LEESFRAGMENT HERSENSPINSELS

Over het boek

De 64-jarige Jennifer White is een gepensioneerde orthopedisch chirurg die aan de ziekte van alzheimer lijdt. Haar zoon en dochter doen hun best om met haar stemmingswisselingen, verwarring en zwerftochten om te gaan, maar hebben zo hun eigen problemen. Als Jennifers beste vriendin Amanda vermoord wordt aangetroffen, waarbij vier vingers met chirurgische precisie zijn verwijderd, is Jennifer de hoofdverdachte. Jennifer kan zich echter niet herinneren of ze de moord heeft gepleegd. Terwijl zij steeds meer haar grip op de werkelijkheid verliest, doen haar kinderen hun uiterste best om te voorkomen dat Jennifer wordt opgesloten.

Hersenspinsels is het portret van een complexe, intieme vriendschap tussen twee vrouwen waaraan een groot geheim ten grondslag ligt.

Over de auteur

Alice LaPlante doceert Creatief Schrijven aan de universiteiten van San Francisco en Stanford. Ze heeft vier non-fictieboeken gepubliceerd voordat ze debuteerde met de roman Hersenspinsels. LaPlante zorgt een week per maand voor haar dementerende moeder.

De pers over de auteur/het boek

‘Met alzheimer begeef je je op deprimerend terrein en het lijkt wreed en vergezocht om Jennifer de moord in de schoenen te schuiven. Maar dankzij het levendige proza van LaPlante blijkt Jennifers aftakelende geest geen gevangenis maar een prisma. Haar gefragmenteerde geheugen levert een rijkgeschakeerd verhaal op. Sommige passages zijn kil, bedaard en met bijna chirurgische precisie op een afgemeten toon geschreven. (…) Andere passages zijn bloemrijk en poëtisch, zoals wanneer Jennifer op een bloedhete zomerdag weet te ontsnappen uit het verzorgingstehuis. (…) Als geen ander weet LaPlante in het hoofd te kruipen van iemand die geestelijk aftakelt. De hersenspinsels en gedachtekronkels in dit boek laten je niet meer los en zijn hoogst origineel.’ – New York Times Book Review

‘Hoewel Alice LaPlantes aangrijpende debuut Hersenspinsels wordt verteld door een vrouw die van moord wordt verdacht, zal ze je geen informatie uit de eerste hand geven. (…) LaPlante heeft op een geweldige manier allerlei scenario’s opengehouden en pas op de laatste pagina’s blijkt hoe het werkelijk zit. (…) Met Jennifer White heeft LaPlante een onvergetelijk portret van een aftakelende geest gecreëerd. (…) Dit boek is niet zozeer een whodunit. Het is veel spannender om te lezen of de hoofdpersoon zelf de waarheid zal ontdekken voordat haar geest voorgoed verloren gaat.’ – The Washington Post

‘In dit sterke debuut, verteld vanuit de hoofdpersoon, dokter White, wordt de lezer meegenomen in de complexe choreografie van alzheimer. De briljante maar soms ook hartverscheurend kwetsbare dokter White lijdt aan hallucinaties en herkent haar volwassen kinderen soms niet eens, maar weet wel moeiteloos “de neurofibrillaire kluwens” in haar brein te beschrijven. (…) Hersenspinsels wordt wel een literaire thriller genoemd, maar het politieonderzoek is slechts een klein onderdeel van LaPlantes schitterende mozaïek. Het is een onvergetelijk portret van een aftakelende geest.’ – People

De Orlando-nieuwsbrief

Authentiek, inspirerend en betrokken: dat zijn de kernwoorden van Orlando uitgevers. Bij Orlando verschijnen toegankelijke literaire romans, die je leest ter ontspanning, maar waardoor je tegelijkertijd wat leert over de wereld om je heen, over jezelf of over het menselijk gedrag in het algemeen. Wil je op de hoogte worden gehouden van de romans van Orlando uitgevers? Meld je dan aan voor de nieuwsbrief via onze website www.orlandouitgevers.nl.

© 2011 by Alice LaPlante

Published by arrangement with Ulf Töregård Agency AB

Nederlandse vertaling © 2011 Orlando uitgevers, Utrecht en
Anke ten Doeschate

Oorspronkelijke titel Turn of Mind

Oorspronkelijke uitgever Atlantic Monthly Press, an imprint of
Grove/Atlantic, Inc., New York

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto omslag © Hollandse Hoogte/Photo Alto

Foto auteur © Anne Knudsen

Typografie Pre Press Media Groep, Zeist

isbn paperback 978 90 229 5971 8

isbn e-book 978 90 449 6315 1

nur 302

www.orlandouitgevers.nl

Alice LaPlante

Hersenspinsels

Vertaald uit het Engels door

Anke ten Doeschate

een

Er is iets gebeurd. Dat merk je meteen. Je komt bij en treft een ravage aan: een stukgesmeten lamp, iemand die zwaar aangeslagen kijkt, het gezicht zo verwrongen dat je het amper herkent. Soms iemand in een uniform: een ambulancemedewerker of een verpleegkundige. Een hand die een pil aanreikt. Of een injectie gaat toedienen.

Deze keer bevind ik me in een open ruimte. Ik zit op een koude, metalen klapstoel. Het vertrek komt me niet bekend voor, maar dat heb ik wel vaker. Ik speur naar aanwijzingen. Het heeft wel iets weg van een kantoor, deze langwerpige ruimte vol bureaus en computers, vergeven van stapels papier. Geen ramen.

De muur is in een vaalgroene kleur geschilderd, maar er hangen zoveel posters, krantenknipsels en bulletins dat dat nog maar amper te zien is. De tl-lampen verspreiden een kil licht. Mannen en vrouwen staan te praten; met elkaar, niet met mij. Sommige dragen sjofele pakken, andere een spijkerbroek. Maar de meeste zijn in uniform gekleed. Ik heb zo’n vermoeden dat een glimlach nu niet gepast is. Misschien zou ik bang moeten zijn.

*

Ik kan nog lezen. Zo erg is het nog niet met me gesteld. Geen boeken, maar wel krantenberichten. En artikelen in tijdschriften, als ze niet te lang zijn. Dat pak ik systematisch aan. Ik neem een vel gelinieerd papier en maak aantekeningen, net als toen ik geneeskunde studeerde. Wanneer ik het niet meer snap, lees ik ze na. Ik kan erop teruggrijpen. Soms doe ik twee uur over een artikel in de Tribune of een halve dag over The New York Times. Ik pak een vel papier dat iemand heeft laten liggen en een pen. Al lezend maak ik aantekeningen: Het zijn provisorische oplossingen. De woede-uitbarstingen nemen niet af. Ze oogsten wat ze hebben gezaaid. Dat zal hen berouwen.

Ik bestudeer mijn aantekeningen en voel me ongemakkelijk en onzeker. Een dikke man in politie-uniform staat naast me. Hij houdt zijn hand dicht bij mijn bovenarm, alsof hij die elk moment wil grijpen. Me in bedwang wil houden.

*

‘Begrijpt u de rechten die ik zojuist heb opgelezen? Bent u bereid om met me te praten met die rechten in uw achterhoofd?’

‘Ik wil naar huis. Ik wil naar huis. Ben ik in Philadelphia? Er was een huis aan Walnut Lane. Daar voetbalden we op straat.’

‘Nee, we zijn in Chicago. District 21. We hebben uw zoon en dochter gebeld. U mag dit verhoor beëindigen wanneer u wilt. Dat is uw goed recht.’

‘Laten we er dan maar mee stoppen.’

*

Aan de keukenmuur hangt een groot bord. De woorden erop zijn in een bibberig handschrift met een dikke, zwarte stift geschreven. Ze vloeien van het bord: Mijn naam is dokter Jennifer White en ik ben 64 jaar. Ik lijd aan de ziekte van Alzheimer. Mijn zoon Mark is 29 jaar. Mijn dochter Fiona is 24 jaar. Magdalena woont bij me in. Zij zorgt voor me.

Dat lijkt me duidelijk. Maar wat doen al die mensen dan hier? Deze vreemden. Een blonde vrouw die ik niet herken, zit in mijn keuken thee te drinken. In de studeerkamer scharrelt ook iemand rond. Als ik de woonkamer binnenkom, zie ik nog een onbekend gezicht. ‘Wie bent u,’ vraag ik. ‘Wie zijn al die anderen? Kent u háár?’ Ik wijs naar de keuken en ze beginnen te lachen.

Ik ben haar, zeggen ze. Eerst zat ik daar en nu hier. We schijnen hier slechts met zijn tweetjes te zijn. Ze vragen of ik een kop thee wil. Ze vragen of ik een eindje wil wandelen. Ben ik soms een klein kind? Ik ben al die vragen zo zat. ‘Je kent me toch nog wel? Herinner je je mij niet meer? Magdalena. Je vriendin.’

*

Het notitieboek is eigenlijk bedoeld om met mezelf en anderen te communiceren. Om de zwarte gaten op te vullen. Als alles één groot waas lijkt, als iemand begint over een gebeurtenis of een gesprek dat ik me niet kan herinneren, blader ik het door. Soms beurt dat me op. Soms ook niet. Het is de bijbel van mijn bewustzijn en ligt altijd op de keukentafel: een groot, vierkant notitieboek met een leren omslag en dik, roomkleurig papier. Elke aantekening is van een datum voorzien. Een vriendelijke dame zet me neer op een stoel en legt het voor me op tafel.

20 januari 2009, schrijft ze. Jennifers notities. Ze geeft me de pen. ‘Schrijf maar op wat er vandaag is gebeurd. Schrijf over je jeugd. Schrijf op wat je je kunt herinneren,’ zegt ze.

Ik herinner me mijn eerste polsarthrodese. De druk van het scalpel op de huid, hoe die een beetje meegeeft als het erdoorheen gaat. De taaiheid van spieren. Mijn chirurgische schaar die bot afschraapt. En de bloederige handschoen die je na afloop vinger voor vinger afstroopt.

*

Zwart. Iedereen is in het zwart gekleed. Getweeën of gedrieën lopen ze naar de Sint-Vincentiuskerk, gehuld in jassen en sjaals die ze om hun hoofd hebben geslagen. Ze buigen hun hoofd om de waarschijnlijk ijskoude wind af te weren.

Ik zit lekker binnen en tuur door de met ijs beslagen ramen. Magdalena staat naast me. Ik kan de bijna vier meter hoge, met snijwerk versierde houten deuren nog net zien. Ze staan wijd open en mensen stromen naar binnen. Voor de kerk staat een lijkwagen, met daarachter een rij auto’s met brandende koplampen.

‘Dat is voor Amanda,’ zegt Magdalena. ‘Het is Amanda’s begrafenis.’ Ik vraag haar wie Amanda is. Magdalena aarzelt even maar zegt dan: ‘Je beste vriendin. De peettante van je dochter.’

Ik doe mijn best me haar te herinneren. Maar tevergeefs. Ik schud mijn hoofd. Magdalena pakt mijn notitieboek. Ze bladert een eindje terug en wijst naar een krantenknipsel.

verminkte lijk van bejaarde vrouw gevonden in chicago

Chicago Tribune – 23 februari 2009

chicago – Het verminkte lijk van een 75-jarige vrouw uit Chicago is gisteren ontdekt in een woning aan Sheffield Avenue.

In haar woning werd het levenloze lichaam van Amanda O’Toole aangetroffen, nadat een buurvrouw had gemerkt dat ze al bijna een week de krant niet meer uit de bus had gehaald, zo is uit betrouwbare bron vernomen. Van haar rechterhand waren vier vingers afgesneden. Het exacte tijdstip van overlijden is nog onbekend, maar hoofdletsel is de vermoedelijke doodsoorzaak.

Uit het huis lijkt niets ontvreemd te zijn.

Er is nog niemand in staat van beschuldiging gesteld, maar de politie heeft wel een verdachte aangehouden die later weer is vrijgelaten.

Ik doe mijn best, maar het zegt me helemaal niets. Magdalena loopt weg en komt terug met een foto.

Twee vrouwen. De een is minstens vijf centimeter langer dan de ander. Ze heeft haar lange, steile, witte haar in een strak knotje samengebonden. De ander is jonger en heeft grijze krullen die een gezicht met scherpe, vrouwelijkere gelaatstrekken omlijsten. Zij was wellicht ooit een schoonheid.

‘Dit ben jij,’ zegt Magdalena, terwijl ze naar de jongere vrouw wijst. ‘En dat is Amanda.’ Ik tuur naar de foto.

De langere vrouw heeft een fascinerend gezicht. Maar het is knap noch vriendelijk. Ze heeft een haviksneus en een scherpe kaaklijn waaruit minachting spreekt. De twee vrouwen staan dicht bij elkaar. Hoewel ze elkaar niet aanraken, is de affiniteit tussen hen zichtbaar.

‘Probeer het je te herinneren,’ dringt Magdalena aan. ‘Misschien is het belangrijk.’ Haar hand ligt zwaar op mijn schouder. Ze wil iets van me. Maar wat? Plotseling ben ik doodmoe. Mijn handen trillen. Ik voel het zweet tussen mijn borsten omlaag druppelen.

‘Ik wil naar mijn kamer,’ zeg ik, terwijl ik Magdalena’s hand wegduw. ‘Laat me met rust.’

*

Amanda? Dood? Ik kan het niet geloven. Mijn beste vriendin. Ze was als een tweede moeder voor mijn kinderen. Mijn bondgenoot in deze buurt. Mijn zuster.

Zonder Amanda had ik er alleen voor gestaan. Ik was anders. Dat is altijd zo geweest. De vreemde eend in de bijt.

Niet dat anderen dat in de gaten hadden. Ze lieten zich door de buitenkant misleiden en waren makkelijk voor de gek te houden. Niemand begreep mijn zwakheden zo goed als Amanda. Ze zag me zoals ik was en verloste me van mijn heimelijke eenzaamheid. En waar was ik toen ze mij nodig had? Hier. Drie huizen verderop. Wentelend in zelfmedelijden. Terwijl zij crepeerde. Terwijl een monster met een mes haar vermoordde.

Wat een verdriet! Het doet zo’n pijn! Ik stop met de pillen. Ik pak een scalpel en snijd mijn herinnering aan haar uit mijn brein. Ik smeek om datgene waartegen ik nu al maandenlang strijd: zoete vergetelheid.

*

De aardige dame schrijft in mijn notitieboek. Ze zet haar naam erbij: Magdalena. Vandaag, vrijdag 11 maart, had je een slechte dag. Je hebt je teen gebroken toen je tegen een traptrede schopte. Je ontvluchtte de eerste hulp en rende naar de parkeerplaats. Een beveiliger heeft je teruggebracht. Je bespuugde hem.

De schaamte.

*

Deze staat van half-bewustzijn. Leven in de schaduw. Terwijl de neurofibrillaire kluwens zich uitbreiden, de neuritische plaques klonteren, synapsen geen informatie meer doorgeven en mijn verstand wegkwijnt, krijg ik toch alles mee. Als een patiënt die niet is verdoofd.

Elke cel die afsterft, steekt me op mijn gevoeligste plek. Onbekenden behandelen me als een klein kind. Ze knuffelen me en proberen mijn hand vast te houden. Ze noemen me Jen of Jenny, zoals ik werd genoemd toen ik nog een klein meisje was. Verbitterd probeer ik het feit te accepteren dat ik beroemd en zelfs geliefd ben bij onbekenden. Een ster!

En dat terwijl ik mezelf al bijna ben vergeten.

*

De laatste tijd staan er allemaal geboden in mijn notitieboek: Mark erg kwaad vandaag. Hij heeft de hoorn op de haak gesmeten. Van Magdalena mag ik niet praten met mensen die opbellen. Als er wordt aangebeld wanneer zij de was doet of op het toilet zit, mag ik niet opendoen.

Dan in een ander handschrift: Mam, Mark zorgt niet goed voor je. Laat mij je mentor worden en je medische belangen behartigen. Het is hoe dan ook beter om dezelfde persoon als bewindvoerder en mentor aan te stellen. Fiona. Sommige woorden zijn doorgestreept, nee, onleesbaar gemaakt met een dikke, zwarte stift. Maar door wie?

*

Ik zit bij een praatgroep voor alzheimerpatiënten. Mensen komen en gaan.

Vanochtend zei Magdalena dat ik een goede dag heb. We gaan ernaartoe. De groep komt samen in een methodistenkerk aan Clark Street, een grijze kolos met houten wanden en opzichtige glas-in-loodramen in primaire kleuren.

We ontmoeten elkaar in de gemeenschapszaal: een groot vertrek met ramen die niet open kunnen en gespikkeld linoleum waarin de slijtsporen van de metalen klapstoelen staan. We vormen een bont gezelschap: een stuk of zes mensen wiens verstand in meer of mindere mate is aangetast. Magdalena blijft met de andere verzorgers buiten op me wachten. Ze posteren zich op de bankjes in de donkere gang, pakken hun breiwerk erbij of kletsen zachtjes met elkaar. Toch blijven ze waakzaam en staan ze paraat om bij het geringste teken van problemen op te springen en hun cliënt af te voeren.

De gespreksleider is een jonge therapeut. Hij heeft een vriendelijk, alledaags gezicht en begint de bijeenkomst altijd met een grapje.

‘Ik-heet-dat-weet-ik-niet-meer-en-ik-ben-een-dat-ben-ik-vergeten,’ zegt hij dan. Daarmee verwijst hij naar de Twee Circulaire Stappen. Stap Eén is erkennen dat je een probleem hebt en Stap Twee is vergeten dat je een probleem hebt.

Elke keer heeft hij weer de lachers op zijn hand. Sommigen herinneren zich het grapje nog van de vorige bijeenkomst, maar de meesten weten het niet meer, hoe vaak ze het ook al hebben gehoord.

Vandaag heb ik een goede dag. Ik herinner me het grapje nog en heb zelfs de neiging om nog een derde stap toe te voegen: Stap Drie is weten dat je het bent vergeten. Dat is de moeilijkste stap van allemaal.

Vandaag praten we over onze instelling. Zo noemt de gespreksleider het. ‘Er is een buitengewoon trieste diagnose bij jullie gesteld,’ zegt hij. ‘Jullie zijn intelligente, hoogopgeleide mensen. Jullie weten dat je nog maar weinig tijd hebt. Maar hoe jullie die willen doorbrengen, is helemaal aan jullie. Zie het van de positieve kant! Alzheimer is als een feestje waar je niemand kent. Moet je je voorstellen! Elke maaltijd kan de lekkerste van je hele leven zijn! Elke film de boeiendste die je ooit hebt gezien! Zie er de humor van in,’ zegt hij. ‘Het is alsof je van een andere planeet komt en hier de plaatselijke gebruiken observeert.’

Maar hoe moet dat als je het gevoel hebt dat de muren op je afkomen? Als verandering je altijd heeft beangstigd? Op mijn dertiende heb ik een week niet gegeten omdat mijn moeder nieuwe lakens voor mijn bed had gekocht. Voor ons alzheimerpatiënten is het leven een hachelijke onderneming geworden. Overal schuilt gevaar. Onbekenden die zich aan je opdringen, knikken je vriendelijk toe. Je lacht als anderen lachen en kijkt ernstig als zij dat doen. Als mensen je vragen of je je iets herinnert, knik je nadrukkelijk. Of je fronst eerst en kijkt dan opgelucht, alsof het je toch te binnen schiet.

Dat is allemaal noodzakelijk om te kunnen overleven. Ik kom van een andere planeet en de mensen hier zijn niet aardig.

*

Ik maak zelf mijn post open. Daarna verdwijnt die opeens. Hij wordt afgepakt. Vandaag zijn er smeekbedes om walvissen en panda’s te redden en Tibet te bevrijden.

Op mijn bankafschrift staat dat ik 3.567,89 dollar op een rekening van de Bank of America heb staan. Er is ook een afschrift van ene Michael Brownstein, een effectenmakelaar. Mijn naam staat erboven. In het afgelopen jaar zijn mijn aandelen 19 procent minder waard geworden. Blijkbaar hebben ze nu een gezamenlijke waarde van 2,56 miljoen dollar. Er zit een briefje bij: Gelukkig is het nog niet zo erg als het had kunnen zijn dankzij je behoudende investeringsbeleid en brede, uiteenlopende portfolio.

Is 2,56 miljoen dollar veel geld? Is het genoeg? Ik staar naar de letters op het papier, totdat ik een waas voor ogen zie. aapl, ibm, cvr, nsp, sfr. De geheime taal van geld.

*

James is gehaaid. James heeft geheimen. Van sommige ben ik op de hoogte, van andere niet. Waar is hij vandaag? De kinderen zitten op school. Het is stil in huis. Er is alleen een vrouw, een huishoudster lijkt het wel. Ze zet de boeken in de studeerkamer recht en neuriet een liedje dat ik niet ken. Heeft James haar ingehuurd? Waarschijnlijk wel. Iemand zal de boel hier wel schoonhouden, want het huis is helemaal aan kant. Ik heb altijd de pest aan huishoudelijk werk gehad en hoewel James bijna smetvrees heeft, heeft hij het er altijd ook veel te druk voor. Altijd in de weer. Soms moet hij undercover, zoals nu. Amanda vindt het maar niets. Een huwelijk moet transparant zijn, stelt zij. Het moet het volle daglicht kunnen verdragen. Maar James is een schimmige vent. Hij heeft een schuilplaats nodig en floreert in het duister. Hij legde me dit lang geleden al uit met een perfecte metafoor die hij aan de natuur had ontleend. Hoewel ik altijd huiverig ben voor die clichématige vergelijkingen, had deze een kern van waarheid. Het was een warme, benauwde zomerdag en we waren bij James’ ouderlijk huis in North Carolina. We waren nog niet getrouwd. In de avondschemering gingen we na het eten nog een eindje wandelen. Nog geen tweehonderd meter van de achterdeur van zijn ouderlijk huis lag een ondoordringbaar, duister oerbos. Aan de takken van de donkere bomen hingen witte slierten mos. Onze voetstappen werden gedempt door de dode bladeren op de grond. Er groeiden bosjes varens en hier en daar stond een glanzende paddenstoel. James wees ernaar. ‘Giftig,’ zei hij. Terwijl hij sprak, klonk de roep van een vogel. Maar verder heerste er doodse stilte. Als er al een pad liep, dan zag ik het niet. James liep echter gestaag door en op wonderbaarlijke wijze leek zich voor ons toch een weg te ontvouwen. We hadden misschien een halve kilometer gelopen en het was bijna donker toen James bleef staan. Hij wees weer. Onder aan een boom, tussen een zee van geelgroen mos, fonkelde iets spookachtig wits. Een bloem, één enkele bloem, met een lange, witte stengel. James slaakte een zucht. ‘We hebben geluk,’ zei hij. ‘Soms zoek je er dagen naar en vind je er geen.’

Ik vroeg wat het was. De bloem verspreidde een felle gloed en kleine insecten cirkelden eromheen, alsof ze tot het licht werden aangetrokken.

‘Een spookplant,’ zei James. ‘De monotropa uniflora.’ Hij bukte en legde zijn handen voorzichtig om de bloem, zodat de stengel niet zou breken. ‘Het is een van de weinige planten die geen licht nodig heeft. Hij groeit zelfs in het donker.’

‘Hoe kan dat?’ vroeg ik.

‘Het is een parasiet. Hij voedt zich niet door fotosynthese maar met schimmels en organische stoffen in zijn omgeving. Hij laat anderen het zware werk doen. Ik heb altijd iets gehad met deze plant. Ik bewonder hem zelfs. Ze hebben het niet makkelijk, daarom zijn ze ook zo zeldzaam. Deze plant moet de juiste gastheer zien te vinden en de omstandigheden moeten precies goed zijn, anders kan hij niet tot bloei komen. Maar als hij tot bloei komt, is dat werkelijk spectaculair.’ Hij liet de bloem los en ging weer staan.

‘Ik begrijp het,’ zei ik.

‘Echt?’ vroeg James. ‘Begrijp je het echt?’

‘Ja,’ herhaalde ik. Het woord bleef als een belofte in de zwoele avondlucht hangen. Een eed.

Kort na dit uitstapje trouwden we stiekem in het gerechtsgebouw van Evanston. We nodigden niemand uit omdat we het helemaal voor onszelf wilden houden. Een medewerker was onze getuige en na vijf minuten stonden we alweer buiten. Al met al was het een goede beslissing. Maar op zo’n dag als vandaag, als James’ afwezigheid fysiek pijn doet, verlang ik ernaar om weer in dat bos te zijn. Op de een of andere manier is de herinnering daaraan zo tastbaar alsof het gisteren was. Ik heb het gevoel dat ik die bloem bijna kan plukken, zodat ik hem straks aan James kan geven. Een duistere trofee.

*

Ik bevind me in het kantoor van Carl Tsien. Een arts. Mijn arts, zo lijkt het. Een tengere, kalende man. Met de bleke gelaatskleur van iemand die altijd binnen zit. Een vriendelijk gezicht. Blijkbaar kennen we elkaar goed.

Hij heeft het over voormalige studenten. Hij heeft het zelfs over ónze studenten. Volgens hem heb ik alle reden om trots te zijn omdat ik veel heb betekend voor de universiteit en het ziekenhuis. Ik schud mijn hoofd. Ik ben te moe om te doen alsof ik geen zware nacht heb gehad. Een nacht vol gedrentel. Heen en weer, van de badkamer naar de slaapkamer en weer terug. Ik telde de voetstappen die een vast ritme op de tegels en de hardhouten vloer sloegen. Ik liep maar heen en weer, totdat mijn voeten er pijn van deden.

Maar dit kantoor roept herinneringen op. Hoewel ik deze dokter niet ken, komen zijn spullen me wel bekend voor. Op zijn bureau staat een schaalmodel van een menselijke schedel. Iemand heeft lippenstift op de benige kaak aangebracht om een mond na te bootsen. gekke carlotta, staat er doodleuk op het etiket eronder. Ik ken die schedel. Ik ken dat handschrift. Hij ziet me kijken. ‘Je grapjes waren altijd al een beetje macaber,’ zegt hij.

Achter het bureau hangt een oud reclameaffiche van een skioord. Chamonix staat er in knalrode letters. Des conditions excellentes, des terrasses ensoleillées, des hors-pistes mythiques. Een man en een vrouw op ski’s, gehuld in de dikke kledij die aan het begin van de twintigste eeuw werd gedragen, zwevend boven een met dennenbomen bezaaide berghelling. Een gestileerde tekening, geen foto. Aan weerszijden van het affiche hangen wel zwart-witfoto’s. Rechts een jong, vuil meisje dat gehurkt voor een vervallen keet zit. Links een dor, vlak veld waarboven de zon net op- of ondergaat, en een naakte vrouw die op haar buik ligt en haar kin met haar handen ondersteunt. Ze kijkt recht in de camera. Ik voel afkeer en kijk de andere kant op.

De arts begint te lachen en klopt op mijn arm. ‘Mijn artistieke voorkeuren hebben je nooit kunnen bekoren, zegt hij. Je vond het te ver gezocht. Een combinatie van Ansel Adams en Discovery Channel.’ Ik haal mijn schouders op. Terwijl hij me naar een stoel begeleidt, laat hij zijn hand op mijn arm liggen. Ik schud hem niet van me af.

‘Ik ga je een paar vragen stellen,’ zegt hij. ‘Probeer zo goed mogelijk antwoord te geven.’

Ik zeg niets.

‘Welke dag is het?’

‘Ik-moet-naar-de-dokterdag.’

‘Slim. Welke maand is het?’

‘Het is winter.’

‘Kun je specifieker zijn?’

‘Maart?’

‘Bijna goed. Eind februari.’

‘Wat is dit?’

‘Een pen.’

‘Wat is dit?’

‘Een horloge.’

‘Hoe heet je?’

‘Zeg, waar zie je me voor aan?’

‘Hoe heten je kinderen?’

‘Fiona en Mark.’

‘Hoe heette je man?’

‘James.’

‘Waar is je man?’

‘Hij is dood. Een hartaanval.’

‘Wat weet je er nog van?’

‘Hij zat in de auto en verloor de macht over het stuur.’

‘Overleed hij als gevolg van de hartaanval of van het auto-ongeluk?’

‘Medisch gezien was dat niet met zekerheid te zeggen. Cardiomyopathie, veroorzaakt door mitralisinsufficiëntie, of hoofdletsel kunnen hem allebei fataal zijn geworden. Het was moeilijk te zeggen. De patholoog-anatoom hield het op een hartaanval. Zelf zou ik voor het hoofdletsel hebben gekozen.’

‘Je was er vast kapot van.’

‘Nee, ik vond het typisch James: die eeuwige strijd tussen hoofd en hart tot het bittere eind.’

‘Nu maak je er een grapje van. Maar ik weet nog goed hoe erg het je heeft aangegrepen.’

‘Doe niet zo neerbuigend. Ik moest er wél om lachen. Zijn hart hield er het eerst mee op. Zijn hart! Dat vond ik hilarisch. Ik lachte zelfs toen ik zijn stoffelijk overschot moest identificeren. Wat een kille, hel verlichte plek. Het mortuarium. Ik heb er altijd een hekel aan gehad en was er sinds mijn studententijd niet meer geweest. Dat felle licht. De bittere kou. En dat geluid van die rubberen zolen op de tegelvloer, net het gepiep van hongerige ratten. Dat herinner ik me nog: James in dat helle, onverbiddelijke licht, met op de achtergrond het geluid van wegvluchtend ongedierte.’

‘Nu doe jij neerbuigend. Ik weet heus wel dat er nog veel meer speelde.’

De arts schrijft iets in mijn dossier. Dan glimlacht hij naar me.

‘Je hebt een score van negentien gehaald,’ zegt hij. ‘Het gaat vandaag goed met je. Je bent niet geprikkeld en volgens Magdalena is de agressie ook een stuk minder geworden. Ik stel voor dat we de medicatie ongewijzigd laten.’

Hij kijkt me aan. ‘Heb je daar bezwaar tegen?’

Ik schud mijn hoofd. ‘Goed, we zullen al het mogelijke doen om je thuis te houden. Ik weet dat je dat graag wilt.’

Hij zwijgt even. ‘Ik moet je iets over Mark vertellen. Hij wil dat ik een verklaring opstel om je wilsonbekwaam te verklaren in het geval van medische beslissingen,’ zegt hij. ‘Dat heb ik geweigerd.’ De arts leunt naar voren. ‘Ik raad je aan om je niet door een andere arts te laten onderzoeken. Niet zonder gerechtelijk bevel.’

Hij pakt een vel papier uit het dossier. ‘Kijk… ik heb het allemaal voor je opgeschreven. Ik geef het aan Magdalena. Zij zal het goed bewaren. Ik heb twee kopieën gemaakt. Magdalena zal er eentje aan je advocaat geven. Volgens mij kun je Magdalena vertrouwen.’

Hij wacht mijn reactie af, maar ik heb alleen maar oog voor de foto van de naakte vrouw met de aarzelende, argwanende blik. Ze kijkt in de camera. Er dwars doorheen. Ze kijkt me recht aan.

*

Ik kan de autosleutels niet vinden, dus ik loop naar de drogist. Ik ga tandpasta, tandzijde en shampoo voor droog haar kopen. Misschien ook nog toiletpapier, maar dan niet van dat goedkope spul.

Normale dingen. Ik ga vandaag doen alsof ik volstrekt normaal ben. Vervolgens ga ik naar de supermarkt. Daar koop ik voor het avondeten de grootste gegrilde kip die ze hebben. En vers brood. Dat vindt James lekker. Kleine genoegens, daar houden we allebei van.

Maar ik moet opschieten. En stilletjes vertrekken. Anders houden ze me tegen. Zo gaat het altijd.

Geen portemonnee. Waar ligt hij? Ik leg hem altijd in het halletje. Ach, wat maakt het uit? Als ik zeg dat ik dokter Jennifer White heet en dat ik mijn portemonnee ben vergeten, is er vast wel iemand zo aardig om me geld te geven. Dan zal ik hem toeknikken en bedanken.

Ik loop in rap tempo over straat, langs de met klimop bedekte herenhuizen met de keurige, symmetrisch aangelegde voortuintjes, omsloten door smeedijzeren hekjes.

‘Dokter White? Bent u dat?’

In een wit busje met een adelaar erop zit een zwarte man in een blauw uniform. Hij rolt het raampje omlaag en gaat zo langzaam rijden dat ik hem kan bijhouden.

‘Ja?’ Ik loop stug door.

‘Het is geen mooie dag om buiten te zijn. Zulk smerig weer.’

‘Ik maak alleen maar een wandelingetje,’ zeg ik. Ik kijk hem bewust niet aan. Als je hen niet aankijkt, laten ze je soms met rust. Als je hen niet aankijkt, laten ze het er soms bij zitten.

‘Wat zegt u van een lift? U bent helemaal doorweekt. Geen jas. Hemeltjelief, u draagt zelfs geen schoenen. Vooruit, stap in.’

‘Nee, ik hou van dit weer. Ik vind het fijn om het beton onder mijn blote voeten te voelen. Lekker koud. Dan voel ik me niet zo versuft.’

‘Die aardige dame die bij u inwoont, zal dit niet zo leuk vinden.’

‘Nou en?’

‘Kom nu maar mee.’ Hij spreekt op een geruststellende toon en parkeert het busje op de stoep. Hij steekt zijn armen uit en wenkt me. Vriendelijk.

‘Ik ben geen hondsdol dier.’

‘Natuurlijk niet. Dat spreekt voor zich. Maar ik kan u niet zomaar laten gaan. Dat snapt u toch wel, dokter White?’

Ik veeg het ijskoude, natte haar uit mijn gezicht en blijf doorlopen. Hij laat de motor van zijn busje draaien en pakt zijn telefoon. Als hij zeven getallen intoetst, is het goed. Als hij er drie intoetst, is het slecht. Dat weet ik in elk geval zeker. Ik blijf staan en let goed op. Eén twee drie. Hij brengt de telefoon naar zijn oor.

‘Wacht,’ zeg ik. ‘Nee.’ Ik ren om het busje heen. Ik trek het portier open en klauter erin. Als hij maar ophangt. Stopt wat hij in gang heeft gezet. Anders gebeuren er nare dingen. ‘Hang op,’ zeg ik. ‘Hang toch op.’ Hij aarzelt. Er wordt opgenomen en ik hoor een stem. Hij kijkt naar de telefoon en klapt hem dicht. Hij glimlacht naar me. Waarschijnlijk is het geruststellend bedoeld, maar mij hou je niet voor de gek.

‘Goed! Ik breng u snel naar huis voordat u doodziek wordt.’

Hij blijft op de stoep wachten tot ik bij de voordeur ben. Die staat wagenwijd open. Wind en ijzel geselen het halletje. De dikke, damasten gordijnen voor de ramen zijn kletsnat. Ik stap op het doorweekte tapijt, een donkere Tabriz die we dertig jaar geleden in Bagdad kochten. Inmiddels is het een museumstuk. James heeft het vorig jaar nog laten taxeren. Hij zal woedend zijn. Magdalena’s schoenen zijn verdwenen. Er staat een kopje lauwe thee op tafel. Het is maar half leeggedronken.

Opeens ben ik doodop. Ik ga bij het theekopje zitten en schuif het weg. Ik ruik nog net een vleugje kamille. Die bakerpraatjes over kamille kloppen wel. Het is een adequaat middel tegen darmklachten, koorts, menstruatiekrampen, buikpijn, huidinfecties en onrust. En slapeloosheid natuurlijk.

‘Een middel tegen elke kwaal,’ had Magdalena uitgeroepen toen ik dat vertelde. Niet elke kwaal, helaas.

*

We luisteren naar de Matthäus-Passion. Het is 1988. Solti staat op het podium in de Orchestra Hall. Het publiek is gebiologeerd totdat de cadensen verstommen. De verminderde septiemen en de verontrustende modulaties. De spanning is bijna niet te verdragen. Ik voel James’ warme vingers, verstrengeld met de mijne, zijn warme adem tegen mijn wang.

Plotseling is het een koude winterdag. Ik zit alleen in mijn keuken. Ik leg mijn armen op tafel en laat mijn voorhoofd erop rusten. Heb ik vanochtend mijn pillen wel geslikt? Hoeveel heb ik er genomen? Hoeveel zou voldoende zijn?

Zover is het al met me gekomen. Het scheelt nog maar weinig. Ik hoor een echo van Bach: Ich bin’s, ich sollte büssen. Ik ben degene die moet lijden, degene die verdoemd is.

Maar nog niet. Nee. Nog niet helemaal. Ik zit en wacht af.

*

Een man komt binnen zonder te kloppen. Hij beweert mijn zoon te zijn. Magdalena bevestigt dat, dus het zal wel zo zijn. Toch staat zijn gezicht me niet aan. Ik sluit niet uit dat ze me de waarheid vertellen, maar ik blijf gereserveerd. Ik houd me op de vlakte.

Wat ik zie: een vreemde man, een aantrekkelijke man. Donker. Donker haar, donkere ogen en een duistere uitstraling, als je dat zo kunt zeggen. Hij vertelt me dat hij 29 jaar is. Hij is alleenstaand en advocaat van beroep. ‘Net als je vader,’ roep ik uitgekookt. Er broeit iets in die duistere blik. Ik heb hem getart, dat is wel duidelijk.