebben. Er moet iemand zijn die het in ontvangst neemt om ‘iets’ met dat geld te doen. Anders zal hij of zij het geld niet in ontvangst willen nemen, want door het geld in ontvangst te nemen krijg je een schuld jegens je geldschieter. Niemand gaat graag schulden aan, want ze kunnen je in de toekomst in problemen brengen. Tenzij je een doel hebt: een investering!

Laten we hier eens wat dieper op ingaan. In de economische theorie zijn de investeringen per definitie gelijk aan de besparingen. Het is een automatisme. We kunnen ons inkomen maar op twee manieren uitgeven: consumeren of sparen, meer smaken zijn er niet. De besparingen worden per definitie omgezet in investeringen. Als dat laatste niet zo is, dan zijn het geen besparingen maar consumptie. We betalen natuurlijk ook nog belasting en dat voelt voor velen noch als consumeren noch als sparen, maar ook hier geldt dat de ontvangende overheid de belastingopbrengsten slechts op twee manieren kan uitgeven: consumeren (salarissen en uitkeringen) of sparen, dat wil zeggen investeren in wegen, gebouwen, enzovoorts.

Enkele jaren geleden was er een televisiereclame van een Nederlandse grootbank waarbij werd gesuggereerd dat geld ‘lui’ kan zijn. In de commercial liep een medewerker van de bank langs een paar stellages waar als bankbiljetten verklede mensen ‘lagen te verstoffen’ en ‘niets lagen te doen’. De medewerker probeerde het geld wat op te jutten en tot activiteit aan te zetten. De rente was toen ook al historisch laag en een ‘suffe’ spaarrekening bracht ook toen al nagenoeg niets op. Geprobeerd werd om de klant te verleiden om actief te gaan beleggen met geld dat op de spaarrekening stond. Er werd een hoger rendement dan op de spaarrekening voorgespiegeld en het belang van de bank was natuurlijk dat beleggingsprovisies meer opbrengen dan een kleine marge op een spaarrekening.

Het is echter een onzinnige gedachte dat geld ‘lui’ kan zijn. Je zou dat van chartaal geld dat langere tijd in een spaarpot zit nog wel kunnen beweren, maar giraal geld kan niet lui zijn. Banken bewaren de hun toevertrouwde spaargelden niet in contanten op stellages, maar zetten het direct uit in de markt. Hetzelfde geldt voor pensioenfondsen, verzekeraars en andersoortige beleggingsinstellingen.

Zodra een financiële instelling, bijvoorbeeld een pensioenfonds, premiegeld ontvangt, is het eerste wat zij doet zich afvragen hoe dat geld kan worden uitgezet. Daarbij geldt dat iedere financiële transactie een tegenboeking kent volgens de wet van het dubbel boekhouden. Zodra de pensioenpremie bij het pensioenfonds binnenkomt, neemt uw opgebouwde pensioen toe en neemt de verplichting die het fonds jegens u heeft eveneens toe. Het fonds zal het geld zo snel mogelijk beleggen zodat het een bepaald rendement kan maken. Dit kan bijvoorbeeld een lening aan een bedrijf of een overheid zijn, een investering in vastgoed of een belegging in aandelen. Daarbij ontstaat bij het pensioenfonds een vordering op deze tegenpartij en ontstaat bij deze tegenpartij een schuld aan het pensioenfonds. Zoals eerder beschreven hoeft dat niet per se een schuld in juridische zin te zijn. Een lening aan een bedrijf of een overheid is dat wel, maar een belegging in aandelen is dat niet, want dit is een schuld in economische zin.

Nu is er verschil tussen investeren en beleggen. Een pensioenfonds kan bijvoorbeeld investeren in vastgoed. Er wordt grond aangekocht en ontwikkeld, er wordt gebouwd en vervolgens wordt het pand verhuurd. Pensioenspaargeld is daadwerkelijk omgezet in investeringen. Er is een bron gecreëerd waaruit huurinkomsten zullen voortvloeien.

Een fonds kan ook aandelen kopen op de beurs. Dat is geen investeren, maar beleggen. Het bedrijf waarin de aandelen zijn gekocht heeft in het verleden reeds geïnvesteerd. De reden waarom de aandelen van eigenaar verwisselen, is dat de koper meer verwacht van deze investering (die het bedrijf in het verleden heeft gedaan) dan de verkopende partij en daarom de aandelen hoger waardeert dan de verkoper. Er wordt een prijs overeengekomen en de aandelen wisselen van eigenaar. Het geld dat met de aandelentransactie is gemoeid wordt niet geïnvesteerd. Het kan namelijk zo zijn dat de verkopende partij het geld nodig heeft om te consumeren, bijvoorbeeld omdat dit geld moet worden uitgekeerd aan gepensioneerden. Macro-economisch gezien is het pensioenspaargeld van het eerste fonds dan dus niet omgezet in investeringen, maar gewoon geconsumeerd (door de gepensioneerden van het tweede fonds).

Ook kan het zijn dat het verkopende fonds de ontvangen gelden gebruikt om een andere belegging te doen. Dit is wat we de laatste jaren op de financiële markten veel zien gebeuren, omdat er erg veel geld is dat belegd moet worden. Beleggers jagen de koersen omhoog, kopen huizen om ze te verhuren, kopen kunst en andere waardevolle activa, wat gevaar voor financiële zeepbellen kan veroorzaken.

Heel fundamenteel is het inzicht dat (giraal) geld altijd een bestemming heeft: het wordt geconsumeerd of het wordt gespaard dan wel geïnvesteerd. Uit de uitleg over het verschil tussen investeren en beleggen blijkt dat spaargeld dat pensioenfondsen beleggen niet altijd wordt geïnvesteerd. Vanuit onze ‘beperkte’ micro-economische invalshoek denken wij dat het is gespaard (en dus geïnvesteerd), maar macro-economisch kan het zo zijn dat het geld is geconsumeerd. Ook het volgende voorbeeld maakt dit duidelijk.

Stel, u spaart een deel van uw inkomen. U besluit vanwege de aantrekkelijk rente te gaan beleggen in nieuwe Italiaanse staatsobligaties. De Italiaanse regering heeft besloten om het geld dat met de nieuwe obligaties is opgehaald uit te geven als basisinkomen aan het armste deel van haar bevolking. Zij zullen dit naar alle waarschijnlijkheid grotendeels consumeren. Er is dus een situatie ontstaan waarbij u – voor uw eigen gevoel – heeft gespaard, maar waarbij het geld feitelijk toch gewoon is geconsumeerd. Vanuit micro-economisch perspectief heeft u gespaard, maar op macroniveau is er geconsumeerd. Met deze belegging heeft u niet bijgedragen aan het verdienvermogen van Italië, maar u heeft lopende uitgaven gefinancierd met een lening. Italië heeft niet geïnvesteerd en daarmee is geen basis gelegd waaruit in de toekomst de lening mogelijk zou kunnen worden afgelost. Nee, er is geconsumeerd en om in de toekomst terug te kunnen betalen, zal op dat moment de consumptie moeten worden teruggebracht. Er moet dan worden bezuinigd. Geld lenen om te consumeren is dan ook iets waar financiers (lees: financiële markten) over het algemeen een hekel aan hebben en dat verklaart ook waarom de rente op de Italiaanse obligaties direct steeg op het bericht dat men een basisinkomen wilde invoeren.

Nu komt geld lenen aan een consumerende overheid nog wel eens voor, maar geld lenen aan bedrijven of particulieren om lopende uitgaven te financieren is nagenoeg een doodzonde. Het staat bijna altijd gelijk aan verliesfinanciering en dat doen banken, pensioenfondsen en andere beleggers in beginsel niet. Nu zult u wellicht denken dat ook bij investeringen het bestede geld uiteindelijk weer in de vorm van salarissen (bijvoorbeeld de lonen van wegenbouwers) in omloop komt om vervolgens te worden geconsumeerd. Dat is juist, maar bij een investering mag je de verwachting koesteren dat deze vroeg of laat productie (en dus geld) zal genereren waarmee de investering kan worden terugbetaald. Deze ‘bron’ ontbreekt bij een lening die rechtstreeks wordt verstrekt voor consumptie. De wegenbouwer heeft iets gecreëerd wat niet in één keer wordt geconsumeerd, maar dat vele malen kan worden gebruikt (lees: geconsumeerd).

Vanuit je eigen micro-economische perspectief kun je dus denken dat je hebt gespaard, maar vanuit macroperspectief kan het zijn dat dit niet is gebeurd. Vanuit microperspectief kun je ook sparen voor de consumptie van de toekomst, voor je pensioen. Dit doe je door je voor te nemen het geld pas te gaan besteden zodra je met pensioen bent. Met het sparen via onze pensioenfondsen kan het ook niet anders: u krijgt uw geld – stel u bent net de 30 gepasseerd – simpelweg niet eerder in handen dan wanneer u met pensioen bent over 35 tot 55 jaar.

Op macroniveau werkt het niet zo simpel. Uw pensioenfonds moet uw pensioenpremie namelijk in de tussentijd wel ergens in beleggen of investeren. Alle rendementen die deze belegging of investering door de jaren heen oplevert, moeten tot het moment dat u met pensioen gaat worden herbelegd; u krijgt immers niets uitgekeerd. Het meest ideaal – theoretisch gezien – zou zijn dat uw pensioenfonds vandaag een belegging doet met uw pensioenpremie waarvan de rendementen pas vrijvallen over 35 tot 55 jaar. Maar dat soort investeringen dan wel beleggingen bestaat niet. Er is geen ondernemer of overheid die nu investeringen gaat doen die pas op zo’n lange termijn rendement opleveren, nog los van het gegeven dat een belegger dat ook veel te riskant vindt. Een overheid gaat nu geen weg aanleggen die pas over 35 jaar gebruikt mag worden. Uw pensioenpremie zal worden geïnvesteerd in een project dat zo snel mogelijk zijn vruchten zal afwerpen, maar dat waarschijnlijk zal zijn afgeschreven (lees: versleten) zodra u met pensioen gaat. Met deze investering is dus geen basis gelegd voor uw toekomstige pensioen.

Hier lopen de financiële wensen niet synchroon met hoe het werkt in de reële economie. Het is kenmerkend voor ons enorm grote geloof in geld. Wij hebben de illusie dat alle problemen kunnen worden opgelost met geld. Het inkomen dat wij in de toekomst graag willen ontvangen, willen we vandaag al ‘op onze rekening’ hebben staan.

Hoe dan ook: uw pensioenpremie moet nu worden belegd en de rendementen moeten worden herbelegd en daarmee loopt de aanspraak van u jegens uw pensioenfonds op. Om dat te kunnen waarmaken heeft uw pensioenfonds – middels zijn beleggingen – een vordering op de rest van de samenleving. Dit betekent ook dat wanneer er heel veel wordt gespaard voor pensioenen er ook heel veel schulden in de samenleving ontstaan – de balans is immers altijd in evenwicht. Hoeveel geld er ook wordt gespaard, de schulden lopen in hetzelfde tempo op en per saldo schiet de samenleving er niets mee op, want de samenleving in haar geheel kan niet sparen voor de consumptie (lees: pensioenen) van de toekomst.

Wellicht zal uw reactie zijn dat op deze wijze geredeneerd iedere besparing zinloos is, maar dat is niet zo. De markt van vraag (naar investeringen) en aanbod (van spaargeld) bepaalt uiteindelijk hoeveel geld er wordt geïnvesteerd. In Nederland laten wij door actuarissen van pensioenfondsen uitrekenen hoeveel inkomen we in de toekomst nodig hebben en hoeveel we daarvoor vandaag moeten sparen. Het resultaat van deze berekening is een spaarverplichting die wij onszelf opleggen en die niets te maken heeft met de vraag en aanbod van geld. Er wordt niet gekeken naar de behoefte aan geld in de reële economie. Het is een verplichting waarvan de hoogte is bepaald door een centrale instantie (i.c. de actuarissen van de pensioenfondsen) en die heeft eerder kenmerken van een centraal geleide economie dan van een vrijemarkteconomie.

Sparen is dus allerminst zinloos, want spaargeld is nodig om investeringen te financieren. Het probleem is dat er met al dat geld dat wij zo graag sparen niet voldoende investeringen te doen zijn op de langere termijn om later dat goede pensioen te hebben. We stelden al eerder vast dat u niet nu al de auto gaat kopen die u pas over 30 jaar gaat gebruiken en ook ondernemers bouwen niet nu al de productiefaciliteiten om over 30 jaar die auto voor u te gaan produceren. Misschien gaat u namelijk helemaal geen auto meer kopen als u met pensioen bent. Het is allemaal te onzeker, productcycli worden steeds korter, technologie ontwikkelt zich steeds sneller waardoor productieprocessen continu veranderen en behoeftepatronen wijzigen door de tijd.

Het rapport Samenleving en financiële sector in evenwicht van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) (najaar 2016) zegt hierover dat ‘de samenleving profijt zou kunnen hebben van een beleggingsbeleid van pensioenfondsen dat meer op de lange termijn is gericht’. Maar dat is nu juist het probleem: hoe moeten ze dat doen? Aandelen Facebook of Apple? Langlopende staatsobligaties Italië of Saudi-Arabië? Leningen aan start-ups? Het rapport laat het bij deze zeer algemeen geformuleerde aanbeveling en daarmee is deze ‘tip’ helaas niet meer dan een holle frase en gaat de WRR voorbij aan het echte probleem.

Doordat we in Nederland wel het geld beschikbaar hebben en niet de geschikte investeringen kunnen vinden, daalt de rente, worden aandelenkoersen en huizenprijzen omhooggestuwd en vloeit het geld voor een groot deel het land uit. Daardoor lijkt het dat we in Nederland iets kunnen wat de hele wereld niet kan: sparen voor de consumptie van de toekomst. In de volgende paragraaf gaan we daar nader op in.

Vanuit macroperspectief weten we dat geld maar twee bestemmingen kan hebben: consumeren of sparen dan wel investeren. Meer mogelijkheden zijn er niet. De wereld kan niet een ‘extra’ voorraad geld aanleggen die is bestemd voor consumptie in de toekomst. De wereld is een gesloten systeem en geld kan niet ergens ‘lui’ of ‘werkloos’ liggen te verstoffen om pas in de toekomst actief te worden. Volgens de Onvermijdelijke Wet van het Dubbel Boekhouden is dat onmogelijk.

Het brengt ons tot de bijna ‘filosofische’ vraag wat geld nu eigenlijk is. Uiteraard de briefjes en munten die u in uw portemonnee heeft. Maar het ‘geld’ dat u op uw bankrekening heeft staan is niets meer of minder dan een vordering op uw bank waarvan we de waarde uitdrukken in geld. Ook een pensioenfonds (en dat geldt eveneens voor andere financiële instellingen) heeft geen geld in kas, althans niet noemenswaardig. Zij hebben bezittingen in portefeuille waarvan de waarde wordt uitgedrukt in geld. Deze bezittingen moeten op enig moment in de toekomst worden omgezet in ‘echt’ geld. Geld dat kan worden overgeboekt naar uw bankrekening in de vorm van pensioen, maar dat in de toekomst nog moet worden verdiend. Overheidsobligaties moeten worden afgelost uit belastingen die op dat moment moeten worden geïnd, bedrijfsleningen moeten worden terugbetaald uit de omzet die op dat moment moet worden behaald en voor de verkoop van aandelen moet op dat moment een belegger worden gezocht die op dat moment geld heeft verkregen, dat op dat moment is verdiend. De gedachte dat in het kapitaaldekkingsstelsel geld klaarligt om te zijner tijd te worden uitgekeerd als pensioen is onjuist. Het moet in de toekomst nog worden verdiend.

In Nederland sparen we veel te veel

Als individu kun je iets wat de hele wereld niet kan: sparen voor je pensioen. En voor de Nederlandse samenleving geldt hetzelfde. Als een groep van individuen die in Nederland woont, kunnen wij iets wat de hele wereld niet kan: sparen voor ons pensioen. Dat komt omdat Nederland geen gesloten systeem is. Nederland heeft ‘buitenland’. Maar de wereld heeft geen ‘buitenwereld’. Nederland kan geld in het buitenland beleggen, de wereld kan niet beleggen buiten de wereld. Nederland kan vorderingen hebben op het buitenland, de wereld kan geen vorderingen hebben op ‘buitenaardse’ tegenpartijen.

Als de wereld wel zou kunnen sparen voor de consumptie van de toekomst, zouden we iedereen moeten aanzetten om zoveel mogelijk te sparen. Vervolgens zouden we allemaal tegelijk met pensioen kunnen gaan. Het is niet moeilijk om in te zien dat dit onmogelijk is. Ook de volgende uitleg is eenvoudig te begrijpen: stel, je spaart je hele leven trouw voor je pensioen, maar blijft wel kinderloos. Je kunt dan genieten van een prima pensioen, maar het is niet moeilijk om in te zien dat wanneer de hele wereld dat doet (sparen en kinderloos blijven) het systeem niet kan werken. Elke nieuwe generatie zal voor de huidige gepensioneerden moeten zorgen en daarvoor zijn voortdurend jonge mensen nodig.

Als land kunnen we wel sparen voor onze pensioenen. De volle pensioenpotten spreken boekdelen, de achtergebleven indexeringen ten spijt. Feitelijk kan ons land ons pensioenstelsel, in het bijzonder het kapitaaldekkingsstelsel, alleen maar handhaven door te beleggen in het buitenland en aldaar grote vorderingen op te bouwen. Dat deze theoretische conclusie juist is zullen we zien in hoofdstuk 3.

Nederland gedraagt zich feitelijk als een ‘micro-economische eenheid’ en kan dat als groep individuen doen, omdat de meeste andere landen dit niet of in heel veel mindere mate doen. Daar waar de gehele samenleving (lees: wereld) haar inkomen maar op twee manieren kan uitgeven (consumptie en sparen/investeren), kan Nederland zijn inkomen op drie manieren uitgeven: 1.) consumptie, 2.) sparen (om de investeringen in eigen land te financieren) en 3.) spaargeld naar het buitenland brengen.

Dit alles neemt niet weg dat de tweede stelling ‘Nederland spaart veel te veel’ een normatieve uitspraak is. Je kunt en mag ook van mening zijn dat we te weinig hebben gespaard, want een aantal grote pensioenfondsen heeft immers al jarenlang niet kunnen indexeren.

Maar stel dat Nederland het enige land ter wereld zou zijn, dan spaart het veel te veel. Volgens de systematiek van het dubbel boekhouden moet er altijd een tegenpartij zijn die de spaargelden in ontvangst neemt en daarmee is een spaaroverschot per definitie onmogelijk. Dat is niet normatief, maar een gegeven.

Als de voorwaarde ‘Nederland als enige land ter wereld’ uw voorstellingsvermogen te boven gaat, zouden we ook als voorwaarde kunnen formuleren dat de hele wereld zich in financieel opzicht net zo moet gedragen als ons land. Ieder land zou dan een spaaroverschot moeten hebben en ook dat is onmogelijk.

Doordat de vraag naar geld (om te investeren) is gedaald en er wel veel aanbod van geld is, vanwege de behoefte om te sparen voor de oude dag, is de prijs van geld – de rente – de laatste decennia sterk gedaald. De ECB (Europese Centrale Bank) heeft deze marktwerking weliswaar enkele jaren verstoord door op grote schaal geld te creëren middels het opkopen van vooral staatsobligaties, maar op de lange termijn is het marktwerking die de prijs van geld – de rente – bepaalt.

Centrale bankiers en monetair economen laten u graag geloven dat zij met hun beleid de rente bepalen en daarmee de economie kunnen sturen. Centrale banken beschikken over de meeste informatie, hebben vaak een kennisvoorsprong en bovendien kunnen zij bij financiële instellingen in de keuken kijken. Hierdoor lijkt het of zij de richting bepalen, maar het is toch echt andersom. Door hun kennis van de financiële markten weten zij wat de markten hoogstwaarschijnlijk gaan doen en daarop lopen zij vooruit in hun beleidsmaatregelen. Maar de marges waarbinnen zij hun beleid kunnen uitvoeren zijn smal en worden begrensd door de markt. Langdurig tegen de markt ingaan kunnen centrale banken zich ook niet veroorloven. Als een centrale bank de rente te laag vaststelt, zullen (commerciële) banken veel geld komen halen en wordt de markt overspoeld met goedkoop geld. Als de rente te hoog wordt vastgesteld, zullen banken veel geld bij de centrale bank onderbrengen en wordt er veel geld aan de markt onttrokken. Dit kan beide onderdeel zijn van bewust beleid – om bijvoorbeeld de inflatie te beïnvloeden –, maar als dat niet zo is zal een centrale bank de marktrente moeten hanteren om ongewenste effecten tegen te gaan.

Bron: CBS en DNB (voor 1997: de rente van de vijf langste lopende staatsleningen)

Het is een gegeven dat de rente al sinds begin jaren tachtig daalt, maar het is een illusie om te denken dat dit komt omdat centrale banken dit zo graag willen. Het is geen thermostaatknop waar een centrale bank aan kan draaien. Als dat wel zo zou zijn, dan hebben we nog een serieus appeltje te schillen met DNB en de ECB, want bij een hogere rente zouden alle Nederlanders met elkaar beter af zijn dan met de huidige lagere rente. Weliswaar hebben we in Nederland hoge hypotheekschulden, maar per saldo zijn onze vorderingen groter dan onze schulden (hierover meer in hoofdstuk 3). Bij een rente van bijvoorbeeld 9 procent zouden de dekkingsgraden van de pensioenfondsen de lucht in schieten. Alle achterwege gebleven prijscompensatie zou per direct betaald kunnen worden en de pensioenpremies zouden kunnen dalen. Maar deze discussie met de centrale banken hoeven we niet te hebben, want de dalende rente is toch echt voor een deel te wijten aan ons eigen spaargedrag. We sparen in Nederland immers voor iets waar de wereld per definitie niet voor kan sparen: voor onze toekomstige consumptie. Daardoor sparen wij te veel en duwen we het renteniveau omlaag. Het is dan ook tamelijk potsierlijk dat wij anderen verwijten (o.a. de ECB) dat de rente zo laag is.

Om al onze spaargelden een goede bestemming te geven zou je uiteraard kunnen stellen dat er meer geïnvesteerd moet worden, zoals veel economen betogen. Investeringen zorgen immers voor economische groei. Maar ondanks de zeer lage rente gebeurt dit niet. Daarvoor wil ik een vijftal verklaringen aanvoeren.

1. De wet van de toe- en afnemende meeropbrengsten, een bij velen bekend leerstuk uit de economie en hier van toepassing op de productiefactor kapitaal. Het is een ervaringsgegeven dat wanneer aan een constant gehouden hoeveelheid productiefactor (arbeid) telkens een variabele productiefactor (kapitaal) wordt toegevoegd, de totale opbrengst eerst meer en later minder dan evenredig stijgt met deze variabele factor. Gegeven de zeer lage rente kan worden geconcludeerd dat we voorbij het punt zijn waarop er meer dan evenredig zal worden opgebracht door de toevoeging van meer kapitaal. Sterker nog: we zijn daar beland waar de gemiddelde opbrengst van kapitaal zelfs achteruitgaat; de oorzaak van de dalende rente.

2. Het ‘rendementsargument’. Als er veel wordt gespaard, wordt er minder uitgegeven aan consumptie, want het totale inkomen kan maar op twee manieren worden uitgegeven. Ondernemers gaan pas investeren als zij verwachten dat zij hun investering binnen een redelijke termijn kunnen terugverdienen. Maar als er te weinig wordt geconsumeerd, wordt deze termijn te lang en te onzeker en blijft de investering achterwege. Met onze calvinistische inborst wordt in Nederland de term ‘investeren’ vaak verheerlijkt, terwijl ‘consumeren’ als iets verderfelijks wordt gezien. Toch is er maar één reden om te investeren: de output die door de investering wordt voorgebracht, moet worden geconsumeerd om een goed investeringsrendement te behalen. Of het nu gaat om investeringen in windmolens, een koekjesfabriek, een olieplatform, elektrische auto’s, zonnepanelen, defensie of het verhogen van onze dijken. Na ingebruikname zullen we energie moeten consumeren, koekjes eten, autorijden, van veiligheid en vrijheid genieten en de droge grond benutten. Consumeren is niet ‘vies’ en is zelfs broodnodig om investeringen te laten renderen en om ze uit te lokken. Consumeren en investeren zijn twee zijden van dezelfde medaille. Overmatig sparen remt de consumptie en daarmee ook de investeringsbereidheid.

3. Een andere verklaring is dat we steeds efficiënter zijn gaan werken. Ondernemers, maar ook de overheid, werken graag zo efficiënt mogelijk. Ondernemingen worden voortdurend gereorganiseerd en technieken om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen worden steeds beter. Onder de druk van concurrentie wordt er steeds goedkoper geproduceerd en er zijn minder investeringen nodig om dezelfde output te genereren. Dat is pure welvaartswinst: we hoeven minder te sparen en er kan meer worden geconsumeerd.

4. Een andere niet te onderschatten factor is dat we tegenwoordig minder ‘vernietigen’. Na de Tweede Wereldoorlog moesten grote delen van de wereld opnieuw worden opgebouwd. En doordat na de oorlog ook de bevolking sterk begon te groeien, moest er naast de wederopbouw ook flink worden geïnvesteerd in uitbreiding. Er moest dus veel worden gespaard. Hoewel de wereld helaas nog niet vrij is van oorlogen, is de schaal van de conflicten sinds de Tweede Wereldoorlog gelukkig beduidend kleiner. Ook om deze reden hoeven we minder te investeren en dat is wederom pure welvaartswinst.

5. Als laatste factor voor het teruglopen van de investeringsbehoefte wil ik wijzen op de veranderende behoeften. Er is duidelijk een verschuiving van fysieke producten die in een fabriek moeten worden gemaakt, naar dienstverlening waarvoor in het algemeen beduidend minder investeringen nodig zijn. Zo is informatie tegen weinig of geen kosten te kopiëren en omdat we meer goederen delen of volgtijdelijk gebruiken (in de deeleconomie, Airbnb en Marktplaats) zijn minder investeringen nodig. Ook dat is pure welvaartswinst.

De drang om zoveel mogelijk te investeren lijkt welhaast een obsessie. Maar het heeft er alle schijn van dat we met steeds minder investeringen en dus ook met steeds minder besparingen een productie kunnen bereiken die voldoende is om onze economische behoeften te bevredigen. We kunnen het maar amper geloven, maar het is natuurlijk heel goed nieuws. Het is pure welvaart, we zijn rijker dan we denken.

De vicieuze cirkel

De systematiek van het kapitaaldekkingsstelsel brengt met zich mee dat wanneer de rente daalt, de dekkingsgraad ook daalt. Daarom moet er meer worden gespaard (of minder worden ‘ontspaard’) en zullen pensioenpremies worden verhoogd. Daardoor neemt het aanbod van geld toe. Door marktwerking zal de rente verder dalen en daarmee zijn we in een vicieuze cirkel beland.

Dit is vergelijkbaar met een oplossing in het kader van de opwarming van de aarde: we ‘koelen’ de aarde door op grote schaal airco’s in de openlucht te plaatsen, die door nieuwe kolencentrales van energie worden voorzien. De aarde zal verder opwarmen en daarom plaatsen we nieuwe airco’s bij, eveneens gevoed door nieuwe kolencentrales, enzovoorts.

In deze vicieuze cirkel gaan we tegen marktwerking in en dat roept de vraag op of dat verstandig is. En daarmee sorteren we voor op de vervolgvraag: is het wel verstandig om het kapitaaldekkingsstelsel te handhaven?

Dat marktwerking bestaat is onomstreden. Dat de uitkomsten van marktwerking ons niet altijd aanstaan, is een ander verhaal en dit verklaart ook de antipathie van sommigen tegen marktwerking. We kunnen proberen om ongewenste uitkomsten van marktwerking zoveel mogelijk te mitigeren, maar dat leidt bijna altijd tot discussie, want hoe ongewenst is een bepaalde uitkomst? Iemand die de markt moet ‘regelen’ roept bijna altijd weerstand op. Zijn of haar oordeel zal altijd subjectief zijn en vaak een politieke lading hebben. Maar dat marktwerking bestaat is evident of je dat nu leuk vindt of niet.

Marktwerking is geen uitvinding van het liberalisme, maar het gevolg van menselijk gedrag. Marktwerking is waarschijnlijk al zo oud als de mensheid. Het is zeer aannemelijk dat ook de jagers-verzamelaars reeds onderling producten ruilden, en dan heeft er dus prijsvorming plaatsgevonden. Dat was reeds lang voordat in de negentiende eeuw de diverse economische stromingen hun visie gaven op het economisch functioneren van de wereld. Het liberalisme onderscheidt zich daarbij van bijvoorbeeld het communisme doordat het marktwerking als een leidend principe heeft omarmd. Het communisme liet zich minder leiden door marktwerking en moest uiteindelijk het onderspit delven, onder meer omdat te weinig rekening werd gehouden met marktwerking. Marktwerking kan in een vrije wereld niet uitgebannen worden, omdat zij simpelweg het gevolg is van menselijk gedrag. Gedrag dat ook nog eens onvoorspelbaar is.

Als op de markt één komkommer vier euro kost, zult u waarschijnlijk besluiten om uw sla die dag zonder komkommer te eten. Als de marktkoopman zijn komkommers niet kwijtraakt en deze vervolgens aanbiedt voor één euro is de kans veel groter dat u er wel een koopt. Maar als er een marktmeester is die u verplicht om toch een komkommer te kopen voor vier euro, zult u waarschijnlijk protesteren, en terecht.

Nu is de marktwerking rond komkommers tamelijk overzichtelijk. De marktwerking rond veel andere producten en diensten is lang niet zo transparant. Voorbeelden waar de overheid een grote vinger in de pap heeft zijn de telefoniemarkt, waarin een paar oligopolisten (weinig, maar dominante aanbieders) actief zijn, de energiemarkt, waarin monopolisten de netwerken in handen hebben, de productie via een beperkt aantal spelers loopt, terwijl de verkoop via een groot aantal aanbieders loopt en de overheid via belastingen een belangrijk stempel drukt op tarifering, alsook de zorg waarvan je je sowieso kunt afvragen of er sprake is van ‘een markt’. Middels toezichthouders en regulators probeert zij hier een eerlijk speelveld te creëren. Maar het gaat ook vaak over de hoogte van de prijs waarover een regelgever of toezichthouder zijn mening moet geven of die hij zelfs moet vaststellen.

Ook financiële markten zijn in meer of mindere mate gereguleerd. Maar het grote verschil met bijvoorbeeld de zorg, het openbaar vervoer en energietransport is dat een toezichthouder zich niet bemoeit met de prijs. Net zo goed als dat u geen marktmeester tegenkomt op de markt die u verplicht om een komkommer voor vier euro te kopen, zijn er ook geen marktmeesters die een Nederlands pensioenfonds kunnen verplichten om een lening aan Griekenland te verstrekken tegen een prijs die het pensioenfonds onacceptabel vindt. Daarnaast zijn financiële markten zeer internationaal. Er is weinig wat zich zo gemakkelijk tegen zo weinig kosten laat verplaatsen over de wereld als geld.

Nu zijn er mensen die vinden dat we ons leven te veel laten bepalen door de financiële markten. Maar toen de financiële markten tijdens de Griekse crisis aangaven dat het land geen krediet meer kon krijgen, was de algemene opinie heel duidelijk: geen cent meer naar Griekenland. Wat je ook van de marktwerking op financiële markten vindt, de prijsvorming komt tot stand door het gedrag van het publiek zelf. Op (financiële) markten mag iedereen individueel meedoen, al worden de meeste mensen indirect als het ware vertegenwoordigd door hun pensioenfonds, bank of beleggingsfonds. Maar het resultaat is dat de prijzen een afspiegeling zijn van wat we er met zijn allen van vinden. Met een beetje fantasie zou je kunnen zeggen dat markten heel democratisch zijn. Je mag iedere dag weer ‘stemmen’ naar welke supermarkt je gaat, of je die komkommer nu wel of niet koopt, naar welk land je met vakantie gaat, in welke aandelen je wel of niet wilt beleggen en welke staatsobligaties je wilt kopen of niet. Uiteraard gaat de vergelijking met de ‘politieke’ democratie niet op, daar geldt immers one man one vote. Op markten hebben mensen met meer geld meer in te brengen dan zij die minder hebben. Maar hoe sympathiek het ook klinkt om je oren niet te laten hangen naar de financiële markten, er is simpelweg geen alternatief.

De conclusie is dat het in stand houden van een vicieuze cirkel die tegen marktwerking ingaat niet verstandig is en zelfs contraproductief werkt.

De Aaron-conditie

Pensioenen kunnen dus op twee manieren worden gefinancierd: via het omslagstelsel (hetzij uit pensioenpremies, hetzij uit algemene middelen) en via het kapitaaldekkingsstelsel. In bijna ieder land komen beide stelsels voor, alleen de mate waarin men het ene dan wel het andere stelsel hanteert verschilt zeer sterk per land.

Dit roept de vraag op of het ene stelsel beter – economen spreken liever van ‘efficiënter’ – is dan het andere. Deze vraag houdt wetenschappers al heel lang bezig en in 1966 formuleerde de Amerikaanse econoom Henry Aaron een regel – de ‘Aaron-conditie’ – om een antwoord op deze vraag te kunnen geven. Volgens de Aaron-conditie is het kapitaaldekkingsstelsel beter als de kapitaalmarktrente groter is dan de som van de bevolkingsgroei en de loongroei. Is de kapitaalmarktrente kleiner, dan is omslag beter. Oftewel:

Rente > loongroei + bevolkingsgroei     dan kapitaaldekking

Rente < loongroei + bevolkingsgroei     dan omslag

De uitleg is als volgt. Stel u betaalt ieder jaar dezelfde pensioenpremie. In beginsel maakt het u niet uit of u deze premie via omslag betaalt aan de gepensioneerden van dat moment of dat u de premie betaalt aan een fonds dat dit bedrag voor u gaat beleggen. Het gaat u – als toekomstig gepensioneerde – erom dat u een claim opbouwt op grond waarvan u in de toekomst een pensioen krijgt uitgekeerd. Als de groei van de economie (feitelijk de loongroei en de groei van de bevolking) lager is dan de rente, bent u over zo veel jaar als gepensioneerde beter af als uw pensioen betaald wordt uit het vermogen dat uw pensioenfonds voor u heeft opgebouwd. Dit vermogen is namelijk harder gegroeid dan de economie. De premies die op dat moment worden geïnd bij de dan werkende beroepsbevolking om uw pensioen te betalen, zijn dan lager dan de pensioenuitkering die kan worden betaald uit het vermogen dat voor u is opgebouwd. Het bedrag dat aan premies wordt geïnd, groeit namelijk ‘slechts’ mee met de omvang van de economie. U bent dus beter af met het kapitaaldekkingsstelsel. Is de rente lager dan de groei van de economie, dan moeten we de redenering omdraaien en bent u beter af met het omslagstelsel.

Nu is de Aaron-conditie nogal theoretisch. In de praktijk is het ondoenlijk om van jaar tot jaar te bepalen welk stelsel op dat moment het beste is en al naar gelang de uitkomst telkens weer van stelsel te wisselen. Gezien de jarenlange discussie over ons pensioenstelsel weten wij immers maar al te goed hoe lastig het is om daar iets in te wijzigen. Om van het kapitaaldekkingsstelsel te switchen naar het omslagstelsel is overigens goed te doen, zoals later in dit boek nog aan de orde zal komen. Van omslag naar kapitaaldekking is theoretisch onmogelijk, simpelweg omdat het kapitaal ontbreekt om dat te doen. Dat zal eerst moeten worden opgebouwd en dat duurt jaren. Daarnaast moet men premies betalen om de gepensioneerde generatie van dat moment van pensioen te voorzien. Met andere woorden: men heeft dubbele lasten.

Nu zijn er diverse economen die – naar eigen zeggen – het bewijs hebben geleverd (o.a. F. Breyer (1989), H.W. Sinn (1997) en E. Westerhout (2012)) dat de Aaron-conditie niet juist is. Het gaat hier om bewijzen waarbij met behulp van wiskundige modellen wordt aangetoond dat beide stelsels even efficiënt zijn – of zo u wilt: even goed (of slecht). Het is – kort gezegd – een zero sum game voor alle generaties in het model: geen enkele generatie kan erop vooruitgaan zonder dat een andere generatie erop achteruitgaat. Niet alle economen onderschrijven deze bewijzen en dat legt dan ook een grote zwakte bloot in de economische wetenschap: men is het helaas regelmatig niet met elkaar eens. Dit ondermijnt het gezag van economen en staat een eensgezinde aanpak van economische problemen in de weg.

Los van de vraag of de Aaron-conditie wel of niet juist is, heeft in Nederland nauwelijks discussie plaatsgevonden over omslag versus kapitaaldekking. Maar stel dat de Aaron-conditie wel juist is, dan had er veel meer discussie moeten plaatsvinden dan nu het geval is geweest. We hebben in de afgelopen decennia namelijk in de praktijk gezien dat de kapitaalmarktrente doorgaans lager is dan de som van de loongroei en de groei van de bevolking (zie Blanchard 2019). Nu zijn resultaten uit het verleden geen garantie voor de toekomst, maar ook de vooruitzichten zijn zodanig dat een serieuze discussie op zijn minst overwogen zou moeten worden. Zo wordt de nominale groei van ons bbp voor de komende 10 jaar geschat op zo’n 3 tot 3,5 procent (waarvan 1 tot 1,5 procent echte groei en 1,5 tot 2 procent inflatie). En dat terwijl de 10-jaars kapitaalmarktrente voor ons land rond de nul procent schommelt. Het is een niet onaanzienlijk gat dat bij de ‘aanhangers’ van de Aaron-conditie alle alarmbellen zou moeten doen rinkelen.

De discussie over de Aaron-conditie heeft voorts interessante gezichtspunten opgeleverd die inzicht geven in het probleem en die kunnen helpen bij het zoeken naar een uitweg uit de huidige pensioenimpasse. Om te beginnen is de discussie nogal theoretisch van aard. Het gaat over het uitrekenen van de voor- en nadelen van beide stelsels over een periode die meerdere generaties omvat en over de vraag of overdrachten tussen generaties de welvaart van allen kunnen verhogen. Het leven van ons gewone stervelingen omvat echter maar een beperkte periode. Je zou kunnen zeggen grofweg drie generaties: jeugd, werken en pensioen. En, hoewel we het graag zo eerlijk en optimaal mogelijk willen regelen, de pensioenvoorziening kan voor een enkele generatie toch slechter uitpakken dan die voor een andere generatie. Is het niet cijfermatig dan toch wel gevoelsmatig. Dit komt omdat verstoringen in de economie soms decennialang kunnen aanhouden. Zo kan bijvoorbeeld de Tweede Wereldoorlog als een verstoring van jewelste worden gezien. In het verlengde daarvan is ook de geboortegolf in de westerse wereld die hierop volgde een verstoring die tamelijk uniek is. Het is deze verstoring die nu een vergrijzingsgolf veroorzaakt waar een paar generaties mee te maken hebben en waardoor enkele generaties al dan niet terecht het gevoel hebben te worden benadeeld. Het volgens sommige economen theoretische gegeven dat het op de lange termijn allemaal niet uitmaakt – omslag of kapitaaldekking – vormt dan een schrale troost en biedt dan ook weinig soelaas.

De discussie omslag versus kapitaaldekking heeft in Nederland nooit veel aandacht gekregen, waarschijnlijk door de rotsvaste overtuiging van velen dat kapitaaldekking superieur is aan omslag. In Duitsland is er meer aandacht voor geweest, omdat dat land meer vergrijst dan andere landen en omdat daar vrijwel alle pensioenen zijn gebaseerd op het omslagstelsel.

De Duitse econoom Sinn (2000) doet in dit verband een voorstel voor het Duitse systeem waar we mogelijk iets aan hebben. Allereerst stelt hij vast dat Duitsland erg sterk vergrijst en dat dit in de periode van 2030 tot 2050 tot grote problemen kan leiden voor het omslagstelsel. Hij suggereert dat Duitsland er goed aan zou doen om voor een deel over te gaan op kapitaaldekking. Dat lijkt op de eerder beschreven dubbele last, maar dat is in zijn voorstel toch niet het geval.

De levensloop van de mens bestaat uit de jeugd, een periode waarin men wordt onderhouden door een oudere werkende generatie; er wordt voor je gezorgd – dat maakt, laten we zeggen, 1-0. Daarna gaat men aan het werk en na enige tijd krijgt men meestal zelf kinderen. Behalve dat je tijdens je werkzame leven voor jezelf moet zorgen, dien je ook de lasten te dragen van de opvoeding van je kinderen; je zorgt voor een ander – de stand wordt weer gelijk: 1-1. Daarnaast moet tijdens het werkzame leven worden betaald voor pensioen; je zorgt wederom voor een ander: 1-2. Later ga je zelf met pensioen en wordt er weer voor jou gezorgd: 2-2. Je betaalt twee keer en je ontvangt twee keer en per saldo speel je quitte. Een mens die geen kinderen krijgt ontvangt dus twee keer en betaalt slechts één keer en daar gaat het mis. Daarom zouden mensen die geen kinderen krijgen, moeten betalen voor de financiering van omslag en voor de vorming van een eigen vermogen waaruit het eigen pensioen kan worden betaald. Dit is geen dubbele last, want men hoeft immers geen kinderen groot te brengen. Per saldo ontvangt men dan ook twee keer en betaalt men twee keer.

Vertaald naar de twee productiefactoren arbeid en kapitaal, brengen mensen die wel kinderen krijgen daarmee de productiefactor arbeid voort. Mensen die geen kinderen krijgen zouden extra moeten betalen om de productiefactor kapitaal te laten toenemen. Dit ter vervanging van het nalaten van het voortbrengen van nakomelingen, de productiefactor arbeid. Dit ‘extra betalen’ heeft echter alleen zin als een toename van de kapitaalgoederenvoorraad nog iets kan toevoegen aan de welvaart van de maatschappij als geheel. Dit is wat economen noemen de ‘gouden regel’. De toets om dit te bepalen luidt als volgt: het rendement op kapitaal moet groter zijn dan de som van de bevolkingsgroei en de toename van de opbrengst per arbeidskracht. Het is feitelijk dezelfde regel waarop Aaron zijn theorie baseerde om te bepalen of omslag of kapitaaldekking beter is.

Het toevoegen van kapitaal is alleen zinvol, aldus Sinn, als de factor arbeid ontbreekt, meer dan dat is niet nodig. Met andere woorden: het is alleen nodig om een onbalans in de bevolkingsopbouw op te vangen. Het hele pensioenstelsel hoeft dus niet op kapitaaldekking te worden gebaseerd.

De rente wordt in sterke mate beïnvloed door de wereldwijde spaarwoede die wordt aangewakkerd door demografische ontwikkelingen. Inmiddels is de rente zo ver gedaald dat ook het toevoegen van kapitaal geen zin meer lijkt te hebben en lijkt de enige remedie nog te zijn: meer kinderen krijgen. We lezen het steeds vaker: geld is het probleem niet, we komen arbeidskrachten tekort.

U mag het bovenstaande als nogal theoretisch beoordelen, maar de ideeën kunnen ons wel degelijk helpen om een visie te krijgen op wat wij in Nederland nu eigenlijk fout doen en hoe we het beter kunnen doen.

Met onze wijze van sparen voor pensioenen en contrair omgaan met marktwerking (vicieuze cirkel) verliezen we welvaart voor de samenleving in haar geheel (lees: de wereld). Dat wil echter nog niet zeggen dat we hiermee ook welvaart verliezen voor onszelf en dat het kapitaaldekkingsstelsel als zodanig voor Nederland welvaartsverlies oplevert. Dat laatste zou wel kunnen, maar vanuit de theorie is dit niet gemakkelijk eenduidig en objectief vast te stellen, al lijkt de Aaron-conditie daar wel op te wijzen. Wellicht dat we daar in het volgende hoofdstuk, waarin we de theorie cijfermatig zullen gaan toetsen, meer gevoel voor kunnen krijgen.

In hoofdstuk 4 kom ik terug op de suggesties van Sinn en gaan we na in hoeverre ze ons kunnen ondersteunen bij onze zoektocht naar waar ons pensioen blijft en hoe we ons pensioenstelsel kunnen repareren.

HOOFDSTUK 3.

Cijfers, statistieken, grafieken
en een stroomdiagram

In dit hoofdstuk gaan we onderzoeken of de theoretische gedachten zoals die zijn geformuleerd in hoofdstuk 2 ook bevestigd worden in de relevante statistieken.

Zijn er cijfers die bevestigen dat de gedachte dat de wereld niet kan sparen voor de consumptie van de toekomst inderdaad juist is en kunnen we bevestiging vinden dat een individu (of een groep individuen of een land) dat wel kan?

Kunnen we ook vaststellen dat Nederland inderdaad (veel te) veel spaart?

En, waar het ons uiteindelijk om te doen is: wat vertellen de cijfers ons over de Nederlandse pensioenfondsen?

Aan het einde van dit hoofdstuk richten we onze blik nogmaals op het buitenland.

De betalingsbalans

Als de hoeveelheid spaargeld in een land zo groot is dat die de lokale nationale behoefte aan investeringen overtreft, kun je stellen dat er een overschot aan besparingen is. Voor een dergelijk overschot kunnen allerlei redenen en verklaringen zijn, maar dat neemt niet weg dat er sprake is van een overschot. Dit spaaroverschot kan op twee manieren zijn ‘uitweg’ vinden:

1. De overheid kan het overschot opnemen, waarmee de staatsschuld oploopt.

2. Het geld vloeit naar het buitenland.

Voor een goed begrip van deze ‘uitwegen’ maken we een onderscheid tussen een ‘gesloten’ economie en een ‘open’ economie. Voor een ‘gesloten’ economie geldt:

Productie = Consumptie + Investeringen (P=C+I)

Als de private sector een overschot aan besparingen heeft, kan alleen de overheid dit overschot absorberen; er bestaat immers geen buitenland. En ook de overheid kan het geld maar op twee manieren uitgeven: investeren of consumeren.

Om de (theoretische) effecten van bepaalde beleidsmaatregelen goed te kunnen beredeneren en/of te kunnen berekenen met modellen, denken economen graag vanuit een gesloten economie, zodat er geen verstorende invloed is van buitenaf. In de praktijk bestaan er natuurlijk geen 100 procent gesloten economieën, al komt Noord-Korea redelijk in de buurt, een land dat overigens om allerlei redenen geen mooi voorbeeld is. De ‘wereld’ is wel een goed voorbeeld van een gesloten economie, maar hier speelt het probleem dat het invoeren van bepaalde beleidsmaatregelen bepaald geen sinecure is met tweehonderd landen en evenzovele regeringen die er allemaal het hunne van vinden.

Een heel eenvoudig inzicht – dat volgt uit P=C+I – is dat wanneer we bij een gegeven productiecapaciteit in een bepaald jaar de investeringen willen verhogen, de consumptie naar beneden zal moeten. Van investeringen weten we dat ze nodig zijn om in de toekomst te groeien. Maar dat is geen automatisme, want via de wet van de toe- en afnemende meeropbrengsten weten we dat er ook te veel kan worden geïnvesteerd. Er worden te veel productiefaciliteiten gebouwd, er ontstaat overcapaciteit en consumenten hebben geen geld meer (het rendementsargument) om al deze producten te kopen.

In een gesloten economie zal de productie in een jaar op een bepaalde manier moeten worden verdeeld tussen de beroepsbevolking en de gepensioneerden. Dit is ongeacht de vraag hoe het pensioen is opgebouwd, omslag of kapitaaldekking.

Laten we onze blik maar eens werpen op een open economie. Voor een ‘open’ economie geldt:

Productie =
Consumptie + Investeringen + Netto kapitaal export

Als in een open economie de productie groter is dan de consumptie en de investeringen, dan is deze ‘overproductie’ geëxporteerd naar het buitenland. Daarvoor in ruil is geld verkregen, dat per definitie is belegd in het buitenland (de Netto kapitaal export, dit kan ook een negatief getal zijn, dan is er sprake van kapitaal import). Dit is eenvoudig in te zien door je een wereld voor te stellen met slechts twee landen. Eén land exporteert meer dan het importeert en heeft daarom geld over. Dit stroomt als vanzelf naar het andere land, dat geld nodig heeft omdat het meer importeert dan exporteert. Dit kun je vanuit het perspectief van kredietrisico vervelend vinden, maar het is niet anders. Je zou het liefst je overtollige spaargeld lenen aan iemand als Bill Gates. Maar dat gaat niet gebeuren, hij heeft namelijk genoeg. Via de Bill & Melinda Gates Foundation doet hij juist zijn uiterste best om ervan af te komen.

Net als water, dat altijd naar het laagste punt stroomt, stroomt geld naar waar men tekort heeft. Het is de ijzeren wet van het dubbel boekhouden. Dubbel boekhouden is dan ook geen uitvinding of bedenksel van de mens, maar het product van de logica.

Ons land is een perfect voorbeeld van een open economie. Met een overheid die geen begrotingstekorten meer heeft, maar zelfs begrotingsoverschotten boekt, kunnen we vaststellen dat zij de spaaroverschotten van de private sector niet absorbeert. Onze besparingen vloeien naar het buitenland; we zijn een (netto-)exporteur van kapitaal. Zowel de export en de import van goederen en diensten als de export of import van kapitaal wordt geregistreerd op de betalingsbalans.

De betalingsbalans geeft aan of een land zichzelf kan financieren of dat het geld in het buitenland moet lenen. Met andere woorden: produceert het betreffende land zelf voldoende om alle monden te voeden en de benodigde investeringen te doen of heeft men daarvoor het buitenland nodig. Los van de vraag hoe je een pensioenstelsel inricht – kapitaaldekking of omslag – gaat het bij pensioenen om de vraag hoe de productie binnen een land wordt verdeeld. Hoeveel mogen de werkenden houden en hoeveel gaat er naar de non-actieven (de gepensioneerden)? De ingezetenen kunnen nog zo veel gespaard hebben voor hun pensioen, maar als je als land nog steeds moet lenen in het buitenland, is het mogelijk nog niet genoeg. Het land kan – op termijn – nog steeds in de problemen komen.

Zo is het interessant om te zien dat een land als Duitsland, dat voor zijn pensioenen voornamelijk het omslagstelsel hanteert, voortdurend grote overschotten op de lopende rekening van zijn betalingsbalans heeft. Terwijl een land als het VK dat wel voor een deel van haar pensioenen leunt op het kapitaaldekkingsstelsel, voortdurend tekorten heeft op haar lopende rekening. Aangezien voor beide landen geldt dat deze situatie al jarenlang hetzelfde is, kunnen we de conclusie trekken dat kapitaaldekking niet ‘automatisch’ een overschot aan besparingen produceert, maar ook dat omslag niet op voorhand een tekort aan besparingen veroorzaakt.

Nu geldt in het algemeen, en dus ook voor deze landen, dat het verplicht sparen in de tweede pijler – kapitaaldekking – niet de enige bron van spaargelden is. Vrijwillige besparingen door bedrijven en particulieren spelen ook een belangrijke rol. Kennelijk zijn die in Duitsland zo groot dat ze bijdragen aan een overschot op de lopende rekening. Van het VK kan het omgekeerde worden gezegd: de vrijwillige besparingen zijn kennelijk zo gering, dat ondanks het verplichte sparen voor pensioenen er een tekort op de lopende rekening is.

Ons land is in dit opzicht niet te vergelijken met Duitsland of het VK. Wij hebben wel kapitaaldekking en we produceren tevens al jarenlang grote overschotten op de lopende rekening van onze betalingsbalans. De relevantie van een analyse van onze betalingsbalans is dat we willen weten in hoeverre onze wijze van pensioensparen bijdraagt aan dit overschot.

Op de betalingsbalans worden alle inkomende en uitgaande betalingen van een individu of een groep individuen, inclusief de overheid, in een bepaalde periode vergeleken. Beide zijden van de balans zijn altijd aan elkaar gelijk.

Enigszins gesimplificeerd bestaat de betalingsbalans uit een viertal deelrekeningen, waarvan de lopende rekening en de financiële rekening voor onze analyse het belangrijkste zijn. Daar waar de totale betalingsbalans altijd in evenwicht is, kunnen de deelrekeningen afzonderlijk wel tekorten of overschotten laten zien.

De lopende rekening wordt gevormd door de handelsbalans (import en export) en de lopende inkomsten uit vermogenstitels (zoals rente, dividenden en huuropbrengsten). De lopende rekening trekt over het algemeen de meeste aandacht, omdat deze aangeeft of een land zichzelf kan financieren. Houdt men geld over of moet er geld bij?

De financiële rekening meet de im- en export van kapitaal, met andere woorden: mutaties in vermogenstitels (zoals obligaties, bankrekeningen, aandelenbezit, onroerend goed, enzovoorts).

Omdat het op de betalingsbalans van een land om de uitgaande en binnenkomende betalingen gaat, vallen alle binnenlandse transacties tussen de inwoners, de bedrijven en de overheid tegen elkaar weg. De balans van de binnenlandse betalingen is per definitie altijd in evenwicht, want wat voor de één een plus is, is voor de ander een min; het saldo is altijd nul. Wat resteert is de interactie met het buitenland en dat is dan ook wat de betalingsbalans meet.

De betalingsbalansen van landen zijn van groot belang voor het inzicht in het financiële wel en wee van het betreffende land. Hoe sterk de globalisering en – voor ons deel van de wereld – de invloed van de Europese Unie ook zijn toegenomen, landsgrenzen zijn op het terrein van economisch beleid nog altijd veruit het meest bepalend. Loonafspraken (via cao’s), pensioenregelingen, fiscale maatregelen, woonbeleid, overheidsfinanciën, et cetera worden per land gemaakt en geregeld. De betalingsbalans zegt daarentegen niet zoveel over de financiën van de individuele bedrijven en particulieren in het land zelf. Hoewel de balans altijd in evenwicht is, kan de verdeling zeer scheef zijn, maar ook behoorlijk gelijk.

En wat voor u geldt als individu, geldt ook voor landen: het hebben van een overschot kun je oneindig lang volhouden. Tekorten kunnen vroeg of laat een probleem opleveren.

De lopende rekening van Nederland vertoont al vele decennia achtereen een overschot, dat met name de laatste jaren sterk is opgelopen tot waarden die zelfs af en toe rond de 10 procent van het bbp liggen. Dat betekent dus dat we een tekort hebben op de financiële rekening: we exporteren kapitaal. Geld vloeit het land uit en daarvoor worden schuldtitels (o.a. aandelen en obligaties) of ander bezit verkregen. Economen noemen een overschot op de lopende rekening dan wel een tekort op de financiële rekening ook wel een spaaroverschot of onderconsumptie.

Bron: DNB en CBS

Dit overschot op de lopende rekening bestaat al meer dan vijftig jaar (alleen in 1978 was er een piepklein ‘minnetje’ van 0,1 procent van het bbp). Dat is best opmerkelijk, want de kans dat een willekeurig land een overschot of een tekort heeft is ieder 50 procent. De kans dat een land vijftig jaar achter elkaar een overschot heeft, is dus 50 procent (een ‘half’) tot de macht 50. De uitkomst is zo ontzettend klein, dat de kans dat u de hoofdprijs wint in de Staatsloterij een miljard keer groter is (op voorwaarde dat u één lot koopt). Kortom, dit is geen toeval. Kennelijk heeft Nederland zijn economische instituties zo ingericht dat dit overschot wel moet ontstaan. De vraag dringt zich op of onze wijze van pensioensparen hieraan een bijdrage levert.

Tevens is in de grafiek op pagina 96 een horizontale lijn getekend die het maximale overschot van 6 procent aangeeft zoals vastgelegd in Brusselse afspraken. De gedachte is hier geweest dat wanneer een land een overschot heeft, er automatisch een ander land is dat een tekort heeft. Dat een tekort op de langere termijn tot problemen leidt, behoeft gezien de ervaringen met Griekenland, Cyprus, Portugal en in mindere mate Spanje geen betoog. Ook kleine tekorten kunnen, als ze erg lang aanhouden, tot problemen leiden. Om de tekortlanden de mogelijkheid te geven om hun tekorten makkelijker weg te werken, zouden de overschotlanden ook hun overschotten hebben moeten laten reduceren. Nu de traditionele overschotlanden zoals Duitsland en Nederland desalniettemin hun overschotten hebben gehandhaafd, heeft het de tekortlanden extra veel pijn en moeite gekost om hun tekorten weg te werken. Uiteindelijk was dit wel mogelijk omdat de eurozone niet het enige ‘land’ op de wereld is. Tot op heden is Brussel nog niet ‘boos’ geworden dat wij vrijwel voortdurend de 6-procentnorm schenden. Daardoor is nu een situatie ontstaan waarbij de eurozone een overschot heeft dat behoorlijk begint op te lopen ten opzichte van de rest van de wereld.

Traditioneel boekt de private sector in Nederland forse overschotten. De overheidssector boekt over het algemeen een ‘min’, en daarmee drukt zij het totale overschot in beperkte mate naar beneden. Nu ook de overheid een overschot boekt – je zou bijna zeggen ‘tot overmaat van ramp’ – is het niet verbazingwekkend dat er in 2018 een nieuw absoluut record is behaald op de lopende rekening: 84 miljard euro. Omgerekend per inwoner van Nederland is dit bijna 5000 euro per jaar; ruim 400 euro per maand.

Het ‘bijzondere’ aan statistieken over de lopende rekening is dat zij niet normatief zijn. Ze zijn waardevrij omdat ze zijn gebaseerd op de logica van het dubbel boekhouden. Het gemiddelde over de hele wereld is gelijk aan nul. Want, waar voor een individueel land geldt dat de totale betalingsbalans altijd in evenwicht is, voor de wereld als geheel geldt dat de deelrekeningen (zoals bijvoorbeeld de lopende rekeningen) van alle landen altijd in evenwicht zijn. Dat is logisch, want de import van de één is de export van de ander. En vanzelfsprekend geldt dat ook voor de mutaties in vermogenstitels. Als iemand een aandeel verkoopt, is er immers ook een koper van dat aandeel.

Uit statistieken van de Wereldbank blijkt dat dit in de praktijk inderdaad klopt. Het totaal van alle lopende rekeningen wereldwijd is nagenoeg gelijk aan nul; de afwijking in een bepaald jaar is hooguit 20 tot 40 Amerikaanse dollar per inwoner per jaar. De oorzaak van een dergelijke kleine afwijking moet worden gezocht in meetfouten, definitieverschillen en onvolledige statistieken (https://databank.worldbank.org/data/source/international-debt-statistics).

Hieruit kan de conclusie worden getrokken dat het gemiddelde van alle lopende rekeningen ter wereld inderdaad gelijk is aan nul. Dit impliceert dat tegenover het overschot van het ene land ergens anders een tekort bestaat. Wij kunnen sparen voor onze toekomstige pensioenen, maar de wereld als geheel kan dat niet.

Voor de goede orde moet nog vermeld worden dat het niet zo is dat je als land alleen maar geld verdient als de export hoger is dan de import. Zowel de export als de import is een getal dat de omzet weergeeft. Van de omzet moeten de kosten worden afgetrokken om de winst te bepalen. Zo kan de export zeer hoog zijn, terwijl de marge zeer laag is; er wordt niet veel verdiend. Evenzo kan de import zeer laag zijn, maar de marge zeer hoog. In zowel overschotlanden als in tekortlanden wordt normaliter gewoon geld verdiend aan de export.

De balans van Nederland

Als het tekort van de één het overschot van de ander is, betekent dat ook dat er evenveel schulden als vorderingen zijn, zo hadden wij theoretisch reeds eerder bedacht. Ook hiervan worden uiteraard statistieken bijgehouden. Voordat we hier nader op ingaan en daarbij tevens de positie van Nederland onder de loep nemen, maken we eerst een uitstapje naar uw eigen bankrekening.

Stel, u heeft aan het begin van het jaar een saldo op uw bankrekening van 10.000 euro. Uw eigen lopende rekening geeft voor dat jaar aan dat u 3000 euro meer heeft ontvangen dan uitgegeven. Stel dat u verder niet belegt in andere vermogenstitels en ook geen andere vermogenstransacties heeft gedaan. Dan mogen we verwachten dat uw bankrekening met 3000 euro is toegenomen tot 13.000 euro. Als dat uw enige bezit is, dan heeft ‘de rest van de wereld’ een schuld aan u van 13.000 euro. Uw vermogen is 13.000 euro. Het saldo van ‘de rest van de wereld’ (een schuld van 13.000 euro) en dat van u (uw vermogen van 13.000 euro) is per definitie nul.

Dit eenvoudige principe is niet anders als we de vermogenspositie van alle ingezetenen van een land opmaken. Omdat Nederland al vele decennia achtereen een (fors) overschot boekt op zijn lopende rekening, mag je verwachten dat de vermogenspositie inmiddels fors is opgelopen.

Bron: DNB

In de grafiek hiervoor op zijn alle bezittingen (activa) en verplichtingen (passiva) van alle ingezetenen van Nederland ten opzichte van het buitenland sinds 2003 weergegeven. Duidelijk blijkt dat er meer activa zijn dan passiva. Het saldo vormt het nettovermogen dat wij met elkaar hebben in het buitenland, ook wel het extern vermogen genoemd. De activa kunnen bestaan uit van alles en nog wat: tweede huisjes in Frankrijk, aandelen Apple, Spaanse staatsobligaties, bedrijfsleningen aan het Volkswagen-concern en, omdat Heineken een Nederlands concern is, ook de buitenlandse bezittingen van het Heineken-concern, enzovoorts. Aandelen worden opgenomen tegen de koers op balansdatum en ook buitenlandse deelnemingen van bedrijven worden tegen marktwaarde gewaardeerd. Deze activa overtreffen in waarde de gezamenlijke schulden van alle Nederlandse ingezetenen. De rest van de wereld heeft dus per saldo een schuld aan de ingezetenen van Nederland.

Zoals eerder geschetst moeten naast de formele juridisch opeisbare schulden ook aandelen en onroerend goed tot de ‘schulden’ worden gerekend, hoewel deze niet juridisch opeisbaar zijn. Zo is uw tweede huis in Frankrijk een ‘schuld’ van Frankrijk aan Nederland. Maar op het moment dat u het huis wilt verkopen, kunt u niet bij een Fransman aankloppen om een koopprijs op te eisen. U zult zelf een koper moeten vinden en met de verkoopprijs wordt de ‘schuld’ vervolgens aan u terugbetaald. Deze ‘schuld’ brengt noch een Fransman noch het land Frankrijk in problemen.

Een schuld die wel opeisbaar is, kan veel sneller tot problemen leiden in het land van de schuldenaar. Zo begon de kredietcrisis met wanbetalingen van Amerikaanse hypotheekschulden. Amerikanen hadden veel van deze schulden verkocht aan niet-Amerikanen om hun voortdurende tekorten op de lopende rekening te financieren. (De Verenigde Staten hebben al tientallen jaren een tekort op hun lopende rekening.) Door wanbetaling op grote schaal breidde de hypotheekcrisis zich uit over de hele wereld, die werd gevolgd door de eurocrisis.

Dat de gezamenlijke pensioenfondsen hebben bijgedragen aan de forse groei van de buitenlandse activa blijkt duidelijk uit de volgende grafiek.

Bron: DNB

Nu hebben pensioenfondsen niet al hun gelden belegd in buitenlandse activa, maar wel het overgrote deel: zo’n 86 procent oftewel 1290 miljard euro, een kwart van de totale buitenlandse activa.

In de grafiek is ook goed te zien dat de groei van ons extern vermogen na 2008 ongeveer gelijk oploopt met de groei van de activa van de pensioenfondsen. Was ons extern vermogen in 2008 zelfs nog negatief – en ook in de jaren daarvoor stelde het niet veel voor –, daarna is dat geëxplodeerd. Door een stroom van besparingen naar het buitenland is onze rijkdom enorm toegenomen, iets wat we wel hebben moeten ‘betalen’ met een lage koopkracht.

Het externe vermogen van Nederland was ultimo 2018 gelijk aan zo’n 87 procent van het bbp: 680 miljard euro, bijna 40.000 euro per inwoner. Dat lijkt veel, maar valt toch enigszins tegen als je bedenkt dat Nederland al meer dan vijftig jaar (forse) overschotten produceert. Zouden we alle overschotten sinds 1986 bij elkaar optellen, dan komen we tot een bedrag van 1060 miljard, beduidend meer dan het externe vermogen van 680 miljard euro dat daadwerkelijk in de boeken staat. We hebben gedurende de afgelopen jaren bijna 400 miljard verloren. (In de context van dit boek voert het te ver om daar gedetailleerd op in te gaan. Ik volsta hier met een verwijzing naar Boonstra 2008 en Ten Cate 2015.) Met wat cynisme kan opgemerkt worden dat wanbetaling van schuldenaren en faillissementen van bedrijven waarin je aandelen houdt de snelste manieren zijn om van je vermogen af te komen.

Omdat maar weinig mensen in Nederland bekend zijn met deze cijfers, is er geen haan die ernaar kraait. Daar komt bij dat niemand verantwoordelijk is voor het geheel. Wel zou het een instituut als DNB sieren als men dit eens aan de orde zou stellen en zich vervolgens zou afvragen hoe dit nu kan. Het bedrag is de moeite waard. Het is overigens niet zo dat men hier helemaal geen onderzoek naar doet. Het probleem is dat er weinig mee wordt gedaan en dat het niet leidt tot suggesties om tot (fundamentele) wijzigingen te komen in het financiële beleid.

Voorts is nog van belang om op te merken dat de hoeveelheid activa en passiva als percentage van het bbp extreem groot is in Nederland. Deze percentages behoren tot de hoogste in de wereld. Landen met eveneens een zeer open economie als Zwitserland en in iets mindere mate het VK kennen vergelijkbare percentages, maar andere landen liggen daar ver achter. Hoe groter een dergelijk percentage is, hoe vatbaarder een land is voor financiële crises.

Aan het begin van de kredietcrisis in 2008 leek iedereen het er wel over eens te zijn dat er te veel schulden zijn in de wereld. Toch zien we dat na 2008 onze vorderingen op de rest van de wereld (en dus hun schulden aan ons) sterk toenemen. Hetzelfde kan vice versa gezegd worden van de passiva. Sinds dat jaar zijn bij weinig inflatie zowel de activa, de passiva als de vermogens van de pensioenfondsen verdrievoudigd. Kennelijk werkt de wijze waarop wij in Nederland onze economische instituties hebben vormgegeven een verdere toename in de hand, zonder dat wij dat willen. DNB heeft zelfs bij herhaling aangegeven dat zij vindt dat ons land te veel blootstaat aan de grillen van de financiële markten. Maar het gebeurt simpelweg gewoon en het lijkt met het huidige beleid niet te vermijden.

De staatsschuld in één keer aflossen zou een ‘simpele’ manier zijn om onze balans te verkorten. In onze pensioenfondsen sparen wij met brutobedragen voor onze pensioenen; pensioenpremies zijn aftrekbaar voor de inkomstenbelasting en pensioenen zijn belast. Dat betekent dat ook de in de toekomst nog te betalen belasting momenteel wordt belegd door de pensioenfondsen en bovendien hoofdzakelijk buiten Nederland. Met andere woorden: op onze totale pensioenvermogens van 1500 miljard euro rust een belastingclaim van 32 procent (een schatting van de gemiddelde belastingdruk), zijnde 480 miljard euro. Ruim voldoende om onze staatsschuld van 405 miljard euro af te lossen. Omdat onze staatsschuld voor een aanzienlijk deel in handen is van buitenlanders, zou onze balans zo verkort worden. Op deze wijze kost het reduceren van de staatsschuld geen koopkracht, althans niet op dit moment. Het is een boekhoudkundig ‘handigheidje’. Door het ontbreken van een pensioenpot met een dergelijke omvang kunnen andere landen dit niet doen. Het is tekenend voor de rijkdom van ons land. In de jaren negentig van de vorige eeuw is overwogen om deze ‘bruto voor netto operatie’ daadwerkelijk door te voeren. Uiteindelijk heeft toenmalig premier Lubbers de maatregel tegengehouden.

Ook de theorie dat alle vorderingen en schulden die alle landen over en weer hebben optellen tot (ongeveer) nul blijkt in de praktijk te kloppen. Uit cijfers van het IMF blijkt dat de net international investment position van alle landen optelt tot een bedrag van nagenoeg nul (http://data.imf.org/?sk=7A51304B-6426-40C0-83DD-CA473CA1FD52&sId=1390030341854).

De net international investment position van een land is het saldo van vorderingen en schulden van het betreffende land. Dit kan een positief getal zijn (er is per saldo een vordering, ook wel extern vermogen genoemd) of een negatief getal (er is per saldo een schuld, externe schuld genoemd). Ook hier geldt dat door meetfouten, definitieverschillen en onvolledige statistieken het bedrag nooit exact nul zal zijn. Maar de afwijking die per inwoner van de wereld in 2017 (het laatst bekende jaar met voldoende gegevens) 400 Amerikaanse dollar bedraagt, ligt binnen de foutmarge dicht bij de waarde nul. De afwijking ligt jaarlijks in deze orde van grootte en is de laatste jaren zelfs iets gedaald. Afgezet tegen het totaal aan schulden is zij slechts 1 procent.

Een veelgehoord argument tijdens de eurocrisis was dat tekortlanden zichzelf in de problemen hebben gebracht door zoveel te lenen – ‘dat hadden ze niet moeten doen, het is hun eigen schuld’. Daartegenover staat het argument dat de traditionele overschotlanden (Duitsland en Nederland voorop) hun overschotten kwijt moesten. En overschotten stromen nu eenmaal als vanzelf naar die plaatsen waar tekorten zijn. Iemand die zelf een overschot aan geld heeft zal immers geen geld lenen. Het is een kip-eidiscussie waarvan je best zou kunnen zeggen dat de tekortlanden het sterkste argument hebben. Uiteindelijk is het in de praktijk zo dat het moeilijker is om minder geld uit te geven dan om meer uit te geven. En als je dan de financiering toch krijgt aangeboden, dan zeg je natuurlijk geen nee.

Overschotlanden kunnen zichzelf voorhouden dat ze hun risico’s beperken door aan goed risicomanagement en kredietbeheer te doen. En hoewel er sinds de kredietcrisis bij een aantal tekortlanden (met name in Zuid-Europa) wel iets is veranderd, zijn de traditionele overschotlanden gewoon doorgegaan met datgene wat ze al jaren deden: overschotten produceren. Volgens het Institute of International Finance (IIF) is de mondiale schuld sinds de kredietcrisis in 2008 zelfs met zo’n 100.000 miljard Amerikaanse dollar toegenomen naar 243.000 miljard Amerikaanse dollar, een toename van maar liefst 70 procent, gelijk aan 317 procent van het bbp van de wereld.

Het IIF heeft de (juridische) schulden gemeten, waarbij men uiteraard ook de schulden heeft meegenomen die er binnen landsgrenzen bestaan tussen landgenoten. Dit is duidelijk iets anders dan de activa en passiva waar het in dit hoofdstuk tot nu toe over is gegaan, dat zijn de vorderingen en verplichtingen die de inwoners van landen over en weer hebben. Daarbij zijn bijvoorbeeld aandelen Apple in handen van een Nederlands pensioenfonds opgenomen als een vordering van Nederland op de VS en als een verplichting van de VS jegens Nederland. In de ogen van het IIF is dit geen schuld.

Maar of je nu binnenlandse of buitenlandse kredietrisico’s moet afwegen of beleggingsrisico’s over landsgrenzen heen, de vraag blijft uiteindelijk dezelfde: is het risico acceptabel en verwacht ik op termijn, en het liefst met wat rendement, mijn geld terug te krijgen?

Met de explosie aan schulden en de toename van vorderingen over landsgrenzen dringt de vraag zich op hoe het kan dat de overschotlanden de kredietrisico’s nog steeds acceptabel achten. Het antwoord ligt voor een deel verscholen in een bijzonder fenomeen: de Verenigde Staten van Amerika. Het land zuigt op grote schaal geld naar zich toe en hoewel de schuldpositie sinds de Lehman-crisis is geëxplodeerd, hebben we nog steeds veel vertrouwen in dit bijzondere land. De grootste schuldenaar van de wereld kan schulden blijven aangaan zonder dat iemand aan de bel trekt. Van alle tekorten op lopende rekeningen in de wereld komt grofweg de helft op conto van de VS. Ook van alle landen die per saldo een externe schuld hebben, komt ongeveer de helft voor rekening van de VS.

Tegen deze achtergrond van toenemende schulden en oplopende verplichtingen tussen landen over en weer, moeten onze pensioenfondsen onze pensioenpremies beleggen. Waar blijven onze pensioenpremies en wat is het effect op onze betalingsbalans?

De pensioenfondsen

Dat de pensioenfondsen een belangrijke rol spelen als het gaat om de externe vermogenspositie van Nederland bleek al duidelijk uit de grafiek op pagina 102. In de grafiek op pagina 109 zijn de gespaarde pensioenvermogens van de diverse eurolanden weergegeven, alsmede van een aantal andere landen (waarover later meer).

Met een totaal aan activa van zo’n 1500 miljard euro zijn de Nederlandse pensioenfondsen een factor van belang binnen de eurozone en de wereld. In totaal beschikt Nederland met ruim 5 procent van het aantal inwoners van de eurozone over zo’n 65 procent van de gespaarde pensioenvermogens.

Bron: OECD, Global Pension Statistics (Malta en Cyprus geen gegevens)

De pensioenfondsen hebben ongeveer 86 procent van hun bezittingen in het buitenland belegd, een bedrag in de orde van grootte van 1290 miljard euro, en daarmee overtreffen zij ons extern vermogen van 680 miljard ruimschoots. Dit forse buitenlandaandeel wordt door deskundigen vaak verdedigd met het argument dat het verstandig is om je risico’s te spreiden. Met een aandeel van 14 procent is Nederland zelfs nog steeds sterk ‘oververtegenwoordigd’, want uiteindelijk is het aandeel in de wereldeconomie slechts ruim 1 procent. Daar staat tegenover dat men in het buitenland in veel mindere mate of zelfs helemaal niet spaart voor pensioenen en dat de spreiding van het buitenland richting ons land dus ook veel minder is. Er is derhalve geen sprake van een evenwichtige situatie. Het betekent wel dat wij voor onze toekomstige pensioenen erg sterk afhankelijk zijn van het buitenland.

Zouden alle landen in de eurozone een vergelijkbaar pensioenvermogen willen bezitten zoals wij dat in Nederland hebben, dan zal een portefeuille moeten worden opgebouwd van tussen de 25.000 en 30.000 miljard euro. Zelfs het opkoopprogramma van de ECB verbleekt hierbij. Sinds de start van het programma begin 2015 heeft deze voor 2600 miljard euro aan activa opgekocht. Het laat zich raden wat er met de rente en de dekkingsgraden gaat gebeuren indien de rest van de eurozone ook een pensioenpot zoals Nederland gaat opbouwen.

Overigens laten pensioenfondsen wel bij herhaling weten dat zij best bereid zijn om meer in eigen land te investeren, maar de bedragen waarvoor zij in ons land een bestemming zoeken zijn simpelweg veel te groot.

We constateerden reeds dat Nederland een zeer groot spaaroverschot heeft. Nu wordt de lopende rekening van Nederland sterk verstoord door de aanwezigheid van een aantal relatief grote multinationals (vooral Shell en in mindere mate Unilever). Daarmee heeft ons land een tamelijk uitzonderlijke financieel-economische structuur. De winsten van deze multinationals worden namelijk volgens internationale statistische afspraken toegewezen aan het land waar de moedermaatschappij is gevestigd. Maar ook door de fiscale stimulering van zowel hypotheekschuld als pensioenvermogen hebben particuliere huishoudens een lange balans. De hypotheekschulden zijn internationaal gezien erg hoog (ruim 600 miljard euro), maar dat geldt in nog veel grotere mate voor de gespaarde vermogens in de pensioensector.

Daarnaast maken bedrijven en particulieren financiële keuzes die dit overschot kunnen vergroten. Aangezien we in een vrij land leven, moeten we de keuzes die inwoners en bedrijven van ons land maken respecteren.

Als een particulier bijvoorbeeld graag een tweede huis in Frankrijk wil kopen zal deze persoon zijn consumptie gedurende enige tijd moeten matigen om uiteindelijk deze aankoop te kunnen doen. Daarmee draagt hij/zij bij aan het spaaroverschot: er wordt belegd in een beleggingsobject buiten ons land. Dit zijn keuzes die we hooguit met financiële prikkels zouden kunnen beïnvloeden, maar het is goed mogelijk dat de invloed daarvan uiterst beperkt is. Soms is de aankoop van een dergelijk object niet het resultaat van een rationeel besluitvormingsproces, maar wordt het vooral gevoed door emotie. Ook het aanhouden van spaarsaldi bij banken is een vrije keuze van particulieren. Vrije keuzes in een vrij land: daar iets aan veranderen, moeten we niet willen.

Ook bedrijven sparen veel en zijn voor een deel verantwoordelijk voor het nationale spaaroverschot. Maar ook hier geldt: het zijn vrije keuzes die we hooguit met financiële prikkels zouden kunnen sturen.

Het is even wennen, maar ook de overheid draagt tegenwoordig bij aan het nationale overschot. Met een overschot op de begroting wordt er flink afgelost op de staatsschuld. Daarmee ‘beroven’ we spaarders in het binnenland van de mogelijkheid om hun geld te beleggen in veilige Nederlandse staatsobligaties en dwingen we hen min of meer om hun geld in het buitenland te beleggen. Buitenlandse beleggers die veel van onze staatsschulden in bezit hebben, worden de laatste tijd in straf tempo afgelost. Met andere woorden: ook door onze zuinige overheid stroomt het geld nu naar het buitenland. Deze ‘cocktail’ van private en publieke spaarzin heeft dus in 2018 dat recordoverschot van 84 miljard euro op de lopende rekening opgeleverd.

Met ons recordoverschot hebben we ook in 2018 in Nederland weer fors bijgedragen aan de vergroting van de schuldenproblematiek in de wereld. De ironie wil dat met de afbouw van de staatsschuld de rente verder onder druk komt, wat zal leiden tot een neerwaartse druk op de rekenrente. Zo draagt onze zuinige overheid bij aan de moeilijkheden van onze pensioenfondsen. Moeilijkheden die alleen maar verder worden vergroot, omdat organisaties als het IMF, OECD en de EU vinden dat staatsschulden in het algemeen niet meer mogen bedragen dan 60 procent van het bbp van het betreffende land. Dat betekent dat veel landen hun schulden verder moeten reduceren, wat de rente nog weer meer onder druk zal zetten.

De aanwezigheid van een paar relatief grote multinationals, vrije keuzes van inwoners en bedrijven en de fiscale stimulering van lange balansen van particuliere huishoudens en – sinds kort – onze spaarzame overheid dragen alle bij aan een spaaroverschot dat zijn weerga niet kent. Internationaal gezien (gemeten per inwoner) weten – afgezien van olieland Noorwegen – alleen Singapore en af en toe Zwitserland ons te overtreffen. Om het spaaroverschot tegen te gaan zouden we multinationals kunnen verbieden, maar dat is tamelijk absurd. Ook het doorvoeren van regels waardoor inwoners en bedrijven niet meer vrij zijn om te doen wat ze willen met hun geld is een slecht idee. Dan resteert er nog één (grote) categorie om onder de loep te nemen: in hoeverre dragen onze verplichte pensioenbesparingen bij aan het nationale spaaroverschot?

De volgende afbeelding geeft een overzicht weer van de pensioengeldstromen in de tweede pijler in 2017. (De gegevens zijn ontleend aan tabel 8.4 van DNB, ‘Baten en lastenrekening pensioenfondsen’. Over 2018 zijn nog niet alle gegevens bekend. Voor zover wel bekend, zijn deze vermeld in de toelichtende tekst.)

Laten we linksonder beginnen en vervolgens met de klok meegaan.

• De pensioenuitkeringen bedroegen in 2017 zo’n 29,9 miljard euro (2018: 30,8 miljard euro). (Ter vergelijking: aan AOW werd in 2018 zo’n 37 miljard euro uitgekeerd.)

• De waarde van de gezamenlijke pensioenpot was eind 2017 zo’n 1453 miljard euro, waarvan 1250 miljard euro in het buitenland belegd (2018: 1457 miljard euro respectievelijk 1253 miljard euro).

• De pensioenpremies die werkenden in Nederland opbrengen bedroegen in 2017 zo’n 32,4 miljard euro (2018: 33,2 miljard euro). Dit zijn werkgevers- en werknemerspremies bij elkaar. Macro-economisch gezien is het onderscheid irrelevant, beide maken deel uit van de totale loonkosten.

• De pensioenpot levert uiteraard ook beleggingsopbrengsten op: 30,4 miljard euro. Als je veronderstelt dat de inkomsten net zo zijn verdeeld als de portefeuille zelf, dan komt 26,3 miljard euro binnen als inkomen via de lopende rekening, 4,1 miljard euro komt uit Nederland en loopt dus niet via de lopende rekening.

• In totaal komt er dus 62,8 miljard euro binnen, waarvan 29,9 miljard wordt uitgekeerd aan pensioenen. Het restant wordt gebruikt zoals aangegeven rechtsonder op de afbeelding. Er wordt voor 8,6 miljard aan kosten gemaakt (waarover meer in Hoofdstuk 5) en de rest wordt weer belegd (24,3 miljard euro). Je mag eveneens veronderstellen dat veruit het grootste deel (stel eveneens 86 procent) wederom in het buitenland wordt belegd, wat een forse min oplevert op de financiële rekening van 21,3 miljard euro. Het restant (3 miljard euro) wordt weer in Nederland belegd.

In de overzichten van DNB zijn de beleggingsopbrengsten als een nettobedrag opgenomen: 24,4 miljard euro, dus na bepaalde kosten voor vermogensbeheer. De kosten zoals DNB deze rapporteert zijn eveneens netto (2,6 miljard euro), exclusief deze bepaalde kosten voor vermogensbeheer. Uit andere rapportages is bekend (ook bij DNB) dat de werkelijke totale kosten inclusief alle vermogensbeheerkosten 8,6 miljard euro bedragen (volgens jaarlijks onderzoek van Lane, Clarke & Peacock). Dit is 6,0 miljard euro meer dan in de rapportage van DNB.

In de afbeelding zijn de brutobeleggingsopbrengsten opgenomen (dus voor aftrek van bepaalde kosten van 6,0 miljard euro voor vermogensbeheer), daarom zijn de totale opbrengsten 30,4 miljard euro en zijn de kosten 8,6 miljard euro.

Via pensioenpremies brengen we 32,4 miljard euro op, een bedrag dat iets groter is dan de pensioenuitkeringen. Het bedrag aan pensioenpremies is (in het recente verleden) nooit lager geweest dan de pensioenuitkeringen. Het is wrang om te constateren dat alle pensioenen gewoon ieder jaar uitbetaald hadden kunnen worden indien we een omslagstelsel zouden hebben gehad. En voor zover het zich laat inschatten, waarschijnlijk met indexering. Wel is het zo dat, omdat we vergrijzen, het bedrag aan premies binnen enkele jaren te weinig zal zijn om de uitkeringen te betalen. Ik kom daar in hoofdstuk 4 op terug.

Naast de pensioenpremies komt er ook nog een bijna even groot bedrag (30,4 miljard euro) binnen als rendement op de portefeuille. Het is een bedrag dat bijdraagt aan ons nationaal inkomen en dat op dat moment niet in de belastingheffing wordt betrokken (pensioenfondsen betalen geen vennootschapsbelasting). Het is een bedrag dat eigenlijk aan ons zicht wordt onttrokken, want het staat op geen enkel pensioenoverzicht als zijnde een binnenkomende betaling. Dit inkomen is voorbestemd om direct weer te worden belegd voor uw pensioen. Maar goed beschouwd is het wel degelijk inkomen dat we met ons allen ‘opofferen’ voor onze pensioenen. Vaak wordt beweerd dat Nederland het beste pensioenstelsel ter wereld heeft (waarover later meer), maar laten we niet vergeten dat we er ook wel een heel groot deel van ons inkomen aan opofferen: grofweg ruim twee keer het bedrag dat aan pensioenen wordt uitgekeerd (62,8 miljard euro versus 29,9 miljard euro). Deze verhouding zal door de vergrijzing afnemen, maar is in vorige jaren alleen maar groter geweest.

Het rendement op de portefeuille bedraagt zo’n 2,1 procent (30,4 miljard euro gedeeld door 1453 miljard euro) en is de laatste jaren redelijk stabiel. Toch schermen de pensioenfondsen de laatste jaren regelmatig met veel hogere rendementen in de orde van 5 tot 7 procent. Het is belangrijk om dit goed te duiden.

Het rendement van 2,1 procent is rendement dat bij de pensioenfondsen binnenkomt in de vorm van ‘cash’, bijvoorbeeld als dividend, renteopbrengsten of huurinkomsten. De buitenlandse bestanddelen van deze inkomsten lopen via de lopende rekening. Daarnaast beschouwen de pensioenfondsen waardestijgingen of waardedalingen die de waarde van de portefeuilles beïnvloeden ook als rendement. Dat is op zich terecht, maar deze waardeveranderingen lopen niet via de lopende rekening. De waardestijging van uw woning komt immers ook niet via uw inkomstenstroom tot uiting.

De ‘tragiek’ van de waardestijgingen is dat deze de laatste jaren voor een groot deel het gevolg zijn geweest van rentedalingen. De koersen van waardepapieren (bijvoorbeeld obligaties) bewegen zich immers tegengesteld aan de rente. (Een obligatie van 1000 euro met een rentecoupon van bijvoorbeeld 4 procent zal in waarde toenemen op het moment dat de rente daalt. Door de gedaalde rente zullen nieuwe obligaties namelijk een lagere rentecoupon hebben. Dit is de reden waarom de oude obligatie meer waard wordt.)

De waardestijgingen hebben de bezittingen van de fondsen omhooggestuwd, maar de gedaalde rente heeft ook de verplichtingen verhoogd. Zo kan het dan gebeuren dat het effect van de hoge rendementen op de dekkingsgraden per saldo maar zeer beperkt is en mogelijk zelfs negatief kan zijn. Nu gaan rentedalingen en waardestijgingen niet altijd hand in hand. Het kan ook zo zijn dat de koersen ondanks een dalende rente toch dalen door een gebrek aan vertrouwen in de economie en het tegenovergestelde effect is natuurlijk ook mogelijk.

Met de constatering dat de pensioenfondsen een overschot op de lopende rekening veroorzaken van ongeveer 26 miljard euro is overigens nog maar een deel van het totale overschot verklaard. Maar wel het deel waarvan we kunnen zeggen dat het niet de vrije keuze is van particulieren of bedrijven. Het is een spaarverplichting die we onszelf opleggen en die ons nota bene een grotere spaarverplichting oplegt als de rente daalt. Het is een verplichting die ons dwingt om te sparen voor de consumptie van de toekomst – een concept dat niet kan bestaan als iedereen in de wereld dat zou doen – en die een forse onderbesteding veroorzaakt in eigen land.

Uiteraard kun je betogen dat ook de keuze voor deze wijze van pensioensparen een vrije keuze is, maar dat het een bewuste keuze is lijkt mij moeilijk vol te houden. Het is een erfenis uit het verleden die lange tijd heeft voldaan aan de verwachtingen en ons daarom een gevoel heeft gegeven dat het niet anders kan. Nu ook de rest van de wereld steeds meer begint te sparen, omdat velen in de wereld zich zorgen maken over hun pensioen, is er te veel geld in omloop waarop een sticker ‘spaargeld’ is geplakt. Dit geld moet worden belegd en mag niet worden geconsumeerd en daarom is de rente gedaald naar een niveau waarop sparen niet meer loont.

Nogmaals een internationale blik

Met de opgedane inzichten in de betalingsbalans en externe vermogens- of schuldpositie van landen kijken we nogmaals naar de betekenis van kapitaaldekking en omslag in een aantal landen. Tevens zijn toegevoegd de overheidsschuld en het vruchtbaarheidscijfer (aantal kinderen per vruchtbare vrouw).

De situatie in Japan kwam al aan de orde in hoofdstuk 1. Kapitaaldekking voor pensioenen is daar aan de magere kant, de staatsschuld exceptioneel hoog, maar deze is voornamelijk in binnenlandse handen. Het grote externe vermogen wijst hier ook op en ondanks de lage kapitaaldekking heeft men per saldo grote vorderingen op het buitenland. Voorts produceren de Japanners meer dan ze zelf nodig hebben: de lopende rekening vertoont een matig overschot, men heeft geen buitenlandse financiering nodig. Japan ontvolkt en met het zeer lage vruchtbaarheidscijfer van 1,41 is het einde van die trend nog lang niet in zicht. De vergrijzing in Japan is echter al lang gaande en tot op heden heeft men geen financiering vanuit het buitenland nodig. Weinig kapitaaldekking lijkt de Japanners niet te deren. Ze kunnen zelfs interen op hun buitenlandse reserves als dat nodig zou zijn.

Bron: DNB, Worldbank, OECD, Trading Economics en Indexmundi

De VS mogen dan wel een deel van hun pensioenen hebben gebaseerd op kapitaaldekking, jaarlijks boekt het land wel – inmiddels decennialang aanhoudende – tekorten op zijn lopende rekening. Men zal de pensioenen zelf moeten betalen, tenzij men er (deels) in blijft slagen om geld uit het buitenland aan te trekken. President Trump wil dit tekort echter graag verminderen, maar juist door het overheidstekort verder te laten oplopen, trekt het land geld aan uit het buitenland, want staatsobligaties worden vaak door buitenlandse partijen gekocht. Geld dat de consumerende Amerikanen maar weer al te graag uitgeven buiten hun eigen land. De verplichtingen aan de rest van de wereld blijven ondertussen oplopen, maar het lijkt de kredietwaardigheid van de VS niet aan te tasten. Met een vruchtbaarheidscijfer van 1.87 vergrijst het land wel iets, maar door zijn bijzondere aantrekkingskracht lijkt een tekort aan arbeidskrachten onwaarschijnlijk. Men hoeft de grens maar even open te zetten en nieuwe migranten zullen toestromen. En last but not least beschikt men daarnaast over een privilege dat andere landen niet ter beschikking staat: dollars bijdrukken. Hierbij kan wel de vraag worden gesteld of dit in een veranderende wereld waarin de economische machtsverhoudingen duidelijk verschuiven richting Azië over bijvoorbeeld veertig jaar nog steeds een reële en effectieve optie is.

Om in enkele regels een goed en genuanceerd beeld te schetsen van de Chinese pensioensituatie is onmogelijk, maar de algemene indruk is dat het er niet florissant voor staat. Het land kent in vergelijking met het Westen nog steeds een hoge economische groei en dat maakt het uiteraard makkelijker om het groeiende leger aan gepensioneerden te onderhouden. Het is een generatie die de zeer moeilijke jaren van Mao’s Grote Sprong Voorwaarts heeft meegemaakt, qua ontberingen wel wat gewend is en niet snel zal klagen. Dit laatste wordt sowieso niet erg gewaardeerd in China.

Het beeld van China als een land dat op grote schaal investeert in het buitenland is op zich niet onjuist, maar relatief is het toch minder groot dan veelal wordt gedacht. Zowel het overschot op de lopende rekening als het extern vermogen (met 1350 dollar per inwoner) is tamelijk bescheiden, maar door het grote aantal inwoners van het land zijn het toch factoren van belang. Na het loslaten van de befaamde eenkindpolitiek (1979-2015) is het vruchtbaarheidscijfer weer iets opgelopen, maar de gevolgen zullen nog decennia zeer sterk voelbaar zijn. Daarbij kan bijvoorbeeld niet worden uitgesloten dat het overschot op de lopende rekening terugloopt. Een nieuwe generatie gepensioneerden die de moeilijke jaren onder Mao niet heeft meegemaakt zou zich bovendien wel eens kritischer kunnen gaan opstellen. De ernstige vergrijzing zou de opmars van China als economische macht in de nabije toekomst misschien meer kunnen gaan afremmen dan alom wordt verondersteld.

De situatie in Duitsland kwam al eerder ter sprake in dit hoofdstuk. Men spaart niet of nauwelijks via de tweede pijler, maar op een andere manier. Men heeft grote overschotten op de lopende rekening en men heeft per saldo een forse vordering op het buitenland. Men kan interen op deze reserves en dat zou ook wel eens hard nodig kunnen zijn. Met een vruchtbaarheidscijfer van 1,45 vergrijst Duitsland in ernstige mate en de bevolking zal tot 2060 waarschijnlijk met een tiende afnemen. Het heeft er dan ook alle schijn van dat de uitspraak van bondskanselier Merkel ‘Wir schaffen das’ in 2015 als welkom voor een nieuwe stroom van migranten niet alleen uit menslievendheid werd gedaan, maar ook gewoon nodig was om nieuwe arbeidskrachten aan te trekken.

Frankrijk kent nauwelijks kapitaaldekking en hanteert voornamelijk het omslagstelsel. Maar het voldoet wel aan de belangrijkste voorwaarde voor een goed werkend omslagstelsel: een stabiele bevolkingsopbouw. Dat er desalniettemin problemen zijn met de pensioenen komt vooral doordat men de pensioenleeftijd niet of te weinig aanpast aan het feit dat men gemiddeld ouder wordt, en dan gaat het alsnog mis. Aan een verhoging van de pensioenleeftijd valt uiteindelijk niet te ontkomen, want interen op extern vermogen is geen mogelijkheid. Frankrijk is al lange tijd een land met een klein tekort op de lopende rekening en een externe schuldpositie. Desalniettemin bevindt het zich door zijn stabiele bevolkingsopbouw ogenschijnlijk – ‘pensioentechnisch’ gezien – in een ideale situatie. Maar door behoudzucht en sociale onrust zal het nog een hele opgave worden om de pensioenleeftijd te verhogen.

Tot slot Denemarken, Zwitserland en Nederland. Deze landen lijken in bepaalde opzichten op elkaar waar het gaat om hun pensioenvoorziening, al zijn er uiteraard ook verschillen. Er is een grote rol weggelegd voor kapitaaldekking en alle drie hebben ze een relatief lage overheidsschuld. Daarnaast hebben deze landen al jaren een zeer groot spaaroverschot dat heeft geleid tot een aanzienlijk extern vermogen en daarmee heeft men een aanzienlijke claim neergelegd buiten het eigen land. Het gezamenlijk externe vermogen van deze drie landen is ongeveer gelijk aan dat van China, dat overigens 44 keer zo veel inwoners heeft.

Net zo goed dat u als individu kunt sparen voor uw pensioen, kunnen relatief kleine groepen individuen dat ook zoals deze drie landen aantonen. De ironie wil dat de pensioenen van de Denen, de Zwitsers en de Nederlanders deels moeten worden betaald door landen waar de pensioenvoorziening niet zo ‘goed’ is geregeld. Dat is natuurlijk niet zo vreemd, want het is onmogelijk dat iedereen hetzelfde zou doen als de Denen, de Zwitsers en de Nederlanders. De gezamenlijk zeven grootste beleggingen van onze twee grootste pensioenfondsen – ABP en Zorg en Welzijn – zijn achtereenvolgens in staatsobligaties in/van Frankrijk, Duitsland, VS, Nederland, VK, België en Italië. Behalve Duitsland, Nederland en soms België zijn dat landen waar men voortdurend financiële tekorten heeft, en waarvan wij dus verlangen dat zij naast de eigen pensioenen ook onze pensioenen gaan betalen. Verrassend is dit beeld natuurlijk niet: overschotten stromen nu eenmaal naar landen met een tekort. Duitsland voelt wellicht wat degelijker aan, maar is gezien de zeer sterke vergrijzing ook niet zorgenvrij.

Dit alles wil niet zeggen dat het in de toekomst op grote schaal mis zal gaan met de uitbetaling van onze pensioenen. De drie genoemde landen zijn met ruim 31 miljoen inwoners slechts een speldenprik op onze aardbol. Maar de voornaamste vraag is misschien ook niet zozeer of onze schuldenaars aan hun verplichtingen zullen voldoen, maar meer of wij onszelf niet in de voet schieten met onze spaarzame leefwijze.

Het algemene beeld bevestigt de theorie: de wereld kan niet sparen voor de consumptie van de toekomst. Uiteindelijk moet iemand de pensioenen betalen. In landen met het omslagstelsel moeten de inwoners van het land dat zelf doen. Landen met kapitaaldekking kunnen hun pensioenaanspraken verplaatsen naar het buitenland. Pensioenpotten zijn niets meer of minder dan een verdelingsmechanisme: wie gaat wie betalen in de toekomst. Maar als landen met kapitaaldekking verder te weinig sparen zullen ook zij hun pensioenen zelf moeten betalen en hebben ze per saldo geen claim opgebouwd in het buitenland. Dit geldt voor de VS, maar ook voor het VK en in iets mindere mate voor Canada en Australië, welke laatste drie hier niet expliciet zijn besproken. Zelfs landen met weinig kapitaaldekking, zoals Japan en Duitsland, zijn erin geslaagd om grote vorderingen op het buitenland op te bouwen waar mogelijk op ingeteerd kan worden. Uiteindelijk is het niet de opgepotte hoeveelheid geld die de welvaart in de wereld bepaalt, maar de productie die beschikbaar is.

Met het ‘zelf betalen’ van de lokale nationale pensioenen is in een wereld waarin de economieën nog steeds langs landsgrenzen zijn georganiseerd overigens weinig mis. Het belangrijkste lijkt de vraag of er genoeg mensen zijn om dat te doen. Een omslagstelsel is heel direct gevoelig voor vergrijzing, maar kapitaaldekking is dat uiteindelijk indirect ook.

In dit internationale lijstje staat ons land er helemaal niet slecht voor. Na Frankrijk en de VS zijn wij het minst vergrijzende land en met een zeer goedgevulde pensioenpot staan we er van alle landen mogelijk zelfs het beste voor. (Samen met de Denen; de Zwitsers hebben een groot vergrijzingsprobleem.)

Maar zou het niet zo kunnen zijn dat het onderhand goed genoeg is? Het verder opvoeren van onze besparingen zou wel eens averechts kunnen werken. Immers, als je van mening bent dat er te veel schulden zijn in de wereld, dan ben je impliciet ook van mening dat er te veel gespaard wordt. Bovendien kost veel sparen enorm veel koopkracht; je kunt een euro maar één keer uitgeven. Het invoeren van een compleet ander pensioenstelsel kan ertoe bijdragen dat er minder schulden worden gecreëerd, dat er meer economisch evenwicht ontstaat tussen landen en dat onze koopkracht verbetert. Om dat te bereiken zal er minder moeten worden gespaard. Dat voelt als het slopen van onze eigen pensioenen, maar dat is het niet.

Het volgende deel van dit boek begint met een hoofdstuk waarin ik een alternatief stelsel zal schetsen. Uiteindelijk zijn het allemaal keuzes, politieke keuzes. Daarna gaan we in op de rol van de pensioensector, de economische wetenschap en de politiek. Politieke keuzes dienen bewust te worden gemaakt, idealiter gebaseerd op economische logica, die – zo weten wij nu – wel degelijk bestaat. Gedachteloos voortborduren op erfenissen uit het verleden zonder je te realiseren dat je keuzes hebt, lijkt sowieso een slecht idee.

DEEL 2

‘Alleen kan je
niks, je moet het
samen doen’

Johan Cruijff

HOOFDSTUK 4.

Over een logisch alternatief pensioenstelsel ‘PensioenPlus’ en een geweldige kers op de taart

Het is natuurlijk ontzettend goed nieuws dat we met zijn allen vergrijzen. We leven langer en kunnen er langer van genieten. Gelukkig neemt ook het aantal gezonde jaren toe en in de geneeskunde wordt hard gewerkt aan verlenging hiervan. Het is wel jammer dat het moment waarop onze haardos van kleur verschiet niet meebeweegt, waardoor we een relatief langere tijd van ons leven met een grijze kuif door het leven gaan. Maar wat had u dan gewild? Korter leven? Dat lijkt me toch niet. Het probleem zit natuurlijk niet in het feit dat we ouder worden, maar dat we relatief gezien steeds eerder met pensioen zijn gegaan en onvoldoende nakomelingen hebben.

Toen de AOW in 1957 door het kabinet Drees werd ingevoerd was de gemiddelde resterende levensverwachting van een 65-jarige nog 14,5 jaar. Dat is inmiddels opgelopen tot iets meer dan twintig jaar, ruim vijfenhalf jaar meer. In 1957 genoot de gemiddelde gepensioneerde nog 18,2 procent van zijn leven van het pensioen. Met een inmiddels aangepaste pensioenleeftijd van 66 jaar en 4 maanden ligt dat nu op 22,1 procent. En als in 2024 de AOW-leeftijd volgens het pensioenakkoord is gestegen naar 67 jaar, zal dat 21,7 procent zijn.

Had Drees de AOW-leeftijd destijds gekoppeld aan de 18,2 procent van destijds, dan hadden we nu pas met 69,5 jaar met pensioen gekund. Met het gezag dat Drees had was die verhoging destijds vast geen probleem geweest en waren we er nu aan gewend. Zo is het niet gegaan, maar duidelijk is wel dat aan een verdere verhoging van de pensioenleeftijd niet valt te ontkomen.

(Om verwarring te voorkomen: de gemiddelde sterfteleeftijd van iemand die de pensioenleeftijd haalt, ligt vanzelfsprekend hoger dan de gemiddelde sterfteleeftijd van ons allemaal. Dit komt omdat er ook mensen overlijden voor de pensioengerechtigde leeftijd, die het gemiddelde naar beneden halen. In 1957 was de gemiddelde levensverwachting 73 jaar, in 2019 bijna 82 jaar.)

We mogen het pensioenstelsel in Nederland dan wel heel ingewikkeld hebben gemaakt, dat neemt niet weg dat het pensioenvraagstuk in de kern heel simpel is. De werkende generatie moet zorgen voor hen die vanwege hun leeftijd niet meer werken, de gepensioneerden. Deze hebben een vorm van aanspraak nodig om een pensioenuitkering te kunnen opeisen. De vraag is: hoe organiseer je dat gepensioneerden deze aanspraak opbouwen? In het kapitaaldekkingsstelsel gebeurt dat door te sparen. In een omslagsysteem gebeurt dat door een fictieve claim op te bouwen, zoals we kennen van onze AOW.

In de voorgaande hoofdstukken hebben we gezien dat het kapitaaldekkingsstelsel momenteel vereist dat de pensioenen van miljoenen Nederlanders niet kunnen worden geïndexeerd en mogelijk binnenkort zelfs moeten worden gekort. Tevens hebben we in het pensioengeldstromenoverzicht op pagina 113 kunnen zien dat de pensioenen nog steeds betaald kunnen worden uit de premies die in hetzelfde jaar worden geïnd. Dat betekent dat we per direct zouden kunnen overschakelen naar een omslagstelsel zonder dat er gekort hoeft te worden. Echter, binnen enkele jaren zullen we aanlopen tegen de achilleshiel van het omslagstelsel: vergrijzing. Nu is vergrijzing, zoals al benoemd, heel goed nieuws. Het probleem zit hem in de ‘oververgrijzing’. Het aantal mensen dat vergrijst is simpelweg te groot, omdat al deze vergrijzende mensen hebben ‘vergeten’ om voldoende nakomelingen ter wereld te brengen. Een belangrijk element in het alternatief pensioenstelsel dat ik in dit hoofdstuk zal schetsen, is dan ook het vaststellen van een maatstaf voor deze ‘oververgrijzing’.

Het hierna door mij gepresenteerde stelsel is een alternatief voor de tweede pijler van ons pensioenstelsel: ‘PensioenPlus’. In dit stelsel, dat is gebaseerd op omslag, wordt een fictieve claim opgebouwd. De oververgrijzing wordt opgevangen door een beroep te doen op de bestaande pensioenvermogens van de pensioenfondsen (hierna te noemen: de (nationale) pensioenpot). Uiteindelijk bestaat deze nationale pensioenpot en kan er dus gebruik van worden gemaakt. Het is goed om te bedenken dat ook een omslagstelsel niet zaligmakend is. Allerminst: het onderhouden van gepensioneerden kost nu eenmaal geld. En ja, de pensioengerechtigde leeftijd gaat ook in dit stelsel omhoog.

Een belangrijke vraag die opkomt als je pensioen moet opbouwen is: hoeveel geld heb je ervoor over? Het is een fantastisch dilemma: als je werkt ben je geneigd om niet al te veel te willen betalen, maar dat betekent ook dat je later ook niet al te veel pensioen ontvangt. En betaal je veel premie, dan ontvang je later een goed pensioen. Een belangrijke voorwaarde is dat dit wel als een dilemma moet voelen. Het stelsel moet stabiel zijn door de jaren heen en je moet als jongere de overtuiging hebben dat jij later hetzelfde pensioen krijgt als waarvoor je nu premie betaalt. Een stabiel en transparant stelsel waarbij ieder jaar dezelfde premie moet worden betaald en waarbij de aanspraken welvaartsvast zijn, zal daarbij enorm helpen. Het zal het vertrouwen en het draagvlak van het stelsel vergroten.

Conform de eisen aan een goed pensioenstelsel zoals geformuleerd in hoofdstuk 1, willen we voorts nog dat een pensioenstelsel bijdraagt aan de groei op macroniveau. Een belangrijk element is dan ook dat de nationale pensioenpot niet verder moet groeien. Er zijn tenslotte al te veel schulden in de wereld, ons spaaroverschot is al veel te groot en we moeten streven naar meer economisch evenwicht. Dit betekent dat we in Nederland in één klap heel veel geld overhouden. Uit het pensioengeldstromenoverzicht volgt dan dat we 24,3 miljard euro niet meer hoeven te beleggen. Met dit geld zullen we iets anders moeten doen. De kosten voor het beheren van de nationale pensioenpot verdwijnen uiteraard niet, maar zullen in het hieronder geschetste scenario wel geleidelijk iets kunnen dalen. Daarover later meer; nu eerst een beschrijving van het stelsel PensioenPlus.

PensioenPlus

In een omslagstelsel hoeft geen geld te worden belegd. De pensioenpremies worden op hetzelfde moment gebruikt als pensioenuitkeringen aan gepensioneerden. In dit stelsel worden rechten opgebouwd boven op de AOW.

PensioenPlus komt in de plaats van de huidige tweede pijler bedrijfspensioenen. Iedereen, dat wil zeggen iedere belastingplichtige voor de inkomstenbelasting, doet verplicht mee. Hiermee wordt de deelnamegraad 100 procent en bouwt iedereen een aanvullend pensioen op, althans voor zover het inkomen boven een bepaalde drempel komt. De aanvullende pensioenen worden dus centraal geregeld en kunnen verdwijnen uit de cao’s.

Door de koppeling aan het belastbaar inkomen zal ook de vervangingsgraad hoog zijn. Iedereen bouwt zijn eigen individuele aanspraak op. De aanspraken zullen verschillen in hoogte, net zoals nu het geval is. Voor veel mensen zal er dan ook weinig veranderen.

Hoe ziet dit stelsel eruit?

1. Er wordt in beginsel uitgegaan van een vaste verhouding tussen de jaren waarin men werkt en pensioenpremie betaalt en de jaren waarin men van het pensioen geniet. Deze verhouding wordt voor lange tijd vastgelegd. Dit zou bijvoorbeeld kunnen zijn 2,8 jaar werken en 1 jaar pensioen. Uiteraard zijn ook andere verhoudingen mogelijk, maar vooralsnog zal ik deze verhouding hanteren als voorbeeld. (De verhouding 2,8 is voorlopig nog niet bereikt en daarom kan de pensioenleeftijd nog een aantal jaren op het huidige niveau blijven. Daarnaast brengt de verhouding 2,8 een alleszins redelijke pensioenpremie met zich mee.)

2. Er wordt van uitgegaan dat men tijdens de jaren dat men werkt pensioenaanspraken kan opbouwen tot maximaal 70 procent van het gemiddelde loon indien alle jaren premie betaald wordt. Dit ligt in de orde van grootte van wat de meeste mensen ook in het huidige systeem opbouwen. Nu ligt voor veel mensen dat maximum op 75 procent. Maar omdat veel mensen wel een paar jaar pensioenopbouw missen zullen de verschillen in de praktijk klein zijn.

3. De jaarlijkse premie bedraagt 70 procent gedeeld door de verhouding zoals beschreven onder 1: 70% gedeeld door 2,80 is 25,0%. De gedachte is dat men 2,8 jaar werkt voor ieder jaar dat men met pensioen gaat. Je betaalt dus 2,8 x 25% = 70%, zodat je deze 70 procent in ieder pensioenjaar kunt ontvangen. De 25 procent is een premiehoogte die redelijk vergelijkbaar is met de premies die nu door veel pensioenfondsen in rekening worden gebracht, al zijn er vrij grote verschillen. Het grootste pensioenfonds ABP hanteert voor 2019 een premie van 24,9 procent. Het op één na grootste fonds, Zorg en Welzijn, hanteert 23,5 procent (zowel in 2018 als 2019). Bij de uitwerking van het pensioenakkoord zou wel eens kunnen blijken dat de pensioenpremies zullen moeten stijgen. De premie van 25 procent voor PensioenPlus blijft tot in lengte van jaren gelijk.

4. De premie wordt, net als in het huidige stelsel, berekend over dat deel van het inkomen boven de AOW-franchise tot een maximum van 107.593 euro (het wettelijk maximum in 2019), het pensioenplichtig inkomen. Beide bedragen zullen in de toekomst worden geïndexeerd, net zoals dat nu ook gebeurt. Zo ontstaat op nationaal niveau een ‘totaal pensioenplichtig inkomen’ (tpi). Een premiebetaler draagt dus ieder jaar haar of zijn deel bij aan het tpi. Zo wordt in de loop van jaren een fictieve aanspraak opgebouwd op het tpi in de toekomst, wanneer je zelf met pensioen bent. Omdat de opbouw niet wezenlijk verschilt van de huidige methodiek kunnen aanspraken worden opgebouwd die ongeveer net zo hoog zijn als in het huidige systeem. Deze fictieve aanspraak is een persoonlijke aanspraak – of zo u wilt een persoonlijk ‘potje’. Net als nu blijft de pensioenpremie aftrekbaar voor de inkomstenbelasting en is de pensioenuitkering belastbaar voor de inkomstenbelasting.

5. De pensioenuitkeringen zullen worden betaald uit de premies die worden geheven over het tpi. Op het moment dat iemand met pensioen gaat, maakt deze persoon aanspraak (zoals opgebouwd tijdens de werkzame jaren) op zijn of haar deel van het tpi dat in dat jaar in Nederland wordt verdiend. Dit maakt het pensioen welvaartsvast. Daalt het tpi, dan daalt ook het pensioen; stijgt het tpi, dan stijgt ook de pensioenuitkering.

6. De pensioengerechtigde leeftijd (die ieder jaar opnieuw wordt vastgesteld) is die leeftijd waarbij de verhouding in aantallen tussen de klasse vanaf 23 jaar tot de pensioenleeftijd (de ‘beroepsbevolking’) en de klasse boven de pensioenleeftijd (de ‘gepensioneerden’) op 2,8:1 ligt, met als maximum de leeftijd zoals wordt berekend onder punt 7.

7. De maximum pensioengerechtigde leeftijd wordt ieder jaar opnieuw bepaald aan de hand van de actuele gemiddelde sterfteleeftijd (ags) waarbij de actuele verhouding tussen gewerkte jaren en pensioenjaren daadwerkelijk 2,8:1 zal zijn. Daarbij wordt rekening gehouden met het gegeven dat men voor het eerst premie betaalt op de leeftijd van 23 jaar. Voorbeeld: bij een ags van 82 jaar en een verhouding beroepsbevolking/gepensioneerden van 2,8:1 is de pensioenleeftijd: (82-23) x (2,8/(2,8+1)) + 23 = 66,47 jaar. Men werkt dus 43,47 jaar en ontvangt 15,53 jaar pensioen. Mocht de ags in 2040 zijn gestegen naar 86 jaar, dan is de pensioengerechtigde leeftijd in dat jaar (86 – 23) x (2,8/(2,8+1)) + 23 = 69,42 jaar. Men werkt 46,42 jaar en is 16,58 jaar met pensioen. Deze maximumregel zorgt ervoor dat ieder extra levensjaar wordt verdeeld tussen werken en pensioen in de vaste verhouding 2,8:1. In maanden: 9 maanden langer werken en 3 maanden pensioen. In de praktijk zullen mensen langer met pensioen zijn, omdat zij die overlijden voor hun pensioen niet meetellen, zoals eerder beschreven.

8. Zodra de verhouding beroepsbevolking/gepensioneerden onder de 2,8:1 daalt, wordt de nationale pensioenpot aangesproken om de pensioenen op het gewenste peil te houden. Dit gebeurt op het moment dat de pensioengerechtigde leeftijd volgens de berekening onder punt 6 het maximum onder punt 7 overschrijdt. Dit is het punt waarop de vergrijzing ‘echt’ toeslaat, en dit is dan ook de maatstaf voor ‘oververgrijzing’. Er zullen dan te weinig mensen in de beroepsbevolking zijn om de totaal benodigde premies op te brengen om de pensioenuitkeringen te betalen. Op dat moment zullen de premies naar rato worden aangevuld vanuit de nationale pensioenpot. Voorbeeld: in het jaar 2043 daalt de verhouding naar 2,50. Dan komen we (2,8-2,5)/2,8 = 10,7% tekort aan premies om alle pensioenen te betalen. Om de hoogte van dit bedrag te kunnen inschatten, wordt verondersteld dat het tpi ieder jaar met nominaal 3,5 procent groeit. Het totaal aan te betalen pensioenuitkeringen in 2043 is dan gegroeid naar een bedrag van 76,8 miljard euro. Met de premies die in dat jaar worden opgebracht, kan slechts 89,3 procent (100% – 10,7%) van de pensioenuitkeringen worden betaald. Het restant (10,7 procent, zijnde 9,1 miljard euro) wordt aangevuld uit de nationale pensioenpot.

9. Het stelsel staat of valt met verplichte deelname. Alle pensioenfondsen doen mee en dienen hun totale bezittingen over te dragen aan een nieuw te vormen nationaal fonds dat de nationale pensioenpot zal gaan beheren. Een individueel bedrijf of een bedrijfstak kan geen omslagstelsel invoeren, daarvoor is de toekomst van een bedrijf of individuele sector te onzeker. Dit fonds zal qua governance los komen te staan van de regering en zal worden beheerd door ‘wijze mensen uit de polder’. Zo wordt voorkomen dat de overheid (lees: de regering) een greep in de kas kan doen als het conjunctureel even tegenzit. De governance zou kunnen worden vastgelegd in de grondwet. Mogelijk is het raadzaam om het beheer aan enkele van de reeds bestaande grote fondsen over te laten en veel kleine fondsen te laten opgaan in deze grotere fondsen.

10. In beginsel doet iedere belastingplichtige mee. Hiermee wordt bereikt dat ook zzp’ers pensioen opbouwen. Het is goed voor de betrokkenen op microniveau, maar ook voor ons allen op macroniveau. Tevens wordt voorkomen dat het tpi in de toekomst kan worden uitgehold door te weinig deelname. De basis voor de premieberekening is inkomen uit arbeid (dat is nu ook al het geval) en – dat is nieuw – winst uit onderneming (het begrip zoals we dat kennen in de inkomstenbelasting).

11. In juridische zin zal er een uitruil van rechten plaatsvinden. De oude rechten zullen worden ingewisseld voor een fictieve persoonlijke claim die welvaartsvast is. Daarmee vallen de pensioenvermogens van de pensioenfondsen vrij. Ook zijn overgangsregelingen mogelijk die dit op een andere wijze regelen. Je zou de aanspraken zoals overeengekomen in het ‘oude’ stelsel zelfs per jaar kunnen afbouwen en de aanspraken in het nieuwe per jaar opbouwen. In één klap omzetten lijkt overigens voor veruit de meeste mensen het voordeligst en administratief het eenvoudigste. Het nieuwe stelsel is welvaartsvast waar het oude meestal niet verder reikt dan indexering voor inflatie. En zelfs dat laatste is voor miljoenen pensioenen al jaren niet meer aan de orde.

De grote vraag die onmiddellijk opkomt is: hoe snel zal de nationale pensioenpot leeglopen als gevolg van de aanvullingen die moeten worden gedaan in de jaren waarin de verhouding beroepsbevolking/gepensioneerden kleiner is dan 2,8?

Voor het antwoord op deze vraag heb ik gebruikgemaakt van de jongste prognoses van het CBS (van december 2018) over de ontwikkeling van de bevolking in Nederland over de periode 2018-2060. Het hiervoor ontwikkelde rekenmodel is eenvoudig van opzet en is bedoeld om een indicatie over de orde van grootte te krijgen.

De uitkomsten van de berekeningen laten zien dat we de vergrijzingsgolf met het grootste gemak kunnen betalen.

• Bij een verhouding van 2,8:1 (resulterend in de pensioenpremie van 25,0 procent zoals genoemd in het voorbeeld), een ingangsleeftijd waarop meegedaan moet worden van 23 jaar, bij een groei van de ags van 2 maanden per jaar (resulterend in een ags in 2060 van 89,0 jaar) en een gemiddelde groei van het tpi van nominaal 3,5 procent per jaar zal de nationale pot moeten worden aangesproken voor een totaal bedrag dat ligt in de orde van grootte van 115 miljard euro (tot het jaar 2060).

• Bij een groei van 4,0 procent van het tpi zal de aanspraak zo’n 130 miljard euro zijn en bij een groei van 3,0 procent ongeveer 100 miljard.

• In dit scenario daalt de verhouding beroepsbevolking/gepensioneerden in het jaar 2032 voor het eerst onder de 2,8. In dat jaar wordt de pensioenleeftijd voor het eerst begrensd door de maximumgrens van punt 7; deze leeftijd is dan 68 jaar en 2 maanden.

• In dit scenario zal de pensioenleeftijd tot en met 2025 66 jaar en 4 maanden zijn, een gegeven dat de FNV zal aanspreken. Pas vanaf 2026 stijgt deze naar 67 en 2 maanden in 2028.

• In de jaren 2042 en 2043 bereikt de verhouding beroepsbevolking/gepensioneerden een ‘dieptepunt’ van 2,5 (bij een pensioenleeftijd van 69 jaar en 5 maanden). In de jaren vlak voor en na 2042 moet er jaarlijks zo’n 9 miljard euro worden aangevuld uit de nationale pot (bij een groei van 3,5 procent).

• In 2053 herstelt de verhouding van 2,8 zich en hoeft de pensioenleeftijd niet meer mee te stijgen met de maximum pensioenleeftijd, welke op dat moment 70 jaar en 9 maanden is. De premies zijn voldoende om de pensioenuitkeringen te betalen en er hoeft geen aanspraak meer te worden gedaan op de nationale pensioenpot. We zijn dan inmiddels 34 jaar verder in de tijd en de gemiddelde sterfteleeftijd is dan gestegen naar 88 jaar.

Het resultaat ligt in zekere zin in lijn met de redenering van Sinn (2000) zoals beschreven in hoofdstuk 2. Volgens hem hoeft er alleen maar gespaard te worden voor pensioenen om een tekort aan arbeidskrachten op te vangen dat het gevolg is van een bepaalde generatie die te weinig nakomelingen voortbrengt, met andere woorden: voor de oververgrijzing. Meer is niet nodig, de rest kan worden opgebracht via omslag. Hij wilde de Duitsers ertoe aanzetten om hiervoor te gaan sparen. Het cruciale verschil met ons land is dat wij al een berg aan pensioenspaargeld hebben. Wij kunnen daarom de omgekeerde weg bewandelen en dat is eigenlijk wat er gebeurt met PensioenPlus. We gaan van kapitaaldekking naar omslag en reserveren een ‘klein spaarpotje’ (100 tot 130 miljard euro) om de oververgrijzing op te vangen. De rest van de nationale pensioenpot wordt bewaard als een ‘vrije’ reserve, maar wordt wel ‘bevroren’ op het huidige niveau.

Uiteraard blijven we dan nog wel met de gedachte zitten dat wanneer de hele wereld op deze manier met een onbalans in de bevolkingsopbouw zou omgaan, er mogelijk nog steeds te veel wordt gespaard met alle gevolgen van dien voor de rente. Maar wat we hier ook van vinden, in wezen is het irrelevant geworden. We hebben onze nationale pensioenpot nu eenmaal en we zullen er iets mee moeten. Niet laten toenemen lijkt onder de huidige omstandigheden de beste oplossing en een alleszins aanvaardbaar compromis.

Het verschil tussen de ontwikkeling van de pensioenleeftijd in PensioenPlus en de AOW-leeftijd zoals overeengekomen in het pensioenakkoord is vrij klein. In PensioenPlus stijgt deze leeftijd pas in 2026, maar wel iets sneller dan in het pensioenakkoord. De kosten zullen dan, afgezien van de beginjaren, ook niet heel veel verschillen van jaar tot jaar.

AOW kost de samenleving natuurlijk geld, maar het aandeel van de AOW-uitgaven als percentage van het bbp is in de periode 1985-2018 zelfs gedaald van 5,4 naar 5,0 procent. En dat terwijl het aantal AOW’ers is toegenomen van 1,7 naar 3,0 miljoen (een groei van 1,7 procent per jaar) met slechts een stijging van de AOW-leeftijd van één jaar. Het aantal AOW’ers zal de komende jaren stijgen met gemiddeld 1 procent per jaar. Als ons reëel bbp dan ook met 1 procent (of meer) toeneemt, zal het aandeel van de AOW niet toenemen. Indien de AOW-uitkeringen vervolgens ‘slechts’ worden verhoogd met de prijsstijging van het bbp dan blijft de nominale uitgavengroei gelijk. De voorgaande redenering (een stabiel aandeel als percentage van het bbp) gaat alleen niet op als de reële groei – dat wil zeggen ‘echte’ groei, dus zonder inflatie – lager is dan 1 procent, maar dit laatste gebeurt gelukkig vrij zelden. Het is typerend voor de conservatieve en calvinistische kijk op financiën dat onze beleidsmakers hier voortdurend pessimistisch over zijn. Uit het pensioenakkoord kwam naar voren dat het effect van langer blijven werken zorgt voor een structurele meevaller van 4 miljard euro, welk bedrag kan worden gebruikt om de later ingaande en tragere stijging van de AOW-leeftijd te financieren.

Na dit korte AOW-intermezzo terug naar PensioenPlus. Van belang is nog om op te merken dat de premies die over het tpi worden geheven, worden verondersteld genoeg te zijn om alle pensioenen te betalen waar op dit moment recht op is zolang de verhouding beroepsbevolking/gepensioneerden 2,8 (of hoger) is. Dat zou op dit moment geen probleem moeten zijn gezien de conclusies die we konden trekken uit de bedragen genoemd in Afbeelding 3.5.

In het rekenmodel is de tpi geschat op een bedrag in de orde van grootte van 130 miljard euro. Dit is gebaseerd op een schatting van de gemiddelde premiehoogte op dit moment van ongeveer 25 procent. Deze 25 procent levert een bedrag op van ongeveer 33 miljard euro. Omdat volgens punt 4 de premie in PensioenPlus over hetzelfde inkomen wordt berekend, kan zo worden berekend dat de tpi vier keer (1 gedeeld door 25 procent) de premieontvangsten bedraagt.

Daar komt nog bij dat de groep premiebetalers wordt vergroot van ‘de meeste’ werknemers (in de huidige situatie) naar alle belastingplichtigen (bij PensioenPlus). Het zou de premieopbrengsten wel eens kunnen vergroten met naar schatting 15 tot 20 procent. Dat zou zelfs voldoende kunnen zijn om de achtergebleven indexeringen (grotendeels) in te halen. Dit zijn ‘luxeproblemen’ en vatbaar voor politieke discussies, maar dat het tpi bij aanvang voldoende groot zal zijn lijkt welhaast zeker. Voor de goede orde: er zullen alleen pensioenen worden betaald indien en voor zover in het verleden pensioenrechten zijn opgebouwd en zoals nu geadministreerd door de pensioenfondsen.

Daar waar in de bovenstaande grafiek de lijn Pensioenleeftijd PensioenPlus de lijn van de Maximale pensioenleeftijd PensioenPlus raakt, wordt er ‘afgetopt’, en wordt er geld onttrokken aan de pensioenpot (zie de grafiek op pagina 144).

Daar in de grafiek op pagina 144 waar de lijn ‘Verhouding beroepsbevolking : gepensioneerden’ onder de lijn ‘Verhouding gewerkte jaren : jaren pensioen’ ligt, wordt er geld onttrokken aan de pensioenpot. Hier is sprake van oververgrijzing.

Net als in de huidige situatie waarbij pensioenfondsen het mogelijk maken om te kiezen om vroeger of later met pensioen te gaan, kan dat bij PensioenPlus ook. Het is slechts een kwestie van – binnen zekere grenzen – schuiven met pensioenaanspraken in de tijd.

Een ‘eureka’-oplossing voor zware beroepen biedt PensioenPlus ook niet. Wel zou overwogen kunnen worden om de grens waarop men de eerste pensioenpremie inlegt geheel los te laten. Mensen met een zwaar beroep gaan nu eenmaal eerder aan het werk dan mensen die eerst een hbo- of universitaire opleiding volgen. Vervolgens zou de opbouw wel gemaximeerd kunnen worden tot 70 procent. Iemand die op zijn 18de begint zal dan ook vijf jaar eerder dit maximum hebben bereikt dan iemand die op zijn 23ste begint. En waarom zouden we iemand die zo vroeg met een zwaar beroep begint niet eerder zijn pensioen gunnen? Cijfers wijzen uit dat ‘zware beroepers’ gemiddeld genomen ook eerder komen te overlijden. De veronderstelling is dat iemand die eerder begint met het betalen van pensioenpremies een zwaar beroep heeft. Dat zal lang niet altijd kloppen, maar het aantal uitzonderingen zal waarschijnlijk zo gering zijn dat dit budgettair geen probleem zal opleveren.

Twee heikele kwesties zijn de verplichte deelname en de uitruil van rechten zoals omschreven in de punten 9, 10 en 11.

Om met het eerste te beginnen: de verplichte deelname. De verplichte deelname zou als een niet-liberale maatregel kunnen worden gezien en mogelijk zelfs als een inbreuk op de contractvrijheid van werknemers en werkgevers. Maar op de vraag of iemand een goed pensioen wil zullen weinigen ‘nee’ antwoorden. Dat daarvoor offers zullen moeten worden gebracht zal vervolgens ook iedereen nog wel begrijpen. Het klassieke liberalisme zal vervolgens zeggen: regel het dan maar zelf. In Nederland hebben werknemers en werkgevers deze handschoen met verve opgepakt en uitgebouwd tot een stelsel dat zichzelf nu in de staart bijt. Als de hele wereld hetzelfde zou doen, kan het niet bestaan, want het ‘laissez faire’ werkt niet. Het neoliberalisme benadert de zaken anders: middels overheidsingrijpen wordt er een omgeving geschapen waarin de markt zijn werk wel goed kan doen. Als het ‘laissez faire’ zijn werk niet goed doet, grijpen we in. En aangezien iedereen wel graag een goed pensioen wil, moet een mechanisme worden geschapen dat logisch is en aan deze wensen tegemoet kan komen: een omslagstelsel voor pensioenen in de tweede pijler. Ook hier werkt de markt wel degelijk, want niets voor niets. Wie weinig pensioenpremie bijdraagt krijgt te zijner tijd ook weinig pensioen. En wie veel premies betaalt ontvangt een hoog pensioen. Hoe liberaal wil je het hebben? De vereiste dat iedereen mee moet doen, wordt vooral ingegeven door de wens dat we op de lange termijn een stabiel en betaalbaar stelsel willen waar iedereen blijvend op kan vertrouwen. Solidariteit – verplichte deelname – is een belangrijk kenmerk van het stelsel, evenals weloverwogen eigenbelang. Maar het is allerminst ‘niet-liberaal’ te noemen en als we daar in een democratie voor kiezen, dan is daar niets mis mee.

En dan de uitruil van rechten. Als we ons pensioenstelsel zo willen hervormen dat dit voor iedereen betere resultaten met zich meebrengt, dan moeten we dat juridisch mogelijk maken; daar hebben we een wetgever voor. De propositie van PensioenPlus moet dus dermate aantrekkelijk zijn dat je als het ware een dief van je eigen portemonnee moet zijn om niet akkoord te gaan met deze uitruil.

Hier is een kleine toelichting op zijn plaats. Groei van de economie betekent in de context van PensioenPlus het percentage waarmee ons tpi groeit. Deze nominale groei is gelijk aan de inflatie plus de reële groei. Deze laatste wordt ook wel de echte groei van de economie genoemd. Want een nominale groei van 8 procent is leuk, maar als de inflatie ook 8 procent is schieten we er niets mee op. PensioenPlus voorziet in een welvaartsvast pensioen voor iedereen, dat wil zeggen indexering (voor inflatie) plus reële groei. De meeste pensioenregelingen bieden maximaal een pensioen met indexering. PensioenPlus lijkt dus altijd beter, maar dat hoeft niet. Er kunnen zich omstandigheden voordoen waarbij bijvoorbeeld de nominale economie gelijk blijft (0 procent ‘groei’) bij een inflatie van 3 procent, waardoor er per saldo een daling van de reële economie van 3 procent resteert. Uw welvaartsvaste pensioen onder PensioenPlus blijft gelijk, maar had u een pensioen gehad bij een pensioenfonds met een voldoende hoge dekkingsgraad, dan was uw pensioen gewoon geïndexeerd met 3 procent. In de praktijk blijken deze omstandigheden tamelijk uitzonderlijk. Maar toch, indien men weinig vertrouwen heeft in de economische ontwikkeling van ons land en is aangesloten bij een pensioenfonds met een hoge dekkingsgraad, dan zou men in theorie wel eens minder overtuigd kunnen zijn van de PensioenPlus-propositie en zich juridisch verzetten tegen de uitruil. Om ook deze sceptici over de streep te trekken, zouden we onder alle omstandigheden de indexering van pensioenen voor bijvoorbeeld de eerste tien jaren kunnen garanderen. Het zal mogelijk nooit voorkomen en de pensioenpotten zijn vol genoeg. Maar wellicht is dit niet nodig, want naast PensioenPlus is er voor iedereen nog een geweldige ‘kers op de taart’, waarover zo dadelijk meer.

PensioenPlus legt feitelijk de bijl aan de wortel van de pensioenfondsen. De kans dat individuele fondsen zich daarom zullen verzetten is daarmee heel reëel. Je mag er echter toch op vertrouwen dat dit soort verzet in een goed functionerend democratisch bestel waarin voldoende draagvlak bestaat voor een nieuw stelsel uiteindelijk geen rol mag spelen. Pensioen gaat over premies en uitkeringen aan individuen en niet over het in stand houden van organisaties. Niemand zal openlijk toegeven het hiermee oneens te zijn, al is de praktijk vaak weerbarstig.

De conclusie is dat de totale aanspraak die zal worden gedaan op de nationale pensioenpot (nu zo’n 1500 miljard euro groot) tot het jaar 2060 tamelijk beperkt en beheersbaar lijkt te zijn. Bij alle doorgerekende scenario’s blijft de pensioenpot op de langere termijn grotendeels in stand. Hierbij is geen rekening gehouden met waardeschommelingen, want die zijn niet te voorspellen. Aangezien het nationaal inkomen waarschijnlijk wel zal groeien en de pensioenpot niet, zal de relatieve betekenis ervan afnemen. De pensioenpot bedraagt nu zo’n 200 procent van ons nationaal inkomen. Bij een groei van 3,5 procent zal de relatieve waarde van de pensioenpot in 2060 zijn gedaald tot zo’n 50 procent.

In 2060 laten we een pensioenpot na aan een (nieuwe) generatie die zelf niet heeft bijgedragen aan de totstandkoming ervan. Het lijkt zelfs waarschijnlijk dat er tot ver in de tweede helft van deze eeuw en mogelijk zelfs tot in de 22ste eeuw een pensioenpot zal bestaan. Hieruit kunnen aanvullingen worden gedaan om de pensioenen op peil te houden en een mogelijk nieuwe vergrijzingsgolf op te vangen.

Het staat buiten kijf dat een simpel en transparant pensioenstelsel dat iedereen begrijpt, zal helpen bij de acceptatie ervan. Het hierboven beschreven stelsel lijkt bij eerste lezing wellicht ingewikkeld. (In dat geval raad ik u aan het te herlezen of er een nachtje over te slapen en het te vergelijken met het SER-advies inzake het pensioenakkoord.) Het is echt veel simpeler dan het huidige kapitaaldekkingsstelsel met zijn doorsneepremie, dekkingsgraden, rekenrente, jong-en-ouddiscussie en onzekere beleggingsresultaten. Daar waar het kapitaaldekkingsstelsel altijd met de grote onbekende variabele ‘de rente’ moet werken, speelt deze voor de PensioenPlus geen enkele rol.

De kers op de taart

In het begin van dit hoofdstuk merkte ik op dat de nationale pensioenpot vooral niet moet groeien en dat we daarmee veel geld ‘overhouden’. Dat levert de kers op de taart op: het rendement op de nationale pensioenpot valt vrij om op een andere wijze te besteden. Uit het pensioengeldstromenoverzicht op pagina 113 kunnen we aflezen dat er een bedrag vrijvalt van jaarlijks ruim 24 miljard euro, dat mogelijk hoger kan uitvallen doordat de kosten van het beheer misschien wat lager zullen zijn als alle bezittingen van de ruim 200 pensioenfondsen door één of enkele fondsen worden beheerd.

Het bedrag zal zo ingezet moeten worden dat het bijdraagt aan een herstel van macro-economisch evenwicht. Mijn voorstel is simpel: eerlijk delen over alle inwoners. Het levert een netto inkomensstijging per inwoner op van ruim 24 miljard euro gedeeld door 17,2 miljoen is 1440 euro per jaar oftewel 120 euro per maand. Het traditionele gezin met twee kinderen zal er bijna 6000 euro netto per jaar op vooruitgaan. Het is een bedrag waarbij de jaarlijkse koopkrachtplaatjes totaal verbleken, want daar gaat het meestal over hooguit enkele tientjes per maand.

Wellicht zal uw reactie zijn dat het onterecht is dat we de vruchten van de nationale pot ook gaan delen met hen die geen bijdrage hebben geleverd aan de opbouw van deze pot. Maar zo simpel ligt het niet. Allereerst moet worden opgemerkt dat de pensioenrechten van allen die wel hebben bijgedragen aan deze opbouw zijn ingeruild zoals hierboven beschreven en dat hun (toekomstige) pensioenen gewoon worden betaald zoals afgesproken. Zij behouden hun rechten en komen dus niets tekort.

We dienen voorts te beseffen dat we de nationale pensioenpot eigenlijk helemaal niet nodig hebben, afgezien van de aanvullingen in de jaren waarin de premies niet voldoende zijn om pensioenuitkeringen te betalen. Doordat we de pensioenpot wel hebben opgebouwd hebben we onszelf jarenlang tekortgedaan. Het pensioengeldstromenoverzicht brengt deze overbesparingen duidelijk in beeld. Met deze overbesparingen die al jarenlang bestaan, hebben we feitelijk alle Nederlanders tekortgedaan, ook hen die ogenschijnlijk niets hebben bijgedragen. Pensioenpremies zijn fiscaal aftrekbaar geweest, de inkomsten van de pensioenfondsen zijn altijd onbelast ontvangen en hebben zo de algemene belastingopbrengsten gedrukt, welke we impliciet wel weer met ons allen hebben betaald. Daarnaast is er door de overbesparingen het negatieve effect geweest van de onderbesteding, iets waarvan ook iedereen schade heeft ondervonden. Tegen deze achtergrond is het delen van de opbrengsten rechtvaardiger dan deze op het eerste gezicht lijkt.

Wel dient te worden opgemerkt dat deze netto-inkomensstijging hard nodig kan zijn voor mensen die nu voor het eerst pensioenpremie gaan betalen, om het negatieve inkomenseffect van die premiebetaling op te vangen. Daar staat tegenover dat men vanaf nu dan wel pensioen opbouwt waar dat voorheen niet gebeurde. Daarnaast zullen er veel meer inkomenseffecten zijn. Zij die nu een lage of zelfs helemaal geen pensioenpremie betalen (bijvoorbeeld zzp’ers die een bescheiden inkomen hebben), zullen meer gaan betalen en zij die nu een hoge premie betalen zullen erop vooruitgaan. Het premiepercentage wordt immers voor iedereen gelijk. Dat is op zich heel eerlijk, maar zal toch wel even wennen zijn voor hen die meer gaan betalen. Maar de 1440 euro kan veel goedmaken, zeker als je bedenkt dat ook de niet-werkende gezinsleden dit bedrag zullen ontvangen.

Het bovengenoemde bedrag van 1440 euro kan fluctueren. Als we goed kijken zijn de onzekerheid en onvoorspelbaarheid van het kapitaaldekkingsstelsel (met zijn onzekere beleggingsresultaten) ingeruild voor de zekerheid van een omslagstelsel waarin de premie tot in lengte van jaren vastligt en de pensioenuitkeringen welvaartsvast zijn. Maar de toekomst is onzeker en het is onmogelijk om ons aan die onzekerheid te onttrekken. De factor onzekerheid komt nu tot uiting in het jaarlijkse voordeel dat we als Nederlandse samenleving hebben met betrekking tot de beleggingsinkomsten uit de pensioenpot. Een ogenschijnlijk voordeel lijkt te zijn dat de rente historisch laag is en alleen maar omhoog lijkt te kunnen. Maar ik besef tevens dat dit het grote argument is dat aanhangers van het kapitaaldekkingsstelsel zullen gebruiken om dat stelsel te verdedigen. Hoe dan ook: in beide gevallen zullen we profiteren van een rentestijging. En mocht de rente nog lange tijd op dit niveau blijven, dan is de ‘kers op de taart’ zoals hierboven beschreven mooi meegenomen, terwijl het met het kapitaaldekkingsstelsel blijft ‘doormodderen’. Bij een nog lagere rente zal het voordeel dalen, maar zal het kapitaaldekkingsstelsel nog verder in problemen komen. Het voordeel van PensioenPlus is in alle scenario’s dat we het macro-economische evenwicht in de wereld minder verstoren, maar bovenal een pensioenstelsel hebben gecreëerd dat tot in lengte van jaren stabiliteit en vertrouwen biedt.

HOOFDSTUK 5.

Over de sector,
wetenschappers en politici

Bij het overleg over de hervorming van ons pensioenstelsel zijn vele partijen betrokken. Veelal zijn de betrokken personen vertegenwoordigers uit de pensioensector, wetenschap of politiek. Overigens is niet iedereen even gemakkelijk indeelbaar; sommigen hebben een ‘hybride’ karakter. Hoe het ook zij, ze hebben allemaal hun belangen. Nu we in voorgaande hoofdstukken hebben gezien dat het kapitaaldekkingsstelsel in de praktijk allerminst zaligmakend is en vanuit macro-economisch perspectief zelfs ondeugdelijk, komt de vraag op waarom alle betrokkenen zo graag aan dit stelsel willen vasthouden. In dit hoofdstuk wil ik dan ook stilstaan bij wat de bovengenoemde drie groepen ervan weerhoudt om eens totaal nieuwe ideeën te overwegen.

Een van de redenen om vast te houden aan het huidige stelsel is waarschijnlijk de onuitroeibare perceptie dat Nederland het beste of een van de beste pensioenstelsels ter wereld heeft. Deze beoordeling valt ons land telkens weer ten deel bij allerlei onderzoeken. Een van de bekendste onderzoeken is de jaarlijkse Global Pension Index van het Australische onderzoeksbureau Mercer. In het onderzoek van Mercer over 2018 is Nederland met een neuslengte voorsprong op Denemarken verkozen tot land met het beste pensioenstelsel ter wereld. Ons land staat overigens steevast in de top drie.

Het is dus niet zo vreemd dat de meeste mensen in Nederland blijven denken dat we een uitstekend pensioenstelsel hebben. Ook beleidsmakers worden beïnvloed door dit soort positieve beoordelingen en ranglijstjes. Het probleem is dat in dergelijke onderzoeken een pensioenstelsel wordt beoordeeld vanuit een micro-economisch perspectief. Een land dat heel veel voor zijn pensioenen heeft gespaard en per saldo grote vorderingen heeft op het buitenland, zal het – wanneer de vergrijzing toeslaat – langer volhouden om hoge pensioenen uit te keren dan een land dat niet heeft gespaard en per saldo schulden heeft aan het buitenland. Nederland is een voorbeeld van het eerste land, Griekenland een voorbeeld van het tweede. Het is onmiskenbaar zo dat je vanuit de positie van het betreffende land geredeneerd maar beter een land als Nederland kunt zijn dan een land als Griekenland. Maar we weten dat niet ieder land een land als Nederland (en Denemarken of Zwitserland) kan zijn. Het Nederlandse pensioenstelsel wordt door Mercer zelfs zeer sustainable (houdbaar) genoemd en vanuit een individueel micro-economisch standpunt is dat heel begrijpelijk. Maar het is een systeem dat juist niet sustainable is als alle landen dat zo zouden doen. Vanuit een microstandpunt is het inderdaad prettig om rijker te zijn dan een ander – daar zullen weinigen tegen zijn – maar macro is het helaas niet mogelijk dat iedereen alleen maar vorderingen heeft. Niet iedereen kan rijker zijn dan iedereen.

De rol van de pensioensector

Ook binnen de Nederlandse pensioensector heerst de algemene perceptie dat we in Nederland een heel goed pensioenstelsel hebben en dat is gezien de vorige alinea’s niet vreemd. Bovendien heeft het stelsel jarenlang goed gediend. Deze perceptie zorgt er echter wel voor dat voorstellen die het stelsel spectaculair zouden veranderen niet te verwachten zijn vanuit de sector zelf. Schoorsteenvegers zullen ook niet pleiten voor een verbod op het gebruik van open haarden, slagers zullen geen voorvechters worden van vegetarisme en je vraagt een kalkoen ook niet om mee te praten over het kerstmenu. Iedere beroepsgroep houdt zichzelf graag in stand en heeft een conflict of interest als het gaat om haar eigen voortbestaan. Dit geldt natuurlijk ook voor de pensioensector, dus het is ze niet kwalijk te nemen.

Invoering van PensioenPlus zal de sector drastisch veranderen, maar er zal tot in lengte van jaren moeten worden belegd en geadministreerd en hier is menskracht voor nodig. Het samensmelten van pensioenfondsen zodat er uiteindelijk – bijvoorbeeld – vier fondsen overblijven om de nationale pensioenpot te beheren, zal enorme impact hebben op alle betrokkenen. Maar ook onder het huidige regime zal de consolidatie van de sector doorgaan en ook dat zal gevolgen hebben voor vele werknemers in de sector. Als we de twee grootste pensioenfondsen even buiten beschouwing laten, heeft ieder pensioenfonds gemiddeld zo’n 32.000 deelnemers en dat is toch wel heel erg weinig.

In het pensioengeldstromenoverzicht op pagina 113 zagen we al dat de sector de nodige kosten maakt. In totaal bedroegen deze kosten in 2017 ruim 8,6 miljard euro, terwijl ze in 2012 nog 6,4 miljard euro waren. (Kosten in het jaar 2018 waren nog niet bekend bij het ter perse gaan van dit boek.)

De kosten laten zich opsplitsen naar pensioenbeheerkosten (tamelijk stabiel op 1,0 miljard euro), transactiekosten (stijgend in deze jaren van 0,9 miljard euro naar 1,3 miljard euro) en vermogensbeheerkosten (van 4,5 miljard naar 6,2 miljard euro). De stijging van de transactiekosten en de vermogensbeheerkosten houden overigens redelijk gelijke tred met de toename van de omvang van de portefeuille en zijn dus niet exceptioneel.

In 2017 werd voor in totaal bijna 2,0 miljard euro aan ‘prestatieafhankelijke vergoedingen’ betaald. Ten opzichte van een totale pensioenpot van 1500 miljard euro lijkt dat nog alleszins redelijk. Maar als je bedenkt dat er jaarlijks ‘slechts’ zo’n 30 miljard euro aan pensioenen wordt uitgekeerd, zou 2,0 miljard euro een substantiële bijdrage zijn geweest om de indexeringen in stand te houden. Wel kan nog worden opgemerkt dat het niveau van prestatieafhankelijke vergoedingen niet ieder jaar op dit peil ligt en dat een groot deel van deze vermogensbeheerkosten wordt betaald aan vermogensbeheerders in Londen en New York. Daarbij moet worden opgemerkt dat het beleggingsresultaat van de fondsen flink lager zou zijn geweest als deze vergoedingen niet zouden zijn betaald. Deze vergoedingen worden immers alleen betaald wanneer de betreffende beheerder een bepaald afgesproken minimum rendement realiseert en ze zijn altijd beperkt tot een deel van het gerealiseerde ‘over-rendement’. Met dit soort vergoedingen lok je meestal wel de beste mensen, in dit geval de beste beleggers-beheerders.

Je moet je dus in gemoede afvragen of een daling van deze vergoedingen per definitie zou duiden op ‘goed nieuws’, zoals sommige politici graag willen doen geloven: het rendement is dan blijkbaar onder de afgesproken grens blijven steken en de betreffende beheerder heeft duidelijk minder goed gepresteerd. Desalniettemin is een bedrag van 2,0 miljard euro erg hoog. Je kunt er een leger van 10.000 mensen een prestatievergoeding van 200.000 euro per persoon van geven. Dit is een bedrag dat boven op het normale salaris komt. (Overigens zullen bovenstaande kosten ook gemaakt moeten worden in PensioenPlus. Mogelijk zullen de kosten kunnen dalen als het gevolg van het samengaan van pensioenfondsen.)

De jaarlijkse kosten voor de uitvoering van de AOW (door de Sociale Verzekeringsbank) bedragen ongeveer 100 miljoen euro bij een bedrag aan AOW-uitkeringen van ongeveer 37 miljard euro. Deze kosten zouden enigszins vergeleken kunnen worden met 1,0 miljard beheerkosten van de pensioenfondsen. Dat scheelt een factor 10, maar daarbij dient te worden opgemerkt dat de administratie van de pensioenfondsen complexer is. Als we de totale kosten van de pensioenfondsen meenemen en afzetten tegen de uitgekeerde pensioenen, dan bedragen de kosten van de fondsen zelfs het honderdvoudige van de AOW. Dat komt voornamelijk omdat de AOW geen vermogensbeheer- en transactiekosten kent, er wordt immers geen geld belegd.

Uit gesprekken met mensen binnen de sector is mij duidelijk geworden dat er in zekere zin wordt neergekeken op het omslagstelsel, een houding die een open discussie in de weg staat. Enkele pogingen van mij om als spreker op te treden op een congres over pensioenen zijn in een vroeg stadium gestrand. Nadat ik een korte samenvatting had gegeven over de inhoud (de theoretische onmogelijkheid van het stelsel, zoals beschreven in hoofdstuk 2), kreeg ik telkens te horen dat daarvoor geen belangstelling bestaat en dat men geen ‘politieke meningen’ wil horen. Maar dat is nu juist het punt: het is geen politieke opvatting, maar een wetenschappelijk gegeven.

De rol van de wetenschap

Nobelprijswinnaar (economie, 2002) Daniel Kahneman schrijft in de inleiding van zijn boek Ons feilbare denken: ‘Wetenschapshistorici hebben vaak opgemerkt dat wetenschappers binnen hetzelfde onderzoeksterrein in een bepaalde periode fundamentele opvattingen over hun discipline met elkaar delen. Sociale wetenschappers maken hierop geen uitzondering...’ ‘En economen in Nederland dus ook niet,’ zou ik daaraan toe willen voegen.

Naar mijn opvatting zouden met name macro-economen de Nederlandse samenleving veel meer moeten wijzen op de theoretische onmogelijkheid van het huidige stelsel en het tot onderwerp van publiek debat moeten maken. Nu is het zeker niet zo dat het onderwerp nooit aan de orde is gesteld. Diverse auteurs hebben er in notities en columns op gewezen dat het omslagstelsel het overwegen waard is en verder onderzocht zou moeten worden. Zo heeft Jan Pierik enkele pensioenfondsen en ook het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid er in een notitie (maart 2016) op gewezen dat ons kapitaaldekkingsstelsel niet houdbaar is en dat overgang naar omslag een goed en haalbaar alternatief is. Helaas worden deze ideeën niet opgepakt. Om het debat echt op gang te brengen is bijval nodig van ‘opiniemakende’ economen met invloed op de politiek en de publieke opinie. Uiteraard kunnen de voorstanders van meer omslag zichzelf ook verwijten dat men zich onvoldoende heeft laten horen.

Nu houdt niet iedere econoom zich bezig met pensioenen, maar iedere macro-econoom zou toch wel moeten inzien dat gezien de enorme omvang van de sector (lees: nationale pensioenpot) de pensioendiscussie in wezen alle andere facetten van de economie raakt. De enorme ‘spaarberg’ in ons land en het zeer grote overschot op de lopende rekening van onze betalingsbalans komen in vrijwel ieder macro-economische beleidsnotitie, discussie of wetenschappelijk document weer naar voren als een factor van enorme betekenis.

De theoretische onjuistheid van ons stelsel heeft in ieder geval niet geleid tot een uitvoerig debat in het kader van de nationale pensioendiscussie. Voor zover er een discussie is gevoerd die zich heeft gericht op het reduceren van de enorme omvang van de spaarberg, is dat het debat over de hoogte van de rekenrente geweest. Bij een hogere rekenrente hoeven de pensioenpotten immers niet zo vol te zitten. De discussie wordt telkens weer in de kiem gesmoord met een onverbiddelijk ‘nee’ van de minister, die zich daarbij gesteund weet door DNB.

Nu mogen economische wetenschappers uiteraard een eigen mening hebben. Zij mogen vinden dat we in ons land moeten vasthouden aan het kapitaaldekkingsstelsel en moeten doorgaan met het verder vullen van de pensioenpotten. Niettemin is het de rol van de wetenschap om de samenleving te wijzen op de onlogische bouwstenen van onze economische instituties. De samenleving kan niet sparen voor de consumptie van de toekomst. Door iets wel te doen wat onlogisch is, zou je je neus wel eens kunnen stoten. Wetenschappers dienen allereerst aan te geven wat de economische theorie ons leert, en dan pas met hun eigen mening te komen.

Het inzicht dat de samenleving niet kan sparen voor toekomstige consumptie is allerminst nieuw. Théodore Limperg jr. – de grondlegger van de Nederlandse accountancy – hield in 1927 (!) tijdens een rede op de Vierde Verzekeringsdag zijn publiek voor dat een kapitaalstelsel als oudedagsvoorziening inefficiënt, onrechtvaardig en ongewenst is. Een pensioenuitkering moet worden betaald uit pensioenpremies die op dat moment worden geïnd. Het is onrechtvaardig, omdat, doordat pensioenfondsen verschillend beleggen, er verschil in rendementen ontstaat waardoor inkomensverschillen optreden. Het is inefficiënt omdat al die belegde pensioenpremies door duurbetaalde vermogensbeheerders moeten worden beheerd. Maar bovenal is het economisch irrationeel, omdat er niet naar ‘de markt’ (lees: de rente) wordt geluisterd (de eerder door mij omschreven vicieuze cirkel). Mensen moeten verplicht sparen juist als het beter is voor de economie dat ze consumeren. Door dit verplichte sparen worden zeepbellen veroorzaakt op de financiële markten, iets wat we juist niet willen. Limperg noemde pensioensparen even onzinnig als op je 25ste een voorraad levensmiddelen aanleggen voor na je 65ste levensjaar. Hij noemde het vormen van een consumptiefonds (wat een pensioenfonds feitelijk is) onzinnig en irrationeel.

Limperg was een denker die het pensioenvraagstuk niet benaderde vanuit een micro-economisch perspectief, maar als een macro-economisch vraagstuk: hoe dient de samenleving te zorgen voor haar gepensioneerden? Tegenwoordig wordt het door de vele pensioenadviseurs en deskundigen (die ook leerstoelen op universiteiten bezetten) benaderd vanuit het micro-economische belang van een individu of een pensioenfonds. Centraal daarbij staan vragen over rechten en verplichtingen, hoe het individu zijn pensioen opbouwt, hoe een pensioenfonds zijn gelden moet beleggen en zijn verplichtingen moet managen, hoe de governance te organiseren, hoe de Europese regels zich verhouden tot de Nederlandse situatie, enzovoorts. Daarbij lijkt het pensioenvraagstuk te zijn verworden tot een juridisch probleem. Uiteraard dienen afspraken juridisch te worden vormgegeven, maar voorop staat toch de vraag hoe we onze economische instituties moeten inrichten om iedereen een voorspelbaar en goed pensioen te kunnen geven. Daarna volgt pas de wet- en regelgeving. We laten ons op het verkeerde been zetten door de gedachte dat iemand die een adviseur is op het gebied van het kapitaaldekkingsstelsel ook een pensioendeskundige is. Maar deze staat in dezelfde verhouding als een ‘olieboer’ tot een energiedeskundige.

Typerend voor de micro-economische invalshoek zijn ook de reacties van enkele ondernemingspensioenfondsen na het mislukken van het pensioenakkoord in november 2018. Zo liet het Shell-pensioenfonds weten dat wat hun betreft een pensioenhervorming helemaal niet nodig is (Het Financieele Dagblad, 12 december 2018). Ook Philips en Nedlloyd lieten dergelijke geluiden horen. Individuele pensioenfondsen denken niet mee over een macro-oplossing, maar kijken primair naar hun eigen positie. Dat is hun directies niet aan te rekenen – daar worden ze voor betaald – maar het laat wel zien dat uit die richting geen oplossingen zullen worden aangedragen. Pensioenen zijn gestoeld op solidariteit, maar pensioenfondsen zijn dat onderling niet.

Dit alles is kenmerkend voor de wijze waarop tegenwoordig problemen worden aangepakt: vanuit een micro-invalshoek als afzonderlijk van elkaar staande dossiers. Dit uit zich onder meer in iets wat lijkt op een opdeling van economische wetenschap. Zo bestaan er tegenwoordig vervoerseconomen, arbeidsmarkteconomen, landbouweconomen, monetair economen, zorgsectoreconomen, pensioeneconomen, woningmarkteconomen, bankeconomen, fiscaal economen, enzovoorts. Specialisatie kan voor de vele vraagstukken waar de wereld voor staat een oplossing bieden, maar veel problemen hebben een grotere samenhang dan we vaak denken. Ook de politiek maakt zich hier schuldig aan. Economische ‘dossiers’ worden afzonderlijk aangepakt: hypotheekrenteaftrek, overheidsfinanciën, overheidstekort, lonen en salarissen, arbeidsmarkt, huizenmarkt, zzp’ers, regels voor banken en de financiële sector in het algemeen, en uiteraard de pensioenen. Telkens ligt daarbij de nadruk op zuinigheid, besparen en schulden afbouwen. Zo veegt iedere minister zijn of haar stoepje schoon vanuit de gedachte dat hem of haar later geen gebrek aan zuinigheid kan worden verweten. Het komt mij voor dat de maatregelen op al deze dossiers geheel losstaan van het pensioendossier waar de besparingen verder opgevoerd moeten worden. Het gecombineerde resultaat van al dit beleid op de afzonderlijke dossiers werkt echter zo uit dat het bedrag aan besparingen dat we in eigen land niet meer kunnen beleggen steeds groter wordt. Dit laatste is al enkele decennia een probleem en er is geen enkel teken dat erop wijst dat dit beleid zal wijzigen. De politieke kleur van een kabinet lijkt daarbij totaal niet uit te maken. Kennelijk is er ergens een ‘macht’ die aan het stuur zit en onverstoorbaar de lijnen uitzet.

De consequentie van dit alles is dat de onevenwichtigheden tussen landen alleen maar verder worden vergroot. Net als het bedrag aan schulden. Beleidsmakers lijken hiermee vooral invulling te geven en tegemoet te komen aan de wensen van de calvinistische Nederlander. Het is inderdaad heerlijk om als individu veel vorderingen te hebben en geen schulden, maar macro-economen zouden moeten weten dat dit een recept is dat niet voor iedereen kan werken. De Onvermijdelijke Wet van het Dubbel Boekhouden is helder en onverbiddelijk.

Deskundigheid kan ook betekenen dat er soms beleid moet worden uitgezet dat niet tegemoetkomt aan de onderbuikgevoelens van de in financieel opzicht calvinistische Nederlander. Met enige fantasie zou je het financieel beleid in ons land best kunnen aanduiden als ‘financieel populisme’. Als je maar financieel conservatief bent, krijg je de handen van de Nederlander wel op elkaar. Het is typerend voor ons land dat de minister van Financiën meestal de populairste minister van het kabinet is. En dat terwijl het volgens wijlen Wim Duisenberg de makkelijkste baan is van Nederland: je moet op iedere vraag altijd ‘nee’ antwoorden, behalve als de vraag luidt: ‘Klopt het dat u daarnet “nee” zei?’

De rol van de economische wetenschap is om haar inzichten met de samenleving te delen en waar nodig toe te lichten, ook als het geen gemakkelijke boodschap is. Zo is aan de universiteit van Tilburg het instituut Netspar opgericht, een denktank en kenniscentrum over pensioenen en ouder worden in het algemeen. Het positioneert zich als een instituut met wortels in de pensioensector, de overheid en wetenschap. Het heeft enkele tientallen partners die hem financieel steunen, zoals diverse ministeries, de grote pensioenfondsen, verzekeraars, DNB, universiteiten, de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en enkele koepelorganisaties (zoals de Stichting van de Arbeid en de Pensioenfederatie). Het is het instituut bij uitstek waar wordt nagedacht over de toekomst van ons pensioenstelsel. Rekenmodellen die zijn ontwikkeld door Netspar worden onder meer gebruikt op ministeries en bij DNB. Deze modellen zijn gericht op het in stand houden van het kapitaaldekkingsstelsel. Zolang de belangen zo nauw verweven zijn, zullen nieuwe onorthodoxe ideeën geen kans krijgen.

Het polderen zit ons Nederlanders in het bloed en daarvoor moet je elkaar regelmatig spreken en zien. Maar je kunt ook te nauw met elkaar verweven zijn en dan krijgen de woorden van Kahneman uit het begin van deze paragraaf ineens extra gewicht. Een goede topbestuurder organiseert bewust binnenshuis voldoende tegenspraak om scherp te blijven en om nieuwe ideeën een kans te geven. Uit de vele gesprekken die ik de laatste jaren heb gevoerd, blijkt dat er zorgen zijn of dit wel voldoende gebeurt bij de overheid, DNB en andere instanties. Ik moet niet overdrijven, maar toch: inboeten aan inclusiviteit is iets waarvoor we ernstig moeten waken. Het zal ons welzijn, onze welvaart en vrijheid aantasten.

Het eerder in deze paragraaf door Limperg uitgesproken geloof in ‘de markt’ – waar je maar beter naar kunt luisteren – beheerst ook vandaag de dag nog steeds het denken van economen. Marktwerking geeft sturing aan beslissingen van economische subjecten. Bij de meeste economen gaan dan ook alle alarmbellen af op het moment dat producten of diensten verkeerd worden geprijsd. Het is daarom opmerkelijk dat het mechanisme van de vicieuze cirkel rondom de rente zelden of nooit aan de orde wordt gesteld. Nu komt het wel vaker voor dat we een marktmechanisme dat tot onjuiste prijsvorming leidt negeren of juist bewust in stand houden, maar dat zijn vaak keuzes om het gedrag van consumenten te beïnvloeden. Dit doen we bewust omdat we dat goed achten voor de maatschappij, zoals subsidies voor zonnepanelen en windmolens, openbaar vervoer onder de kostprijs, accijnzen op alcohol en brandstof, enzovoorts. Maar de bedragen die hiermee gemoeid zijn, zijn altijd veel kleiner dan de bedragen die omgaan in ons pensioenstelsel. Om niet op een marktconforme wijze om te gaan met een pot geld van ruim 1500 miljard euro is vragen om moeilijkheden. Je zou verwachten dat bij alle economen alle rode vlaggen worden gehesen. Ik zie er wel een paar, maar het zijn er nog veel te weinig.

Tunnelvisie, conflicts of interest, het niet willen toegeven van je ongelijk en angst voor ‘verkettering’ door collega’s maken de pensioenwetenschap tot een potentiële ‘WC-Eend-wetenschap’: ‘Wij van het kapitaaldekkingsstelsel adviseren het kapitaaldekkingsstelsel.’ Dit belemmert een goed debat waarin alle opties aan de orde komen, zodat een echt pensioendebat eigenlijk vakkundig wordt vermeden. Helaas springt de politiek niet in dit ‘gat’ en waarom dat niet gebeurt, zullen we zien in de volgende paragraaf.

De rol van de politiek

Een oud-liberaal voorman zei mij ooit dat de wijze waarop wij sparen voor ons pensioen inderdaad niet kan als ieder land dat zo zou doen en dat het zelfs asociaal is ten opzichte van andere landen. ‘Maar ja,’ zo voegde hij daaraan toe, ‘asociaal zijn is niet verboden.’ Zo is het, maar dit soort keuzes moeten wel heel bewust door politici worden gemaakt nadat het ‘speelveld’ op neutrale wijze is omschreven door de wetenschap. Deze keuzes worden nu niet gemaakt en dat komt omdat veruit de meeste politici niet weten hoe ze ons huidige pensioenstelsel moeten plaatsen in de nationale en internationale economische verhoudingen.

Dat is dan ook de reden dat de bijdrage vanuit de politiek aan de pensioendiscussie tot op heden goed beschouwd heel oppervlakkig is geweest. Het heeft zich veelal beperkt tot algemeenheden: iedereen moet krijgen waar hij/zij recht op heeft, we moeten eerlijk delen, geen overdracht tussen generaties, mensen moeten erop kunnen rekenen, kortingen moeten van tafel, we moeten buffers opbouwen voor de toekomst, solidariteit is een belangrijke basis, et cetera. Het zijn bijna allemaal gemeenplaatsen waar je niet tegen kunt zijn en waarover op zich niet veel discussie is.

Door de enorme omvang van onze jaarlijkse overschotten op de lopende rekening en die van de gezamenlijke pensioenpotten reikt de pensioendiscussie veel verder dan velen beseffen. Het raakt in wezen aan de vraag hoe wij als land in de wereld willen staan. Een land dat zich – enigszins gechargeerd – voorbereidt op een bestaan als renteniersnatie en heerlijk achterover kan leunen, zijn geld in het buitenland belegt en dat zijn pensioenen door het buitenland laat betalen? Of een land dat volop meedoet in de wereld, in zichzelf wil investeren, zijn verantwoordelijkheden neemt en een beleid voert dat hieraan recht doet?

Het is in wezen een keuze die we al lang geleden hebben gemaakt. Sinds begin jaren vijftig van de vorige eeuw heeft Nederland heel nadrukkelijk gekozen voor een rol op het wereldtoneel als een land dat vooropgaat in samenwerking en het algemeen belang van de wereld hoog in het vaandel heeft staan. We zijn een van de grondleggers van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (1951), voorloper van de Europese Economische Gemeenschap (1958), op haar beurt de voorloper van de EU. Als het ook maar even kan doen we mee met vredesmissies en willen we ons graag als verantwoordelijk ‘wereldburger’ gedragen. We vechten voor een plekje in de VN Veiligheidsraad omdat we denken daar een eigen en unieke bijdrage te kunnen leveren. We zien onszelf graag als gidsland in algemene zin en waren het eerste land dat softdrugs gedoogde en het eerste land dat het homohuwelijk mogelijk maakte. Kortom: we gaan niet in een hoekje zitten afwachten. Deze rol wordt breed gedragen en als er al discussie over is, gaat het over de detailinvulling van deze rol. En, uiteraard doen ‘we’ als vanzelfsprekend mee met het klimaatakkoord van Parijs, al lopen we in de uitvoering bepaald niet voorop.

Waar het onze pensioenen betreft, verloochenen we de keuze die we als land hebben gemaakt als verantwoordelijk en sociaal lid van de wereldgemeenschap. De algemene opinie in de wereld (en ook in ons land) is dat de schulden wereldwijd moeten worden verminderd. Toch denken wij als land dat we het ‘recht’ hebben om onze besparingen te mogen opvoeren en de rest van de wereld op te zadelen met hogere schulden tegenover ons; de statistieken in hoofdstuk 3 zijn erg duidelijk. In mijn gesprekken met de politici en wetenschappers die zich hiervan wel bewust waren, komt dan steevast het argument naar voren dat we maar een klein land zijn en dat onze invloed op het geheel bijna te verwaarlozen is. Nu zijn wij inderdaad een klein land, maar onze pensioensector is buitengewoon groot en de invloed ervan is zeker niet verwaarloosbaar. Maar ook al zou die wel verwaarloosbaar zijn, dan zou je iedere bijdrage die we in Nederland moeten leveren aan een betere wereld wel kunnen bagatelliseren en vervolgens stopzetten. We stoppen per direct met klimaatbeleid, want wij zijn maar een klein land en de bijdrage die wij als land leveren is buitengewoon klein. Ook kan onze bijdrage aan de NAVO verder worden afgebouwd, laat de VS het maar regelen. En zelf stop ik met het betalen van belasting, mijn bijdrage is toch te verwaarlozen. ‘Klein zijn’ is natuurlijk een slecht excuus.

Zoals gesteld vermoed ik dat de meeste politici geen goed beeld hebben van de plaats van ons pensioenstelsel in het economisch bestel en vervolgens ook geen beeld hebben van hoe het huidige stelsel gerepareerd moet worden. Uiteraard, het moet voldoen aan de eerdergenoemde algemeenheden, maar dat is toch te gemakkelijk. Met algemeenheden bouw je geen werkbare economische instituties op. Nu zitten politici ook in de lastigste groep van de drie die in dit hoofdstuk worden besproken. De pensioenproblematiek is buitengewoon lastige materie die je jezelf als (nieuwbakken) politicus of politica niet zomaar even eigen maakt. Om je daarin in te werken ga je je licht opsteken bij mensen uit de sector en wetenschappers die al langer in het pensioenvak zitten. Zoals we hiervoor hebben gezien, komen uit die twee groepen niet de meest vernieuwende ideeën. Politici spreken bovendien bij voorkeur het liefst niet te veel met hen die ‘revolutionaire’ ideeën hebben. De middle of the road is wel zo veilig.

Het is dan ook niet vreemd dat vanuit de politiek zelden of nooit originele en baanbrekende ideeën komen om het stelsel op de schop te nemen. Het is ‘simpelweg’ veel te moeilijk. Men komt niet veel verder dan napraten wat in de sector en de wetenschap naar voren is gebracht.

Dat politici het niet zo goed weten als het gaat over onze pensioenen blijkt ook uit de observatie dat men er nauwelijks of geen ‘ruzie’ over maakt. Verder dan wat soebatten over algemeenheden komt men niet. U mag dit argument een bewijs uit het ongerijmde noemen, maar het onderwerp zou vanwege zijn omvang een splijtzwam van jewelste kunnen zijn in de regeringscoalitie. Het gaat over de inkomenspositie van vrijwel alle Nederlanders (sommige hebben al enkele honderden euro’s aan pensioen per maand misgelopen), het gaat over een pot met geld van ruim 1500 miljard euro, de aanpassing van de pensioenleeftijd raakt ons allemaal, de nationale besparingen kunnen we al jaren niet meer kwijt in eigen land en we wijken internationaal nogal af van wat de rest van de wereld doet. Als je ergens ‘ruzie’ over kunt maken is het dit wel, maar het is muisstil. Ook de oppositie weet zich er geen raad mee. Ze komt, afgezien van een aanpassing van de rekenrente, niet met concrete voorstellen en weet de coalitiepartijen niet tegen elkaar uit te spelen.

De relatie tussen de politiek enerzijds en de pensioensector en de wetenschap anderzijds is enigszins te vergelijken met een bekend economisch leerstuk: het principaal-agentprobleem. De principaal is de opdrachtgever die aan de agent een opdracht geeft om een bepaald probleem op te lossen. De agent verwerft bij zijn werk aan de opdracht zo veel kennis dat hij een informatievoorsprong op de principaal krijgt en informatieasymmetrie optreedt. Hij kan hierbij zijn opdrachtgever makkelijk om de tuin leiden, terwijl deze niet goed in staat is om de agent te controleren. Hierbij beschouw ik de politiek – de minister is immers eigenaar van het probleem – als principaal. De politiek heeft als geen ander het algemeen belang van ons allen voor ogen, terwijl met name de pensioensector vooral oog zal hebben voor zijn eigen belangen en zich richt op de instandhouding van het stelsel.

Zonder te willen stellen dat het eenvoudige onderwerpen zijn, zijn thema’s als bijvoorbeeld migratie, euthanasie en inkomensverdeling voor politici veel overzichtelijker. Alle argumenten zijn bekend en besproken, je hoeft alleen maar een keuze te maken welk argument voor jou de doorslag geeft. En daarvoor kun je terugvallen op de ideologie waar je als partij voor staat. De pensioenproblematiek lijkt voor de meeste politieke partijen echter te ingewikkeld om te verbinden aan hun ideologie.

Het voert in de context van dit boek te ver om het kapitaaldekkingsstelsel en het omslagstelsel te beoordelen aan de hand van de beginselen van de diverse politieke partijen. Toch valt er in algemene zin wel iets over te zeggen. Behulpzaam daarbij is dat met name de politieke partijen uit het midden van het politieke spectrum dichter bij elkaar staan dan we vaak denken.

De in dit verband relevante beginselen bij de gevestigde middenpartijen zijn: verantwoordelijkheid nemen, vertrouwen in de eigen kracht van mensen, zelfontplooiing, weloverwogen eigenbelang, solidariteit, sociale rechtvaardigheid, rentmeesterschap, internationaal handelen en geloof in de sturende werking van het marktmechanisme. Deze beginselen zijn soms ietwat tegenstrijdig en het gewicht dat de ene partij aan het ene beginsel toekent is soms zwaarder dan dat bij een andere partij, al is het alleen maar om met deze tegenstrijdigheid om te gaan. Maar grosso modo kunnen de partijen elkaar hier toch goed vinden.

Als we nu naar het kapitaaldekkingsstelsel kijken, dan zien we een beeld waarbij ons land in de nabije toekomst financieel zeer sterk afhankelijk zal zijn van het buitenland voor zijn pensioenuitkeringen (86 procent van ons pensioenvermogen is aldaar belegd). Waar is het vertrouwen in ons eigen land gebleven? Is het werkelijk zo dat wij ons als een stel renteniers willen opstellen? Bereiden wij ons voor op een situatie waarin Nederland – enigszins gechargeerd – verandert in een economische woestijn waar weinig meer gebeurt? Laten we de economische activiteiten daarom maar aan het buitenland over in plaats van zelf te ondernemen? Waarom blijven wij iets doen wat niet kan als alle andere landen dat ook zouden doen? Wat geeft ons het ‘recht’ om de schulden in de wereld verder op te voeren? Waarom blijven wij zondigen tegen de 6 procent overschot op de lopende rekeningregel die in Brussel is afgesproken? Wat betekent het voor het economisch evenwicht binnen de eurozone als één enkel land zich zo financieel afwijkend gedraagt? Om – vanuit een risicoperspectief – nog maar te zwijgen over de mogelijkheid dat we een deel van deze in het buitenland gestalde 86 procent kwijtraken wanneer meer landen het voorbeeld van Griekenland volgen. We zouden nog meer geconfronteerd kunnen worden met schuldenaren die niet aan hun verplichtingen kunnen voldoen. Donald Trump heeft openlijk gehint op het nemen van een haircut op de schuld van de VS (een haircut is een afwaardering van de schuld met een bepaald percentage). Dit doembeeld is bepaald niet denkbeeldig en moeilijk in te schatten op een termijn van twintig tot veertig jaar.

Met andere woorden: strookt het stelsel wel met de beginselen die politieke partijen aanhangen? In mijn optiek zijn de antwoorden op al deze vragen duidelijk in strijd met de beginselen van de meeste partijen. Vandaar mijn opmerking dat de meeste politici niet weten wat het kapitaaldekkingsstelsel feitelijk behelst en hoe een goed pensioenstelsel zou moeten worden ingebed in ons economisch bestel.

Voor de liberalen en al diegenen die de sturende werking van het marktmechanisme onderkennen, zou het een gruwel moeten zijn dat we een mechanisme hebben gecreëerd (de vicieuze cirkel) dat juist tegen marktwerking ingaat. We hebben ons irrationele gedrag als het ware geïnstitutionaliseerd. Een pensioenstelsel dat een mechanisme in zich draagt dat tegen marktwerking ingaat, kan geen marktconform stelsel zijn.

Hoe fraai het ook lijkt om een grote spaarpot te hebben, de vraag die bij dit alles opkomt is: doen wij onszelf niet tekort? Sparen is leuk maar kost koopkracht, en te veel sparen kost te veel koopkracht. Door zo veel geld juist niet in eigen land uit te geven, plukken we daar ook niet de vruchten van. Ook eigenbelang mag en moet worden meegewogen. Het opkomen voor het eigenbelang is juist een van de basisbeginselen van het liberalisme.

Of ben ik in de voorgaande alinea’s te naïef geweest? Misschien willen wij ons helemaal niet opstellen als een ‘verantwoordelijk wereldburger’ en proberen we iedereen met een dun laagje vernis om de tuin te leiden.

Aan het einde van de Middeleeuwen begon zich in ons land een inclusieve samenleving te ontwikkelen die de basis vormde voor de Gouden Eeuw. Maar buiten ons eigen land waren we niet zo vriendelijk. We waren keihard in het uitbuiten van onze overzeese gebiedsdelen, die we zelfs na de Tweede Wereldoorlog nog niet wilden opgeven. Ook schaften we als een van de laatste landen de slavenhandel af. Vandaag willen we graag voldoen aan ‘Parijs’, maar klimaatbeleid kost geld en dan schiet het rijkste land van de eurozone direct in de kramp. Het kabinet mag mooie plannen hebben, maar voorlopig hobbelen we in Europa achteraan als het gaat om duurzame energie. Terwijl de overschotten op de lopende rekening en op de rijksbegroting recordhoogten bereiken, houden wij onszelf voor dat we het geld niet hebben. Uiteindelijk wint de koopman het altijd van de dominee. Als we denken dat het ons geld kost, geven we niet thuis en zijn al die mooie beginselen slechts voor de bühne. Maar als het ons wel menens is met voornoemde beginselen, dienen we te beseffen dat het omslagstelsel hier in alle opzichten beter op aansluit. Een land dat vertrouwen heeft in zijn eigen economische ontwikkeling zal prima in staat zijn om in zijn pensioenen te voorzien. Zeker nu met behulp van de reeds aanwezige nationale pot de vergrijzingsgolf met gemak kan worden opvangen. Het zou de politiek sieren als het een transitie naar een volledig nieuw pensioensysteem in de tweede pijler op de agenda zet. Hiervoor is politieke moed nodig, want dat sparen niet meer goed voor ons is moet wel worden uitgelegd aan de calvinistische Nederlander. En dat laatste is erg lastig, zo weet ik uit ervaring.

HOOFDSTUK 6.

Over economische beleidsdogma’s,
andere dwalingen en een taboe

Een onmogelijke reparatie

Het kapitaaldekkingsstelsel is lange tijd gezien als een stelsel dat superieur is aan het omslagstelsel. Het zou niet of minder gevoelig zijn voor vergrijzing, maar inmiddels beseffen we dat dit – op zijn gunstigst geformuleerd – heel betrekkelijk is. Binnen het kapitaaldekkingsstelsel wordt autonoom berekend hoeveel geld er moet worden gespaard om een bepaald bedrag aan pensioenuitkeringen in de toekomst te kunnen betalen. Daarbij wordt geen rekening gehouden met de vraag of de samenleving wel zo veel behoefte heeft aan gespaard vermogen, oftewel: moet er wel zoveel worden geïnvesteerd? Met een rente die dicht bij nul ligt, lijkt de vraag ontkennend te moeten worden beantwoord. Er is te veel geld op zoek naar rendement, daarom dalen de dekkingsgraden en daarmee is rente de achilleshiel van het kapitaaldekkingsstelsel.

Het is sowieso moeilijk om het kapitaaldekkingsstelsel qua ‘techniek’ (lees: rekenregels) te doorgronden. Het rekenwerk is een vak apart: het vak van de actuaris. Maar hoe nauwkeurig en deskundig de actuarissen ook zijn, men werkt met onbekende variabelen, zodat de uitkomsten per definitie vatbaar zijn voor discussie en achteraf ook altijd onjuist blijken te zijn. De belangrijkste variabelen zijn de rente, het rendement op de portefeuille (dat wel enigszins verband houdt met de rente), de ontwikkeling van de sterfteleeftijd, de pensioenleeftijd en bewegingen op de arbeidsmarkt. Het zijn variabelen die op een termijn van meerdere decennia moeilijk of zelfs helemaal niet zijn in te schatten. Nu heeft een omslagstelsel hier ook mee te maken – de toekomst is nu eenmaal onzeker –, maar het kapitaaldekkingsstelsel heeft daar met de rente een variabele aan ‘toegevoegd’ die het geheel extra compliceert.

Door met de door actuarissen berekende pensioenpremies een pot met geld te vullen, proberen wij in Nederland inkomen zo eerlijk mogelijk door de tijd te spreiden. De verbinding tussen geld en tijd wordt gevormd door de rente en we voelen nadrukkelijker dan ooit dat die verbinding geen gemakkelijke is. Het verschijnsel rente houdt de mensheid al eeuwen bezig en er zijn vele boeken over volgeschreven, dus zal het niet meevallen daar iets zinnigs aan toe te voegen. Maar in het kader van onze zoektocht naar waar ons pensioen blijft, wil ik er toch een tweetal opmerkingen over maken.

Allereerst is het goed om in te zien dat een generatie die veel geld spaart (en dus veel ‘hoofdsom’ inlegt) een grote druk legt op een volgende generatie om al dat geld terug te betalen. Die grote druk wordt eigenlijk ongewild en met de beste bedoelingen opgelegd. De ‘oude’ generatie denkt juist dat zij voor zichzelf spaart en dat zij er daarmee voor zorgt dat de ‘jongere’ generatie juist niet voor de ‘oudere’ hoeft te betalen. Dit sparen en terugbetalen wordt gecompliceerd door het verschijnsel rente. Als er veel wordt gespaard, daalt de rente en hoeft de jongere generatie weinig rente te vergoeden aan de oude generatie, maar des te meer ‘hoofdsom’. Een generatie die daarentegen weinig spaart (weinig hoofdsom), zal zien dat de rente hoog zal zijn, welke door een jongere generatie moet worden opgebracht. Deze jongere generatie hoeft echter weinig hoofdsom terug te betalen en dat compenseert (deels of wellicht geheel) de hoge rente. De rente wordt tevens verder nog in sterke mate beïnvloed door het buitenland en mogelijk door centrale banken. Als dan in de tussentijd ook nog een nieuwe munt wordt ingevoerd, economieën gaan samenwerken in een muntunie, inflatie optreedt en vergrijzing toeslaat, zal duidelijk zijn dat het ‘rechtvaardig’ spreiden van inkomen door de tijd een buitengewoon moeilijke zo niet onmogelijke opgave is. Het voorgaande klinkt zeer ingewikkeld en dat is het ook. U kunt het niet overzien, ik ook niet, er is niemand die dat kan. Met computers kunnen we verschillende scenario’s doorrekenen, maar de toekomst, met name de rente, blijft een onzekere factor.

Ten tweede dienen we ons te realiseren dat we een eerlijke verdeling proberen te maken over een tijdsspanne die meer dan een eeuw omvat. Vandaag is er een 82-jarige overleden die in 1962 zijn eerste pensioenpremie betaalde. Ook is er vandaag een 23-jarige die zijn eerste pensioenpremie betaalt voor een pensioen waarvan hij de laatste uitkering ontvangt vlak voor zijn overlijden op 94-jarige leeftijd in 2090. In 1962 moesten er meerdere maandsalarissen worden opgeofferd om een televisie te kopen, een van de redenen waarom veel mensen er geen hadden. Vandaag is een klein deel van een maandsalaris voldoende en dan krijgt u ook nog een veel beter apparaat. Ook hadden de meeste mensen in 1962 nog geen auto en ook een vaste telefoonlijn was geen gemeengoed. Er moest een groter deel van het inkomen worden aangewend om de dagelijkse boodschappen te betalen dan nu en vakantie bleef beperkt tot enkele dagtripjes in de omgeving. Misschien nog wel belangrijker is het besef dat de 82-jarige zijn jeugd heeft doorgebracht in de zuinige jaren vijftig en veel heeft bijgedragen aan de opbouw van ons land na de oorlog, terwijl onze 23-jarige daarentegen in een gespreid bedje terechtkwam.

Hoe het er in 2090 uit zal zien weet niemand, maar het maakt wel duidelijk dat het eerlijk delen over een tijdspanne van 128 jaar ondoenlijk is. We kunnen geen welvaart terugbrengen naar 1962 en we kunnen ook geen welvaart uitstellen tot 2090. We leven in het nu en we moeten de huidige welvaart nu zo eerlijk mogelijk verdelen. Dat laatste is al lastig genoeg, al zijn we daar in ons land helemaal niet slecht in. Maar het spreiden van inkomen door de tijd, wat we met het kapitaaldekkingsstelsel beogen te doen, is een concept dat door zijn aard niet kan bestaan, hoe nobel de gedachte ook is die eraan ten grondslag ligt.

Normaal gesproken lossen we problemen – van welke aard dan ook – op door de logica te volgen. Maar een onlogisch systeem is niet op een logische manier te repareren. Zoals Einstein zei: Je kunt een probleem niet oplossen met de denkwijze die het heeft veroorzaakt. Het pensioenakkoord beoogt het stelsel, naar je mag aannemen, op een logische manier te repareren. Met het stelsel bedoel ik hier de aanpassingen die zijn overeengekomen inzake de afschaffing van de buffers en de afschaffing van de doorsneepremie. Vanuit de systematiek van het kapitaaldekkingsstelsel geredeneerd is met de afschaffing van deze elementen niets mis. Waarom zou je immers buffers willen handhaven als je kortingen en indexeringen snel kunt doorvoeren? Zolang de dekkingsgraad maar ‘in de buurt’ van de 100 procent blijft, zal er voor iedere volgende generatie voldoende geld beschikbaar zijn om de pensioenen te betalen. Het belangrijkste aspect is wellicht dat iedereen beseft dat pensioenen minder zeker zijn dan velen in het verleden hebben gedacht.

Ook voor de afschaffing van de doorsneepremie is veel te zeggen. Vervelend daarbij is wel dat er een groep is die daardoor nu te weinig pensioen heeft opgebouwd en die voor deze wijziging moet worden gecompenseerd. De afschaffing van de buffers zal voor een deel worden opgesoupeerd door deze compensatie, al kan het beeld per pensioenfonds sterk verschillen.

Het is belangrijk om te constateren dat kortingen van pensioenen misschien iets minder waarschijnlijk zijn, maar allerminst ondenkbaar. Het door het kabinet omarmde advies van de commissie parameters om vanaf 2020 een lagere rekenrente te hanteren brengt kortingen toch weer dichterbij en ook de aanhoudend neerwaartse druk op de rente blijft als een ‘zwaard van Damocles’ boven de pensioenen hangen. De financiële markten blijven de hoogte van ons pensioen bepalen.

Een van de doelen van de hervorming van het stelsel is dat het ‘eerder perspectief biedt op een koopkrachtig pensioen, wat ook betekent dat het pensioen directer meebeweegt met de ontwikkeling van de economie’. Dat laatste klinkt nog niet zo slecht, maar wat betekent ‘de ontwikkeling van de economie’ nu precies? Het lijkt mij dat je daarbij toch eerder denkt aan de ontwikkeling van bijvoorbeeld ons nationaal inkomen (zoals in PensioenPlus) dan aan de op en neer bewegende financiële markten (zoals in het pensioenakkoord). Nu mogen kortingen of overschotten weliswaar worden gespreid over maximaal 10 jaar, maar de afhankelijkheid van en de koppeling aan de financiële markten blijft. We hebben gezien dat het systeem niet kan bestaan wanneer de hele wereld voor zijn pensioen zou sparen zoals wij dat in Nederland doen. En als de rente daalt, moeten we nog meer gaan sparen en korten. We hebben een onlogisch pensioenstelsel gecreëerd en dat is niet op een logische manier te repareren. Daar heeft het pensioenakkoord niets aan veranderd.

Een taboe achter de voordeur

Het later en minder snel laten stijgen van de AOW-leeftijd is een belangrijk onderdeel van het pensioenakkoord. Als we langer leven zullen we ook langer moeten doorwerken. Dit is eenvoudig uit te leggen en dat jongere generaties daarbij zorgen voor de ouderen is even vanzelfsprekendheid als onvermijdelijk. Jongere generaties worden ook weer ouder en nieuwe dienen zich weer aan en zo lijkt het een systeem dat eeuwig kan blijven voortduren. Maar het doorgeven van het leven aan volgende generaties is opmerkelijk genoeg geen vanzelfsprekendheid meer. Met een vruchtbaarheidscijfer van 1,78 kind neemt de Nederlandse bevolking op de lange termijn langzaam af. Omdat we steeds langer leven en migranten binnenlaten, merken we dit nog niet in de bevolkingsaantallen. Maar zodra de groei van de gemiddelde sterfteleeftijd afvlakt zal de bevolking op de langere termijn toch echt teruglopen, zoals in Japan en Duitsland nu al zichtbaar is. We liggen op uitsterfkoers en niemand lijkt zich daar druk over te maken. Zonder migratie is een vruchtbaarheidscijfer nodig van 2,1 voor een stabiele bevolking.

Ons land is niet het enige land dat op uitsterfkoers ligt. In de meeste Europese landen ligt het vruchtbaarheidscijfer zelfs nog stukken lager dan in ons land, maar dat maakt het niet minder opmerkelijk. We zijn nog nooit zo welvarend geweest, het Nederlandse volk wordt steevast in allerlei onderzoeken geclassificeerd als een van de gelukkigste ter wereld (onze jeugd staat zelfs altijd op nummer één) en toch sterven we uit. Waarom gunnen we dit gelukkige en welvarende leven niet aan meer kinderen? Is het individualisme zover doorgeschoten dat we steeds meer kiezen voor ons eigen leven? En schatten we daarbij in dat het moeten opvoeden van kinderen een dermate vervelende en hinderlijke onderbreking van ons leven is dat we er maar niet meer aan beginnen? Of zijn we zo pessimistisch over onze toekomst dat we dat onze (potentiële) kinderen niet aan willen doen? Of vinden we kinderen gewoon te duur?

Nu betreft dit lage vruchtbaarheidscijfer niet de gehele mensheid, maar dat er grote bevolkingsgroepen zijn – in met name Europa, China en Japan – die zich vrijwillig zo beperkt voortplanten dat de groep op termijn uitsterft, is biologisch en evolutionair gezien zonder precedent. (Al was het in China lange tijd niet zo vrijwillig.)

Een visie op onze demografie met een daaraan gekoppeld actief beleid is in ons land echter een lastig onderwerp. Allereerst omdat migratie, op zichzelf al een beladen onderwerp, qua aantallen op lange termijn nauwelijks of niet is in te schatten. En ten tweede omdat er op bevolkingspolitiek in Nederland nog steeds een taboe rust. Het wordt door politici al snel gezien als bemoeienis ‘achter de voordeur’. Daarbij wordt vergeten dat we dat nu in wezen ook al doen. Kinderopvang wordt financieel ondersteund, onderwijs is gratis of wordt aangeboden tegen een bedrag (ver) onder de kostprijs, er bestaat kinderbijslag en kinderen zijn gratis meeverzekerd voor hun zorg.

Het gaat wellicht wat ver om alleen uit pensioenoverwegingen te pleiten voor een beleid dat is gericht op het stabiel houden van de bevolking. Maar we moeten wel beseffen dat iedere generatie die niet zorgt voor voldoende nakomelingen zal merken dat haar pensioen op de lange termijn onder druk zal komen te staan. We moeten daarom overwegen om het hebben van kinderen beter betaalbaar te maken. We hebben in Nederland immers toch gewoon het recht om onszelf in stand te houden? De Duitse econoom Sinn kwam – gebaseerd op economisch theoretische gronden – tot de slotsom dat juist mensen die geen kinderen krijgen extra pensioenpremies moeten betalen. Hoewel zijn redenering theoretisch begrijpelijk is, denk ik dat belonen in de praktijk beter werkt. Het substantieel verhogen van de kinderbijslag zou wel eens de beste ‘pensioenpremie’ kunnen zijn die we kunnen verzinnen.

Het is een wonderlijk onderwerp om over na te denken. Het gaat niet over onszelf, wij bestaan immers al. Het gaat over mensen die nog geboren moeten worden en misschien wel nooit geboren worden. Toch zal de politiek zich hier een mening over moeten vormen, want het raakt ook aan de vraag of wij werkelijk in staat zijn om in Nederland een circulaire economie te creëren waarin 18 miljoen mensen kunnen leven. Uiteindelijk komen we altijd weer terecht bij die ene vraag: hebben wij vertrouwen in de toekomst? Vertrouwen in de toekomst van Nederland, vertrouwen om te blijven investeren in ons eigen land?

Spaarvarken zonder stop

De essentie van sparen en investeren is dat er binnen de samenleving mensen worden vrijgemaakt die mogen werken aan ‘investeringen voor de lange termijn’. Ze hoeven geen bijdrage te leveren aan de productie van goederen en diensten die we dagelijks en op dat moment nodig hebben, terwijl ze wel recht hebben op een vergoeding om zelf wel aanspraak te kunnen maken op die dagelijkse productie. Zij mogen werken aan projecten waarvan we denken dat deze op termijn nuttig en goed zijn voor de samenleving, zoals bijvoorbeeld onderwijs, de bouw van infrastructuur, research & development, enzovoorts. Het belangrijkste element daarbij is dat we vertrouwen hebben dat het betreffende project zal bijdragen aan de groei van onze economie. Daarom zijn we bereid om te investeren, of anders gezegd: om krediet te verlenen. Daarmee is vertrouwen in vooruitgang en groei de basis voor kredietverlening. Hoe meer vertrouwen, des te meer krediet er wordt verleend. Krediet is de ‘monetaire reflectie’ van vertrouwen. Maar als er te veel krediet wordt verleend, ligt een financiële crisis op de loer.

Met de kennis van nu kan worden geconcludeerd dat bovenmatige kredietverlening de oorzaak is geweest van de kredietcrisis van 2008. Omdat ons land een zeer ‘lange’ balans heeft, zoals we in hoofdstuk 3 hebben gezien, is ook hier kredietverlening weer boven aan de agenda gezet als een ‘slecht’ en ‘kwaadaardig’ verschijnsel. We hebben een hoge schuld aan het buitenland, al zijn onze vorderingen op het buitenland nog groter. Ook in de binnenlandse verhoudingen is er sprake van grote schulden, bijvoorbeeld de particuliere hypotheekschulden, maar ook van grote vorderingen. De binnenlandse balans is immers per definitie in evenwicht. Een overschot of een tekort wordt immers ‘automatisch’ gereflecteerd op onze balans met het buitenland en in het geval van ons land is dat een overschot.

In de discussie die volgde op de kredietcrisis werden banken gemaand om hun kredietverlening te beperken en werd het nodig geacht – vanwege de gedaalde dekkingsgraden – om onze besparingen in de pensioenfondsen op te voeren. Als gevolg van dit ‘beleid’ zijn onze vorderingen op het buitenland verder toegenomen en zijn onze schulden minder hard gegroeid (zie de grafiek op pagina 101). Het heeft geresulteerd in een situatie waarbij we nu per saldo een forse vordering van 87 procent van ons bbp hebben op het buitenland. Maar nog steeds laat DNB geen gelegenheid onbenut om erop te wijzen dat onze hypotheekschulden nog steeds te hoog zijn en dat er meer gespaard moet worden. Toch zou juist zij – als ‘boekhouder’ van onze nationale rekeningen – zich ervan bewust moeten zijn dat de balans van de wereld altijd in evenwicht is en dat we, wanneer wij het hierboven geschetste ‘beleid’ voortzetten, de onevenwichtigheden alleen maar vergroten.

Desalniettemin zijn op aandringen van DNB de regels voor de verstrekking van woninghypotheken aangescherpt en heeft het huidige kabinet de fiscale regels rond de hypotheekrenteaftrek verder versoberd.

Deze kruistocht tegen woninghypotheken is best opmerkelijk. Natuurlijk, onze hypotheekschulden waren en zijn nog steeds hoog, maar de verliezen die Nederlandse banken op hun Nederlandse hypotheekportefeuilles hebben geleden zijn door de jaren heen – ook tijdens de crisis – niet noemenswaardig geweest. Dat Nederland zijn eigen hypotheekportefeuille gemakkelijk zelf kan financieren – we hebben tenslotte al sinds de jaren zestig een overschot op de lopende rekening– speelt kennelijk geen rol in de overwegingen. Niettegenstaande deze kruistocht willen we juist dat er meer wordt gebouwd in Nederland – er is een tekort aan woningen – en zouden we ook graag willen zien dat pensioenfondsen hun geld meer in eigen land investeren. Sinds de kredietcrisis hebben alle kabinetten pogingen in het werk gesteld om dit laatste te bewerkstelligen, maar als de kredietverlening moet worden beperkt, maak je het jezelf wel heel moeilijk. Het is een beleid dat zich het best laat omschrijven als remmen en gasgeven tegelijk. Het zou u een ingreep op uw rijexamen opleveren en het beleefde verzoek om het nog maar eens over te doen.

Een nuancerende opmerking is hier op zijn plaats. De bovengenoemde pogingen om ons pensioengeld binnen ons land te houden, waren er vooral op gericht om pensioenfondsen te bewegen om meer geld ter beschikking te stellen aan met name het mkb (de grotere bedrijven kunnen zichzelf prima financieren) en niet om de hypotheekschulden te laten toenemen. Bovendien zouden de investeringen het liefst zoveel mogelijk gericht moeten zijn op innovatie. De ironie wil dat de Nederlandse banken tijdens de kredietcrisis hun grote verliezen juist hebben geleden in de mkb-sector en niet op hun Nederlandse hypotheekportefeuilles, en dat wisten de pensioenfondsen maar al te goed. Hiermee ging de politiek in tegen marktwerking: de toename van hypotheekschulden werd zoveel mogelijk tegengegaan en de pensioenfondsen werden feitelijk opgeroepen om riskante financieringen in hun boeken te nemen. Er is jaren over gepraat, maar alle pogingen leden schipbreuk en de ‘Nederlandse Investeringsinstelling’ kwam dan ook niet van de grond. Nog los van het gegeven dat de politiek de pensioenfondsen wilde bewegen om tegen marktwerking in te gaan, is er nog een factor die de missie tot een onmogelijke opdracht maakte: de hoogte van het bedrag waarvoor de pensioenfondsen jaarlijks weer een bestemming zoeken is simpelweg veel en veel te groot.

Hoe kan het toch dat in het land met een van de grootste spaaroverschotten ter wereld en dat reeds over het grootste pensioenvermogen ter wereld beschikt, het officiële beleid nog steeds is gericht op schulden afbouwen en meer sparen? Het is de grote vraag die we ons in de inleiding van dit boek al stelden. Het antwoord ligt verscholen in de wijze waarop wij voor onze pensioenen sparen. Om dit te verklaren beginnen we bij een jaarlijks overzicht van het CBS over de vermogens van huishoudens in Nederland. Het overzicht is gebaseerd op het jaar 2017, de meest recente gegevens van de belastingdienst.

Bron: CBS

Let op: het gaat hier om de vermogens per huishouden en niet per inwoner.

Het totaal vermogen is het vermogen na aftrek van schulden. Omdat de rijkste 10 procent van de huishoudens het overgrote deel van het vermogen bezit (809 miljard euro, 64 procent van het totaal), wordt het gemiddelde sterk vertekend. Om die reden geeft het CBS tevens aan wat het mediane vermogen is. Het mediane vermogen is het vermogen waarbij de helft van de huishoudens minder bezit en de andere helft meer. Ook geeft het aan wat het vermogen is zonder de eigen woning, omdat vermogen dat in stenen ‘vastzit’ niet eenvoudig liquide gemaakt kan worden.

Het mediane vermogen zonder de eigen woning is verbazingwekkend laag: ruim 14.000 euro. Een groot deel van de huishoudens komt potentieel snel in de problemen als zich een tegenvaller van enige omvang voordoet. Een auto die onverwacht moet worden vervangen, schade aan de eigen woning die niet onder een verzekering valt of een complexe tandheelkundige ingreep kunnen veel mensen al snel in acute geldproblemen brengen. In de grafiek op pagina 188 zien we dat het beeld de laatste twaalf jaren nauwelijks beter is geweest. Het is dan ook geen wonder dat organisaties als DNB en het NIBUD (Nederlands Instituut voor Budgetvoorlichting) er al jaren voor pleiten dat Nederlanders meer moeten sparen om onverwachte tegenvallers op te kunnen vangen.

Dat dit beeld wringt met het macro-economische beeld dat we juist veel te veel sparen, komt doordat het CBS geen rekening heeft gehouden met de gespaarde pensioenvermogens. De pensioenvermogens die op macroniveau onmiskenbaar aanwezig zijn, vinden we niet terug op microniveau. De argumentatie om dat niet te doen is terecht, omdat het opgebouwde pensioenvermogen geen persoonlijk potje is, maar vooral omdat je er niet aan kunt komen. Wel zou je kunnen bepalen hoeveel pensioenvermogen is opgebouwd voor de gemiddelde Nederlander, of desnoods de mediane Nederlander (of om in termen van het CBS te blijven: per huishouden). Maar dit gemiddelde heeft geen betekenis voor u als individu. Uw pensioen wordt alleen maar uitgekeerd als u blijft leven, maar als u voor uw pensioen komt te overlijden ontvangt u niets. Pensioenrechten zijn immers niet overerfbaar, al voorzien de meeste pensioenregelingen wel in een partnerpensioen.

Bron: CBS

We hebben ons pensioengeld gegooid in een spaarvarken zonder stop; afgezien van de gleuf aan de bovenkant is er geen opening. Wel druppelt er langzaam geld uit zo lang we leven. We hebben het geld wel, de hoofdsom ligt nota bene in het varken, maar we kunnen er niet bij en mogen er van onszelf niet aankomen.

Zouden we wel bij ons gespaarde pensioenvermogen kunnen komen, dan ziet het beeld er in één keer heel anders uit. Per huishouden zou er 1500 miljard euro gedeeld door 7,7 miljoen huishoudens is bijna 200.000 euro aan het vermogen kunnen worden toegevoegd! Dat scheelt geen slok op een borrel, dat ís de borrel! Wel zal het mediane pensioenvermogen ongetwijfeld een stuk lager zijn dan deze 200.000 euro.

De cijfers van het CBS laten goed zien waar het beeld wringt: we hebben een rijkdom gecreëerd waar we niet aan mogen komen en die we in onze persoonlijke financiën ook niet als rijkdom ervaren. Zo hebben we een situatie laten ontstaan waarin we alleen maar oog hebben voor onze schulden en niet voor onze rijkdom. Het zegt veel over onze calvinistische volksaard. Maar we meten de opwarming van de aarde toch ook niet door alleen in de zomer de temperaturen te meten of, als u de klimaatverandering graag wilt ontkennen, alleen in de winter?

Het noopt de overheid, DNB en andere instanties om Nederlanders aan te zetten om meer te sparen om zodoende een vermogen op te bouwen waar je wel aan mag komen. Maar zelfs aan de spaarzin van de Nederlander komt een eind, want de rek is eruit en het mediane vermogen zonder de eigen woning heeft de afgelopen twaalf jaren dan ook nauwelijks bewogen.

We zijn gewend geraakt aan de wijze waarop we onze economische instituties hebben vormgegeven en daarom zet vrijwel niemand er vraagtekens bij. Maar als je goed beseft wat we aan het doen zijn, zie je een waanzinnig systeem: het meest spaarzame land spaart een wereldrecord aan pensioenvermogen bij elkaar, waar het volgens zelf bedachte regels niet aan mag komen, omdat het nog steeds niet genoeg is. Vervolgens moeten we daarnaast nog extra gaan sparen teneinde nog iets aan reserves op te bouwen, waar we wel aan mogen komen. Hoe moeilijk kun je het jezelf maken? En dat terwijl de theoretische onderbouwing van het pensioenvermogen op zijn gunstigst geformuleerd op drijfzand is gebaseerd. De wereld kan niet sparen voor de consumptie van de toekomst en door dat in Nederland wel te doen, roepen we een beleid over ons af dat ons in vele opzichten schade berokkent en waarbij we het onszelf enorm moeilijk maken.

HOOFDSTUK 7.

Een samenvatting en een conclusie

Centraal in het antwoord op de vraag ‘Waar blijft mijn pensioen?’ staat het theoretische gegeven dat de wereld niet kan sparen voor toekomstige consumptie, oftewel voor pensioenen. De wereld moet sparen om haar investeringen te financieren, maar meer kunnen we niet doen. We kunnen investeren in kapitaalgoederen die consumptieartikelen voortbrengen en we kunnen investeren in bijvoorbeeld infrastructuur zoals wegen en gebouwen. Maar we zullen moeten blijven werken om deze kapitaalgoederen te bedienen en om de consumptieartikelen bij u in huis te krijgen. We hebben ook arbeidskrachten nodig om die infrastructuur te kunnen gebruiken en vrijwel alles heeft na enkele jaren klein of groot onderhoud nodig of moet zelfs geheel worden vervangen. Het belangrijkste is wellicht het inzicht dat we over bijvoorbeeld tien of dertig jaar investeringen moeten doen waar we nu nog geen notie van hebben. Dat is geen enkel probleem zolang er mensen zijn die dat kunnen, maar het is een illusie om te denken dat we vandaag investeringen kunnen doen waar we over dertig tot zestig jaar nog steeds plezier van hebben zonder er in de tussentijd iets aan te hebben hoeven doen. Consumptiegoederen zijn beperkt houdbaar en diensten kun je al helemaal niet op voorraad produceren.

De wereld kan niet ‘buiten de wereld’ vermogen opbouwen van waaruit in de toekomst pensioenen kunnen worden betaald. Nederland heeft wel buitenland waar we vermogen kunnen opbouwen en waardoor we het buitenland voor onze pensioenen kunnen laten betalen. En dat hebben we gedaan: we zijn wereldkampioen pensioensparen. We hebben een stelsel gecreëerd waardoor we onze pensioenen hebben ‘opgesloten’ in pensioenfondsen waar we niet aan mogen komen, een staaltje financiële zelfkastijding dat zijn weerga niet kent. Desalniettemin vinden buitenstaanders – en ook velen in ons eigen land – het Nederlandse pensioenstelsel het beste ter wereld. Dat is te verklaren als je er met een micro-economische bril naar kijkt. Wij zijn – als het om onze pensioenvermogens gaat – inderdaad het rijkste land ter wereld. En wie wil er nu niet rijker zijn dan anderen? Maar als je pensioen al tien jaar achter elkaar niet is geïndexeerd en binnenkort mogelijk zelfs wordt gekort, zul je het met deze kwalificatie niet eens zijn. En dat is heel begrijpelijk, want van eervolle vermeldingen koop je geen brood!

We hebben gezien dat de economische theorie en bepaalde macro-economische statistieken wel degelijk een objectief antwoord kunnen geven op de vraag of er in ons land te veel wordt gespaard. Dat neemt niet weg dat je toch van mening mag zijn dat we nog steeds te weinig hebben gespaard. Uiteindelijk zijn de pensioenen van miljoenen Nederlanders al jaren niet geïndexeerd.

Het moge duidelijk zijn dat het pensioenakkoord dat onder grote druk van dreigende pensioenkortingen begin juni 2019 tot stand kwam, naar mijn opvatting niet de reparatie is die ons stelsel nodig heeft. Het totaal overziend vraag je je af waarom we hier negen jaar op moesten wachten. De afspraken met betrekking tot de zzp’ers en de zware beroepen hadden ook separaat gemaakt kunnen worden en zijn niet te beschouwen als een stelselwijziging. Het zijn generieke afspraken voor een uiterst heterogene groep werknemers: lange halen, gauw thuis. Bovendien moet een en ander nog nader worden uitgewerkt.

De later ingaande en minder snel stijgende AOW-leeftijd en het nieuwe pensioencontract zijn de ‘echte’ wijzigingen. De makkelijkste wijziging bleek uiteindelijk de aanpassing van de AOW-leeftijd. Omdat we inderdaad daadwerkelijk langer doorwerken, bleek uit berekeningen (van vlak voor het pensioenakkoord) dat dit op lange termijn een structurele meevaller van jaarlijks 4 miljard euro oplevert, met welk bedrag deze aanpassing kan worden gefinancierd. Ook de afschaffing van de buffers is eenvoudig te realiseren, simpelweg omdat het geen geld kost. De afschaffing van de doorsneepremie daarentegen heeft heel wat meer voeten in de aarde. Dit kost zo’n 60 miljard euro en moet door een commissie nog nader worden uitgewerkt. Uiteindelijk moet dit per pensioenfonds worden ingevuld. Daardoor kunnen veel verschillen ontstaan tussen gepensioneerden, pensioenen in het algemeen, premies (die waarschijnlijk bij veel fondsen fors omhoog moeten), wel of geen kortingen en indexeringen. Dit zou nog wel eens heel wat meer hoofdbrekens kunnen kosten dan nu voorzien. Met name opnieuw dreigende kortingen zouden de euforie over het pensioenakkoord over één of twee jaar behoorlijk kunnen verstoren. En zal de politiek dan niet opnieuw buigen? Of het akkoord het zo vurig gewenste herstel van vertrouwen in ons pensioenstelsel zal kunnen bewerkstelligen, is dan ook maar zeer de vraag.

Met enige ironie stel ik vast dat het juist de AOW (lees: het omslagstelsel) is geweest dat uiteindelijk het pensioenakkoord heeft moeten redden. Het ‘kapitaaldekkingsdeel’ van het akkoord blijft piepen en kraken en zal zeker nog veel aanleiding geven tot discussie.

Via een verhoging van de rekenrente zouden we onze pensioenvermogens als het ware ook kunnen ontsluiten. De dekkingsgraden gaan omhoog en – afhankelijk van de grootte van de verhoging – zouden we mogelijk zelfs weer kunnen gaan indexeren. En hoewel hier zonder meer argumenten voor zijn aan te voeren, is dit naar mijn overtuiging toch niet de juiste weg. Overigens kan worden vastgesteld dat de commissie parameters deze weg heeft afgesloten, sterker nog: de rekenrente gaat – onder gelijkblijvende omstandigheden – in 2020 zelfs verder omlaag.

Wel kan het gebeuren dat de ‘gewone’ rente en daarmee ook de dekkingsgraden weer wat gaan stijgen. Maar wat er ook gebeurt, het komt niet tegemoet aan de grootste bezwaren die ik tegen het kapitaaldekkingsstelsel heb:

1. Het laat de theoretisch onjuiste grondslagen van ons pensioenstelsel in stand, want we moeten tenslotte blijven sparen. Doorgaan met een onjuist systeem voelt slecht, zeker nu we onze neus de laatste jaren zo nadrukkelijk hebben gestoten.

2. Het laat de enorme overschotten op de lopende rekening voor het grootste deel in stand en het zal ons extern vermogen nodeloos verder vergroten.

3. We blijven als land enorm afhankelijk van het wel en wee op de financiële markten en van het buitenland. Een afhankelijkheid die zal toenemen en die ons tijdens de kredietcrisis slecht is bevallen.

4. Meer principieel: ons pensioenstelsel is in strijd met de manier waarop wij als land in de wereld willen staan.

5. We dienen te beseffen dat we onszelf veel tekortdoen. We wonen in een van de rijkste ‘hoekjes’ van deze aarde en daarom voelen we het niet zo dat we onszelf tekortdoen. Maar meer dan vijftig jaar onderbesteding ‘verarmt’ ons land onnodig. We zijn veel rijker dan we denken, maar we willen onze rijkdom uitstellen terwijl we tegelijk bevangen zijn door de angst dat we in de toekomst minder rijk zullen zijn.

Een paar van deze argumenten zijn tamelijk theoretisch, principieel en technisch van aard en laten u wellicht koud. Maar iedere econoom kan u vertellen dat het verstoren van economisch evenwicht een suboptimale situatie oplevert die gepaard gaat met welvaartsverlies. Onnodig welvaartsverlies in dit geval, want we hebben het zelf in de hand. We bepalen immers zelf hoe we ons pensioenstelsel inrichten.

De essentie van pensioenen is dat het werkende deel van de bevolking moet zorgen voor gepensioneerden. De vraag is alleen: hoe organiseer je dat? In een omslagstelsel dragen werkenden pensioenpremies af die als pensioenuitkeringen worden uitbetaald aan gepensioneerden. Door bij te dragen in de vorm van premies bouw je fictieve rechten op op een toekomstige pensioenuitkering. Het is een afspraak hoe de productie die wordt voortgebracht wordt verdeeld. Voor je toekomstige pensioenuitkering ben je daarom afhankelijk van de toekomstige werkende generatie.

Heel simpel gesteld wordt in het kapitaaldekkingsstelsel gespaard om later daadwerkelijk uit dat potje met gespaard vermogen het pensioeninkomen te halen. Hierbij lijkt het alsof je niet van anderen afhankelijk bent. Toch is dat schijn, want dat potje is geen potje met geld, maar een potje met aanspraken in de vorm van vermogenstitels. En je moet nog maar afwachten hoe de waarde van dat potje met vermogenstitels zich ontwikkelt. Nog steeds zal het werkende deel van de bevolking moeten werken om die aanspraken om te zetten in geld dat aan gepensioneerden uitgekeerd moet worden. Het geld dat gepensioneerden in het verleden als premie hebben ingelegd, komt niet spontaan als pensioenuitkeringen ‘uit de lucht vallen’.

Als het dan zo duidelijk is dat het kapitaaldekkingsstelsel toch minder aantrekkelijk en voordelig is dan het omslagstelsel, waarom wordt het dan toch in een aantal landen gehandhaafd? Zoals eerder gememoreerd komt het kapitaaldekkingsstelsel nauwelijks voor op het vasteland van Europa, maar wel in de Angelsaksische landen. Hoewel de Nederlander per hoofd het meest heeft gespaard voor zijn pensioen, zijn de grootste pensioenvermogens (in absolute zin) bijeen gespaard in de VS, het VK en Japan en in mindere mate in Australië en Canada. Op het vasteland van Europa zijn omslagsystemen veel meer gemeengoed, in ieder geval in de grote vier eurolanden: Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje. Het onderscheid tussen deze twee groepen heeft alles te maken met de culturele achtergronden van deze landen. In de Angelsaksische landen wordt staatsbemoeienis juist niet op prijs gesteld en wordt er van iedereen verwacht dat je voor jezelf zorgt, inclusief je pensioenvoorziening. Daarom moet je wel sparen om een claim op toekomstige productie op te bouwen. De landen van het Europese vasteland worden veel meer gekenmerkt door de sociaaldemocratische traditie, waarbij juist wel van de staat wordt verwacht dat deze voor je zorgt en waarin niet vreemd wordt aangekeken tegen een fictieve claim op toekomstige productie.

Ons land bevindt zich in een middenpositie. Enerzijds met één been in het Angelsaksische kamp met zijn liberale marktgeoriënteerde economie, anderzijds toch ook wel met gevoel voor de sociaaldemocratie. En hoewel Nederland – net als de rest van de wereld – de laatste decennia steeds individualistischer is geworden, leent ons land zich uitstekend voor een sterk collectief en paternalistisch pensioenstelsel. Nederlanders kennen een hoge mate van solidariteit, we kennen geen regionale conflicten of bevolkingsgroepen die met elkaar in onmin leven en alle politieke partijen ijveren ervoor om een financiële tweedeling in de maatschappij tegen te gaan. Onze hang naar egalitarisme en zekerheid doet de rest. Als er ergens ter wereld een land is waar een voedingsbodem bestaat voor een sterk collectief en solidair systeem op basis van het omslagstelsel waarbij we vertrouwen op elkaar en in de toekomst, dan is het wel in Nederland.

In de pensioendiscussie wordt vaak gesproken over het conflict tussen oud en jong, alsof er geen solidariteit bestaat tussen de generaties. Ik ben ervan overtuigd dat op microniveau weinig mensen dit ‘conflict’ zullen herkennen. Op macroniveau lijkt het conflict vooral te bestaan in de hoofden van beleidsmakers die over pensioenen onderhandelen. Rekenkundig lijkt het dat binnen het kapitaaldekkingsstelsel jongeren meer bijdragen dan ouderen (de doorsneepremiediscussie). De opvatting dat de huidige jeugd de eerste generatie zal zijn die het minder zal hebben dan haar ouders is vooral op angst gebaseerd en wordt eerder in de hand gewerkt door het kapitaaldekkingsstelsel dan andersom. Het kapitaaldekkingsstelsel onttrekt veel geld aan ons land, het werkt daardoor groeivertragend en ontneemt vooral jonge mensen kansen. De afschaffing van de doorsneepremie mag dan ‘boekhoudkundig’ gezien een voordeel opleveren voor jongeren, maar zou door verhoging van de besparingen wel eens in hun nadeel kunnen uitpakken.

Een groot voordeel van PensioenPlus is dat dit ‘jong-oud’-conflict helemaal niet speelt. Iedereen draagt naar rato van zijn of haar inkomen evenveel bij aan zijn of haar eigen pensioen en tijd en rente spelen geen rol meer. Wel blijft uiteraard ook in dit stelsel de ontwikkeling van de gemiddelde sterfteleeftijd een ongewisse factor. Maar door de pensioenleeftijd in een vaste verhouding aan de ontwikkeling van de sterfteleeftijd te koppelen, zal de bevolking meer begrip opbrengen voor een verhoging van de pensioenleeftijd. Overigens heeft ook het pensioenakkoord op dit punt een belangrijke stap gemaakt.

Verder lijkt PensioenPlus in alle opzichten te voldoen aan de voorwaarden die we aan een goed pensioenstelsel stellen:

1. Het moet beschermen tegen ‘domheid’ en ‘zwakheden’ van de mens. Een collectief systeem is paternalistisch, het zorgt voor een ‘fundament’ en geeft een bepaalde mate van zekerheid. De deelnamegraad en de vervangingsgraad moeten hoog zijn.

2. Het moet betaalbaar en stabiel zijn.

3. Het moet bijdragen aan de groei op macro-economisch niveau.

Ad 1.) Zowel het kapitaaldekkingsstelsel als PensioenPlus komt tegemoet aan de eerste voorwaarde. Ook de door mij voorgestelde verplichte deelname voor iedere belastingplichtige zou in het kapitaaldekkingsstelsel kunnen worden ingevoerd. Nadeel daarvan is dat er dan nog weer meer geld moet worden belegd. Het is paternalistisch, maar het zal bijdragen aan het creëren van een gelijk speelveld tussen werknemers en zzp’ers. Het zal ook bijdragen aan het in stand houden van de welvaart van individuele gepensioneerde zzp’ers na hun pensioen en van de welvaart van ons allen in het algemeen. Voor de pensioenvoorziening is het voorts belangrijk om de deelnamegraad (het aantal mensen dat meedoet aan een pensioenregeling) en de vervangingsgraad (de mate waarin het pensioen het in het verleden genoten inkomen vervangt) zo hoog mogelijk en stabiel te houden. Beide worden door PensioenPlus gemaximeerd.

Ad 2.) Op het gebied van betaalbaarheid en stabiliteit lijkt het omslagstelsel het te winnen van het kapitaaldekkingsstelsel. Qua premies varieert de hoogte behoorlijk per pensioenfonds (afhankelijk van de dekkingsgraad), al ligt de premiehoogte van PensioenPlus in het door mij voorgestelde scenario in dezelfde orde van grootte als de premies van de vijf grootste pensioenfondsen. De ongewogen gemiddelde premie van deze fondsen bedraagt 24,82 procent (voor 2019) tegen 25,0 procent voor PensioenPlus. Daarbij dient te worden opgemerkt dat de premie van PensioenPlus de komende decennia niet zal wijzigen en dat het stelsel voorziet in welvaartsvaste pensioenen. De premies van de pensioenfondsen zijn momenteel onvoldoende om de pensioenen te indexeren en zullen in veel gevallen waarschijnlijk substantieel omhoog moeten om kostendekkend te zijn, zoals het pensioenakkoord voorschrijft. Zo heeft DNB berekent dat bij alle fondsen samen in 2017 zo’n 8 miljard euro te weinig premie is betaald. Het voortdurend oplaaien van de discussie over de rekenrente, de dekkingsgraad, wisselende premiehoogtes en de afschaffing van de doorsneepremie (die nog moet worden uitgewerkt) ondermijnt momenteel het vertrouwen in het pensioenstelsel. Een stabiele premie die tot in lengte van jaren voor iedere Nederlander gelijk zal zijn en die voorziet in welvaartsvaste pensioenen zal zonder twijfel bijdragen aan het herstel van vertrouwen bij jong en oud in het pensioenstelsel. Ook het veranderen van baan speelt geen enkele rol meer in de pensioenvoorziening, want het systeem is immers voor iedereen gelijk.

Ad 3.) Tot slot dient een goed pensioenstelsel bij te dragen aan de groei van onze economie op macroniveau. Door veruit het grootste deel van hun vermogens buiten Nederland te beleggen, verstoren de fondsen niet alleen het macro-economisch evenwicht, maar blijft ons land vooral verstoken van de potentiële positieve bestedingseffecten van dit enorme bedrag. Weliswaar leveren de buitenlandse beleggingen een bepaald rendement op, maar zelfs dat rendement is onvoldoende geweest om de meeste pensioenen te indexeren en het wordt bovendien telkens weer voor het grootste deel buiten ons land belegd. Nu kun je dit bedrag niet zomaar even terughalen naar Nederland – daarvoor is het simpelweg veel te groot –, maar je kunt er wel voor zorgen dat het niet verder groeit: de kers op de taart. Deze kers op de taart van PensioenPlus is dat het rendement van de nationale pensioenpot als vrij besteedbaar inkomen in de handen komt van alle Nederlanders. Het zal een inkomensverbetering opleveren die zijn weerga niet kent in de recente geschiedenis: gemiddeld 1440 euro per persoon per jaar.

De kers op de taart zal bijdragen aan bijvoorbeeld het verminderen van de armoede in Nederland – nog steeds groeien 400.000 kinderen in Nederland op in (relatieve) armoede – en het zal de omzetten en inkomens van veel zzp’ers, die nu vaak een marginaal bestaan hebben, ten goede komen. Ook de overheid zal enorm profiteren gezien haar ‘talent’ om van iedere euro die omgaat in Nederland ruim 40 procent naar zich toe te halen. De kers op de taart is wel afhankelijk van de rente en het bedrag aan koopkrachtverbetering kan dalen. Maar in dat geval zou ook het kapitaaldekkingsstelsel verder in problemen komen.

Het bedrag van 1440 euro heeft één nadeel: het is dermate hoog dat het (bijna) ongeloofwaardig is. Het riekt naar financiële tovenarij of naar boekhoudkundige kunstgrepen. Maar het ‘enige’ wat er gebeurt is dat we ons pensioenstelsel zo herinrichten dat we een deel – en nog maar slechts één derde – van ons bizarre overschot op de lopende rekening in eigen land weten te houden. Daar is niets mis mee, we hebben het zelf verdiend, we benadelen niemand en we dragen bij aan het herstel van een gezond evenwicht.

Sceptici zullen mogelijk beweren dat PensioenPlus zijn pensioenuitkeringen alleen maar op peil kan houden dankzij het feit dat we in eerste instantie voor het kapitaaldekkingsstelsel hebben gespaard. Dat klopt, maar het laat ook zien dat het daarvoor benodigde bedrag – dat ligt in de orde van 100 tot 130 miljard euro – relatief beperkt is. Daarnaast dienen we ons te realiseren dat de geboortegolf – die deze vergrijzingsgolf veroorzaakt – het gevolg is van een unieke samenloop van omstandigheden in onze geschiedenis die zich mogelijk nooit meer zal voordoen.

De euforie over het einde van de oorlog, de vooruitgang van de gezondheidszorg die de kindersterfte minimaliseerde, de invloed van het geloof met meneer pastoor die regelmatig informeerde of er al een nieuw zieltje op komst was, de opkomst van de Europese eenwording die voeding gaf aan het geloof in permanente vrede en een sterke groei van de economie zorgden in de periode 1950-1970 voor een recordaantal kinderen dat sindsdien bleef leven. Maar zelfs deze unieke hausse aan geboorten kunnen we gemakkelijk aan. Een curieus detail – maar wel veelzeggend over de calvinistische Nederlander – is dat het in eerste instantie niet de uitvinding van de anticonceptiepil was (begin jaren zestig) die deze geboortegolf deed eindigen, maar de gratis verstrekking ervan via het ziekenfonds in 1970.

Diezelfde sceptici zouden ook kunnen opmerken dat we nu gaan ‘potverteren’, maar dat verwijt is eenvoudig te weerleggen. Ons land boekt al jaren achtereen een overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans van 70 tot 84 miljard euro. Als een wijziging van ons pensioenstelsel met zich meebrengt dat dat getal met zo’n 25 miljard terugloopt, blijft er nog steeds een heel forse ‘plus’ over. Wel moet worden opgemerkt dat we de pensioenpot inderdaad niet meer laten groeien en dat we er op termijn zelfs wat uit gaan halen. Maar hoe erg is dat? Dat is toch juist de bedoeling van gespaarde potjes? Als je een spaarpot vult, mag je er toch ook een keer iets uithalen? Als we eeuwig doorsparen, werken we hard, leven we relatief ‘arm’, sterven we rijk en profiteren anderen van ons geld. De ironie wil dat we door te blijven sparen juist doorgaan met het financieren van ‘potverteerders’ in andere landen. Met de ervaringen van de Amerikaanse hypotheekcrisis, de eurocrisis en de daaruit voortvloeiende verliezen nog vers in het geheugen geeft dat geen goed gevoel.

Bij de omvorming naar PensioenPlus zullen er nog genoeg discussiepunten overblijven. Gaan we indexering inderdaad inhalen? Wat te doen met de ongelijkheden tussen de pensioenfondsen (niet ieder fonds kent bijvoorbeeld een partnerpensioen)? Hoe om te gaan met de inbreng in de nationale pensioenpot van fondsen met lage en hoge dekkingsgraden en hoe moet het toekomstig beleggingsbeleid van het nieuwe nationale fonds eruitzien? Hierover zullen bij aanvang beslissingen moeten worden genomen, maar de discussies over de dekkingsgraden, de rekenrente, de doorsneepremies en het vermeende conflict tussen jong en oud kunnen we na bijna tien jaar definitief afronden. Ze zijn niet meer van belang.

Conclusie

Kern van mijn betoog is dat de samenleving niet kan sparen voor haar pensioen. Het goede nieuws is dat dat ook helemaal niet hoeft, want de samenleving gaat nooit met pensioen. We hebben gespaard voor iets waarvoor we helemaal niet hadden hoeven sparen. We kunnen er onmiddellijk mee stoppen en onszelf op een koopkrachtverbetering trakteren die uniek is in de geschiedenis. Het voordeel van het stoppen met sparen is dat je ook geen bestemming meer hoeft te zoeken voor deze spaargelden: het aantal schulden zal verminderen.

Het is wel even wennen, stoppen met sparen, maar overweeg eens het volgende: een mens kan te veel drinken, een mens kan te veel roken, een mens kan te veel eten, een mens kan te zwaar zijn en een mens kan te veel schulden hebben. Waarom zou het niet zo kunnen zijn dat een mens ook te veel kan sparen? Vanuit onze individuele gedachte als ‘micro-economisch subject’ lijkt dat onmogelijk, maar vanuit macroperspectief hebben we gezien dat dat wel degelijk kan. Deze micro-macrotegenstelling zet ons voortdurend op het verkeerde been.

Met stoppen met sparen voor onze pensioenen kunnen we morgen beginnen. We hebben het zelf in de hand en we zullen het direct merken, want we houden geld over voor andere doeleinden. We hebben gezien dat we jaarlijks ruim 60 miljard euro voor onze pensioenen opzijzetten, terwijl we ‘slechts’ zo’n 30 miljard aan pensioenen uitkeren. Met de rest sparen we voor iets waarvoor we helemaal niet hoeven te sparen. Het is een fata morgana.

In dit boek heb ik u de macro-economische kant van ons huidige pensioenstelsel (in de tweede pijler) laten zien en zo een beeld geschetst van waar uw pensioen blijft. Het is een complex verhaal over het zogenaamd beste pensioenstelsel ter wereld. Maar zelfs het beste is nog niet goed genoeg en dat geeft te denken. Het wordt hoog tijd dat de politiek ook het omslagstelsel overweegt in haar zoektocht naar een goed pensioen voor iedereen. Alles lijkt beter dan op de huidige voet blijven doormodderen. Ook het pensioenakkoord zal aan dit doormodderen niet veel veranderen.

De politieke wil om dit te doen begint vanuit de overtuiging dat het een realistisch plan is, maar misschien is het nog wel belangrijker om ons af te vragen hoe onze economische instituties zich verhouden tot de rest van Europa en hoe wij onze rol in de wereld zien. Daarnaast is het voor de politiek belangrijk om de burger een helder verhaal te vertellen over zijn pensioen. Dat verhaal moet vooral simpel en transparant zijn. Het moet perspectief en vertrouwen bieden aan iedereen. Dat het huidige stelsel en de wijze waarop dat moet worden gerepareerd niet aan deze eisen voldoet is duidelijk. Het grote publiek snapt er helemaal niets meer van en tien jaar onderhandelen heeft het wantrouwen alleen maar gevoed, ook omdat kortingen nog steeds dreigen.

PensioenPlus is een stabiel stelsel dat voor iedereen te begrijpen is en over een inkomensverbetering van 1440 euro per jaar zullen velen enthousiast worden. Wat houdt ons tegen?

WOORD VAN DANK

Schrijven is een eenzame bezigheid. Soms vloeien de woorden gemakkelijk uit je brein en soms levert een lange middag slechts een paar bruikbare zinnen op. Gesprekken met anderen over het onderwerp laden de batterij dan weer op en geven nieuwe energie. Het is de reden waarom sparren met goede en kritische meelezers zo belangrijk is. Ik wil mijn meelezers dan ook zeer hartelijk danken voor hun commentaar, kritische noten en proefballonnen die het boek zonder enige twijfel hebben verrijkt. Coen Teulings, Ed Westerhout, Erwin de Jong, Jan Pierik, Jean Frijns, Thijs Houbiers en Ton Evers, zonder jullie zou dit boek duidelijk minder diepgang hebben gehad en slechter leesbaar zijn geweest.

Ook gaat mijn dank uit naar de medewerkers van uitgeverij Prometheus. Zonder hun medewerking en vertrouwen zou dit boek nooit tot stand hebben kunnen komen. De redacteur heeft flink zijn best moeten doen om de eerste versie van het manuscript te corrigeren. Ik wist niet dat ik zo veel fouten kon maken met interpunctie, scheve zinsconstructies en spelling. Ik zou bij het Nationaal Dictee geen hoge ogen gooien.

Bijzonder veel dank gaat uit naar Nyenrode Business Universiteit. Ronald Heijn stelde voor om mijn boekpresentatie op 30 september te organiseren als een alumnidag voor (oud-)pensioencursisten van Nyenrode. Het vergt moed en visie om mijn zienswijze op ons pensioenstelsel een podium te bieden voor dit publiek. Een universiteit is een plaats waar ruimte moet zijn voor out of the box denken, vernieuwing en debat en dat maakt Nyenrode hiermee meer dan waar. Daarnaast is het organiseren van een dergelijke bijeenkomst bepaald geen sinecure. Het is fantastisch dat Esmeé Mommers dat met zo veel enthousiasme heeft gedaan.

Tot slot wil ik mijn gezin hartelijk danken voor hun steun bij het schrijven van dit boek. Mijn vrouw Jolande weet als geen ander dat de juiste balans tussen werk en rust erg belangrijk is om tot een goed resultaat te komen. Zonder haar had dit boek nu niet voor u gelegen. Mijn kinderen, Bram, Roelof, Lisanne en Wessel, zijn mijn belangrijkste drijfveer geweest om het te schrijven. Deze generatie moet het vertrouwen hebben dat ook zij later van een goed pensioen kan genieten. Ik hoop van harte dat dit boek daaraan een bijdrage kan leveren.

VERANTWOORDING

Met dit boek geef ik gestalte aan mijn ambitie om een bijdrage te leveren aan het pensioendebat in Nederland. Een debat dat, naar ik vermoed, ondanks het recente pensioenakkoord niet zal verstommen.

Ik heb geen wetenschappelijke pretenties met dit boek, ook al staat het wetenschappelijke gegeven dat de wereld niet kan sparen voor haar toekomstige consumptie centraal. Het is ook niet bedoeld als naslagwerk voor allerhande cijfers, maar moet vooral een aanzet geven voor een conceptueel debat. Dat neemt niet weg dat cijfers wel belangrijk zijn om de gedachten te bepalen. Maar het is in de context van dit boek niet zo van belang of onze nationale pensioenpot nu 1480 of 1520 miljard euro groot is. Gemakshalve ga ik uit van 1500 miljard euro, een getal dat vaker wordt genoemd als het gaat om de omvang van deze pot. Dit bedrag wordt ook als basis gebruikt voor bepaalde berekeningen. Zouden de exacte cijfers zijn gebruikt, dan waren de uitkomsten slechts marginaal of zelfs verwaarloosbaar anders geweest en zouden geen invloed hebben gehad op de denkrichting en conclusies.

Bij de 1500 miljard euro gaat het om het beschikbare bedrag voor pensioenen bij pensioenfondsen en verplichte bedrijfspensioenregelingen bij particuliere verzekeraars. Veruit het grootste deel is ondergebracht bij de pensioenfondsen. In internationale vergelijkingen en in de statistieken van DNB worden de verplichte bedrijfspensioenregelingen bij particuliere verzekeraars vaak niet meegenomen. Ik heb de aangehaalde bronnen daarvoor niet ‘gecorrigeerd’ en daarom kan het voorkomen dat het lijkt alsof in bepaalde grafieken de uitkomsten te laag worden weergegeven (bijvoorbeeld op pagina’s 102 en 109). Zo is ook de omvang van onze nationale pensioenpot in op pagina 113 lager dan 1500 miljard euro, omdat alleen is uitgegaan van de omvang van activa van de pensioenfondsen.

Voorts heb ik bij de diverse grafieken en overzichten en daar waar ik het van belang achtte in de tekst mijn bronnen genoemd. In enkele gevallen dienen er nog wel berekeningen te worden uitgevoerd met de brongegevens om tot de afbeeldingen te komen.

GERAADPLEEGDE LITERATUUR

Aaron, Henry. ‘The Social Insurance Paradox’, Canadian Journal of Economics and Political Science, 32 (3), 371-374, 1966

Blanchard, Olivier. ‘Public Debt and Low Interest Rates’, American Economic Review, vol. 109 (4), 2019

Breyer, F. ‘On the Intergenerational Pareto Efficiency of Pay-as-you-go Financed Pension Schemes’, Journal of Institutional and Theoretical Economics 145 (1989)

Boonstra, Wim. De betalingsbalans en de externe vermogenspositie, proefschrift, Amsterdam 2008

Cate, Martin ten. Een rijk land moet rijk leven, Amsterdam 2015

CPB-notitie. ‘Internationale vergelijking van pensioenstelsel, Denemarken, Zweden, Chili en Australië’, 2015

Frijns, J. en J. Mensonides. ‘Rekenrente, welke kant op?’ MeJudice.nl, 23 okt. 2018

Kahneman, Daniel. Ons feilbare denken, Amsterdam 2011

Lane, Clarke & Peacock. Onderzoeksrapporten uitvoeringskosten pensioenfondsen 2012 en 2017

Limperg jr., Theodore. Speech Verzekeringskamer uit 1927

Mercer. Rapport Global Pension Index 2018

Pierik, Jan. Notitie ‘Naar een alternatief pensioenstelsel’, maart 2016

Satter, Robin. Van 70 naar 65 en weer terug? Proefschrift 2018

Sinn, H.W. The Value of Children and Immigrants in a Pay-as-you-go Pension System: a Proposal for a Partial Transition to a Funded System, NBER Working Paper 6229, 1997

Sinn, H.W. ‘Why a Funded Pension System is Useful and Why It is Not Useful’, International Tax and Public Finance, 2000 7, https://doi.org/10.1023/A:1008760717038

Teulings, Coen. Over de dijken, Amsterdam 2018

Verbon, Harrie. De Volkskrant, 1 april 2019

Waard, Peter de. De Volkskrant, column, 26 juni 2013

Westerhout, E. ‘Onbetaalde rekening’, blog Vergrijzing en economie, 2012