Van dezelfde auteur

Het boek Henry

Wilt u op de hoogte worden gehouden van de romans en literaire thrillers van uitgeverij Signatuur? Meldt u zich dan aan voor de literaire nieuwsbrief via onze website www.uitgeverijsignatuur.nl.

Hilary Mantel

Wolf Hall

Vertaald door Ine Willems

e-bookeditie, november 2012

Signatuur

2012

© 2009 Hilary Mantel

Oorspronkelijke titel: Wolf Hall

Oorspronkelijk verschenen bij Fourth Estate

Vertaald uit het Engels door Ine Willems

© 2010 uitgeverij Signatuur, Utrecht en Ine Willems

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp: Wil Immink Design

Omslagbeeld: Portrait of a woman, possibly Catherine of Aragon (1485-1536), c. 1503/4 (oil on canvas), Sittow, Michiel (1469-1525)/ Kunsthistorisches Museum, Vienna Austria/ The Bridgeman Art Library

Foto auteur: John Haynes

Typografie: Pre Press Media Groep, Zeist

isbn paperback 978 90 5672 475 7

isbn ebook 978 90 449 6116 4

nur 302

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

Opgedragen aan een bijzondere vriendin,

Mary Robertson

inhoud

DEEL EEN

I Over het Nauw. Putney, 1500

II Afkomst. 1527

III Austin Friars.

DEEL TWEE

I Visitatie. 1529

II Een occulte historie van Brittannië. 1521 – 1529

III Pompen of verzuipen. Allerheiligen 1529

DEEL DRIE

I Dopjesspel. Winter 1529 – voorjaar 1530

II Waarde vriend Cromwell. Lente – december 1530

III De doden klagen over hun begrafenis. Kerst 1530

DEEL VIER

I Trek je gezicht in de plooi. 1531

II ‘Alas, what shall I do for love?’ Lente 1532

III De vroegmis. November 1532

DEEL VIJF

I Anna Regina. 1533

II Duivelsspog. Herfst en winter 1533

III Het oog van een schilder. 1534

DEEL ZES

I Suprematie. 1534

II De christenheid in kaart. 1534 – 1535

III Naar Wolf Hall. Juli 1535

Nawoord van de schrijfster

Dramatis personae

Familiestambomen

Dankwoord

‘Er zijn drie soorten decoropbouw: een voor het treurspel, een ander voor de komedie en een derde voor de satire. Hun vormgeving verschilt al naargelang hun doel. Het treurspel wordt uitgebeeld in zuilen en timpanen, beeldwerken en andere regalia; de komedie speelt zich echter af tegen de achtergrond van particuliere woningen, met balkons en ramen met uitzicht zoals bij gewone woonhuizen; en de satire wordt omkleed met bomen, grotten en bergen en andere landelijkheden die het aanzien van een tuin wekken.’

vitruvius, De architectura, circa 27 voor Christus

Laat dit de namen van de spelers zijn:

Geluk

Samenzwering

Vrijheid

Hoofse zwendel

Mate

Dwaasheid

Luister

Tegenspoed

Wispeltuur

Armoede

Schijnheiligheid

Wanhoop

Arglist

Vermetelheid

Goede hoop

Herstel

Omzichtigheid

Volharding

Magnyfycence, john skelton, circa 1520

DEEL EEN

I
Over het Nauw

Putney, 1500

‘Opstaan.’

Geveld, verdwaasd, zwijgend: hij is gevallen, languit neergeklapt op de kasseien van de binnenplaats. Zijn hoofd is opzij gedraaid, zijn ogen zijn op het hek gericht, alsof er hulp te verwachten valt. Eén goedgeplaatste klap zou nu zijn dood betekenen.

Bloed uit de jaap op zijn hoofd – het resultaat van zijn vaders eerste inspanningen – druipt over zijn gezicht, en zijn linkeroog zit dicht, maar als hij moeite doet, kan hij vanuit zijn rechterooghoek zien dat het stikwerk van zijn vaders laars rafelt. De twijn is losgesprongen van het leer, en een harde knoop erin heeft nog een snee in zijn wenkbrauw getrokken.

‘En nou opstaan!’ buldert Walter boven hem, terwijl hij bedenkt waar hij hem nu zal schoppen. Hij tilt zijn hoofd een paar centimeter op en kruipt op zijn buik naar voren. Hij probeert zijn handen niet bloot te geven; Walter stampt er graag op. ‘Wat moet jij voorstellen, een paling?’ vraagt zijn vader. Hij gaat op een drafje een stukje terug, neemt een aanloop en mikt zijn volgende trap.

Die slaat hem de adem uit zijn longen; zijn laatste misschien wel, denkt hij. Zijn voorhoofd zakt weer op de grond. Hij wacht tot Walter boven op hem springt. De hond, Bella, blaft, opgesloten in een hok. Ik zal mijn hond missen, denkt hij. De binnenplaats ruikt naar bier en bloed. Er schreeuwt iemand bij de rivier. Niets doet er pijn, of misschien juist alles, omdat er geen afzonderlijke pijn is die hij eruit kan pikken. Maar de kou dringt wel tot hem door, op één plek maar: zijn jukbeen, dat op de kasseien rust.

‘Kijk nou, kijk nou,’ brult Walter. Hij hupt op één voet alsof hij danst. ‘Kijk nou wat ik heb gedaan. Mijn laars kapotgeschopt aan die harde kop van je.’

Centimeter voor centimeter. Centimeter voor centimeter vooruit. Laat hem je maar een paling of een worm of een slang noemen. Hou je hoofd laag, geef hem geen aanleiding. Zijn neus zit dicht met geklonterd bloed en hij moet zijn mond opendoen om adem te krijgen. Zijn vaders tijdelijke gebrek aan concentratie vanwege het verlies van een goede laars geeft hem de gelegenheid om te braken. ‘Wel ja,’ schreeuwt Walter. ‘Spuug maar raak.’ Spuug maar raak op mijn goeie kasseien. ‘Kom op, jong, overeind. Laat maar ’ns zien wat je waard bent. Bij god, schijnheilig onderkruipsel, op je benen.’

Schijnheilig onderkruipsel? denkt hij. Waar heeft hij het over? Zijn hoofd draait weg, zijn haar ligt in zijn eigen braaksel, de hond blaft, Walter brult en er klinken klokken over het water. Hij voelt beweging, alsof de smerige grond onder hem de Theems is geworden. Die geeft mee, deint onder hem en hij ademt uit, één lange zucht. Nou heb je het voor mekaar, zegt een stem tegen Walter. Maar hij sluit zijn oren, of God sluit ze voor hem. Hij wordt stroomafwaarts gesleurd met een diep, zwart tij.

Het volgende moment loopt het tegen de middag en houdt hij zich staande tegen de deurpost van de Pegasus. Zijn zus Kat komt de keuken uit met een bakplaat vol hete pasteitjes in haar handen. Ze laat ze bijna vallen als ze hem ziet. Haar mond valt open van verbazing. ‘Wat zie jij eruit!’

‘Kat, niet zo hard, dat doet pijn.’

Ze schreeuwt om haar man: ‘Morgan Williams!’ en draait om haar as, haar blik verwilderd, haar gezicht rood aangelopen door de hitte van de oven. ‘Neem die bakplaat van me over, godallemachtig, waar is iedereen!’

Hij rilt van top tot teen, net als Bella die keer dat ze van de boot was gevallen.

Een meisje komt aanhollen. ‘De meester is naar de stad.’

‘Dat weet ik toch, sufferd.’ Door de paniek bij het zien van haar broer was ze het glad vergeten. Ze duwt het meisje de bakplaat in handen. ‘Als je ze ergens neerzet waar de kat erbij kan, geef ik je zo’n draai om je oren dat je sterren ziet.’ Nu ze haar handen vrij heeft, slaat ze ze in een kort, hevig gebed ineen. ‘Heb je weer gevochten of was het je vader?’

Ja, zegt hij, en hij knikt heftig, zodat er druppels bloed uit zijn neus spatten. Ja, wijst hij op zichzelf, als om te zeggen: Het was Walter. Kat roept om een teil, om water, om water in een teil, om een doek, om de duivel, dat hij subiet verschijnt en zijn dienaar Walter afserveert. ‘Ga zitten voor je valt.’ Hij probeert uit te leggen dat hij nog maar net is opgestaan. Van de binnenplaats. Het kon een uur geleden zijn of misschien wel een dag en voor zover hij weet, kon vandaag evengoed morgen zijn, behalve dat Walter hem had afgemaakt als hij daar een hele dag had gelegen omdat hij dan in de weg lag, en dat zijn verwondingen gestold waren geweest, zijn hele lijf nu pijn had gedaan en hij te stijf was geweest om te kunnen bewegen. De ruime ervaring met Walters vuisten en laarzen heeft hem geleerd dat de tweede dag meestal erger is dan de eerste. ‘Ga zitten. Niet praten,’ zegt Kat.

Als de teil komt, buigt ze zich over hem heen, bet zijn dichtgeslagen oog en werkt in kleine kringetjes naar zijn haargrens toe. Haar ademhaling gaat hortend en haar vrije hand rust op zijn schouder. Ze vloekt binnensmonds, snikt af en toe en wrijft troostend over zijn nek, ‘’t Is goed, stil maar, ’t is al goed’ fluisterend alsof hij degene is die huilt, maar dat is hij niet. Hij heeft het gevoel dat hij zweeft en dat zij hem aan de grond houdt; hij zou zijn armen om haar heen willen slaan, zijn gezicht in haar schort willen begraven, daar uitrusten en luisteren naar haar hartslag. Maar hij wil haar niet bevuilen, haar niet onder het bloed smeren.

Als Morgan Williams binnenkomt, heeft hij zijn goede stadsjas aan. Hij ziet er Welsh en strijdlustig uit; het is duidelijk dat hij het nieuws heeft gehoord. Hij komt naast Kat staan en staart omlaag, voor even met de mond vol tanden, tot hij zegt: ‘Zie!’ Hij balt een vuist en ramt hem drie keer in de lucht. ‘Daar!’ zegt hij. ‘Dat kan ie van me krijgen, Walter. Dat kan ie krijgen. Van mij.’

‘Ga nou maar achteruit,’ maant Kat hem. ‘Je wilt geen stukjes Thomas op je Londense jas.’

Dat wil hij inderdaad niet. Hij gaat een eindje verderop staan. ‘Niet dat het mij uitmaakt, maar kijk jou nou, jong. In een eerlijk gevecht zou je die bullebak zijn vet geven.’

‘Het gevecht is nooit eerlijk,’ zegt Kat. ‘Hij besluipt je vanachter, hè, Thomas? Met iets in zijn hand.’

‘Een glazen fles, lijkt me, in dit geval,’ zegt Morgan Williams. ‘Was het een fles?’

Hij schudt zijn hoofd. Zijn neus bloedt weer.

‘Niet doen, broertje,’ zegt Kat. Haar hand zit helemaal onder; ze veegt de bloedklonten af aan haar schort. Wat een troep; hij had zijn hoofd evengoed wel tegen haar aan kunnen leggen.

‘Ik neem aan dat je het niet gezien hebt?’ zegt Morgan. ‘Wat hij precies in zijn hand had?’

‘Dat is nou het mooie van een aanval in de rug,’ zegt Kat, ‘en jouw domme pech bij de rechter. Morgan, zal ik je eens wat zeggen over mijn vader? Hij pakt gewoon wat er voorhanden is. En soms is dat een fles, ja. Ik heb het hem zien doen bij mijn moeder. Zelfs bij onze kleine Bet, ik heb gezien dat hij haar op het hoofd sloeg. En ik heb het ook níét gezien, wat erger was, want dan kreeg ik de klappen.’

‘Ik vraag me af in wat voor familie ik getrouwd ben,’ zegt Morgan Williams.

In feite zegt Morgan dit maar; zoals sommige mannen hun neus optrekken en sommige vrouwen hoofdpijn hebben, zo stelt Morgan zichzelf deze vraag. De jongen luistert niet naar hem; als mijn vader dat heeft gedaan bij mijn moeder, die nu al zo lang dood is, denkt hij, heeft hij haar dan vermoord? Nee, daar was hij vast voor opgepakt. Putney mag dan wetteloos zijn, met moord kom je niet weg. Hij heeft Kat als moeder, zij verzorgt zijn wonden, wrijft hem troostend over zijn nek.

Hij doet zijn ogen dicht om zijn linkeroog gelijk te maken aan zijn rechter, dan probeert hij ze allebei te openen. ‘Kat,’ zegt hij, ‘ik heb daar toch nog wel een oog, hè? Want ik zie er niks mee.’ Ja, ja, ja, zegt ze, terwijl Morgan Williams zijn onderzoek naar de feiten voortzet en tot de slotsom komt dat het een hard, vrij zwaar, scherp object is geweest, maar wellicht geen kapótte fles, anders had Thomas de rafelige rand ervan wel gezien voor Walter zijn wenkbrauw kapottrok en hem probeerde een oog uit te steken. Hij hoort Morgan zijn theorie op poten zetten en zou de laars te berde willen brengen, de knoop, de knoop in de twijn, maar de moeite die het hem kost om zijn mond open te doen, lijkt in geen verhouding te staan tot de baten ervan. Hij is het in grote lijnen met Morgans redenering eens; hij probeert zijn schouders op te halen, maar dat doet zoveel pijn en hij voelt zich zo murw en ontwricht dat hij zich afvraagt of zijn nek gebroken is.

‘Maar,’ zegt Kat, ‘wat heb je gedaan, Tom, dat hij ontplofte? Gewoonlijk begint hij pas na het donker, of het moet ergens over gaan.’

‘Ja,’ zegt Morgan, ‘ging het ergens over?’

‘Gisteren. Ik heb gevochten.’

‘Je hebt gisteren gevochten? Met wie heb je in godsnaam gevochten?’

‘Weet ik niet.’ De naam is hem, samen met de reden, door het hoofd geschoten, en het voelt alsof ze op weg naar buiten een gemeen scherpe botsplinter uit zijn schedel hebben meegetrokken. Hij voelt voorzichtig aan zijn hoofd. Een fles? Mogelijk.

‘O,’ zegt Kat, ‘ze vechten continu. Jongens. Bij de rivier.’

‘Even zien of ik het goed begrepen heb,’ zegt Morgan. ‘Hij komt gisteren thuis met scheuren in zijn kleren en ontvelde knokkels, en de ouwe zegt: Wat krijgen we nou, heb je gevochten? Hij wacht een dag en slaat hem dan met een fles. Hij slaat hem op de binnenplaats buiten westen, trapt hem waar hij hem raken kan, geeft hem er links en rechts van langs met een stuk hout dat voor het grijpen ligt ...’

‘Heeft hij dat gedaan?’

‘De hele goegemeente weet ervan! Op de werf stonden ze in de rij om het me te vertellen, ze schreeuwden het me toe nog voor de boot was afgemeerd. Morgan Williams, luister, de vader van je vrouw heeft Thomas in elkaar geslagen en hij is stervend naar het huis van zijn zus gekropen, ze hebben er de priester bij geroepen ... Héb je er de priester bij geroepen?’

‘O, die Williamsen!’ zegt Kat. ‘Jullie denken echt dat jullie hier wat voorstellen. Mensen die in de rij staan om jou wat te vertellen. En waarom is dat? Omdat je je alles laat wijsmaken.’

‘Maar het klopt!’ schreeuwt Morgan. ‘Min of meer! Toch? Als je de priester niet meetelt. En dat hij nog niet dood is.’

‘O, jij schopt het wel tot magistraat,’ zegt Kat, ‘zoals jij het verschil opmerkt tussen een lijk en mijn broer.’

‘Als ik magistraat ben, zet ik je vader in het blok. Een boete? Die boete kan niet hoog genoeg zijn. En wat heb je eraan als je iemand een boete oplegt die dan toch de eerste de beste onnozelaar op zijn pad een poot uitdraait of berooft om aan het geld te komen?’

Hij kreunt en probeert het te doen zonder te storen.

‘’t Is al goed, ’t is al goed,’ fluistert Kat.

‘Ik zou zo zeggen dat de magistraten de buik vol hebben van hem,’ zegt Morgan. ‘Als hij zijn bier niet aanlengt, weidt hij wel illegaal beesten op de meent; als hij de meent niet plundert, valt hij wel een gerechts-
dienaar aan; als hij niet dronken is, is hij wel straalbezopen; en als hij niet doodgaat voor zijn tijd, is er geen gerechtigheid meer in deze wereld.’

‘Ben je klaar?’ zegt Kat. Ze wendt zich weer tot hem. ‘Tom, je kunt vanaf nu maar beter bij ons blijven. Wat zeg jij ervan, Morgan Williams? Hij kan het zware werk doen, zodra hij is opgeknapt. Hij kan de boeken bijhouden voor je, hij kan optellen en ... hoe heet dat andere? Nou zeg, lach me niet uit, hoeveel tijd heb ik gehad om te leren rekenen, denk je, met zo’n vader? Dat ik mijn naam kan schrijven, is omdat Tom het me geleerd heeft.’

‘Dat zint hem,’ zegt hij. ‘Vast niet.’ Alleen zo lukt het hem, met korte, eenvoudige aantonende wijs.

‘Niet zinnen? Hij zou zich moeten schamen,’ zegt Morgan.

Kat zegt: ‘Schaamte kwam er niet aan te pas toen God mijn vader schiep.’

Hij zegt: ‘Want. Vlakbij. Makkelijk voor hem.’

‘Om achter je aan te komen? Laat maar komen.’ Morgan laat zijn vuist weer zien, zijn zenuwachtige Welshe mepjes.

Nadat Kat hem had opgelapt en Morgan Williams zijn ophef over en reconstructie van de aanval had gestaakt, ging hij een uur of twee liggen om ervan te bekomen. In dat tijdsbestek kwam Walter aan de deur met een paar kennissen van hem. Er werd wat geschreeuwd en tegen deuren getrapt, al bereikte het lawaai hem gedempt en dacht hij dat hij het had gedroomd. De vraag die hem nu bezighoudt, is: wat moet ik doen; ik kan niet in Putney blijven. Deels omdat zijn herinneringen aan eergisteren terugkeren, aan het eerdere gevecht, en hij meent dat er mogelijk een mes in voorkwam, en in wie het ook is gestoken, niet in hem, maar misschien door hem? Het staat hem allemaal niet duidelijk voor ogen. Wat wel duidelijk is, zijn zijn gedachten over Walter: ik heb er genoeg van. Als hij me nog een keer te grazen neemt, maak ik hem af, en als ik hem afmaak, hangen ze me op, en als ze me ophangen, wil ik een betere reden.

Onder hem: het rijzen en dalen van hun stemmen. Hij pikt niet elk woord op. Morgan zegt dat hij zijn schepen achter zich heeft verbrand. Kat heeft spijt van haar aanbod, een baantje als biersleper, keukenhulp en deurwacht, omdat, zoals Morgan zegt: ‘Walter hier elke dag op de stoep staat met zijn: “Waar zit Tom, stuur hem naar huis, wie heeft die godvergeten priester betaald om hem te leren lezen en schrijven, ík toch zeker, en nou doe jij er je voordeel mee, Welshe hoer die je bent.” ’

Hij gaat naar beneden. Morgan zegt vrolijk: ‘Je ziet er niet slecht uit, onder de omstandigheden.’

De waarheid over Morgan Williams – en hij mag hem er niet minder om – de waarheid is: het idee dat hij op een goede dag zijn schoonvader een pak rammel geeft, bestaat alleen in zijn hoofd. In feite is hij bang voor Walter, zoals heel veel mensen in Putney, en trouwens ook in Mortlake en Wimbledon.

Hij zegt: ‘Dan ga ik maar.’

‘Vannacht moet je hier blijven,’ zegt Kat. ‘Je weet dat de tweede dag het ergst is.’

‘Wie slaat hij als ik weg ben?’

‘Niet onze zaak,’ zegt Kat. ‘Bet is getrouwd; die is daar goddank weg.’

Morgan Williams zegt: ‘Als Walter mijn vader was, ik zeg het je, dan zou ik maken dat ik wegkwam.’ Hij wacht even. ‘Toevallig hebben we wat geld gespaard voor noodgevallen.’

Stilte.

‘Ik betaal je terug.’

Morgan zegt, lachend, opgelucht: ‘En hoe had je dat willen doen, Tom?’

Hij weet het niet. Ademhalen gaat moeilijk, maar dat betekent niets, het komt alleen door de klonters in zijn neus. Die lijkt niet gebroken; nadenkend voelt hij eraan, en Kat zegt: Voorzichtig, dit is een schoon schort. Ze glimlacht gepijnigd, ze wil niet dat hij gaat, al zal ze Morgan Williams niet tegenspreken. De Williamsen zijn belangrijk volk, in Putney, in Wimbledon. Morgan aanbidt haar; hij herinnert haar eraan dat ze dienstmeiden heeft die het bakken voor hun rekening kunnen nemen en op het brouwen kunnen toezien; waarom gaat ze niet boven zitten borduren als een dame, bidden voor zijn welslagen als hij in zijn stadse jas zaken gaat doen in Londen? Twee keer per dag zou ze in haar goede jurk haar opwachting kunnen maken in de Pegasus en op orde brengen wat er op orde gebracht moet worden; zo denkt hij erover. En hoewel ze, voor zover hij kan zien, even hard werkt als toen ze nog thuis woonde, ziet hij ook hoe het haar streelt dat Morgan er bij haar op aandringt dat ze gaat zitten en een damesleven leidt.

‘Ik betaal je terug,’ zegt hij. ‘Misschien word ik wel soldaat. Ik zou je een deel van mijn soldij kunnen sturen, en misschien deel ik in de buit.’

‘Maar er is geen oorlog,’ zegt Morgan.

‘Er is er vast wel ergens een,’ zegt Kat.

‘Of ik kan scheepsjongen worden. Maar, je weet wel, Bella ... denk je dat ik haar moet ophalen? Ze blafte als een bezetene. Hij had haar opgesloten.’

‘Om te zorgen dat ze niet in zijn tenen beet?’ zegt Morgan. Hij drijft altijd de spot met Bella.

‘Ik zou haar graag meenemen.’

‘Ik heb gehoord van scheepskatten, niet van scheepshonden.’

‘Ze is maar klein.’

‘Je verwart haar niet met een kat,’ lacht Morgan. ‘En trouwens, je bent hoe dan ook te groot voor een scheepsjongen. Die moeten als aapjes het want in ... heb je ooit een aap gezien, Tom? Soldaat lijkt er meer op. Zeg nou zelf, zo vader, zo zoon: je stond niet achteraan toen God vuisten uitdeelde.’

‘Juist,’ zegt Kat. ‘Even zien of we elkaar goed begrijpen, ja? De ene dag gaat mijn broer Tom uit vechten. Als straf besluipt zijn vader hem de volgende dag van achteren en slaat hem met god weet wat, maar waarschijnlijk iets zwaars en scherps, en als hij dan neerstort steekt hij hem zowat een oog uit, werkt zich in het zweet om zijn ribben te breken, slaat hem met het eerste het beste stuk hout en bewerkt zijn gezicht zo dat ik hem amper zou herkennen als ik zijn zus niet was, en mijn man zegt: De oplossing, Thomas, is soldaat worden. Neem iemand die je niet kent, steek hém een oog uit en schop hém in zijn ribben; kortom vermoord hem, neem ik aan, en krijg ervoor betaald.’

‘Waarom niet,’ zegt Morgan. ‘Beter dan die vechtpartijen bij de rivier waar niemand wijzer van wordt. Kíjk naar hem; als ik het voor het zeggen had, begon ik een oorlog alleen al om hem van de straat te houden.’

Morgan haalt zijn geldbuidel tevoorschijn. Met verlokkende bedachtzaamheid legt hij munten neer: kling, kling, kling.

Hij voelt aan zijn jukbeen. Het is gekneusd, niet gebroken, maar zo koud.

‘Hoor eens,’ zegt Kat, ‘we zijn hier opgegroeid, er zijn heus wel mensen die Tom willen helpen ...’

Morgan werpt haar een welsprekende blik toe: Bedoel je nou dat er mensen zijn die het graag aan de stok krijgen met Walter Cromwell? Hem hun deur in laten trappen? En ze zegt, alsof ze zijn gedachte hardop hoort: ‘Nee. Misschien niet. Misschien zou het toch beter zijn, Tom, wat vind je?’

Hij staat op. ‘Morgan,’ zegt ze, ‘kijk nou naar hem, zo kan hij vanavond niet weg.’

‘Ik moet wel. Over een uur heeft hij zich laten vollopen en dan komt hij terug. Hij zou de boel in brand steken als hij dacht dat ik er was.’

‘Heb je alles wat je nodig hebt voor onderweg?’ zegt Morgan.

Hij wil Kat aankijken en nee zeggen.

Maar ze heeft haar gezicht afgewend en huilt. Niet om hem, want niemand, denkt hij, zal ooit om hem huilen; daar heeft God hem niet op gemaakt. Ze huilt om haar idee over hoe het leven zou moeten zijn: ’s zondags na de mis, alle zussen, schoonzussen en echtgenotes die elkaar begroeten met kusjes en klopjes, die elkaars kinderen een draai om de oren geven maar tegelijkertijd van ze houden en ze over hun bolle wangen aaien. En terwijl de vrouwen baby’s vergelijken en van hand tot hand laten gaan, praten de mannen in groepjes over zaken, over wol, garen, lappen stof, transport, verduvelde Vlamingen, visrechten, brouwen, jaaromzet: fijne, praktische informatie, dienst-wederdienst, een douceurtje hier, een contractje daar, mijn advocaat zegt ... Zo zou het leven moeten zijn, als echtgenote van Morgan Williams, gezien de status van de Williamsen in Putney ... Maar om een of andere reden heeft het niet zo uitgepakt. Walter heeft het allemaal verpest.

Voorzichtig, stijfjes, staat hij op. Alles doet nu zeer. Niet zo erg als het morgen zal doen; op de derde dag beginnen de kneuzingen te tonen en moet je vragen beantwoorden over hoe je eraan komt. Tegen die tijd is hij hier ver vandaan, en waarschijnlijk rekent niemand hem iets aan, omdat niemand hem kent of om hem geeft. Ze zullen denken dat het normaal is dat zijn gezicht er zo gehavend uitziet.

Hij pakt de munten op. ‘Hwyl, Morgan Williams. Diolch am yr arian.’ Bedankt voor het geld. ‘Gofalwch am Katheryn. Gofalwch am eich busness. Wela i chi eto rhywbryd. Pobl lwc.’

Zorg goed voor mijn zus. Zorg goed voor je zaken. Tot weerziens, ooit. Veel geluk.

Morgan Williams staart hem aan.

Hij grijnst bijna; zou het doen ook, als zijn gezicht daardoor niet openspleet. Al die dagen dat hij bij de Williamsen rondhing; dachten ze nu echt dat hij alleen een warme hap kwam halen?

‘Pobl lwc,’ zegt Morgan langzaam.

Hij zegt: ‘Als ik de rivier volg, kom ik er dan?’

‘Waar wil je naartoe?’

‘Naar de zee.’

Even kijkt Morgan alsof het hem spijt dat het hierop uit is gedraaid. ‘Red je het wel, Tom? Ik beloof je, als Bella je komt zoeken, stuur ik haar niet met een lege maag naar huis. Kat geeft haar wel een pasteitje.’

Met dit geld moet hij het een hele poos zien uit te zingen. Hij zou onderweg stroomafwaarts geld kunnen verdienen, maar hij is bang dat Walter hem te pakken krijgt als hij wordt gezien door een van diens vele maatjes, mannen die alles doen voor een gratis borrel. Eerst overweegt hij aan boord te glippen van een van de smokkelaarsschepen die vanaf Barking, Tilbury, vertrekken. Maar dan denkt hij: in Frankrijk hebben ze oorlogen. De paar mensen met wie hij praat – hij knoopt makkelijk gesprekken aan met vreemden – zijn dezelfde mening toegedaan. Dover, dus. En hij gaat op weg.

Als je een kar helpt laden is de kans groot dat je een lift krijgt. Het valt hem op hoe onhandig mensen karren laden. Mannen die met een brede houten kist recht vooruit door een nauwe doorgang proberen te lopen. Een simpele kwartslag lost een boel problemen op. En paarden, hij heeft altijd met paarden van doen gehad en zeker met bange, aangezien Walter ’s morgens, als hij niet bezig was zijn roes uit te slapen van het sterke brouwsel dat hij voor zichzelf en zijn vrienden bewaarde, zijn andere vak uitoefende: dat van hoefsmid. En of het aan zijn zurige adem lag of aan zijn harde stemgeluid of aan zijn manier van doen, zelfs de paarden die zich normaal gesproken vlot lieten beslaan, begonnen met hun hoofd te schudden en deinsden weg van de hitte. Met hun hoeven in Walters greep trilden ze. Het was zijn taak om hun hoofd vast te houden en tegen ze te praten; dan wreef hij over de fluweelzachte plek tussen hun oren en vertelde ze dat hun moeder nog steeds van ze hield en het nog steeds over ze had, en dat Walter gauw voorbij zou zijn.

Een dag of wat eet hij niets; het doet te veel pijn. Maar tegen de tijd dat hij Dover bereikt, is de jaap op zijn hoofd dicht, en hij gaat ervan uit dat de kwetsbare delen in zijn binnenste zich hebben hersteld: nieren, longen en hart.

Door de manier waarop mensen hem aankijken, weet hij dat zijn gezicht nog altijd bont en blauw ziet. Morgan Williams had voor hij vertrok de inventaris bij hem opgemaakt: tanden (wonderbaarlijk genoeg) nog op hun plaats; beide ogen, waaruit hij wonderbaarlijk genoeg nog kon zien. Twee armen, twee benen: wat wil je nog meer?

Hij loopt de kaden af en vraagt aan deze of gene: Weet u waar op het moment een oorlog gaande is?

Iedereen die hij het vraagt, staart naar zijn gezicht, doet een stap terug en zegt: ‘Dat weet jij vast beter dan ik!’

Ze vinden het zo’n goede mop en lachen zo hard om hun eigen vondst dat hij het blijft vragen, alleen om de mensen aan het lachen te krijgen.

Tot zijn verbazing merkt hij dat hij Dover als een rijker man zal verlaten dan hij er was aangekomen. Hij had een man gadegeslagen die het dopjesspel speelde, en zodra hij hem de kunst had afgekeken, was hij zelf in zaken gegaan. En omdat hij maar een jongen is, wagen de mensen een gokje. Pech voor hen.

Hij rekent uit wat hij nog heeft, na zijn uitgaven. Trekt er een klein bedrag af voor een stoeipartij met een straatmot. Niet iets wat je in Putney, Wimbledon of Mortlake kon maken. Niet zonder dat de familie Williams erachter kwam en je bij hen over de Welshe tong ging.

Hij ziet drie al wat oudere mannen uit de Nederlanden met hun bepakking worstelen en schiet te hulp. De pakken zijn zacht en log, stalen wollen stof. Een kaaimeester maakt problemen over hun papieren en blaft hen af. Hij slentert achter de ambtenaar door, doet of hij een Nederlandse onbenul is en geeft de kooplui met opgestoken vingers te kennen hoeveel smeergeld hem eerlijk lijkt. ‘Alstublieft,’ zegt een van hen in moeizaam Engels tegen de ambtenaar, ‘wilt u deze Engelse muntstukken voor me in bewaring nemen? Ze zijn me te veel.’ Ineens is de kaaimeester een en al glimlach. De Nederlanders zijn ook een en al glimlach; ze zouden veel meer betaald hebben. Als ze aan boord gaan, zeggen ze: ‘De jongen hoort bij ons.’

Terwijl ze wachten tot ze kunnen afvaren, vragen ze naar zijn leeftijd. Achttien, zegt hij, maar ze lachen en zeggen: Jongen, dat bestaat niet. Vijftien, oppert hij, waarop ze in overleg gaan en besluiten dat vijftien volstaat. Ze denken dat hij jonger is, maar willen hem niet in verlegenheid brengen. Ze vragen wat er met zijn gezicht is gebeurd. Hij zou meer dan één smoes kunnen opdissen, maar hij kiest voor de waarheid. Hij wil niet dat ze denken dat hij een of andere mislukte rover is. Ze bespreken het onder elkaar, tot degene die kan vertalen tegen hem zegt: ‘Volgens ons zijn de Engelsen wreed voor hun kinderen. En koud. Het kind moet opstaan als zijn vader de kamer betreedt. En altijd moet het kind heel beleefd zeggen: “mijnheer mijn vader” en “mevrouw mijn moeder”.’

Hij staat versteld. Zijn er dan mensen in de wereld die niet wreed zijn voor hun kinderen? Voor het eerst verschuift de druk op zijn borst een beetje. Hij denkt: misschien bestaan er wel plaatsen waar het beter is. Hij komt los; hij vertelt over Bella, en ze kijken medelijdend en zeggen geen stomme dingen als: Je kunt toch een andere hond nemen. Hij vertelt over de Pegasus en over zijn vaders brouwerij, en dat Walter minstens twee keer per jaar een boete krijgt wegens het aanlengen van bier. Hij vertelt dat hij boetes krijgt voor het stelen van hout omdat hij andermans bomen kapt, en over de schapen die hij in te groten getale op de meent weidt. Daar zijn ze in geïnteresseerd; ze laten de wolstalen zien en bespreken het gewicht en het weefsel. Af en toe wenden ze zich tot hem om hem erbij te betrekken en uitleg te geven. Ze hebben over het algemeen geen hoge dunk van Engelse stoffen, al zouden ze zich bij deze stalen nog bedenken ... Hij raakt de draad van het gesprek kwijt wanneer ze proberen duidelijk te maken waarom ze naar Calais gaan, en wie ze daar allemaal kennen.

Hij vertelt over zijn vaders hoefsmederij, en de Engelssprekende man vraagt belangstellend: Kun jij hoefijzers smeden? Hij beeldt uit hoe dat is: met heet metaal en een slechtgehumeurde vader in een krappe ruimte. Ze lachen, ze houden ervan hem een verhaal te zien vertellen. Goede spreker, zegt een van hen. Voor ze aanmeren, zal degene van hen die het minste heeft gezegd, opstaan en een vreemd formeel toespraakje houden, waarop een ander zal knikken en de derde vertalen: ‘We zijn drie broers. Hier wonen we. Als je ooit onze stad aandoet, is er een bed, een haardvuur en eten voor je.’

Tot ziens, zal hij dan zeggen. Tot ziens, en veel geluk in jullie leven. Hwyl, stofmannen. Golfalwch eich busness. Hij stopt niet tot hij bij een oorlog komt.

Het is koud, maar de zee is vlak. Kat heeft hem een heiligenmedaille gegeven om bij zich te dragen. Hij heeft hem aan een stuk touw om zijn nek gehangen. Hij ligt kil tegen de huid van zijn keel. Hij knoopt hem los. Hij drukt hem tegen zijn lippen om hem geluk te brengen. Hij laat hem vallen; fluisterzacht komt hij in het water terecht. De eerste aanblik van de open zee zal hem bijblijven: een grijs gerimpelde weidsheid, als het bezinksel van een droom.

II
Afkomst

1527

Zie daar: Stephen Gardiner. Gaat net naar buiten als hij binnenkomt. Het is nat en voor een aprilavond ongewoon zacht, maar Gardiner gaat gekleed in bontvellen die het aanzien hebben van een dicht, glad zwart verenpak; hij zet het nu op, wanneer hij de kledingstukken als zwarte engelenvleugels om zijn lange, rechte gestalte heen vouwt.

‘Te laat,’ zegt meester Stephen op onaangename toon.

Hij laat niets blijken. ‘Ik, of jijzelf?’

‘Jij.’ Hij wacht.

‘Dronkenlappen op de rivier. Volgens de jollenman is vanavond het feest van een van hun patroonheiligen.’

‘Heb je nog tot haar gebeden?’

‘Ik bid tot iedereen, Stephen, zolang ik geen vaste grond onder de voeten heb.’

‘Het verbaast me dat je zelf geen roeispaan hebt opgepakt. Jij moet als jongen toch ervaring hebben opgedaan met rivierwerk.’

Stephen tapt altijd uit dat ene vaatje. Je verdorven vader. Je lage geboorte. Stephen is, als je het moet geloven, een koninklijke bastaard: tegen betaling in alle discretie grootgebracht als het eigen kind van discrete lieden in een klein stadje. Mensen uit de wolhandel, die door meester Stephen worden verfoeid en liefst vergeten, en daar hijzelf iedereen in de wolhandel kent, is hij beter op de hoogte van zijn verleden dan Stephen lief is. Het arme weeskind!

Meester Stephen verfoeit alles aan zijn situatie. Dat hij de niet-erkende neef van de koning is. Dat hij de Kerk in handen werd gegeven, al heeft de Kerk hem goed behandeld. Dat iemand anders tot in de kleine uurtjes zit te praten met de kardinaal, van wie hij de privé-
secretaris is. Dat hij een lange man is van het schriele soort, zonder veel gewicht; en hij verfoeit de wetenschap dat meester Thos. Cromwell, als ze elkaar op een donkere avond zouden tegenkomen, degene zou zijn die zich het stof van zijn handen klopte en lachend doorliep.

‘God beware je,’ zegt Gardiner, als hij de ongewoon zachte avond in loopt.

‘Bedankt,’ zegt Cromwell.

Zonder op te kijken van zijn schrijven zegt de kardinaal: ‘Thomas. Regent het nog steeds? Ik had je eerder verwacht.’

Jollenman. Rivier. Heilige. Hij is vanaf de vroege ochtend op weg, nadat hij het gros van twee weken in het zadel heeft doorgebracht voor zaken van de kardinaal, en is in etappes – en niet de gemakkelijkste etappes – uit Yorkshire gekomen. Hij is bij zijn klerken in Gray’s Inn langsgegaan, waar hij schoon ondergoed heeft geleend. Hij is ten oosten van de stad geweest om te horen welke schepen er zijn binnengekomen en de omzwervingen na te gaan van een ongeregis-treerde lading die hij verwacht. Maar hij heeft nog niet gegeten en is nog niet thuis geweest.

De kardinaal komt overeind. Hij doet een deur open en spreekt de alomtegenwoordige bedienden aan. ‘Kersen! Wat, geen kersen? April, zeg je? April pas? Het wordt nog lastig om mijn gast tevreden te stellen.’ Hij zucht. ‘Breng maar iets, dan. Maar het is geen manier van doen, weet je. Waarom kan het nou nooit eens op rolletjes lopen?’

Dan is de hele kamer in beroering: voedsel, wijn, het haardvuur opgestookt. Een man neemt onder bezorgd gebrom zijn natte bovenkleding aan. Alle bedienden in het huishouden van de kardinaal zijn zo: troostend, zacht van tred en in permanent verontschuldigende en getergde staat gehouden. En alle bezoekers van de kardinaal worden op gelijke wijze tegemoet getreden. Al viel je hem tien jaar lang elke avond in de rede, al keek je hem bij elke gelegenheid woest aan en mat je je onvree breed uit, je zou nog steeds zijn gewaardeerde gast zijn.

De bedienden smelten weg in de richting van de deur. ‘Is er verder nog iets van je dienst?’ zegt de kardinaal.

‘Dat de zon gaat schijnen?’

‘Zo laat nog? Je stelt mijn krachten behoorlijk op de proef.’

‘Met dageraad ben ik al tevreden.’

De kardinaal geeft zijn bedienden een knikje. ‘Dit verzoek handel ik zelf wel af,’ zegt hij ernstig, en ernstig brommend trekken ze zich terug.

De kardinaal vouwt zijn handen samen. Hij slaakt glimlachend een innige zucht, als een luipaard die zich op een warm plekje nestelt. Hij kijkt zijn zaakwaarnemer aan; zijn zaakwaarnemer kijkt hem aan. Op vijfenvijftigjarige leeftijd ziet de kardinaal er nog even goed uit als in zijn jongere jaren. Vanavond is hij niet gehuld in zijn dagelijkse scharlaken, maar in bijna zwart purper en fijne witte kant, als een nederige bisschop. Zijn grote gestalte maakt indruk; zijn buik, die billijkheidshalve had toebehoord aan een man met een meer zittend leven, is slechts een van de vorstelijke aspecten van zijn aanwezigheid, en vaak laat hij er losjes een grote, bleke en met ringen getooide hand op rusten. Een groot hoofd – door God ongetwijfeld ontworpen om de pauselijke tiara te stutten – wordt statig gedragen op brede schouders; schouders waarop de zware ambtsketen van de kanselier van Engeland rust (zij het niet op dit moment). Het hoofd nijgt. De kardinaal zegt met zijn zoetgevooisde, van hier tot Wenen beroemde stem: ‘Goed, vertel eens: hoe was het in Yorkshire?’

‘Smerig.’ Hij neemt plaats. ‘Het weer. De mensen. Hun manieren. Hun zeden.’

‘Tja, ik veronderstel dat je aan het juiste adres bent met je klachten, al heb ik het weer al aangekaart bij God.’

‘O, en het eten. Amper tien kilometer uit de kust, en geen verse vis.’

‘En weinig hoop op citroen, neem ik aan. Wat eten ze daar wel?’

‘Londenaren, als ze eraan kunnen komen. U hebt nog nooit zulke barbaren gezien. Ze komen tot hier, hebben een laag voorhoofd, wonen in grotten, en toch gaan ze in die streken door voor adel.’ Hij zou er eigenlijk zelf eens heen moeten, de kardinaal; hij is aartsbisschop van York, maar heeft zijn zetel nooit bezocht. ‘En wat de zaken van Uwe Eminentie betreft ...’

‘Ik luister,’ zegt de kardinaal. ‘Nee, sterker nog: ik hang aan je lippen.’

Terwijl hij luistert, trekt het gezicht van de kardinaal zich in zijn welwillende, eeuwig belangstellende plooi. Van tijd tot tijd schrijft hij een getal op dat hem wordt gegeven. Hij neemt slokjes van zijn uitstekende wijn en zegt uiteindelijk: ‘Thomas ... wat heb je gedaan, jij verschrikkelijke dienaar? Een abdis zwanger gemaakt? Twee, drie? Of heb je, laat eens zien ... Whitby in de as gelegd omdat je er toevallig zin in had?’

In het geval van zijn man Cromwell beschikt de kardinaal over twee grappen, die zich soms samenvoegen tot één. De eerste is dat hij bij binnenkomst om kersen roept in april en om sla in december. De andere is dat hij op zijn reizen door het land een spoor van wandaden trekt die voor rekening komen van de kardinaal. Zo nu en dan, al naargelang zijn behoefte, voert de kardinaal andere geestigheden aan.

Het is een uur of tien. De vlammen van de waskaarsen buigen beleefd naar de kardinaal en rechten zich weer. De regen – die sinds september valt – klettert tegen het raam. ‘In Yorkshire,’ zegt hij, ‘wordt uw project niet gewaardeerd.’

Het project van de kardinaal: met toestemming van de paus wil hij zo’n dertig kleine, slecht geleide kloostergemeenschappen samenvoegen met grotere, en de inkomsten van deze gemeenschappen – die een kwijnend maar historisch diepgeworteld bestaan leiden – als investering gebruiken voor de twee colleges die hij bezig is op te richten: Cardinal College in Oxford en een college in zijn thuisstad Ipswich, waar men goede herinneringen aan hem heeft als de geleerde zoon van een welvarende, vrome slager, een gildelid en iemand die bovendien een grote, drukbezochte herberg runde van het soort dat door de beste reizigers wordt aangedaan. Het probleem is ... nee, er zijn in feite verscheidene problemen. De kardinaal, met een universitaire graad in de letteren op zijn vijftiende en een in de theologie rond zijn vijfentwintigste, is bekwaamd in het recht, maar niet gecharmeerd van zijn kenmerkend slepende termijnen. Hij kan maar met moeite accepteren dat onroerend goed niet in geld kan worden omgezet met eenzelfde snelheid en gemak als waarmee hij een hostie in het lichaam van Christus verandert. Toen hij een keer, bij wijze van experiment, de kardinaal een onbeduidend punt van het landrecht uitlegde over – nou ja, het doet er ook niet toe, het was een onbeduidend punt – zag hij dat de kardinaal het zweet uitbrak, waarop de man zei: Thomas, wat kan ik je aanbieden zodat je hier nooit meer op terugkomt? Zorg dat het in orde komt, regel het, zei hij, wanneer zich obstakels voordeden; en als hij hoorde dat een of andere nietige figuur zijn grootse plan dwarsboomde, zei hij: Thomas, geef ze wat geld opdat ze verdwijnen.

Hij heeft de gelegenheid om hierover te peinzen, omdat de kardinaal neerstaart op zijn bureau, naar de brief die hij half af heeft. Hij kijkt op. ‘Tom ...’ En dan: ‘Nee, laat maar. Vertel me waarom je zo nors kijkt.’

‘De mensen daar zeggen dat ze me gaan vermoorden.’

‘O?’ zegt de kardinaal. Zijn gezicht zegt: Ik ben verbaasd en diep teleurgesteld. ‘En gaan ze dat ook echt doen, denk je?’

Achter de kardinaal hangt een tapijt over de volle lengte van de muur. Koning Salomon, met zijn handen uitgestrekt in het duister, begroet de koningin van Sheba.

‘Als je een man wilt vermoorden, doe dat dan, dat denk ik. Schrijf hem er geen brief over. Ga niet razen en dreigen en maken dat hij op zijn hoede is.’

‘Als je ooit van plan bent om van je hoede af te komen, laat het me dan weten. Het lijkt me de moeite waard om te zien. Weet je ook wie ... maar ik veronderstel dat ze hun brieven niet ondertekenen. Ik geef mijn project niet op. Ik heb deze instituten persoonlijk en zorgvuldig geselecteerd, en Zijne Heiligheid heeft er zijn zegel van goedkeuring aan gehecht. Wie bezwaar maakt, begrijpt mijn bedoelingen verkeerd. Niemand stelt voor om oude monniken op straat te zetten.’

Dat is waar. Herplaatsing, pensioen, compensatie: het is allemaal mogelijk. Er kan over onderhandeld worden, met wat goede wil van weerskanten. Buig voor het onvermijdelijke, dringt hij aan. Eerbiedig Zijne Eminentie, de kardinaal. Waardeer diens vaderlijke zorg; vertrouw erop dat hij altijd het belang van de Kerk voor ogen heeft. Dat zijn de frasen die hem ter beschikking staan bij de onderhandelingen. Armoede, kuisheid en gehoorzaamheid: daarop leg je de nadruk als je een seniele abt zegt wat hij moet doen. ‘Ze begrijpen het niet verkeerd,’ zegt hij. ‘Ze willen de opbrengsten gewoon voor zichzelf.’

‘Je zult een gewapende escorte mee moeten nemen, de volgende keer dat je naar het noorden gaat.’

De kardinaal, met oog voor het levenseinde van een christen, heeft zijn tombe al laten ontwerpen, door een beeldhouwer uit Florence. Zijn lichaam zal onder gespreide engelenvleugels rusten, in een sarcofaag van porfier. Dat geaderde gesteente wordt zijn monument wanneer de balsemist zijn aderen heeft laten leeglopen; en wanneer zijn ledematen erbij liggen als marmer, worden zijn deugden in goud gegraveerd. Maar de colleges moeten zijn levende nagedachtenis worden, die doorwerkt lang nadat hijzelf is heengegaan: arme jongens, arme geleerden, die het vernuft van de kardinaal, zijn fascinatie en schoonheidszin, zijn gevoel voor decorum en genot, zijn finesse moeten uitdragen in de wereld. Geen wonder dat hij het hoofd schudt. Het komt niet elke dag voor dat je een jurist een gewapende escorte moet geven. De kardinaal heeft een hekel aan elk vertoon van geweld. Hij vindt het onkies. Soms geeft een van zijn mensen – Stephen Gardiner, bijvoorbeeld – een nest ketters in de stad bij hem aan. Dan zegt hij oprecht: Die arme onwetende zielen. Bid voor hen, Stephen, en ik zal ook voor hen bidden. Wie weet brengen we hen met ons tweeën tot inkeer. En zeg dat ze hun fatsoen houden, of Thomas More krijgt hen nog te pakken en sluit hen op in zijn kelder. Dan horen we alleen nog hun geschreeuw.

‘Goed, Thomas.’ Hij kijkt op. ‘Spreek je ook Spaans?’

‘Een beetje. Soldatentaal, weet u. Ruw.’

‘Ik dacht dat je in het Spaanse leger had gediend.’

‘Het Franse.’

‘Ah. Juist. En verbroedering?’

‘Tot op zekere hoogte. Ik kan mensen in het Castiliaans uitschelden.’

‘Dat hou ik in mijn achterhoofd,’ zegt de kardinaal. ‘Het kan nog van pas komen. Op het moment ... Het lijkt me zinnig om wat meer vrienden te hebben in de hofhouding van de koningin.’

Spionnen, bedoelt hij. Om te zien hoe ze op het nieuws reageert. Om te horen wat koningin Katherine te zeggen heeft, in besloten kring en zonder muilkorf, wanneer ze de strik lostrekt rond het diplomatieke Latijn waarin haar te kennen wordt gegeven dat de koning – na zo’n twintig jaar samen – graag een andere dame zou trouwen. Welke andere dame dan ook. Iedere prinses met goede connecties van wie hij denkt dat ze hem een zoon zal schenken.

De kin van de kardinaal rust op zijn hand; met duim en wijsvinger wrijft hij over zijn ogen. ‘De koning ontbood me vanmorgen,’ zegt hij, ‘in alle uitzonderlijke vroegte.’

‘Wat wilde hij?’

‘Medelijden. En dat op zo’n ongoddelijk uur. Ik ben met hem naar de lauden geweest, en hij kletste er de hele tijd dwars doorheen. Ik hou van de koning. God weet dat ik van hem hou. Maar soms staat mijn vermogen tot barmhartigheid onder druk.’ Hij heft zijn glas, kijkt over de rand. ‘Stel je eens voor, Tom. Stel je dit eens voor: je bent een man van een jaar of vijfendertig. Je bent gezond en gezegend met een goede eetlust, je ingewanden doen dagelijks hun werk, je gewrichten zijn soepel, je botten sterk en je bent nog koning van Engeland ook. Maar toch.’ Hij schudt zijn hoofd. ‘Maar toch! Wilde hij maar iets eenvoudigs. De Steen der Wijzen. De Fontein der Eeuwige Jeugd. Zo’n schatkist uit een sprookje, vol goudstukken.’

‘En als je er wat uit haalt, raakt hij vanzelf weer vol?’

‘Precies. Zo’n kist goud schrijf ik niet meteen af, evenmin als de fontein en de rest. Maar waar moet ik zelfs maar beginnen te zoeken naar een zoon die na hem zijn land regeert?’

Achter de kardinaal buigt, in beweging gebracht door de tocht, koning Salomon, zijn gezicht in de schaduw. De koningin van Sheba
– lachend, lichtvoetig – doet hem denken aan de jonge weduwe bij wie hij in Antwerpen inwoonde. Had hij haar moeten trouwen, aangezien ze het bed hadden gedeeld? In ere wel. Maar als hij met Anselma was getrouwd, had hij niet met Liz kunnen trouwen, en waren zijn kinderen andere geweest dan hij nu heeft.

‘Als u geen zoon voor hem kunt vinden,’ zegt hij, ‘moet u op zoek naar een Bijbelcitaat. Bij wijze van troost.’

De kardinaal schijnt er al naar te zoeken, op zijn bureau. ‘Tja, je hebt Deuteronomium. Waarin van harte wordt aanbevolen dat een man de vrouw van zijn overleden broer trouwt. Wat hij ook heeft gedaan.’ De kardinaal zucht. ‘Maar hij houdt niet van Deuteronomium.’

Zinloos om te vragen waarom niet. Zinloos om te betogen dat je, als Deuteronomium je beveelt om je broers weduwe te trouwen en Leviticus zegt: Doe dat vooral niet, want je krijgt geen nageslacht, dat je dan met die tegenstrijdigheid moet proberen te leven en moet accepteren dat de kwestie welke opvatting voorrang krijgt, twintig jaar geleden, toen de dispensatie werd verleend en voorzien van pauselijk zegel werd afgeleverd, in Rome tegen een torenhoog honorarium door prominente prelaten tot op de bodem is uitgezocht.

‘Ik snap niet waarom hij zich Leviticus aantrekt. Hij heeft toch een dochter.’

‘Naar ik meen wordt algemeen aangenomen dat in de Bijbel “nageslacht” “zoons” betekent.’

De kardinaal rechtvaardigt de interpretatie met verwijzingen naar het Hebreeuws; zijn stem is mild, kalmerend. Hij onderwijst graag, daar waar de bereidheid bestaat om onderwezen te worden. Ze kennen elkaar nu al een aantal jaren en hoewel de kardinaal erg plechtstatig is, is de formaliteit tussen hen vervaagd. ‘Ik heb een zoon,’ zegt hij. ‘Dat weet je, natuurlijk. God vergeve me. Een zwakte van het vlees.’

De zoon van de kardinaal – ze noemen hem Thomas Winter – lijkt geneigd tot een academisch leven in de luwte, al heeft zijn vader misschien andere plannen. De kardinaal heeft ook een dochter, een kind nog; niemand heeft haar gezien. Hij heeft haar, nogal nadrukkelijk, Dorothea genoemd, geschenk van God. Ze is al in een klooster ondergebracht, waar ze bidt voor haar ouders.

‘Jij hebt ook een zoon,’ zegt de kardinaal. ‘Of moet ik zeggen: je hebt er één aan wie je jouw naam hebt gegeven. Ik vermoed dat er aan de oevers van de Theems wel een paar rondlopen die je niet kent?’

‘Ik mag hopen van niet. Ik was nog geen vijftien toen ik van huis wegliep.’

Het amuseert Wolsey dat hij zijn leeftijd niet kent. De kardinaal tuurt door de maatschappelijke strata naar een laag ver onder de zijne als de op rundvlees grootgebrachte zoon van een slager, naar een plek waar zijn bediende in diepe obscuriteit op een onbekende datum het levenslicht zag. Zijn vader was ongetwijfeld ladderzat bij zijn geboorte; zijn moeder had, begrijpelijkerwijs, andere dingen aan haar hoofd. Kat heeft hem een datum toegewezen, en hij is er dankbaar voor.

‘Tja, vijftien ...’ zegt de kardinaal. ‘Maar op vijftienjarige leeftijd kon je dat toch voor elkaar krijgen, neem ik aan? Ik kon dat in elk geval wel. Nu heb ik een zoon, die jollenman van je op de rivier heeft een zoon, de bedelaar op de hoek heeft een zoon, ongetwijfeld hebben je aspirant-moordenaars in Yorkshire zoons die gezworen zijn om je tot in de volgende generatie het leven nog zuur te maken, en jij, zoals we zojuist zijn overeengekomen, hebt een hele schare waterkantse vechtersbazen voortgebracht ... maar de koning heeft, als enige, geen zoon. Wiens schuld is dat?’

‘Die van God?’

‘Dichterbij dan God?’

‘Die van de koningin?’

‘Overal oorzakelijker mee verbonden dan de koningin?’

Hij kan een brede grijns niet onderdrukken. ‘Uzelf, Uwe Eminentie.’

‘Ikzelf, Mijne Eminentie. Wat moet ik doen? Ik zal je zeggen wat ik misschien doe. Misschien stuur ik meester Stephen naar Rome om de pauselijke curie te peilen. Maar eigenlijk heb ik hem hier nodig ...’

Wolsey ziet zijn gezicht en lacht. Het gekibbel tussen ondergeschikten! Hij weet heel goed dat ze, ontevreden met hun oorspronkelijke verwekker, vechten om de positie van zijn uitverkoren zoon. ‘Wat je ook van meester Stephen vindt, hij is goed thuis in het canonieke recht en kan bijzonder overtuigend zijn, behalve wanneer hij jou probeert te overtuigen. Ik zal je zeggen ...’ Hij breekt zijn zin af, leunt naar voren, houdt zijn indrukwekkende leeuwenhoofd in zijn handen, het hoofd dat daadwerkelijk de pauselijke driekroon had gedragen, mits bij de laatste verkiezingen het juiste bedrag was betaald aan de juiste mensen. ‘Ik heb hem gesmeekt,’ zegt de kardinaal. ‘Thomas, ik ben op mijn knieën gegaan en heb vanuit die nederige positie geprobeerd hem ervan af te brengen. Sire, zei ik, luistert u naar me. Als u van uw vrouw af wilt, komen daar alleen maar grote problemen en hoge kosten van.’

‘En toen zei hij ...?’

‘Hij stak een vinger op. Als waarschuwing. “Noem die goede dame,” zei hij, “nooit mijn vrouw, tenzij u kunt aantonen dat ze dat is en hoe dat zo kan. Noem haar tot die tijd mijn zuster, mijn dierbare zuster. Aangezien ze zeer zeker de vrouw van mijn broer is geweest, voordat ze een soort huwelijk met mij doormaakte.”’

Nooit zul je van Wolsey een woord van ontrouw jegens de koning horen. ‘Het is,’ zegt hij, ‘het is ...’ Hij aarzelt om het woord te gebruiken. ‘Het is, naar mijn mening ... belachelijk. Maar mijn mening blijft natuurlijk binnenskamers. O, wees er zeker van, er werden indertijd wenkbrauwen opgetrokken over de dispensatie. En jaar na jaar klonk er gemor in het oor van de koning. Hij luisterde er niet naar, al moet ik er nu van uitgaan dat hij het wel degelijk heeft gehoord. Je weet dat de koning vreselijk dol was op zijn vrouw. Twijfels werden de kop ingedrukt.’ Hij legt een vlakke hand, zacht en stevig, op zijn bureaublad. ‘Keer op keer werden ze allemaal de kop ingedrukt.’

Maar er bestaat geen twijfel over wat Henry nu wil. Een nietigverklaring. Een verklaring dat zijn huwelijk nooit heeft bestaan. ‘Achttien jaar lang,’ zegt de kardinaal, ‘heeft hij in dwaling verkeerd. Hij heeft tegen zijn biechtvader gezegd dat hij achttien jaar zonde goed te maken heeft.’

Hij wacht, in de hoop op een reactie, hoe gering ook. Zijn dienaar blikt eenvoudigweg terug, vindt het niet meer dan vanzelfsprekend dat het biechtgeheim wordt verbroken als het de kardinaal zo uitkomt.

‘Als u meester Stephen naar Rome stuurt,’ zegt hij, ‘geeft dat de gril van de koning, als u me toestaat ...’

De kardinaal knikt: zo mag je het noemen.

‘... internationale bekendheid, niet?’

‘Meester Stephen kan heel discreet gaan. Om een persoonlijke zegen van de paus, als het ware.’

‘U begrijpt niet hoe het in Rome werkt.’

Daar kan Wolsey niets tegen inbrengen. Hij heeft nooit de kille vlaag in de nek gevoeld waardoor je een blik over je schouder werpt, wanneer je uit het gouden licht van de Tiber in een groot schaduwblok stapt. Achter elke gevallen zuil, elke sobere ruïne wachten de rovers van rechtschapenheid, de hoer van een of andere bisschop, een neef-van-een-neef, een rijke verleider met wijn op zijn adem; soms denkt hij dat hij geluk heeft gehad dat hij uit die stad is weggekomen met zijn ziel intact.

‘De spionnen van de paus,’ zegt hij, ‘zullen, kort gezegd, raden waar het Stephen om te doen is terwijl hij nog bezig is zijn koffers te pakken, en de kardinalen en secretarissen zullen alle tijd hebben om hun prijs te bepalen. Als u hem toch stuurt, geef hem dan flink wat contanten mee. Die kardinalen nemen geen schuldbekentenissen aan; ze houden vooral van baar goud, waarmee ze hun bankier tevreden kunnen stellen, omdat hun krediet doorgaans op is.’ Hij haalt zijn schouders op. ‘Dat is wat ik weet.’

‘Ik zou jou moeten sturen,’ zegt de kardinaal vrolijk. ‘Je zou paus Clemens een lening kunnen aanbieden.’

Waarom niet? Hij kent de geldmarkten; het kon waarschijnlijk geregeld worden. Als hij Clemens was, leende hij dit jaar flink, zodat hij troepen kon inhuren om zijn grondgebied te beschermen. Waarschijnlijk is het al te laat; voor een zomerseizoen van oorlog moet je met Lichtmis al rekruteren. Hij zegt: ‘Maakt u de zaak van de koning niet liever aanhangig in uw eigen rechtsgebied? Laat hem de eerste stappen zetten, dan weet hij of hij echt wil wat hij zegt dat hij wil.’

‘Dat is mijn bedoeling. Ik ben van plan hier in Londen een klein hof bijeen te roepen. We zullen hem geschokt benaderen: Maar koning Harry, naar het schijnt hebt u al die jaren op onwettige wijze samengeleefd met een vrouw die niet uw echtgenote is! Gelukkig heeft Zijne Koninklijke Hoogheid er een hartgrondige hekel aan om in een verkeerd daglicht te staan, wat precies is waar we hem moeten zetten, en wel met beide benen. Mogelijkerwijs vergeet hij dan dat de gewetensbezwaren oorspronkelijk van hem kwamen. Mogelijkerwijs scheldt hij ons de huid vol en haast hij zich in een aanval van verontwaardiging terug naar de koningin. Zo niet, dan moet ik die dispensatie laten herroepen, hetzij hier, hetzij in Rome, en als ik erin slaag hem van Katherine te scheiden, dan trouw ik hem als de bliksem met een Franse prinses.’

Onnodig te vragen of de kardinaal al een prinses in gedachten heeft. Hij heeft er niet één in gedachten, maar twee of drie. Hij leeft nooit in één enkele realiteit, maar in een verschuivend, schimmig netwerk van diplomatieke mogelijkheden. Terwijl hij zijn best doet om de koning getrouwd te houden met koningin Katherine en haar Spaans keizerlijke familie door Henry te smeken zijn gewetensbezwaren te vergeten, smeedt hij tegelijkertijd zijn plan voor een alternatieve wereld, een waarin ’s konings gewetensbezwaren wet zijn en het huwelijk met Katherine nietig is. Zodra die nietigheid wordt erkend – en de afgelopen achttien jaar van zonde en lijden is uitgewist – stemt hij het evenwicht van Europa opnieuw af, waarbij hij Engeland aan Frankrijk koppelt en zo een machtsblok vormt tegen de jonge keizer Charles, ook wel Karel, Karl of Carlos genoemd: Katherines neefje. Elke uitkomst is een waarschijnlijkheid, en allemaal kunnen ze worden gestuurd, gekneed zelfs, tot wenselijkheden: gebed en pressie, pressie en gebed, al wat gebeurt, gebeurt volgens Gods plan; een plan dat is heroverwogen, geredigeerd en van een paar zinnige correcties voorzien door de kardinaal. Vroeger zei hij: ‘De koning besluit zus of zo.’ Vervolgens ging hij over op: ‘Wij besluiten zus of zo.’ Tegenwoordig zegt hij: ‘Ik besluit zo.’

‘Maar wat gebeurt er met de koningin?’ vraagt hij. ‘Als hij haar verwerpt, waar moet zij dan naartoe?’

‘Kloosters zijn niet oncomfortabel.’

‘Misschien gaat ze terug naar Spanje.’

‘Nee, dat denk ik niet. Dat is een ander land geworden. Het is
– hoeveel? – zevenentwintig jaar geleden dat ze in Engeland aankwam.’ De kardinaal zucht. ‘Ik zie haar nog voor me bij haar aankomst. Zoals je weet, waren haar schepen opgehouden door het weer, en ze had dagenlang op het Kanaal rondgedobberd. De oude koning was het land door gereden, vastberaden om haar te begroeten. Ze verbleef in Dogmersfield, in het paleis van de bisschop van Bath, en haar tocht naar Londen verliep langzaam. Het was november, en natuurlijk regende het. Toen hij aankwam, stond haar hofhouding op hun Spaanse mores: de prinses moest gesluierd blijven tot haar echtgenoot haar op hun huwelijksdag zag. Maar je kent de oude koning!’

Die kende hij natuurlijk niet. Hij werd geboren op of rond de datum dat de oude koning, een afvallige en zijn leven lang op de vlucht, zich een weg vocht naar een onwaarschijnlijke troon. Wolsey praat erover alsof hij overal getuige van is geweest, ooggetuige maar liefst, en in zekere zin is dat ook zo, omdat het recente verleden zich alleen voegt naar de patronen die hij met zijn superieure brein herkent en die hem welgevallig zijn. Hij glimlacht. ‘In zijn latere jaren kon het minste of geringste de achterdocht van de oude koning wekken. Hij deed of hij de teugels inhield om met zijn escorte te overleggen, sprong uit het zadel – het was nog steeds een lenige man – en zei de Spanjaarden recht in hun gezicht dat hij haar wilde zien, want anders ... Mijn land, mijn wetten, zei hij; geen sluiers hier. Waarom mag ik haar niet zien, ben ik bedrogen, is ze misvormd, bent u van plan mijn zoon Arthur te laten trouwen met een monster?’

Thomas vindt dat hij zich onnodig Welsh gedraagt.

‘Intussen hadden haar hofdames het meisje in bed gestopt, dat zeiden ze tenminste, omdat ze dachten dat ze in bed veilig voor hem zou zijn. Dat was ze niet. Koning Henry liep met grote passen de kamers door en zag eruit of hij het beddengoed zo van haar af zou rukken. De hofdames trokken haar snel wat kleren aan. Hij stormde het privé-vertrek in. Bij haar aanblik raakte hij helemaal de kluts kwijt. Hij stamelde iets en ging achterwaarts de kamer weer uit als een jochie dat zijn tong had verloren.’ De kardinaal grinnikte. ‘En toen ze voor het eerst danste aan het hof – onze arme prins Arthur zat glimlachend op de estrade, maar het kind kon amper stil blijven zitten – kende nog niemand de Spaanse dansen, dus ging ze de dansvloer op met een van haar dames. Ik zal nooit die draai van haar hoofd vergeten, dat moment waarop haar prachtige rode haar over haar schouder gleed ... Geen man die het zag en zich geen voorstelling maakte ... Al was de dans in feite heel ingetogen. Ach, hemel. Ze was zestien.’

De kardinaal staart voor zich uit en Thomas zegt: ‘God vergeve u?’

‘God vergeve ons allen. De oude koning bracht voortdurend zijn lust te biecht. Prins Arthur stierf en kort daarna de koningin, en toen de oude koning weduwnaar was geworden, speelde hij met de gedachte om zelf met Katherine te trouwen. Maar ja ...’ Hij haalt zijn prinselijke schouders op. ‘Ze konden het niet eens worden over de bruidsschat, weet je. Hij en de oude zwendelaar, Ferdinand, haar vader. Die boorde je elke cent die je toekwam door de neus. Maar onze huidige vorst was een jongen van tien toen hij op de bruiloft van zijn broer danste, en volgens mij heeft hij ter plekke zijn zinnen op de bruid gezet.’

Een poosje blijven ze in gedachten zitten. Het is verdrietig, ze weten allebei dat het verdrietig is. De oude koning die haar buitenspel zette, haar in het koninkrijk en in armoede hield, niet bereid om het deel van haar bruidsschat dat hij volgens hemzelf nog te goed had, aan zijn neus voorbij te laten gaan, maar al evenmin bereid om haar weduwegeld te betalen en haar te laten gaan. Maar interessant is het ook, het uitgebreide diplomatieke netwerk dat het meisje in die jaren heeft opgezet, de expertise waarmee ze het ene belang heeft leren uitspelen tegen het andere. Toen Henry met haar trouwde was hij achttien, argeloos. Zijn vader was nog niet dood of hij eiste Katherine al voor zich op. Ze was ouder dan hij, en jaren van zorg hadden haar ontnuchterd en haar schoonheid getekend. Maar de vrouw van vlees en bloed was minder levensecht dan het visioen in zijn gedachten; hij was begerig naar wat zijn grote broer had toebehoord. Weer voelde hij het lichte trillen van haar hand, die ze op zijn arm had gelegd toen hij een jongen van tien was. Alsof ze hem had vertrouwd, alsof – zei hij tegen zijn intimi – ze had geweten dat ze nooit was voorbestemd Arthurs vrouw te zijn, behalve in naam; haar lichaam was hem voorbehouden, de tweede zoon, die ze haar prachtige blauwgrijze blik had toegekeerd, haar gedweeë glimlach. Ze heeft altijd van me gehouden, zei de koning. Zeven diplomatieke jaren, als je het zo mag noemen, hebben me van haar zijde gehouden. Maar nu hoef ik niemand meer te vrezen. Rome heeft gedispenseerd. De papieren zijn op orde. De allianties op hun plaats. Ik ben met een maagd getrouwd, aangezien mijn arme broer haar niet heeft aangeraakt; ik ben met een alliantie getrouwd, met haar Spaanse familieleden; maar ik ben bovenal uit liefde getrouwd.

En nu? Weg. Of zo goed als weg; een half leven dat op het punt staat te worden uitgewist, uit de boeken te worden geschrapt.

‘Ach ja,’ zegt de kardinaal. ‘Wie zal het zeggen? De koning verwacht dat hij zijn zin krijgt, maar zij, zij laat zich niet zomaar opzijzetten.’

Er doet nog een verhaal de ronde over Katherine, een heel ander verhaal. Eens, nog niet zo lang geleden, trok Henry ten strijde tegen Frankrijk en liet Katherine achter als regent. Toen kwamen de Schotten; ze leden een flinke nederlaag, en hun koning verloor zijn hoofd op Flodden Field. Katherine, die zoete engel, stelde voor dat ze bij de eerste de beste oversteek het hoofd in een zak zouden meenemen om haar man in zijn kampement op te vrolijken. Ze wisten haar ervan af te brengen, zeiden dat het, als gebaar, on-Engels was. Ze stuurde in plaats daarvan een brief. En met de brief de mantel waarin de Schotse koning was gestorven en die stijf stond, zwart en bros, van diens vergoten bloed.

Langzaam dooft het vuur, een tot as gebrand blok verzakt; de kardinaal, in zijn dromen verzonken, komt uit zijn stoel overeind en geeft er hoogstpersoonlijk een trap tegen. Hij staat een poosje te staren, draait aan de ringen om zijn vingers. Dan roept hij zichzelf terug in het heden en zegt: ‘Het was een lange dag. Ga naar huis. Niet dromen van Yorkshiremen.’

Thomas Cromwell is nu net veertig. Krachtig van bouw, niet lang. Verscheidene uitdrukkingen staan zijn gezicht ter beschikking, en een ervan is leesbaar: die van ingehouden vermaak. Zijn haar is donker, dik en krullend, en zijn diepliggende ogen, die bijzonder scherp zien, lichten op in gesprek: zo vertelt de Spaanse ambassadeur ons binnen afzienbare tijd. Het gerucht gaat dat hij het hele Nieuwe Testament in het Latijn vanbuiten kent, wat hem uitermate geschikt maakt als dienaar van de kardinaal: hij heeft tekst paraat wanneer abten de draad kwijt zijn. Zijn manier van spreken is kalm en beslist, zijn houding zelfverzekerd: hij is evenzeer op zijn plaats in rechtszaal als haven, in bisschoppelijk paleis als kroeg. Hij kan contracten opstellen, valken dresseren, landkaarten tekenen, straatgevechten stoppen, huizen inrichten en jury’s naar zijn hand zetten. Hij geeft je de klassieke auteurs op een presenteerblaadje, van Plato tot Plautus en terug. Hij kent hedendaagse poëzie en kan die opzeggen in het Italiaans. Hij werkt de godganse dag, is als eerste zijn bed uit en als laatste erin. Hij verdient geld en geeft het uit. Hij neemt elke weddenschap aan.

Hij maakt aanstalten om te vertrekken en zegt: ‘Als u het er inderdaad eens met God over had en de zon zou doorbreken, dan kon de koning eropuit met zijn heren, en als hij niet voortdurend binnen opgesloten zat, zou hij opvrolijken, dan zou hij misschien niet zo kniezen over Leviticus en dan zou u het makkelijker hebben.’

‘Je begrijpt hem niet helemaal. Hij verdiept zich graag in de theologie, dat doet hij bijna even graag als uit rijden gaan.’

Hij is bij de deur. Wolsey zegt: ‘O, trouwens, de roddels aan het hof ... Zijne Genade de hertog van Norfolk klaagt dat ik een kwade geest heb opgeroepen en op hem heb losgelaten. Als iemand er melding van maakt ... gewoon ontkennen.’

Hij staat in de deuropening, met een trage glimlach. Ook de kardinaal glimlacht, alsof hij wil zeggen: Ik heb de beste wijn voor het laatst bewaard. Ik weet toch waar ik je gelukkig mee maak? Dan buigt de kardinaal zich weer over zijn papieren. Hij is iemand die, in dienst van Engeland, amper slaap nodig heeft; vier uur verfrist hem al, en zodra de klokken van Westminster de volgende natte, rokerige, grauwe aprildag hebben ingeluid, is hij weer op. ‘Welterusten,’ zegt hij. ‘God zegene je, Tom.’

Buiten staan zijn mensen met toortsen te wachten om hem naar huis te escorteren. Hij heeft een huis in Stepney, maar vannacht gaat hij naar zijn woning in de stad. Een hand op zijn arm: Rafe Sadler, een slanke jongeman met bleke ogen. ‘Hoe was het in Yorkshire?’ Rafes glimlach flitst op, de wind trekt de toortsvlam tot een regenachtige waas.

‘Ik mag er niet over praten. De kardinaal is bang dat we nachtmerries krijgen.’

Rafe fronst zijn wenkbrauwen. In al zijn eenentwintig jaren heeft hij nooit een nachtmerrie gehad; sinds zijn zevende slaapt hij veilig onder het dak van de Cromwells, eerst aan Fenchurch Street, nu op Austin Friars, en hij is opgegroeid met zijn gedachten aan kant en zijn nachtelijke zorgen louter rationeel: dieven, loslopende honden, plotselinge kuilen in de weg.

‘De hertog van Norfolk ...’ zegt hij, en dan: ‘Nee, laat maar. Wie heeft er naar me gevraagd terwijl ik weg was?’

De vochtige straten zijn verlaten; de mist komt vanaf de rivier aangeslopen. De sterren worden versluierd door wolkennevel. Over de stad ligt de weeë rottingslucht van de gemakkelijk vergeten zonden van gisteren. Norfolk knielt klappertandend naast zijn bed; de late pen van de kardinaal krabbelt, krabbelt, als een rat onder zijn matras. Terwijl Rafe naast hem een samenvatting geeft van het nieuws op kantoor, formuleert hij zijn ontkenning aan allen die het betreft: ‘Zijne Eminentie de kardinaal verwerpt geheel en al elke aantijging dat hij een kwade geest zou hebben gestuurd om Zijne Genade de hertog van Norfolk te bezoeken. Hij laakt de suggestie in de sterkst mogelijke bewoordingen. Geen kalf zonder kop, geen gevallen engel in de vorm van een tongslobberende hond, geen krioelende, reeds gebruikte lijkwade, geen Lazarus of tot leven gewekt kadaver is door Zijne Eminentie opgeroepen om Zijne Genade te achtervolgen, noch is een dergelijke achtervolging ophanden.’

Iemand schreeuwt, verderop bij de kaden. De jollenmannen zingen. Er klinkt een flauw, veraf plonsen; misschien verdrinken ze iemand. ‘Zijne Eminentie de kardinaal verklaart zulks zonder afstand te doen van zijn recht om Zijne Genade de hertog van Norfolk lastig te vallen en te kwellen door middel van enig fantasma waartoe hij in zijn wijsheid besluit, op enig toekomstig tijdstip en zonder voorafgaand bericht; een en ander uitsluitend ter beoordeling van Zijne Eminentie.’

Dit weer laat oude littekens opspelen. Maar hij loopt zijn huis in alsof het klaarlichte dag is: glimlachend, met de bevende hertog voor ogen. Het is één uur. Norfolk zit nog altijd geknield, in zijn gedachten. Een zwartkoppig duiveltje met een drietand prikt in zijn eeltige hielen.

III
Austin Friars

1527

Lizzie is nog op. Als ze de bedienden hem hoort binnenlaten, komt ze tevoorschijn met zijn kleine hond in piepend verzet onder haar arm.

‘Vergeten waar je woont?’

Hij zucht.

‘Hoe was het in Yorkshire?’

Hij haalt zijn schouders op.

‘De kardinaal?’

Hij knikt.

‘Gegeten?’

‘Ja.’

‘Moe?’

‘Niet echt.’

‘Glaasje?’

‘Ja.’

‘Rijnwijn?’

‘Waarom niet.’

De lambrisering is geschilderd. Hij gaat de gedempte groen-met-gouden gloed binnen. ‘Gregory ...’

‘Brief?’

‘Graag.’

Ze geeft hem de brief en de hond en haalt de wijn. Ze gaat zitten, schenkt zichzelf ook een glas in.

‘Hij doet ons de groeten. Alsof er maar één van ons is. Waardeloos Latijn.’

‘Och,’ zegt ze.

‘Maar goed, luister: hij hoopt dat jij het goed maakt. Hoopt dat ik het goed maak. Hoopt dat zijn lieve zussen Anne en kleine Grace het goed maken. Hijzelf maakt het goed. “Bij gebrek aan tijd hou ik het kort. Met plichtsgetrouwe groet, Uw zoon, Gregory Cromwell.” ’

‘Plichtsgetrouw?’ zegt ze. ‘Is dat alles?’

‘Dat is wat ze leren.’

Bella, de hond, knaagt aan zijn vingertoppen, haar grote onschuldige ogen glanzen hem tegemoet als vreemde manen. Liz ziet er goed uit, zij het moe na haar lange dag; wassen kaarsen houden achter haar dapper stand. Ze draagt de parels en granaten die hij haar met Nieuwjaar heeft gegeven.

‘Je biedt een mooier plaatje dan de kardinaal,’ zegt hij.

‘Dat is wel het zuinigste compliment dat een vrouw ooit heeft gekregen,’ zegt ze.

‘En ik oefen er al de hele weg uit Yorkshire op.’ Hij schudt zijn hoofd. ‘Ach ja.’ Hij tilt Bella hoog op; die trappelt speels. ‘Hoe staan de zaken?’

Liz bestiert een atelier voor zijdewerk. Linten voor de zegels op documenten, fijnmazige kapjes voor dames aan het hof. Ze heeft twee leermeisjes in huis en een oog voor mode, maar klaagt, als altijd, over de middelmannen en de prijs van garen. ‘We zouden naar Genua moeten gaan,’ zegt hij. ‘Ik leer je wel hoe je met de leveranciers onderhandelt.’

‘Dat wil ik best. Maar ik zie jou nog niet ontsnappen aan de kardinaal.’

‘Hij probeerde me vanavond over te halen om banden aan te knopen met mensen uit het gevolg van de koningin. De Spaanssprekers.’

‘O?’

‘Ik zei dat mijn Spaans niet goed genoeg was.’

‘Niet goed genoeg?’ Ze lacht. ‘Angsthaas.’

‘Hij hoeft niet alles over me te weten.’

‘Ik ben op bezoek geweest in Cheapside,’ zegt ze en ze noemt een oude vriendin van haar, de echtgenote van een juwelier. ‘Wil je het laatste nieuws? Er was een grote smaragd besteld en opdracht gegeven voor de zetting ervan, in een ring, voor een vrouw.’ Ze geeft het formaat van de smaragd aan, zo groot als de nagel van haar duim. ‘Na een paar spannende weken kwam hij aan, en hij werd in Antwerpen geslepen.’ Haar vingers schieten uit. ‘Aan gruzelementen!’

‘En wie draait ervoor op?’

‘De slijper zegt dat hij was opgelicht en dat er een verborgen gebrek in de steen zat. De importeur zegt: Als dat gebrek verborgen was, hoe had ik het dan moeten zien? De slijper zegt: Dan verhaal je de schade maar op je leverancier ...’

‘Die rechtszaak gaat jaren duren. Kunnen ze geen andere te pakken krijgen?’

‘Dat proberen ze. De opdracht komt van de koning, volgens ons. Geen mens in Londen kan zo’n steen betalen. Maar voor wie? Niet voor zijn vrouw.’

De kleine Bella ligt nu op haar rug over zijn arm, met knipperende ogen en zacht kwispelende staart. Hij denkt: het zal me benieuwen of en wanneer er een smaragden ring opduikt. De kardinaal houdt me wel op de hoogte. Wat de kardinaal zegt: Het is allemaal leuk en aardig om de koning aan het lijntje te houden en te vissen naar cadeautjes, maar komende zomer deelt ze vast en zeker zijn bed, en tegen de herfst is hij haar moe en stuurt hij haar weg met een vergoeding; en als hij het niet doet, doe ik het. Als Wolsey van plan is een vruchtbare Franse prinses te importeren, wil hij niet dat haar eerste weken worden verpest met door rancune ingegeven scènes van afgedankte minnaressen. De koning, vindt Wolsey, zou meer meedogenloosheid aan de dag mogen leggen ten aanzien van zijn vrouwen.

Liz wacht even, tot ze zeker weet dat ze geen hint hoeft te verwachten. ‘Over Gregory,’ zegt ze. ‘De zomer komt eraan. Hier of niet hier?’

Gregory wordt dertien. Hij studeert aan Cambridge, met zijn mentor. Hij heeft zijn neefjes, de zoons van zijn zus Bet, naar hetzelfde college gestuurd, wat hij met plezier voor zijn familie doet. De zomer is hun vrije tijd; wat zouden ze in de stad moeten? Tot nog toe toont Gregory weinig interesse voor zijn schoolboeken, al houdt hij ervan om naar verhalen te luisteren, verhalen over draken, verhalen over groene volken die de bossen bewonen. Je kunt hem luidkeels protesterend door een passage Latijn sleuren als je hem ervan overtuigt dat er een zeemonster of spook op de volgende bladzij staat. Hij is graag in de bossen en op de velden en houdt van de jacht. Hij is volop in de groei, en we hopen dat hij lang wordt.

De grootvader van moederskant van de koning was, zoals alle oude mannen je kunnen vertellen, één meter vijfennegentig lang. (Zijn vader had daarentegen eerder het postuur van Morgan Williams.) De koning is één achtentachtig, en de kardinaal kan hem in de ogen kijken. Henry omringt zich graag met mannen als zijn zwager, Charles Brandon, van al even indrukwekkende lengte en met de breedte van een gecapitonneerde schouderpartij. Groot is niet in de mode in de achterbuurten, en in Yorkshire kennelijk evenmin.

Hij glimlacht. Wat hij over Gregory zegt is: Hij is tenminste niet zoals ik op die leeftijd. En als de mensen vragen: Hoe was jij dan?, zegt hij: O, ik stak vroeger messen in mensen. Dat zou Gregory nooit doen. Dus hij geeft er niet om – of geeft er minder om dan mensen denken – als hij zijn verbuigingen en vervoegingen niet helemaal in de vingers heeft. Als mensen zich bij hem beklagen over wat Gregory niet heeft gedaan, zegt hij: ‘Hij heeft het druk met groeien.’ Hij begrijpt zijn behoefte aan slaap; zelf heeft hij nooit veel slaap gehad met de stampij die Walter maakte, en nadat hij was weggelopen, had hij rondgezworven, over zee en over land, tot hij in het leger terecht was gekomen. Wat de mensen niet kennen van het leger is de enorme, ononderbroken ruis van lijdelijkheid ervan: je moet alles afstropen op zoek naar voedsel, je kamp is opgeslagen op een plek waar het water stijgt omdat je krankzinnige capitaine het zo wil; in het holst van de nacht word je abrupt in een onverdedigbare positie gemanoeuvreerd zodat je nooit aan slapen toekomt; je uitrusting werkt niet naar behoren; de kanonniers blijven kleine ongewenste explosies veroorzaken; de kruisboogschutters zijn óf beschonken óf aan het bidden; de pijlen zijn besteld maar nog niet aangekomen; en je wordt verteerd door de weemakende zorg dat het niet goed afloopt omdat il principe, of welk hertogszoontje vandaag de leiding ook heeft, niet bepaald uitblinkt in de basale bezigheid van het denken. Na een paar winters was hij uit de oorlogspraktijk en in de handel gestapt. In Italië kon je altijd
’s zomers nog vechten, als je er zin in had. Als je er eens uit wilde.

‘Slaap je?’ vraagt Liz.

‘Nee. Maar ik droom wel.’

‘De Castiliaanse zeep is aangekomen. En je boek uit Duitsland. Het was verpakt als iets anders. Ik had de jongen bijna weggestuurd.’

In Yorkshire, dat riekte naar ongewassen mannen die zich hullen in schaapsvacht en zweten van woede, had hij gedroomd van Castiliaanse zeep.

Later vraagt ze: ‘Wie is nou die dame?’

Zijn hand, die op haar vertrouwde maar liefelijke linkerborst ligt, wordt verbluft weggetrokken. ‘Wat?’ Denkt ze nu dat hij het in Yorkshire met een andere vrouw heeft aangelegd? Hij laat zich op zijn rug vallen en vraagt zich af hoe hij haar ervan kan overtuigen dat het niet zo is; als het moet brengt hij haar erheen, dan kan ze het zelf zien.

‘De smaragden dame?’ zegt ze. ‘Ik vraag het alleen omdat de mensen zeggen dat de koning iets heel vreemds van plan is, en ik kan het niet geloven. Maar die roddel gaat wel rond in de stad.’

Echt? De geruchtenstroom is op gang gekomen in de twee weken dat hij zich in het noorden te midden van de holbewoners bevond.

‘Als hij dat echt van plan is,’ zegt ze, ‘heeft hij de helft van de wereld tegen zich.’

Hij had gedacht, en Wolsey met hem, dat ze alleen de keizer en Spanje tegen zouden hebben. Alléén de keizer maar. Hij grijnst in het donker, zijn handen achter zijn hoofd. Hij vraagt niet: Welke mensen?, maar wacht tot Liz het hem vertelt. ‘Alle vrouwen,’ zegt ze. ‘Alle vrouwen in heel Engeland. Alle vrouwen die een dochter hebben, maar geen zoon. Alle vrouwen die een kind hebben verloren. Alle vrouwen die de hoop op een kind hebben verloren. Alle vrouwen van veertig.’

Ze legt haar hoofd op zijn schouder. Te moe om te praten liggen ze naast elkaar, tussen lakens van fijn linnen, onder een quilt van geel Turks satijn. Hun lichamen wasemen de zwakke, geleende geur uit van zon en kruiden. In het Castiliaans, herinnert hij zich, kan hij mensen uitschelden.

‘Slaap je nu dan?’

‘Nee. Ik lig te denken.’

‘Thomas,’ zegt ze en ze klinkt geschokt, ‘het is drie uur.’

En dan is het zes uur. Hij droomt dat alle vrouwen van Engeland bij hem in bed liggen te woelen en hem eruit duwen. Dus staat hij op, om zijn Duitse boek te lezen, voor Liz er iets tegen in kan brengen.

Niet dat ze iets zegt, of hooguit, als ze wordt uitgedaagd: ‘Mijn getijdenboek is prima leesstof voor me.’ En ze leest haar getijdenboek ook echt, neemt het midden op de dag afwezig ter hand – maar stopt haar eerdere bezigheid maar half – en doorspekt haar gemompelde litanie met huishoudelijke instructies. Het was een huwelijksgeschenk van haar eerste echtgenoot, dat getijdenboek, en hij had er haar nieuwe, getrouwde naam in geschreven: Elizabeth Williams. Soms, in een jaloerse bui, zou hij er andere dingen in willen schrijven, over strijdige gevoelens: dat hij Liz’ eerste man heeft gekend, wil niet zeggen dat hij hem mocht. Hij zegt: Liz, daar in die afgesloten kist, daar ligt Tyndales boek, zijn Nieuwe Testament, lees het, hier heb je de sleutel; maar zij zegt: Lees het me maar voor als het dan per se moet; en hij zegt: Het is in het Engels, lees het gewoon, dat is het punt juist, Lizzie. Lees het nou, het zal je verbazen wat er wel niet in staat.

Hij had verwacht dat die hint haar over de streep zou trekken, maar kennelijk niet. Hij kan zich niet voorstellen dat hij als voorganger optreedt voor zijn huishouden. Hij is geen mislukte priester, zoals Thomas More, geen gefrustreerde geloofsverkondiger. Hij kan More nooit zien – een ster aan een ander firmament, die hem groet met een grimmig knikje – zonder dat hij hem wil vragen: Wat mankeert jou? Of wat mankeert mij? Waarom bevestigt alles wat je weet en alles wat je hebt geleerd jou in wat je toch al geloofde? Terwijl in mijn geval alles waarmee ik ben opgegroeid en waarin ik dacht te geloven, stukje bij beetje afbrokkelt, een schilfer, dan een scherf en nog een scherf. Met elke maand die voorbijgaat, worden de hoeken van de zekerheden van deze wereld afgeslagen, en van die van de andere wereld ook. Laat me zien waar in de Bijbel ‘vagevuur’ staat. Laat me zien waar ‘weduwen’, ‘monniken’, ‘nonnen’ staat. Laat me zien waar ‘paus’ staat.

Hij wendt zich weer naar zijn Duitse boek. De koning heeft, met hulp van Thomas More, een boek geschreven tegen Luther, waarvoor de paus hem de titel ‘Verdediger van het geloof’ heeft gegeven. Het is niet dat hijzelf veel opheeft met broeder Maarten; hij en de kardinaal zijn het erover eens dat het beter zou zijn als Luther nooit was geboren, of als hij een wat kiesere inborst had gehad. Dat terzijde, houdt hij bij wat er wordt geschreven, wat er wordt binnengesmokkeld via de havens aan het Kanaal en via de inhammetjes van East Anglia, de getijdengeulen waar een bootje met dubieuze lading op het strand kan worden getrokken en in het maanlicht weer kan worden afgeduwd naar zee. Hij houdt de kardinaal op de hoogte, zodat die, wanneer More en zijn vrienden van de clerus binnenstormen en hel en verdoemenis schreeuwen over de nieuwste ketterij, kalmerende gebaren kan maken en kan zeggen: ‘Heren, ik was al op de hoogte.’ Wolsey verbrandt boeken, geen mensen. In oktober nog, op St Paul’s Cross: een holocaust van de Engelse taal, zoveel voddenpapier ging in vlammen op, zoveel zwarte drukinkt.

Het Testament dat hij in de kist bewaart, is de geplagieerde uitgave uit Antwerpen, waarop je gemakkelijker de hand legt dan op het oorspronkelijke Duitse drukwerk. Hij kent William Tyndale. Voordat het hem in Londen te heet onder de voeten werd, verbleef hij zes maanden in de stad, bij Humphrey Monmouth, de manufacturier. Het is een principiële man, een harde man, en Thomas More noemt hem Het Beest. Hij ziet eruit alsof hij nog nooit van zijn leven heeft gelachen; van de andere kant, wat valt er te lachen als je van je geboortegrond wordt verdreven? Zijn Testament is van octavoformaat, van onaangenaam goedkoop papier, met op de titelpagina, waar het colofon en adres van de drukker hadden moeten staan, de woorden gedrukt in utopia. Hij hoopt dat Thomas More er een onder ogen heeft gehad. Hij komt in de verleiding hem dit exemplaar te tonen, alleen om zijn gezicht te zien.

Hij slaat het nieuwe boek dicht. Het is tijd om de dag te beginnen. Hij weet dat hij de tijd niet heeft om zelf de tekst in het Latijn om te zetten, zodat die discreet kan circuleren. Hij zou iemand moeten vragen het voor hem te doen, uit liefde of voor geld. Het is verbazend hoeveel liefde er tegenwoordig bestaat tussen degenen die Duits lezen.

Tegen zevenen heeft hij zich geschoren, ontbeten en zich heerlijk in fris, niet-geleend ondergoed en fijne donkere wol gestoken. Op dit uur mist hij soms Liz’ vader, die goede oude man, die altijd vroeg op was, klaar om een hand op zijn hoofd te leggen en te zeggen: Een fijne dag, Thomas, namens mij.

Hij had de oude Wykys graag gemogen. Hij had voor het eerst met hem te maken gehad bij een juridische kwestie. Hij was – hoe oud, zesentwintig, zevenentwintig? – nog maar net terug uit het buitenland en geneigd om een zin in de ene taal te beginnen en in een andere af te maken. Wykys was een schrandere man en had een aardig fortuin verdiend in de wolhandel. Hij kwam oorspronkelijk uit Putney, maar dat was niet waarom hij hem aannam; dat was omdat hij werd aanbevolen en goedkoop was. Bij hun eerste gesprek, terwijl Wykys de papieren klaarlegde, had hij gezegd: ‘Dus jij bent Walters jongen? Wat zit er nu eigenlijk voor verhaal achter? Want, bij god, er was destijds geen rauwer jong dan jij.’

Hij zou het hebben uitgelegd, als hij had geweten welke uitleg Wykys zou begrijpen. Ik heb het vechten opgegeven, omdat ik elke dag naar fresco’s keek, toen ik in Florence woonde? Hij zei: ‘Ik heb een makkelijkere manier van bestaan gevonden.’

De laatste jaren was Wykys vermoeid geraakt en had hij de zaak laten afglijden. Hij stuurde nog steeds laken naar de Noord-Duitse markt, terwijl hij zich – naar zijn mening, nu de wol tegenwoordig zo vol in het vlies zat en goed gekeperd laken al niet eenvoudig te weven was – eigenlijk op karsaai en dat soort lichtere stoffen zou moeten richten en die via Antwerpen naar Italië zou moeten exporteren. Maar hij luisterde – hij was een goede luisteraar – naar alle bezwaren van de oude man en zei: ‘De wereld is aan het veranderen. Laat me u van het jaar meenemen naar de stoffenmarkten.’

Wykys wist dat hij zijn gezicht zou moeten laten zien in Antwerpen en Bergen op Zoom, maar de overtocht zat hem niet lekker. ‘Met mij zit hij goed,’ zei hij tegen mevrouw Wykys. ‘Ik ken een nette familie bij wie we kunnen logeren.’

‘Juist, Thomas Cromwell,’ zei ze. ‘Knoop dit in je oren. Geen rare Nederlandse borreltjes. Geen vrouwen. Geen geëxcommuniceerde priesters in kelders. Ik ken je.’

‘Ik weet niet of ik uit de kelders kan blijven.’

‘Dan gooien we het op een akkoordje: je mag hem meenemen naar een preek als je hem niet meeneemt naar een bordeel.’

Mercy, vermoedt hij, komt uit een familie waar de geschriften van John Wycliffe worden gekoesterd en aangehaald, waar de Bijbel altijd al in het Engels werd gekend, met schriftfragmenten in een geheime bergplaats en verboden verzen veilig in het hoofd. Dat soort dingen wordt door de generaties heen doorgegeven, net als ogen en neuzen worden doorgegeven, gedweeheid of passie, spierkracht of de behoefte om risico’s te nemen. En als je dezer dagen toch een risico moet nemen, dan liever de prediker dan de hoer; vermijd de Grote Imitator, die in Florence bekendstaat als de Napolitaanse koorts en in Napels ongetwijfeld als Florentijnse rot. Gezond verstand schrijft onthouding voor, overal in Europa, ook op deze eilanden. Ons leven is in die zin beperkt, zoals het leven van onze voorvaderen dat niet was.

Op de boot hoorde hij de gebruikelijke klaagzangen van medepassagiers aan: die verduvelde loodsen, ongemerkte vaarwegen, Engelse monopolies. De Hanzekooplui zagen liever dat hun eigen mensen de schepen naar Gravesend voeren: een stelletje duitendieven, maar ze weten hoe ze een schip door vaarwater moeten loodsen. De oude Wykys voelde zich onwel toen ze vertrokken. Hij bleef aan dek en maakte zich nuttig; u bent vast scheepsjongen geweest, meester, zei een van de bemanningsleden. Eenmaal in Antwerpen baanden ze zich een weg naar het uithangbord van de Heilige Geest. De bediende die opendeed riep: ‘Thomas is tot ons teruggekeerd!’, alsof hij uit de dood was herrezen. Toen de drie oude mannen, de drie broers van de boot, tevoorschijn kwamen, zeiden ze tongklakkend: ‘Thomas, ons arme vondelingetje, ons weglopertje, onze mishandelde kleine vriend. Welkom, kom binnen en warm je!’

Alleen hier is hij nog steeds een weglopertje, nog steeds een kleine, mishandelde jongen.

Hun vrouwen, hun dochters, hun honden bedekten hem met kussen. Hij liet de oude Wykys achter bij het haardvuur – het is verbazend hoe internationaal de taal van oude mannen is, met uitwisselingen van tips over zalfjes voor pijntjes, wederzijds erbarmen rond kwaaltjes en diepgaande gesprekken over de grillen en eisen van hun echtgenotes. De jongste broer tolkte, als gewoonlijk: met een stalen gezicht, zelfs toen de bewoordingen anatomisch werden.

Hij was met de drie zoons van de drie broers wat gaan drinken. ‘Waar ben je op uit?’ plaagden ze hem. ‘De zaak van de oude man? Zijn vrouw als hij dood is?’

‘Nee,’ zei hij, tot zijn eigen verbazing. ‘Ik denk dat ik zijn dochter wil.’

‘Jong?’

‘Een weduwe. Jong genoeg.’

Toen hij in Londen terugkwam, wist hij dat hij de zaak nieuw leven kon inblazen. Niettemin moest hij de dagelijkse gang van zaken in het oog houden. ‘Ik heb je voorraden gezien,’ zei hij tegen Wykys. ‘Ik heb je boeken gezien. Stel me nu voor aan je klerken.’

Dat was de sleutel, natuurlijk, de sleutel tot winst. Mensen zijn altijd de sleutel, en als je hen recht in het gezicht kijkt, kun je met vrij grote zekerheid zeggen of ze eerlijk zijn en het werk aankunnen. Hij gooide de bedenkelijke hoofdklerk eruit – jij stapt op, of wij stappen naar de rechter – en verving hem door een stotterende leerling, een jongen van wie hem was verteld dat hij achterlijk was. Verlegen, meer was het niet; elke avond controleerde hij zijn werk, wees hem zachtmoedig en zonder er veel woorden aan vuil te maken op elke fout en elk verzuim en binnen vier weken was de jongen zowel competent als enthousiast en had hij de gewoonte opgevat om hem op de voet te volgen. Een investering van vier weken en een paar dagen in de haven om te zien wie er omkoopbaar was, en tegen het einde van het jaar boekte Wykys weer winst.

Wykys liep met grote passen weg nadat hij hem de cijfers had laten zien. ‘Lizzie?’ riep hij luidkeels. ‘Lizzie? Kom naar beneden.’

Ze kwam naar beneden.

‘Je wilde een nieuwe echtgenoot. Wat dacht je van hem?’

Ze nam hem van top tot teen op. ‘Tja, vader. Je hebt hem niet op zijn uiterlijk gekozen.’ Aan hem vroeg ze, haar wenkbrauwen opgetrokken: ‘Wíl je wel een echtgenote?’

‘Moet ik jullie dit even alleen laten bespreken?’ zei de oude Wykys. Hij leek teleurgesteld; leek van mening dat ze om de tafel moesten gaan zitten om ter plekke een contract op te stellen.

Bijna deden ze dat nog ook. Lizzie wilde kinderen; hij wilde een vrouw met contacten in de stad en wat geld achter de hand. Ze waren binnen een paar weken getrouwd. Gregory diende zich binnen het jaar aan. Schreeuwend, sterk, één uur oud, uit zijn wieg geplukt. Hij kuste de donzige schedel van de baby en zei: Ik zal zo zacht zijn voor jou als mijn vader nooit voor mij is geweest. Want wat heeft het voor zin om kinderen te krijgen, als niet elke generatie verbetert wat eraan vooraf is gegaan?

En zo vraagt hij zich vanmorgen – vroeg wakker en piekerend over wat Liz die nacht had gezegd – af: waarom maakt mijn vrouw zich zorgen om vrouwen die geen zoons hebben? Misschien is het iets wat vrouwen nu eenmaal doen: zich voorstellen hoe het is om elkaar te zijn.

Daar kun je wat van leren, denkt hij.

Het is acht uur. Lizzie is beneden. Haar haar is onder een linnen kapje weggestopt en haar mouwen zijn opgerold. ‘O, Liz,’ zegt hij en hij lacht. ‘Je lijkt wel een bakkersvrouw.’

‘Let op je woorden,’ zegt ze. ‘Keukenhulpje.’

Rafe komt binnen: ‘Eerst naar Zijne Eminentie?’ Waarheen anders, zegt hij. Hij raapt zijn papieren voor die dag bijeen. Geeft zijn vrouw een klopje, zijn hond een kus. Gaat. Het motregent maar klaart al op, en voordat ze bij York Place aankomen is het duidelijk dat de kardinaal woord heeft gehouden. Er ligt een iel laagje zonlicht over de rivier, bleek als het vlees van een citroen.

DEEL TWEE

I
Visitatie

1529

Ze breken het huis van de kardinaal af. Kamer na kamer ontdoen de mannen van de koning York Place van zijn eigenaar. Ze pakken oorkondes en perkamentrollen in, missalen, memoranda en de boekdelen van zijn privérekeningen; zelfs de inkt en de ganzenveren nemen ze mee. Van de muren wrikken ze de panelen los waarop het wapen van de kardinaal geschilderd is.

Ze kwamen op een zondag, twee rancuneuze rijksgroten: de hertog van Norfolk als een havik met een prooi in het vizier, de hertog van Suffolk al even happig. Ze vertelden de kardinaal dat hij werd ontslagen als kanselier en eisten dat hij het grootzegel van Engeland overhandigde. Hij, Cromwell, raakte de arm van de kardinaal aan. Een haastig terzijde. De kardinaal wendde zich weer tot hen, minzaam: Naar het schijnt is een schriftelijk verzoek van de koning noodzakelijk; beschikt u daarover? O. Hoe nalatig van u. Het vergt lef om zo kalm te blijven, maar lef heeft de kardinaal te over.

‘U wilt dat we terugrijden naar Windsor?’ Charles Brandon klinkt ongelovig. ‘Voor een stukje papier? Als de situatie zonneklaar is?’

Typisch Suffolk; te denken dat de letter van de wet een overbodige luxe is. Hij fluistert de kardinaal nog iets toe, en de kardinaal zegt: ‘Nee, ik denk dat we het hun beter kunnen vertellen, Thomas ... laten we de zaak niet nodeloos rekken ... Mijne heren, mijn advocaat hier zegt dat ik u het zegel niet kan meegeven, schriftelijk verzoek of niet. Hij zegt dat ik het, strikt genomen, alleen aan de archiefmeester ter hand mag stellen. U kunt hem dus maar beter meebrengen.’

‘Wees blij dat we het u hebben verteld, heren,’ zegt hij luchtig. ‘Anders had u drie keer op en neer gekund, nietwaar?’

Norfolk grijnst. Hij houdt wel van een robbertje vechten. ‘Zeer verplicht, meester,’ zegt hij.

Als ze vertrekken, keert Wolsey zich om en omhelst hem, zijn gezicht vrolijk. Al is het hun laatste overwinning, en ze weten dat het dat is, dan nog is het belangrijk om vernuft te tonen; vierentwintig uur is het winnen waard, als de koning zo wisselvallig is. Trouwens, het was leuk. ‘De archiefmeester,’ zegt Wolsey. ‘Wist je dat, of heb je het zojuist uit je duim gezogen?’

Maandagochtend zijn de hertogen terug. Hun bevel luidt om de bewoners vandaag nog uit te zetten, omdat de koning zijn eigen aannemers en stoffeerders wil laten aanrukken en het paleis klaar wil hebben om aan lady Anne te geven, die een Londens onderkomen van zichzelf nodig heeft.

Hij is bereid om hiertegen stelling te nemen: Heb ik iets gemist? Dit paleis behoort toe aan het aartsdiocees van York. Sinds wanneer is lady Anne aartsbisschop?

Maar de vloedgolf mannen die langs de watertrap binnenstroomt, spoelt hen weg. De beide hertogen laten zich niet zien, en er is niemand om de degens mee te kruisen. Wat een verschrikkelijk gezicht, zegt iemand: meester Cromwell het vechten ontzegd. En nu is de kardinaal klaar voor vertrek, maar waarheen? Over zijn gebruikelijke scharlaken draagt hij de reismantel van iemand anders; ze confisqueren zijn garderobe kledingstuk voor kledingstuk, dus moet hij grijpen wat hij kan. Het is herfst, en ondanks zijn omvang voelt hij de kou.

Ze kantelen kisten en kiepen de inhoud eruit. De vloer raakt ermee bezaaid; brieven van pausen, brieven van de geleerden van Europa, uit Utrecht, uit Parijs, uit Santiago de Compostela, uit Erfurt, uit Straatsburg, uit Rome. Ze pakken zijn evangeliën in en vorderen ze voor de bibliotheken van de koning. De teksten liggen zwaar in de armen, onbeholpen, alsof ze leven; hun pagina’s zijn gemaakt van kalfsvelijn, door de illuminator opnieuw geaderd in tinten lazuurblauw en bladgroen.

Ze halen de tapijten van de wanden en laten kale muren achter. Ze worden opgerold, de wollen vorsten, Salomon en Sheba; en wanneer ze in verstrengelde nabijheid worden gebracht, vullen hun ogen zich met elkaar en ademen hun kleine longen het weefsel in van buik en dijen. Neer komen ook de jachttaferelen van de kardinaal, de taferelen van wereldse geneugten: speels in waterpartijen rondplenzende pachtboeren en in het nauw gedreven hertenbokken, luid hals gevende meutes, spaniëls aan hun lijn van zijde en mastiffs met hun gepunte halsbanden; jagers met hun messen en beslagen riemen; dames te paard, met een elegante hennin op hun hoofd; met biezen omzoomde vijvers, goedmoedig grazende schapen en blauwachtig uitwaaierende boomtoppen, die tot diep in een gladgestreken verte reiken, naar een landschap van steile krijtrotsen en witzeilende luchten.

De kardinaal bekijkt de aasgieren aan hun werk. ‘Kunnen we onze visite geen verfrissing aanbieden?’

In de twee grote, aan de galerij grenzende vertrekken hebben ze schragentafels neergezet. Elke tafel is ruim drie meter lang, en ze halen er nog meer bij. In de Gulden Kamer hebben ze het gouden vaatwerk van de kardinaal uitgestald en zijn sieraden en edelstenen; ze ontcijferen er zijn boedelbeschrijvingen en roepen het gewicht van het vaatwerk af. In de Raadskamer stapelen ze zijn zilver en verguldsel op. Omdat alles, tot aan de laatste gedeukte pan uit de keukens toe, wordt opgetekend, hebben ze onder tafel manden staan waar ze al die spullen in gooien waarop het oog van de koning niet zal vallen. Sir William Gascoigne, de schatmeester van de kardinaal, gaat continu tussen de kamers heen en weer, in beslag genomen, pratend, de aandacht van de zaakgelastigden vestigend op elke hoek, elke kast en elke kist waarvan hij vermoedt dat ze die hebben overgeslagen.

Achter hem aan draaft George Cavendish, de herenknecht van de kardinaal, zijn gezicht rauw, de ontzetting duidelijk zichtbaar. Ze halen de kledingstukken van de kardinaal tevoorschijn, zijn koormantels. Stijf van het borduursel, bezaaid met parels en edelstenen. Ze lijken vanzelf te blijven staan. De plunderaars halen ze stuk voor stuk neer alsof ze Thomas Becket vellen. Ze beschrijven ze stuk voor stuk, en nadat ze er een op de knieën hebben gebracht en zijn ruggengraat hebben gebroken, gooien ze hem bij de andere in hun reiskisten.
Cavendish krimpt ineen: ‘Om godswil, heren, voert u die kisten toch met een dubbele laag batist. Wilt u soms scheuren trekken in dat schitterende werk waar nonnen een eeuwigheid aan hebben gezeten?’ Hij draait zich om: ‘Meester Cromwell, krijgen we deze mensen nog voor het donker naar buiten, denkt u?’

‘Alleen als we hen helpen. Als het dan toch moet worden gedaan, kunnen we er in elk geval voor zorgen dat ze het naar behoren doen.’

Het is een onfatsoenlijk spektakel: de man die Engeland heeft geregeerd, verlaagd. Ze komen aan met de rollen fijn linnen, fluweel en geribde zijde, sarsenet en taffetas, meters scharlaken: de cochenille-
rode zijde waarin hij de Londense zomerhitte trotseert, het vermiljoenrode brokaat dat zijn bloed warm houdt als de sneeuw op Westminster valt en in ijzige vlagen over de Theems jaagt. Voor het volk draagt de kardinaal rood, rood zonder meer, maar in een scala van gewicht, weefsel en kleurintensiteit, allemaal het beste in hun soort, het beste rood dat voor geld te krijgen is. Er zijn dagen geweest waarop hij op zijn zwierige weg naar buiten zei: ‘Nou, meester Thomas, wat is mijn waarde per strekkende meter?’

En dan zei hij: ‘Laat eens kijken,’ en liep langzaam rond de kardinaal. En met een: ‘Mag ik?’ nam hij een mouw tussen deskundige duim en wijsvinger; vervolgens nam hij afstand en bekeek hem van top tot teen om zijn omvang te schatten – de kardinaal dijt met het jaar uit – en uiteindelijk noemde hij een bedrag. De kardinaal klapte dan in zijn handen van verrukking. ‘Laat de nijdassen ons aanschouwen! Voorwaarts, kom, we gaan.’ Zijn gevolg trad aan met zijn zilveren crucifixen en zijn wachtmeesters met hun vergulde bijlen; de kardinaal vertoonde zich nooit in het openbaar zonder processie.

En dus plakte hij dag na dag, op diens verzoek en om hem te amuseren, een prijs op zijn werkgever. Nu heeft de koning een leger ambtenaren gestuurd om dat te doen. Hij zou hen hun pen met geweld willen afpakken en dwars over hun inventarislijsten willen schrijven: thomas wolsey is een man van onschatbare waarde.

‘Kom, Thomas,’ zegt de kardinaal en hij geeft hem een klopje. ‘Alles wat ik heb, heb ik van de koning. De koning heeft het me gegeven, en als het hem behaagt om York Place gemeubileerd en wel in te nemen, dan bezitten we nog andere huizen, we hebben meer dan één dak waaronder we kunnen schuilen. Dit is Putney niet, weet je.’ De kardinaal houdt hem vast. ‘Dus ik verbied je om ook maar iemand te slaan.’ Hij doet alsof hij zijn armen langs zijn zijden houdt, in glimlachend bedwang. De vingers van de kardinaal trillen.

Schatmeester Gascoigne komt binnen en zegt: ‘Ik heb gehoord dat Uwe Eminentie direct naar de Tower moet.’

‘Dat heb je gehoord,’ zegt hij. ‘Van wie?’

‘Sir William Gascoigne,’ zegt de kardinaal, de naam uitmetend, ‘wat denkt u dat ik heb gedaan, waardoor de koning mij naar de Tower zou willen sturen?’

‘Echt iets voor jou,’ zegt hij tegen Gascoigne, ‘om elk fabeltje dat je hoort rond te strooien. Is dat alle troost die je kunt bieden, hier binnenlopen met kwade praat? Niemand gaat hier naar de Tower. We gaan ...’ – en het huishouden wacht, met ingehouden adem, terwijl hij improviseert – ‘... naar Esher. En het is jouw taak,’ hij kan het niet laten om Gascoigne een duwtje tegen de borst te geven, ‘om al die vreemdelingen in de gaten te houden en ervoor te zorgen dat alles wat hier naar buiten gaat daar terechtkomt waar het terecht hoort te komen, en dat er onderweg niets kwijtraakt, want als dat gebeurt, bonk dan zelf maar hard op de poorten van de Tower en bid dat ze je binnenlaten, als je aan mij wilt ontsnappen.’

Verscheidene geluiden, voornamelijk uit het achterste gedeelte van de kamer: een soort onderdrukte vrolijkheid. Er valt moeilijk te ontkomen aan de indruk dat dit een toneelstuk is en dat de kardinaal erin meespeelt: de Kardinaal en zijn Knechten. En dat het een tragedie is.

Cavendish plukt aan hem, bezorgd, transpirerend. ‘Maar meester Cromwell, het huis in Esher staat leeg; we hebben er nog geen pan, geen mes, geen spit, waar moet mijnheer slapen, ik betwijfel of er een bed gelucht is, we hebben geen beddengoed of haardhout of ... En hoe moeten we er komen?’

‘Sir William,’ zegt de kardinaal tegen Gascoigne, ‘neemt u geen aanstoot aan meester Cromwell, die zich bij deze gelegenheid overdreven ruw uitdrukt, maar neemt u ter harte wat er is gezegd. Daar alles wat ik heb, afkomstig is van de koning, moet alles in goede orde bij hem worden terugbezorgd.’ Hij wendt zich met trillende lippen af. Behalve toen hij gisteren de hertogen plaagde, heeft hij in geen maand zo gelachen. ‘Tom,’ zegt hij, ‘ik probeer je al jaren te leren dat je zo niet praat.’

Cavendish zegt tegen hem: ‘Ze hebben nog geen beslag gelegd op de staatsiesloep van mijnheer. Of op zijn paarden.’

‘Niet?’ Hij legt een hand op Cavendish’ schouder: ‘We gaan stroomopwaarts, met zoveel als er in de boot passen. Laat de paarden gereedstaan bij – nou, in Putney, in feite – en dan ... lenen we het een en ander. Kom aan, George Cavendish, laat je vindingrijkheid zien, we hebben de laatste jaren wel voor hetere vuren gestaan dan het huishouden overbrengen naar Esher.’

Is dat zo? Hij heeft nooit veel acht geslagen op Cavendish, een gevoelig type dat het vooral vaak over tafelservetten heeft. Maar hij probeert een manier te vinden om wat militaire ruggengraat in hem te steken, en de beste manier is door te suggereren dat ze oude strijdmakkers zijn van een veldtocht.

‘Ja, ja,’ zegt Cavendish, ‘we laten de staatsiesloep komen.’

Goed zo, zegt hij, en de kardinaal zegt: Putney? en probeert te lachen. Hij zegt: Nou Tom, je hebt Gascoigne gezegd waar het op staat, dat is zeker; ik heb die man nooit gemogen, en hij vraagt: Waarom hebt u hem dan aangehouden? Waarop de kardinaal zegt: Ach ja, zo lopen die dingen, en nogmaals: Putney, hè?

Hij zegt: ‘Wat ons aan het eind van de reis ook wacht, we vergeten nooit hoe Uwe Eminentie negen jaar geleden voor de ontmoeting tussen twee koningen een paar droeve, drassige velden in Picardië hebt omgetoverd tot een gouden stad. Sindsdien bent u alleen maar wijzer geworden en gestegen in de achting van de koning.’

Hij spreekt zo dat iedereen het hoort en denkt bij zichzelf: bij die gelegenheid draaide het om vrede, of in elk geval om de theorie ervan, maar bij deze gelegenheid weten we niet waar het om draait, het is de eerste dag van een korte of een lange campagne; we moeten onze positie versterken en hopen dat onze bevoorradingslijnen het houden. ‘Ik weet zeker dat we wel een paar poken kunnen vinden en soepketels en god weet wat George Cavendish verder absoluut noodzakelijk acht. Zeker als ik me herinner dat Uwe Eminentie ook de enorme legers van de koning die naar Frankrijk gingen, heeft uitgerust.’

‘Ja,’ zegt de kardinaal, ‘en we weten allemaal wat je van die veldtochten vond, Thomas.’

‘Wat?’ zegt Cavendish, en de kardinaal zegt: ‘George, weet je dan niet meer wat mijn man Cromwell heeft gezegd in het Lagerhuis
– was het vijf jaar geleden? – toen we om subsidie vroegen voor de nieuwe oorlog?’

‘Maar toen heeft hij tegen Uwe Eminentie gesproken!’

Gascoigne, die zich nu vastbijt in deze conversatie, zegt: ‘Daar heb je jezelf lelijk mee in de vingers gesneden, meester, door tegen de koning en mijnheer te spreken, want ik herinner me die toespraak nog goed, net als een heleboel anderen, dat kan ik je verzekeren; je trekt er bepaald geen profijt van, Cromwell.’

Hij haalt zijn schouders op. ‘Het was ook niet mijn bedoeling om er profijt van te trekken. We zijn niet allemaal zoals jij, Gascoigne. Ik wilde dat het Huis lering trok uit de laatste keer. Dat ze die goed in het achterhoofd hielden.’

‘Je zei dat we zouden verliezen.’

‘Ik zei dat we bankroet zouden gaan. Maar ik zeg je, al onze oorlogen waren veel slechter afgelopen als mijnheer de bevoorrading niet in handen had gehad.’

‘In 1523 ...’ zegt Gascoigne.

‘Moeten we die veldslag echt nu overdoen?’ zegt de kardinaal.

‘... stond de hertog van Suffolk nog maar tachtig kilometer van
Parijs.’

‘Ja,’ zegt hij, ‘en weet je wat tachtig kilometer betekent voor een halfverhongerde infanterist midden in de winter, wanneer hij op de natte grond slaapt en kleumend wakker wordt? Weet je wat tachtig kilometer betekent voor een bevoorradingstrein, met de karren tot hun assen in de modder? En wat de overwinningen van 1513 betreft, daar heeft God ons gespaard.’

‘Tournai! Thérouanne!’ schreeuwt Gascoigne. ‘Ben je soms blind voor wat we daar presteerden? Twee Franse steden ingenomen! De koning zo heldhaftig op het slagveld!’

Als wij nu op het slagveld stonden, denkt hij, spuugde ik je in het gezicht. ‘Als je de koning zo geweldig vindt, ga dan voor hem werken. Of doe je dat al?’

De kardinaal schraapt delicaat zijn keel. ‘Dat doen we allemaal,’ zegt Cavendish, en de kardinaal zegt: ‘Thomas, wij zijn de werken van zijn hand.’

Als ze naar de staatsiesloep van de kardinaal gaan, flappert zijn vlag: de tudorroos met de alpenkraaien. Cavendish zegt, met grote ogen: ‘Kijk eens naar al die bootjes die daar heen en weer schieten.’ Even denkt de kardinaal dat de Londenaren tevoorschijn zijn gekomen om hem vaarwel te wensen. Maar wanneer hij in de boot stapt, klinkt er gejouw en boegeroep van de jollen. Op de oevers drommen toeschouwers samen, en ook al houden de mannen van de kardinaal hen tegen, hun bedoelingen zijn glashelder. Als de bewegingen van de roeispanen stroomopwaarts werken in plaats van stroomafwaarts naar de Tower, brengt dat gemopper teweeg en geschreeuwde dreigementen.

Op dat moment stort de kardinaal in; hij zijgt neer op zijn plaats en begint te praten, hij praat en praat, de hele weg naar Putney. Haten ze me dan zo? Wat heb ik hun gedaan, behalve hun handel gesteund en mijn goede wil betoond? Heb ik haat gezaaid? Nee. Niemand vervolgd. Elk jaar wanneer het graan schaars was, heb ik naar oplossingen gezocht. Bij de leerlingenrellen de koning op mijn knieën en met tranen in mijn ogen gesmeekt om de opstandelingen te sparen, terwijl de strop al om hun nek lag, klaar om hen op te hangen.

‘De meute,’ zegt Cavendish, ‘heeft zijn zinnen altijd op verandering staan. Die kan geen groot man zien of ze moeten hem onderuithalen, gewoon om de nieuwigheid.’

‘Vijftien jaar kanselier. Twintig jaar in zijn dienst. In die van zijn vader voor hem. Mezelf nooit gespaard ... Vroeg op, laat naar bed ...’

‘Ziet u nu,’ zegt Cavendish, ‘wat ervan komt als je een vorst dient! We zouden op onze hoede moeten zijn voor hun wankelmoedigheid.’

‘Vorsten zijn niet verplicht tot consistentie,’ zegt hij. Laat ik me inhouden, denkt hij, of ik leun jouw kant op en duw je overboord.

De kardinaal houdt zich niet in, integendeel: hij zinkt weg in het verleden, in een verleden van twintig jaar her, toen de jonge koning de troon besteeg. ‘Zet hem aan het werk, zeiden sommigen, maar ik zei: Nee, het is nog een jongeman. Laat hem jagen, meedoen aan toernooien, zijn haviken en valken de vlucht geven ...’

‘Muziekinstrumenten bespelen,’ zegt Cavendish. ‘Altijd maar plukken aan het een of ander. En zingen.’

‘Zoals jij het zegt, lijkt hij nog op Nero.’

‘Nero?’ Cavendish maakt een schrikbeweging. ‘Dat heb ik helemaal niet gezegd.’

‘De meest zachtmoedige en wijze vorst van de hele christenheid,’ zegt de kardinaal. ‘Ik wil geen kwaad woord over hem horen.’

‘Dat zult u dan ook niet,’ zegt hij.

‘Maar wat ik niet voor hem heb gedaan! Het Kanaal overgestoken alsof het niet meer was dan een stroompje pis op straat.’ De kardinaal schudt zijn hoofd. ‘Waken en slapen, te paard of aan de rozenkrans ... twintig jaar lang ... ‘

‘Heeft dit iets van doen met de Engelsen?’ vraagt Cavendish ernstig. Hij denkt nog steeds aan het oproer toen ze aan boord gingen; zelfs nu rennen er mensen langs de kant mee die obscene gebaren maken en fluiten. ‘Zeg eens, meester Cromwell, u bent in het buitenland geweest. Zijn de Engelsen in het bijzonder een ondankbare natie? Het lijkt me dat ze verandering willen louter om de verandering.’

‘Ik denk niet dat het aan de Engelsen ligt. Ik denk dat het gewoon des mensen is. Ze hopen altijd op iets beters.’

‘Maar wat winnen ze bij deze verandering?’ houdt Cavendish aan. ‘De vette, verzadigde hond wordt vervangen door een hongerige, die dichter op het bot kluift. De man die zich volgevreten heeft aan eer gaat, een magere met honger komt.’

Hij doet zijn ogen dicht. Onder hen verschuift de rivier vage figuren in een allegorie van fortuin. Vergane Glorie in het midden. Cavendish, vooroverleunend aan zijn rechterhand als Deugdzame Raadsheer, mompelt woorden van overbodig en laattijdig advies, waarop de beschaamde magnaat het hoofd buigt; en hij als de Verlokker aan de linkerzijde, en de grote hand van de kardinaal met zijn knokkels van granaat en toermalijn houdt de zijne in een pijnlijke greep. George zou absoluut in de rivier zijn beland, ware het niet dat zijn woorden, de clichés daargelaten, blijk geven van een grimmige logica. En waarom? Stephen Gardiner, denkt hij. Het mag dan niet fijn zijn om de kardinaal een vette hond te noemen, maar Stephen is zeer zeker mager en hongerig en werd door de koning gepromoveerd tot diens hofsecretaris. Het is niet ongebruikelijk dat de staf van de kardinaal een dergelijke overstap maakt na een gedegen opleiding aan Wolseys school van raffinement en ijver; maar toch, dit maakt Stephen tot de man die – zolang hij zijn taken naar behoren verricht – dichter bij de koning staat dan wie ook, afgezien misschien van de heer die hem ten dienste staat op zijn bestekamer en hem een katoentje aanreikt na gedane behoeften. Ik zou het niet zo heel erg vinden, denkt hij, als Stephen dat baantje kreeg.

De kardinaal sluit zijn ogen. Tranen stromen onder zijn oogleden vandaan. ‘Want het is maar al te waar,’ zegt Cavendish, ‘dat Fortuin onbestendig is, grillig en veranderlijk ...’

Hij hoeft alleen maar een wurgende beweging te maken, snel, nu de kardinaal zijn ogen nog dicht heeft. Cavendish, wiens hand naar zijn keel vliegt, vat zijn hint. En dan kijken ze elkaar aan, schaapachtig. Een van beiden heeft te veel gezegd; een van beiden heeft te veel gevoeld. Het is moeilijk te weten hoe de balans staat. Zijn blik speurt de oevers van de Theems af. Nog altijd huilt de kardinaal en klampt hij zich vast aan zijn hand.

Naarmate ze verder stroomopwaarts komen, valt er van de kant minder te duchten. Dat is niet omdat de Engelsen in Putney minder grillig zijn. Ze hebben alleen het nieuws nog niet vernomen.

De paarden staan klaar. In zijn hoedanigheid van clericus heeft de kardinaal altijd op een grote, sterke ezel gereden, hoewel zijn stal, na twintig jaar jagen met koningen, het voorwerp van afgunst is van iedere edelman. Het beest staat hier nu, zenuwachtig trekkend met zijn lange oren, in zijn gebruikelijke scharlakenrode tuigage, met naast hem meester Sexton, de nar van de kardinaal.

‘Wat voor den drommel doet hij hier?’ vraagt hij aan Cavendish.

Sexton komt naar voren en fluistert de kardinaal iets in het oor; de kardinaal lacht. ‘Heel goed, Patch. Nu, help me eens opstijgen, brave man.’

Maar Patch, meester Sexton, is niet opgewassen tegen de taak. De kardinaal lijkt verzwakt; hij lijkt het gewicht te voelen van het vlees dat aan zijn botten hangt. Hij, Cromwell, laat zich uit het zadel glijden, wenkt met een hoofdbeweging drie meer uit de kluiten gewassen bedienden. ‘Meester Patch, hou Christopher bij zijn hoofd.’ Als Patch doet alsof hij niet weet dat Christopher de ezel is en het hoofd van de man naast hem beetgrijpt, zegt hij: O, godallemachtig, Sexton, ga opzij of ik stop je in een zak en verzuip je eigenhandig.

De man wiens hoofd nu uit de knel is, gaat rechtop staan, wrijft zich over zijn nek en zegt: Bedankt, meester Cromwell, waarna hij de teugels pakt. Hij, Cromwell, hijst samen met twee anderen de kardinaal in het zadel. De kardinaal ziet er beschaamd uit. ‘Dank je, Tom.’ Hij lacht beverig. ‘Dat weet je dan ook weer, Patch.’

Ze zijn klaar om te gaan. Cavendish kijkt op. ‘God beware ons!’ Een eenzame ruiter komt de heuvel af gegaloppeerd. ‘Een arrestatie!’

‘Door één man?’

‘Een verkenner,’ zegt Cavendish, en hij zegt: Putney is louche, maar verkenners zijn nu ook weer niet nodig. Dan roept iemand: ‘Het is Harry Norris.’ Harry springt van zijn paard. Wat hij ook komt doen, hij heeft er haast mee. Harry Norris is een van de intiemste vrienden van de koning; hij is, om precies te zijn, zijn porte-coton, de man die het katoentje aanreikt.

Wolsey begrijpt onmiddellijk dat de koning Norris niet zou sturen om hem te arresteren. ‘Sir Henry, kom op adem. Wat kan er zo dringend zijn?’

Norris zegt: Excuus, mijnheer ... Uwe Eminentie, en neemt met een zwier zijn gevederde hoed af, veegt met zijn arm langs zijn gezicht, glimlacht zijn allerinnemendste glimlach. Hij richt beminnelijk het woord tot de kardinaal: De koning heeft hem bevolen om achter Zijne Eminentie aan te gaan en hem in te halen en hem woorden van troost te bieden en deze ring, die hij zo goed kent, een ring die hij nu in zijn gehandschoende hand ophoudt.

De kardinaal krabbelt van zijn ezel en stort ter aarde. Hij neemt de ring aan en drukt die tegen zijn lippen. Hij bidt. Bidt, dankt Norris, roept zegeningen uit over zijn vorst. ‘Ik heb niets om terug te geven. Niets van waarde om naar de koning te sturen.’ Hij kijkt om zich heen, alsof zijn oog zou kunnen vallen op iets wat hij kan sturen; een boom? Norris probeert hem overeind te helpen, komt uiteindelijk op zijn knieën naast hem terecht, op zijn knieën – deze keurige, charmante man – in de modder van Putney. De boodschap die hij de kardinaal geeft, is kennelijk dat de koning slechts verstoord líjkt en het niet echt ís; dat hij weet dat de kardinaal vijanden heeft; dat hijzelf, Henricus Rex, er niet een van is; dat dit machtsvertoon alleen is om die vijanden tevreden te stellen; dat hij de kardinaal kan compenseren met het tweevoudige van wat hem is ontnomen.

De kardinaal begint te huilen. Het begint te regenen, en de wind blaast de regen in hun gezicht. De kardinaal spreekt tegen Norris, gehaast, met gedempte stem, en haalt een ketting van zijn nek, die hij Norris probeert om te doen, maar die verstrikt raakt in de gespen van diens rijmantel, waarop verscheidenen te hulp schieten maar falen en Norris opstaat en zich met de ene gehandschoende hand afklopt terwijl hij de ketting in de andere houdt. ‘Draag hem,’ smeekt de kardinaal hem, ‘denk aan mij als je ernaar kijkt en beveel me aan bij de koning.’

Cavendish gaat er in draf heen, we rijden knie aan knie. ‘Zijn reliek!’ George is van streek, ontzet. ‘Om er zo afstand van te doen! Een stuk van het Heilig Kruis!’

‘We halen wel een ander voor hem. Ik ken iemand in Pisa die er tien maakt voor vijf florijnen of een dozijn als je vooraf betaalt. Bij hem krijg je er ook een certificaat bij met de duimafdruk van de heilige Petrus als bewijs van echtheid.’

‘Schande!’ zegt Cavendish en hij rukt zijn paard weg.

Norris maakt aanstalten om te gaan nu zijn boodschap is overgebracht, en ze proberen de kardinaal weer op zijn ezel te krijgen. Dit keer stappen er vier stevige mannen naar voren, alsof het een routineklusje is. Het toneelstuk is veranderd in een soort kluchtig interludium; dat, denkt hij, is de reden dat Patch hier is. Hij rijdt naar hen toe en zegt, neerkijkend vanuit het zadel: ‘Norris, kunnen we dit zwart op wit hebben?’

Norris glimlacht: ‘Eigenlijk niet, meester Cromwell; het is een vertrouwelijke boodschap aan Zijne Eminentie. De woorden van Zijne Koninklijke Hoogheid waren alleen voor hem bedoeld.’

‘Hoe zit dat dan met die compensatie waar u het over had?’

Norris lacht – dat doet hij altijd, om vijandigheid te ontwapenen – en fluistert: ‘Ik denk dat die misschien metaforisch is.’

‘Dat vermoed ik ook.’ Het vermogen van de kardinaal verdubbelen? Niet op Henry’s inkomen. ‘Geef terug wat ons is afgenomen. We vragen niet om het tweevoudige.’

Norris’ hand gaat naar de ketting, die nu om zijn nek hangt. ‘Maar het komt allemaal van de koning. Je kunt het geen diefstal noemen.’

‘Ik noemde het geen diefstal.’

Norris knikt bedachtzaam. ‘Nee, dat klopt.’

‘Ze hadden de kledingstukken niet moeten meenemen. Die behoren aan mijnheer als geestelijke. Wat willen ze de volgende keer? Zijn beneficiën?’

‘Esher – daar gaan jullie toch heen? – is natuurlijk een van de huizen die Zijne Eminentie heeft als bisschop van Winchester.’

‘En?’

‘Voorlopig houdt hij het landgoed en de titel, maar ... zullen we zeggen ... dat de koning een en ander in beraad zal moeten nemen? Je weet dat Zijne Eminentie wordt aangeklaagd volgens de statuten van praemunire, wegens handhaving van een buitenlandse rechtsbevoegdheid in het rijk van de koning.’

‘Vertel me niet hoe de wet in elkaar steekt.’

Norris buigt het hoofd.

Hij denkt: ik had mijnheer afgelopen lente, toen het fout begon te lopen, moeten overhalen om me zijn inkomsten te laten beheren, wat geld te laten wegzetten in het buitenland, waar ze er niet aan kunnen komen, maar indertijd weigerde hij toe te geven dat er iets niet goed zat. Waarom heb ik hem zo laten slapen?

Norris’ hand ligt op de teugels van zijn paard. ‘Ik heb je meester altijd bewonderd,’ zegt hij, ‘en ik hoop dat hij zich dat herinnert in zijn tegenspoed.’

‘Ik dacht dat er geen sprake was van tegenspoed? Volgens u.’

Wat zou het toch eenvoudig zijn, als hij zijn arm mocht uitsteken en wat rechtstreekse antwoorden uit Norris mocht schudden. Maar het is niet eenvoudig; dat is wat de kardinaal en de wereld hem gezamenlijk willen bijbrengen. Christus, denkt hij, op mijn leeftijd zou ik het toch moeten weten. Je schopt het niet ver met originaliteit. Je schopt het niet ver met intelligentie. Je schopt het niet ver met brute kracht. Je schopt het ver als je een lijpe zwendelaar bent; en om een of andere reden denkt hij dat Norris dat is, en hij merkt dat er een onverklaarbare antipathie postvat, die hij probeert af te schudden omdat hij zijn antipathieën liever verklaarbaar heeft, maar tenslotte zijn deze omstandigheden extreem: de kardinaal in de modder, het vernederende gehannes om hem weer in het zadel te krijgen, al dat praten, praten op de boot en erger, al dat praten, praten op zijn knieën, alsof Wolsey ontrafelt, in één groot lostornen van scharlaken weefsel, tot een draad waarlangs je misschien wel een scharlakenrood labyrint binnenkomt, met een stervend monster in het hart ervan.

‘Meester Cromwell?’ zegt Norris.

Hij kan natuurlijk niet zeggen wat hij denkt, dus kijkt hij neer op Norris. Zijn gelaatstrekken verzachten, en hij zegt: ‘In elk geval bedankt voor dit beetje troost.’

‘Goed, nou, haal Zijne Eminentie uit de regen. Ik zeg de koning hoe ik hem heb aangetroffen.’

‘Zeg hem hoe jullie samen in de modder knielden. Misschien dat het hem amuseert.’

‘Ja.’ Norris kijkt triest. ‘Je weet nooit wat het hem doet.’

En op dat ogenblik begint Patch te schreeuwen. Naar het schijnt heeft de kardinaal, in zijn koortsachtige zoeken naar een geschenk, hém aan de koning gegeven. Patch, heeft hij meer dan eens gezegd, is wel duizend pond waard. Hij moet met Norris mee, stel nooit uit tot morgen enzovoorts, en er zijn nog eens vier mannen van de kardinaal nodig om hem aan dit voornemen te onderwerpen. Hij verzet zich. Hij bijt. Hij slaat met vuist en voet om zich heen. Tot hij op een van zijn bepakking ontdane ezel wordt gegooid; tot hij begint te huilen, hikkend, met zwoegende ribbenkast, machteloos bungelende voeten, zijn mantel gescheurd en de veer op zijn hoed afgebroken tot een stompje.

‘Maar Patch,’ zegt de kardinaal, ‘mijn beste man. Je zult me vaak zien, als de koning en ik het eenmaal weer eens zijn. Mijn beste Patch, ik zal je een brief schrijven, een brief helemaal voor jou alleen. Ik schrijf hem vanavond,’ belooft hij, ‘en ik doe er mijn grote zegel op. De koning zal je koesteren; het is de mildste ziel van de hele christenheid.’

Patch stoot een dunne, hoge jammerklacht uit, als iemand die door de Turken gevangen is genomen en wordt gespietst.

Zie je wel, zegt hij tegen Cavendish, het is een zot in meer dan één opzicht. Had hij de aandacht maar niet op zichzelf moeten vestigen, hè.

Esher: de kardinaal stijgt af in de schaduw van de met achthoekige wachttorens bezette burcht van de oude bisschop Wayneflete. De poort is gezet in een ringmuur met daarop een weergang; robuust genoeg op het eerste gezicht, maar het hele ding is in baksteen opgetrokken, met sierranden en mooi inlegwerk. ‘Het valt niet te verdedigen,’ zegt hij. Cavendish zwijgt. ‘George, nou moet jij zeggen “Maar die noodzaak zou zich toch nooit voordoen.”’

De kardinaal is er niet meer geweest sinds hij Hampton Court heeft laten bouwen. Ze hebben bericht vooruitgestuurd, maar is er iets op ondernomen? Maak het mijnheer gemakkelijk, zegt hij, en hij gaat regelrecht naar de keukens. In de keukens van Hampton Court loopt het water uit de kraan; hier loopt helemaal niets behalve de neus van de kok. Cavendish heeft gelijk. Het is zelfs erger dan hij had gedacht. De provisiekamers zijn verarmd, en de weinige voorraden die er zijn vertonen tekenen van slecht onderhoud en plundering. Er zitten graankalanders in het meel. Er liggen muizenkeutels waar het deeg zou moeten worden uitgerold. Het loopt al tegen Sint-Maarten, en ze hebben er nog niet aan gedácht hun rundvlees te pekelen. De batterie de cuisine is een lachertje en de bouillonketel is beschimmeld. Een stel jongens zit bij de haard, en tegen vooruitbetaling kunnen ze worden aangezet tot schuren en schrobben; kinderen leggen zich graag toe op iets nieuws, en de notie van schoonmaken is blijkbaar nieuw voor hen.

Mijnheer, zegt hij, heeft nú iets te eten en te drinken nodig; en hij blijft eten en drinken nodig hebben tot ... we weten niet wanneer. Deze keuken moet op orde worden gebracht voor de komende winter. Hij vindt iemand die kan schrijven en dicteert zijn orders. Zijn blik is onafgebroken gericht op de keukenklerk. Met zijn linkerhand telt hij de punten af: Eerst doe je dit, dan dit, als derde dat. Met zijn rechterhand breekt hij eieren in een kom, stuk voor stuk met één professionele tik, en tussen zijn vingers drupt het wit, kleverig en traag, van de dooier. ‘Hoe oud zijn deze eieren? Verander van leverancier. Ik wil nootmuskaat. Nootmuskaat? Saffraan?’ Ze kijken hem aan alsof hij Chinees spreekt. Patch’ ijle schreeuw hangt nog pijnlijk in zijn oren. Stoffige engelen kijken op hem neer als hij terugbeent naar de hal.

Het is al laat als ze de kardinaal eindelijk in een bed krijgen dat de naam min of meer waard is. Waar is zijn huismeester? Waar is zijn administrateur? Zo langzamerhand krijgt hij het gevoel dat Cavendish en hij inderdaad de overlevenden zijn van een afmattende campagne. Hij blijft op met Cavendish – niet dat er bedden zijn om naartoe te willen – en berekent wat ze nodig hebben om de kardinaal in een redelijke mate van comfort te onderhouden; ze hebben fatsoenlijk edelmetalen vaatwerk nodig, tenzij mijnheer van gedeukt tinnegoed gaat eten; ze hebben beddenlakens, tafellinnen, brandhout nodig. ‘Ik stuur wel wat mensen,’ zegt hij, ‘om de keukens in orde te brengen. Italianen. Het zal aanpoten zijn in het begin, maar met een week of drie is alles op orde.’

Drie weken? Hij wil de kinderen het koperwerk laten poetsen. ‘Kunnen we aan citroenen komen?’ vraagt hij, op hetzelfde moment dat Cavendish zegt: ‘Wie zou er nu kanselier worden?’

Ik vraag me af, denkt hij, of er ratten zitten. ‘Herinnert u zich Zijne Excellentie nog, de aartsbisschop van Canterbury?’

Hem me herinneren ... vijftien jaar nadat de kardinaal hem uit zijn ambt heeft verjaagd? ‘Nee, Warham is te oud.’ En te stijfkoppig, met te weinig oor voor de wensen van de koning. ‘En evenmin de hertog van Suffolk ...’ – omdat Charles Brandon in zijn ogen niet meer verstand heeft dan Christopher de ezel, al vecht hij beter, gaat hij beter gekleed en weet hij in het algemeen beter de aandacht te trekken – ‘Suffolk niet, omdat de hertog van Norfolk het niet wil hebben.’

‘En vice versa.’ Cavendish knikt. ‘Bisschop Tunstall?’

‘Nee. Thomas More.’

‘Wat, een leek en een burger? En terwijl hij vierkant tegen de huwelijksplannen van de koning is?’

Hij knikt: jazeker, More. De koning staat erom bekend dat hij zijn geweten uitbesteedt aan de hoogste bieder. Misschien hoopt hij gered te worden van zichzelf.

‘Als de koning hem vraagt – en ik kan me voorstellen dat hij dat misschien doet, bij wijze van gebaar – dan neemt Thomas More het toch zeker niet aan?’

‘Zeker weten.’

‘Wedden?’ zegt Cavendish.

Ze komen de voorwaarden overeen en schudden er de hand op. Het biedt afleiding van het prangende vraagstuk: namelijk dat van de ratten en dat van de kou; namelijk hoe ze de huidige huishoudelijke staf van honderden op Westminster in het veel kleinere Esher kunnen proppen. Het personeel van de kardinaal bestaat, als je zijn voornaamste behuizingen en iedereen meetelt, van priesters en rechtsklerken tot vloervegers en wasvrouwen, uit om en nabij de zeshonderd zielen. Ze verwachten er driehonderd die hen meteen volgen. ‘Zoals de zaken ervoor staan, zullen we het huishouden moeten inkrimpen,’ zegt Cavendish. ‘Maar we hebben geen geld voor lonen.’

‘Ik mag branden in de hel, als ik hen zonder een cent op straat zet,’ zegt hij, waarop Cavendish zegt: ‘Ik denk dat u dat toch wel doet. Na wat u hebt gezegd over die reliek.’

Hij ontmoet George’s blik. Ze schieten in de lach. In elk geval hebben ze iets behoorlijks te drinken; de kelders zijn vol, wat maar goed is, zegt George, want de komende weken kunnen we wel een borrel gebruiken. ‘Wat denkt u dat Norris bedoelde?’ vraagt Cavendish. ‘Hoe kan de koning nou op twee benen hinken? Hoe kan mijnheer ontslagen worden als hij hem niet wil ontslaan? Hoe kan de koning nou toegeven aan de vijanden van mijnheer? De koning is toch heer en meester, over alle vijanden?’

‘Dat zou je wel denken.’

‘Of ligt het aan háár? Dat moet het zijn. Hij is bang van haar, weet u. Ze is een heks.’

Doe niet zo kinderachtig, zegt hij. George zegt: Het is echt een heks, de hertog van Norfolk zegt het zelf, en hij is haar oom, hij zou het moeten weten.

Het wordt twee uur, dan drie; soms werkt het bevrijdend om te bedenken dat je niet naar bed hoeft omdat er geen bed is. Hij hoeft niet te denken aan naar huis gaan; er is geen huis meer om heen te gaan, hij heeft geen gezin meer. Hij zit hier liever te drinken met Cavendish, ineengedoken in een hoekje van de grote zaal van Esher, koud, moe en bang voor de toekomst, dan dat hij aan zijn gezin denkt en aan wat hij heeft verloren. ‘Morgen,’ zegt hij, ‘laat ik mijn klerken uit Londen komen, dan proberen we wijs te worden uit wat mijnheer nog aan vermogen heeft, wat niet eenvoudig zal zijn, aangezien ze al het papierwerk hebben meegenomen. Zijn debiteuren staan vast niet in de rij om te betalen als ze horen wat er is gebeurd. Maar de Franse koning betaalt hem een toelage, en als ik me goed herinner, is hij altijd achter met zijn betalingen ... Misschien stuurt hij wel een zak goudstukken, in afwachting van het moment waarop mijnheer weer in de gratie is. En jij, jij moest maar eens op rooftocht.’

Cavendish’ gezicht is leeg en zijn ogen staan hol als hij hem bij dageraad op een vers paard helpt. ‘Tijd om te incasseren. Geen edelman in het land die niet op een of andere manier bij mijnheer in de schuld staat.’

Het is eind oktober, de zon een opgegooide munt die amper boven de horizon uit komt. ‘Hou hem opgewekt,’ zegt Cavendish. ‘Hou hem aan de praat. Hou hem aan de praat over wat Harry Norris zei ...’

‘Wegwezen, jij. En als je toevallig de kolen tegenkomt waarop ze de heilige Laurentius hebben gebraden: hier kunnen we ze goed gebruiken.’

‘O, niet doen,’ smeekt Cavendish. Hij is van verre gekomen sinds gisteren; hij kan zelfs grappen maken over heilige martelaren, maar hij heeft gisteravond te veel gedronken en lachen doet zeer. Van de andere kant is niet lachen ook pijnlijk. George laat zijn hoofd hangen, het paard roert zich onder hem, de verbijstering staat in zijn ogen te lezen. ‘Hoe is het zover gekomen?’ vraagt hij. ‘Mijnheer op zijn knieën in de modder. Hoe heeft het zover kunnen komen? Hoe ter wereld?’

Hij zegt: ‘Saffraan. Rozijnen. Appels. En katten, breng katten mee, grote, uitgehongerde katten. Ik weet het niet, George, waar komen katten vandaan? O, wacht! Denk je dat je aan patrijzen kunt komen?’

Als we patrijzen kunnen krijgen, snijden we de borst door en smoren we ze aan tafel. Wat we zo kunnen klaarmaken, maken we zo klaar; dan wordt mijnheer, als het aan ons ligt, tenminste niet vergiftigd.

II
Een occulte historie van Brittannië

1521-1529

Eens, in onheuglijke tijden, was er een koning van Griekenland met drieëndertig dochters. Al die dochters kwamen in opstand en brachten hun echtgenoot om. Onthutst dat hij zulke rebellen had verwekt, maar gekant tegen het doden van eigen vlees en bloed, verbande hun koninklijke vader hen en liet hen afdrijven op een stuurloos schip.

Dat schip was voor zes maanden van proviand voorzien. Tegen het einde van die periode hadden wind en tij hen naar de rand van de bekende wereld gevoerd. Ze strandden op een in mist gehuld eiland, en daar het geen naam had, gaf de oudste van de moordenaressen het de hare: Albina.

Toen ze aan wal gingen, hadden ze honger en waren ze begerig naar mannenvlees. Maar er was geen man te bekennen. Op het eiland woonden slechts demonen.

De drieëndertig prinsessen paarden met de demonen en brachten reuzen ter wereld, die op hun beurt met hun moeders paarden en meer van hun soort voortbrachten. Deze reuzen verspreidden zich over de hele landmassa van Brittannië. Er waren geen priesters, geen kerken, geen wetten. En er viel met geen mogelijkheid te zeggen hoe laat het was.

Na achthonderd jaar heerschappij werden ze overwonnen door Brutus van Troje.

Brutus, achterkleinzoon van Aeneas, werd geboren in Italië; zijn moeder stierf in het kraambed, en zijn vader doodde hij, per ongeluk, met een pijl. Hij vluchtte weg uit zijn geboortestad en werd de leider van een groep mannen die slaaf waren geweest in Troje. Samen gingen ze op reis naar het noorden, en de nukken van wind en tij dreven hen naar de kust van Albina, net als eerder de zussen. Toen ze aan land gingen, werden ze gedwongen om strijd te leveren met de reuzen, die werden aangevoerd door Goemagog. Ze versloegen de reuzen en gooiden hun leider in zee.

Hoe je het ook bekijkt, het begint altijd met bloedvergieten. Brutus van Troje en zijn afstammelingen heersten tot de komst van de Romeinen. Voordat Londen Lud’s Town heette, heette het Nieuw Troje. En waren wij Trojanen.

Er zijn er die zeggen dat de Tudors deze historie overstijgen, bloedig en demonisch als ze is: dat ze van Brutus afstammen via Constantijn, zoon van Sint Helena, die een Briton was. Arthur, Hoge Koning van Brittannië, was Constantijns kleinzoon. Hij huwde in totaal drie vrouwen, die allemaal Guinevere heetten, en ligt begraven in Glastonbury, maar je moet goed begrijpen dat hij niet echt dood is; hij wacht alleen zijn tijd af.

Zijn gezegende nazaat, prins Arthur van Engeland, werd in het jaar 1486 geboren als oudste zoon van Henry, de eerste tudorkoning. Deze Arthur trouwde met Katherine, prinses van Aragon, stierf op zijn vijftiende en werd begraven in de kathedraal van Worcester. Als hij nog had geleefd, was hij nu koning van Engeland. Zijn jongere broer Henry zou dan waarschijnlijk aartsbisschop van Canterbury zijn geweest en beslist niet (we hopen tenminste vurig van niet) achter een vrouw aan zitten over wie de kardinaal geen goed woord hoort: een vrouw op wie hij, jaren voordat de hertogen binnenwandelden om hem te beroven, acht had moeten slaan; wier historie hij, voordat het verderf hem aangreep, had moeten kennen.

Achter elke historie schuilt een andere.

De dame maakte haar opwachting aan het hof tijdens de kerst van 1521 en danste in een gele jurk. Wat zal ze zijn geweest ... een jaar of twintig? Dochter van diplomaat Thomas Boleyn, grootgebracht aan het Bourgondische hof in Mechelen en Brussel en meer recentelijk in Parijs; ze reisde in het gevolg van koningin Claude van het ene mooie chateau aan de Loire naar het andere. Tegenwoordig spreekt ze haar moedertaal met een licht, niet te plaatsen accent en ze doorspekt haar zinnen met Franse frasen wanneer ze doet alsof ze niet op de Engelse kan komen. Met carnaval danst ze in een masque. De dames gaan gekostumeerd als Deugden, en zij heeft de rol van Volharding genomen. Ze danst gracieus maar kordaat, met een geamuseerde uitdrukking op haar gezicht, een harde, onpersoonlijke kruidje-roer-me-niet-glimlach. Al gauw heeft ze een eigen gevolgje van onbenullige aanbidders en één niet zo onbenullige aanbidder. Het gerucht doet de ronde dat ze met Harry Percy gaat trouwen, de erfgenaam van de graaf van Northumberland.

De kardinaal vat haar vader in de kraag. ‘Sir Thomas Boleyn,’ zegt hij, ‘breng je dochter tot rede, of ik doe het. We hebben haar teruggehaald uit Frankrijk om haar in het Ierse te laten trouwen, met de erfgenaam van de Butlers. Wat treuzelt ze nog?’

‘De Butlers ...’ begint sir Thomas, en de kardinaal zegt: ‘Ja? Wat is er met de Butlers? Zijn er problemen, dan neem ik de Butlers voor mijn rekening. Wat ik wil weten is: hebt u haar hierin aangemoedigd? Dat gesmiespel in donkere hoekjes met die dwaze jongen? Want, sir Thomas, en ik zeg het u heel duidelijk: ik sta het niet toe. De koning staat het niet toe. Er moet een eind aan komen.’

‘Ik ben de afgelopen maanden amper in Engeland geweest. Uwe Eminentie kan toch niet denken dat ik deel heb aan dat konkelarijtje.’

‘Niet? U zou verbaasd staan van wat ik kan denken. Is dit uw beste excuus? Dat u uw kinderen niet in de hand hebt?’

Sir Thomas kijkt wrang en houdt zijn handen op. Hij staat op het punt te zeggen: Die jeugd van tegenwoordig ... Maar de kardinaal laat hem niet aan het woord. De kardinaal vermoedt – en heeft zijn vermoeden in vertrouwen medegedeeld – dat de jonge vrouw niet bijster wordt aangelokt door het vooruitzicht van Kilkenny Castle en zijn sobere voorzieningen, of door het soort sociaal leven dat haar ter beschikking staat wanneer ze, bij speciale gelegenheid, over de slechte karrenpaden naar Dublin ploetert.

‘Wie is dat?’ vraagt Boleyn. ‘Daar in de hoek?’

De kardinaal maakt een wuivend handgebaar. ‘Gewoon een van mijn juristen.’

‘Stuur hem naar buiten.’

De kardinaal zucht.

‘Maakt hij aantekeningen van dit gesprek?’

‘Doe je dat, Thomas?’ vraagt de kardinaal. ‘Zo ja, stop er onmiddellijk mee.’

De halve wereld heet Thomas. Boleyn kan er naderhand nooit zeker van zijn dat hij het was.

‘Kijk, mijnheer,’ zegt Boleyn, en zijn stem bestrijkt de octaven van de diplomaat: openhartig, een man van de wereld, en zijn glimlach zegt: Kom nou, Wolsey, kom aan, Wolsey, jij bent toch ook een man van de wereld. ‘Ze zijn jong.’ Hij maakt een gebaar, bedoeld om die openhartigheid te benadrukken. ‘Ze heeft de aandacht van de jongen getrokken. Het is de natuur. Ik moest het haar tactvol aan het verstand brengen. Ze weet dat het geen doorgang kan vinden. Ze kent haar plaats.’

‘Mooi zo,’ zegt de kardinaal, ‘want het is beneden de waardigheid van een Percy. Ik bedoel,’ voegt hij eraan toe, ‘beneden zijn stand in dynastieke zin. Ik heb het niet over wat men wellicht op een zwoele avond in een hooimijt onderneemt.’

‘Hij weigert het te accepteren, de jongeman. Ze zeggen hem dat hij Mary Talbot moet trouwen, maar ...’ en Boleyn laat een luchtig lachje horen, ‘hij wil niet met Mary Talbot trouwen. Hij meent dat het hem vrijstaat om zelf zijn echtgenote te kiezen.’

‘Zelf zijn ...!’ De kardinaal onderbreekt zichzelf. ‘Zoiets absurds heb ik nog nooit gehoord! Het is geen boerenpummel. Hij is de man die een dezer dagen het noorden voor ons zal moeten behouden, en als hij zijn positie in de wereld niet begrijpt, moet hij die leren of verbeuren. Het huwelijk met Shrewsbury’s dochter is een uitstekend huwelijk voor hem, gearrangeerd door mij en goedgekeurd door de koning. En ik kan u wel vertellen dat de graaf van Shrewsbury niet gecharmeerd is van dergelijke maanzieke fratsen van een jongen die aan zijn dochter is beloofd.’

‘De moeilijkheid is ...’ Boleyn last een discrete, diplomatieke stilte in. ‘Ik denk dat Harry Percy en mijn dochter ... dat ze de kwestie misschien wat ver hebben gevoerd.’

‘Wat? Bedoelt u nu dat we het wel degelijk over een zwoele avond in een hooimijt hebben?’

Vanuit de schaduw kijkt hij toe; hij bedenkt dat Boleyn de kilste gladjanus is die hij ooit heeft gezien.

‘Van wat ze me vertellen, hebben ze elkaar ten overstaan van getuigen hun woord van eer gegeven. Hoe kan dat ongedaan gemaakt worden?’