Het verhaal

Na zijn dood laat Julio Carrión, een machtige zakenman wiens fortuin dateert uit de Franco-jaren, een substantiële erfenis na, maar er zijn ook heel veel vraagtekens over zijn verleden. Zijn eigen kinderen weten eigenlijk maar weinig over hun eigen vader.

Bij de begrafenis verbaast zijn zoon Álvaro zich over de aanwezigheid van een mooie, jonge vrouw die hij nooit eerder heeft gezien. Raquel Fernández Perea heet ze, en ze is de kleindochter van Spaanse bannelingen in Frankrijk. In tegenstelling tot de kinderen Carrión, is zij niet alleen heel goed op de hoogte van het verleden van haar familie, hun oorlogservaringen en hun leven als politieke vluchtelingen, maar ze blijkt ook meer te weten over het privéleven van Julio Carrión. Er rest echter nog één geheim dat ontrafeld moet worden, een geheim dat de families onlosmakelijk met elkaar verbindt …

Het ijzig hart is een fantastisch, meeslepend verhaal over wraak, oorlogservaringen, de werking van het geheugen, en bijna onmogelijke liefdes. Een verhaal waarin de individuele drama’s prachtig worden afgezet tegen het grote drama van de twintigste-eeuwse geschiedenis.

‘Hoewel meer dan de helft van Het ijzig hart zich afspeelt in het verleden, is het een verhaal over het heden, en geschreven vanuit dit heden. Ik zou willen dat deze roman zelfs als de versie van de kleinkinderen zou kunnen functioneren, de generatie die het heeft aangedurfd om vragen te stellen, en de eerste generatie die echt in vrijheid gelooft.’ - Almudena Grandes

De pers

In Het ijzig hart laat de Spaanse auteur Almudena Grandes aan de hand van een meeslepende liefdesgeschiedenis zien hoe groot de weerslag van de burgeroorlog nog steeds is in het hedendaagse Spanje.

Almudena Grandes, die vijf jaar aan de roman heeft gewerkt, slaagt erin de individuele drama’s prachtig af te zetten tegen het grote drama van de twintigste-eeuwse geschiedenis. - De Morgen

Het gebeurt je niet elke dag (niet eens elk jaar) dat je een boek in handen krijgt waarvan je beseft dat het ooit op dezelfde bibliotheekplank zal staan als Tolstoj, Victor Hugo, Thomas Mann en aanverwante onverwoestbare groten.

Grandes’ heldere proza is zonder stilistische opsmuk of mooischrijverij om de lezer op het aangename sleeptouw van het melodrama mee te voeren. Het IJzig Hart zit niet in de categorie wegdroomroman, om het zo te zeggen. Wel is het een familiesage, een geschiedenisles en een essay van het moderne Spanje dat je voor geen goud had willen missen als je de laatste pagina hebt omgeslagen. Wat zullen er veel Spanjaarden meer van zichzelf en van hun land hebben begrepen na het lezen van deze literaire prestatie van Grandes. - Nu.nl

Een meeslepende roman, een bijna onmogelijke liefde, oorlogservaringen en de werking van het geheugen. […] Hoog tijd voor een kennismaking. - Margriet

[…] De voormalige studente aardrijkskunde en geschiedenis verdiepte en verfijnde haar stiel zodanig dat ze ook het decor in kaart kan brengen. Ze kan uitwaaieren zonder te ontsporen, zich vastbijtend in geschiedenissen die het moeras onder het zonovergoten plaveisel blootleggen. - de Volkskrant

Schrijfster Almudena Grandes doet haar naam eer aan met het maar liefst 800 pagina’s tellende Het ijzig hart. - Nouveau

Een fantastisch, meeslepend verhaal over wraak, oorlogservaringen, de werking van het geheugen en een haast onmogelijke liefde. - Diva

‘Nooit eerder is Almudena Grandes zo zeker en overtuigd van zichzelf geweest als nu.’ - El País

‘Het ijzig hart is ook een grootse, krachtige liefdesgeschiedenis, in staat om muren neer te halen, zoals die tussen Álvaro en Raquel, de kleinkinderen van twee zeer verschillende families - de een aan de kant van de overwinnaars, de ander aan de kant van de zogeheten verliezers - die elkaar door een onfortuinlijke gebeurtenis vinden.’ - Sur

‘Almudena Grandes slaagt erin de Spaanse Burgeroorlog vooral aan de orde te laten komen als de erfenis die aan de jongere generaties is nagelaten, met name - en dat is de spil waarom de roman draait - aan de kleinkinderen van hen die in de oorlog een hoofdrol speelden.’ - ABC

‘Het ijzig hart is een prachtige liefdesgeschiedenis, een gecompliceerde, pijnlijke en hartstochtelijke liefdesgeschiedenis. Het verhaal wordt heel soepel verteld, de vele geschiedenissen die de roman vormen komen samen en vloeien weer uit elkaar binnen een sterk geconstrueerd universum.’ - La Vanguardia

De auteur

Almudena Grandes (Madrid, 1960) debuteerde in 1989 met de erotische, controversiële roman Episodes uit het leven van Lulu. Daarna schreef ze nog zes romans en drie verhalenbundels. In Spanje is Grandes al jaren een van de bestverkopende literaire auteurs. Het ijzig hart is haar meest ambitieuze roman tot nu toe, waaraan ze vijf jaar heeft gewerkt en die alle verwachtingen ruimschoots heeft overtroffen. In eigen land werden van dit boek inmiddels al meer dan 500.000 exemplaren verkocht. Grandes won er bovendien acht nationale en internationale literaire prijzen mee.

Van dezelfde auteur

Episoden uit het leven van Lulu

Vrijdag zal ik je noemen

Malena

Voorbeeldige vrouwen

Atlas van de menselijke geografie

De geest van de wind

Luchtkastelen

Wilt u op de hoogte worden gehouden van de romans en literaire thrillers van uitgeverij Signatuur? Meldt u zich dan aan voor de literaire nieuwsbrief via onze website www.uitgeverijsignatuur.nl.

Colofon

© Almudena Grandes, 2007

Oorspronkelijke titel: El corazón helado

First published in Spanish language by Tusquets Editores, Barcelona, 2007

Vertaald uit het Spaans door: Mia Buursma en Ans van Kersbergen

© 2010 uitgeverij Signatuur, Utrecht en Mia Buursma en Ans van Kersbergen

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp: Wil Immink Design

Omslagfoto: Cornell Capa Photos by Robert Capa © 2001/Magnum Photos/HH

Typografie: Pre Press Media Groep, Zeist

ISBN gebonden boek 978 90 5672 288 3

NUR 302

Deze vertaling is mede tot stand gekomen dankzij een subsidie van het algemene commissariaat voor boeken, archieven en bibliotheken van het Spaanse ministerie van Cultuur

De vertaalsters hebben beiden een werkbeurs ontvangen van de stichting Fonds voor de Letteren

In overleg met de auteur en de Engelse uitgever wijkt deze editie enigszins af van de oorspronkelijke Spaanse editie

Almudena Grandes

Het ijzig hart

Vertaald door Mia Buursma en Ans van Kersbergen

SIGNATUUR
2010

Voor Luis
Voor Mauro, Irene en Elisa

Ik waak over jullie

Een van de twee Spanjes zal je hart bevriezen.

Antonio Machado

I

Het hart

Ik heb er genoeg van niet te weten waar ik doodga. Dat is het grootste verdriet van de politieke vluchteling. Wat hebben wij te maken met de kerkhoven van de landen waar we leven? […]

Begrijpen jullie het niet? Wij zijn die mensen die dertig jaar lang hun gedachten een voor een hebben gewikt en gewogen. Dertig jaar lang hebben wij verlangd naar ons verloren paradijs, ons eigen, unieke, bijzondere paradijs. Een paradijs met kapotte huizen en ingestorte daken. Een paradijs met uitgestorven straten, onbegraven doden. Een paradijs met neergehaalde muren, omgevallen torens en verwoeste velden.[…] Alles wat jullie erop hebben gezet, mogen jullie houden. Wij zijn de ballingen van Spanje. […] Laat de ruïnes aan ons. Wij moeten beginnen vanaf de ruïnes. Wij komen eraan.

María Teresa León, Memoria de la melancolía

(Buenos Aires, 1970)

Wat de mens onderscheidt van het dier is dat de mens een erfgenaam is en niet louter een nakomeling.

José Ortega y Gasset

De vrouwen droegen geen nette kousen. Hun dikke, vlezige knieën, nog extra benadrukt door het elastiek van hun kniekousen, piepten af en toe onder de zoom van hun jurken uit, die eigenlijk geen jurken waren maar een soort vormeloze omhulsels van lichte stof zonder kraagje, waarvoor ik geen naam had. Ik keek naar hen, zoals ze daar stonden als afgeknotte bomen in het verwaarloosde gras van het kerkhof, zonder kousen, zonder laarzen, zonder jas, met niet meer dan een dik wollen vest dat ze met gekruiste armen tegen hun borst klemden.

De mannen droegen ook geen jas, maar zij hadden hun vest, ook van dikke wol en donkerder van kleur, dichtgeknoopt en hun handen weggestopt in hun broekzakken. Net als de vrouwen leken ze op elkaar. Ze hadden allemaal een getrimde baard, heel kort haar en hun overhemd was tot boven aan toe gesloten. Sommigen droegen een alpinopet, anderen niet, maar hun houding was identiek, de benen wijd uit elkaar, het hoofd kaarsrecht en de voeten ferm op de grond geplant, bomen, net als de vrouwen, kort, compact en bestand tegen rampen, heel oud maar tegelijkertijd heel sterk.

Mijn vader had ook lak aan de kou en hij minachtte koukleumen. Daar moest ik aan denken terwijl de ijskoude bergwind, een briesje zou hij hebben gezegd, als een vlijmscherp mes dwars door mijn gezicht sneed. Begin maart, op de laatste winterochtenden, kan de zon heel verraderlijk zijn en net doen alsof hij al volop schijnt, wanneer de lucht een foto van zichzelf lijkt, van een zo intens blauw alsof een kind hem met een waskrijtje heeft bijgekleurd, de ideale, heldere, transparante lucht met op de achtergrond de bergen, de toppen nog getooid met sneeuw, en een paar bleke wolken die heel langzaam oplossen en met hun traagheid de illusie van lente nog overtuigender maken. Wat een prachtige dag, zou mijn vader hebben gezegd, maar ik had het koud, de ijzige wind sneed in mijn gezicht en het vocht uit de grond drong door de zolen van mijn laarzen, mijn sokken en de broze barrière van mijn huid. Ik had jullie weleens in Rusland of in Polen willen zien, zei hij toen we nog klein waren en klaagden over de kou op ochtenden als deze. Ik had jullie weleens in Rusland of in Polen willen zien, herinnerde ik me, toen ik in die onverstoorbare mannen op wie hij had kunnen lijken zijn minachting voor de kou terugzag, ik had jullie weleens in Rusland of in Polen willen zien, en de stem van mijn moeder, Julio, alsjeblieft , zeg dat soort dingen toch niet tegen de kinderen …

‘Gaat het, Álvaro?’

Ik hoorde de stem van mijn vrouw voor ik de druk van haar vingers voelde, de aanraking van een hand die in mijn jaszak de mijne zocht. Mai keek me aan met grote ogen en een onzekere glimlach, de uitdrukking van iemand die weet dat er geen goede manier bestaat om een ander te troosten wanneer de dood zijn allesverwoestende werk heeft gedaan. Het puntje van haar neus was rood en haar sluike bruine haar sloeg in haar gezicht alsof de wind het op hol had gebracht.

‘Ja hoor,’ zei ik, ‘het gaat goed.’

Ik klemde mijn vingers om de hare tot ze me weer losliet, maar ze week geen millimeter van mijn zijde.

In het aangezicht van de dood is er geen troost, maar mijn vader zou het fijn hebben gevonden dat hij werd begraven op een ochtend als deze, die zo leek op de ochtenden die hij uitkoos om ons allemaal in de auto te laden en in Torrelodones te gaan eten. Kijk eens naar die lucht, wat zijn de bergen helder, je kunt zelfs Navacerrada zien, wat een fantastische ochtend, van dit briesje komt een dode nog tot leven, wat hebben we het getroffen … Hoewel mijn moeder als kind de zomers in het dorp had doorgebracht en ze er haar man had leren kennen, hield ze niet van die uitstapjes. Ik ook niet, maar we genoten wel allemaal van hem, van zijn kracht, zijn enthousiasme, zijn vrolijkheid, en daarom lachten we en zongen we onderweg liedjes, tot we in Torrelodones waren, dat rare dorp dat eerst een buitenwijk leek en later een station met een paar huizen eromheen. Wedden dat jullie niet weten waarom het zo heet? Natuurlijk wisten we dat, de toren van de Lodones, een miniatuurfort als een speelgoedkasteel op een heuvel naast de weg, maar bij elke reis legde hij het ons weer uit, het is een heel oude toren, de Lodones waren net zoiets als de Visigoten, om jullie een idee te geven … Mijn vader zei altijd dat hij niet van zijn dorp hield, maar hij vond het wel fijn om er met ons naartoe te gaan en ons de heuvels en de velden te laten zien waar hij als kind met zijn vader schapen hoedde, en om door de straten te paraderen en bekenden te groeten, waarna hij ons altijd en eeuwig hetzelfde verhaal vertelde, dat was Anselmo, zijn grootvader was een volle neef van de mijne, die mevrouw heet Amada en die naast haar is Encarnita, ze zijn al hun hele leven dikke vriendinnen, die man daar, Paco heet hij, was altijd ontzettend driftig, maar ik ging met mijn vrienden vaak fruit uit zijn moestuin stelen …

Paco, die bij het minste gerucht met een buks zijn huis uit kwam, maar nooit schoot op de diefjes die zijn vijgen- en kersenbomen plunderden, was veel ouder dan mijn vader en waarschijnlijk al overleden, maar Anselmo was naar zijn begrafenis gekomen en Encarnita ook. Onder het dorre masker van de ouderdom herkende ik hun gezicht, dat volle, vriendelijke gezicht dat naar mijn kinderogen had gelachen. Er waren vele jaren voorbijgegaan, meer dan twintig, sinds de onweerstaanbaar mooie zondagse hemel ons voor het laatst naar Torrelodones had gevoerd om er te eten, en daarna was ik er nooit meer terug geweest. Daarom was ik zo onder de indruk van dat beeld van die oude mensen aan wie de tijd sneller maar ook langzamer voorbij was gegaan, totdat ze waren beland in een andere oude dag, zo verschillend van die van mijn vader, die op het einde van zijn leven minder dan ooit op hen leek. Op een andere dag, in een andere situatie, bij een andere begrafenis had ik hun gezichten misschien niet eens kunnen onderscheiden in de donkere, uniforme massa van opeengepakte lichamen, maar op die zonnige, trieste, blauwe, ijskoude ochtend bestudeerde ik hen een voor een, hun rompen robuust als boomstammen, hun korte, massieve benen, de haast arrogante, koppige, oude maar niet afgeleefde schouders en de matbruine kleur van hun huid, verweerd door de zon in de bergen, die naar binnen dringt zonder een bronzen glans achter te laten. Verticale, diepe rimpels, lang als littekens, doorkliefden hun wangen van boven naar beneden, maar ze maakten geen ingenieuze weefsels van fijne draden om hun ogen. Daar waren maar een paar rimpels te zien, diep en resoluut, hun gezicht leek door de tijd met een mes gebeeldhouwd, terwijl voor mijn vader een fijner, maar misschien ook meedogenlozer instrument was gekozen.

Julio Carrión González was geboren in een huis in Torrelodones, maar hij stierf in een ziekenhuis in Madrid, omgeven door honderden snoeren, monitoren en apparaten, zijn huid was spierwit en zijn dochter, arts op de intensive care, stond aan het hoofdeinde van zijn bed. Op een zeker moment, lang voor hij mij verwekte, begon zijn leven af te wijken van dat van de mannen en vrouwen met wie hij was opgegroeid en die hem hadden overleefd, de dorpsgenoten die naar zijn begrafenis waren gekomen alsof ze uit een andere tijd, uit een andere wereld kwamen, uit een oud land dat niet meer bestond, dat ik had gekend maar me toch niet meer kon herinneren. Voor hen was alles ook veranderd, dat wist ik. Ik wist dat ook zij zouden sterven omgeven door snoeren, monitoren en apparaten, als ze tenminste op tijd het ziekenhuis haalden, als ze iemand kenden met een auto of een telefoon die snel kon ingrijpen. Ik wist dat de gewoonte om op pantoffels en zonder jas, kousen of tas het huis uit te gaan geen verband hoefde te houden met het saldo op hun bankrekening, dat al jaren gestaag opliep dankzij de systematische uittocht van Madrilenen die besloten hadden de stad te verlaten en de gekste prijzen betaalden voor een lapje grond dat vroeger nauwelijks genoeg opleverde om er een stuk of wat schapen te kunnen houden. Dat wist ik en toch zag ik in hun gebruinde gezichten, in hun boomachtige lichamen, in het versleten ribfluweel van hun broek en in de sigaret die sommigen haast uitdagend tussen hun lippen klemden, en ook in de blote knieën van de vrouwen die zich amper tegen de kou beschermden met een wollen vest, een oud beeld van bittere armoede, het beeld van een barbaars Spanje.

Aan de andere kant van het graf stond zijn gezin, de elegante vruchten van zijn welvaart, zijn weduwe, zijn kinderen, zijn kleinkinderen, en ook enkele zakenpartners, de weduwen van weer andere en een paar selecte vrienden. We waren met weinig mensen. Mijn moeder had ons gevraagd of we alsjeblieft niemand wilden waarschuwen. Tenslotte is Torrelodones Madrid niet, had ze gezegd, het zal veel mensen niet gelegen komen … We begrepen allemaal dat ze haar kennissen en vrienden liever bij de herdenkingsplechtigheid wilde ontmoeten en we hadden haar wensen gerespecteerd, ik had mijn schoonouders niet op de hoogte gesteld en ook de broers en zussen van mijn vrouw niet, en zelfs Fernando Cisneros niet, die toch mijn beste vriend was sinds we tegelijk aan onze studie waren begonnen. We waren met weinig mensen, en we verwachtten verder niemand meer.

Ik houd niet van begrafenissen, dat weten ze. Ik houd niet van het onverschillige gezicht van de doodgravers, met die uitdrukking van kunstmatig, voorspelbaar en o zo menselijk medeleven wanneer hun blik die van de nabestaanden kruist. Ik houd niet van het geluid van de spades, niet van het ruwe schuren van de kist langs de wanden van het graf, niet van het zachte loskomen van de touwen, niet van die ceremoniële handjes aarde en die enkele roos, niet van die hoogdravende, bedrieglijke gebeden voor de overlevenden. Ik houd niet van het macabere ritueel van een plechtigheid die uiteindelijk altijd zo kort, zo triviaal, zo onbegrijpelijk draaglijk is. Daarom stond ik alleen, op een afstand, met Mai naast me, gescheiden van de mijnen en de anderen, even ver weg van de bontmantels als van de wollen vesten en bijna veilig voor het geprevel van de pastoor die mijn familie uit Madrid had meegebracht, pater Aizpuru, van wie mijn moeder altijd zei dat hij haar kinderen op het rechte pad had gebracht en die door mijn broers nog steeds met dezelfde angstvallige en kinderlijke eerbied werd bejegend die hij vroeger zelf cultiveerde als hij scheidsrechter was bij de partijtjes voetbal op de binnenplaats van de school. Ik had een hekel aan hem, omdat hij me in de laatste klas van de middelbare school, toen hij mijn mentor was, op de koudste winterochtenden met ontbloot bovenlijf op de binnenplaats gymnastiek liet doen.

Wat zijn jullie, mannen of doetjes? Een ander beeld van Spanje, hij met zijn hooggesloten soutane en ik rillend als een pasgeschoren schaap, terwijl er natte sneeuw naar beneden viel. Wat zijn jullie, mannen of doetjes? Ik antwoordde nooit enthousiast mannen op die vraag, omdat in mijn hoofd maar plaats was voor één idee, één zin, vijf woorden, je bent een klootzak, Aizpuru, je bent een klootzak, en ik nam wraak als de onnozelste sukkel van zestien jaar door in de vrijdagmis te zwijgen, niet te bidden, niet te zingen, niet te knielen, verrek maar, Aizpuru, want het is jouw schuld dat ik van mijn geloof ben gevallen. Totdat hij mijn moeder opbelde, haar na de les op school ontbood, lang met haar sprak en haar vroeg me in de gaten te houden. Alvarito is anders dan zijn broers, zei hij tegen haar, hij is gevoeliger, lastiger, zwakker. Een aardig joch, vlijtig, plichtsgetrouw, ja, intelligent, bijna té intelligent voor zijn leeftijd, daarom baart hij me zorgen. Jongens als hij kunnen op het slechte pad raken, daarom lijkt het me goed als jullie hem in de gaten houden. Die avond kwam mama op de rand van mijn bed zitten, streek met haar vingers door mijn haar en vroeg, zonder me aan te kijken, Álvaro, jongen, jij vindt meisjes toch leuk, hè? Ja, mama, antwoordde ik, heel leuk. Ze zuchtte, gaf me een kus en verliet de kamer. Het was de eerste en de laatste keer dat ze me naar mijn voorkeuren vroeg, en tegen mijn vader heeft ze nooit een woord gezegd. Ik deed eindexamen met goede cijfers en met een constante dreun in mijn hoofd, je bent een klootzak, Aizpuru, een klootzak, zonder te weten dat ik vele jaren later zou begrijpen dat híj gelijk had en niet ik.

Álvaro, jongen, ik zie dat je geen zin had om een pak aan te trekken en een das om te doen, maar wees nou op z’n minst een beetje aardig tegen pater Aizpuru, alsjeblieft … Dat was het enige wat mijn moeder me die ochtend had gevraagd, en ik was vooruitgelopen om hem als eerste de hand te schudden, zodat mijn koele begroeting onmiddellijk gecompenseerd zou worden door het misbaar van mijn broers Rafa en Julio, die zich helemaal lieten gaan in de armen van die dikke oude man die hen huilend en kwijlend over het hoofd aaide en op de wangen kuste. Ik heb twee moeders, een op aarde en een in de hemel. Goed beschouwd flauwekul. Ik probeerde het tegen mijn vrouw te zeggen, maar die trapte hard op mijn tenen. De moeder die ik op aarde heb, die me in de hal van haar huis een laatste bezorgde blik had toegeworpen, had vast met haar gepraat, en mijn vader was net gestorven, we gingen hem begraven, we hadden allemaal al genoeg aan ons hoofd en zijn weduwe nog wel het allermeest, zodat ik alles deed wat je in zo’n situatie vermoedelijk hoort te doen, behalve bij het graf gaan staan.

Pater Aizpuru had gelijk, ik was anders dan mijn broers en toch was ik een brave jongen, dat ben ik altijd geweest, ik heb minder problemen en ruzies veroorzaakt dan zij. In de onwetenschappelijke wereld zonder getallen waarin ik opgroeide, kreeg ik door mijn aanleg voor abstracte berekeningen, die weliswaar bovengemiddeld was, een intelligentie toegedicht die ik volgens mij niet heb. Ik ben theoretisch natuurkundige, dat wel, en wie die woorden voor het eerst hoort, trekt zijn wenkbrauwen op en tuit verbaasd zijn lippen, totdat hij even rustig nadenkt over de betekenis ervan, over mijn salaris als universitair docent en over mijn kansen om naar hun maatstaven rijk of belangrijk te worden. Dan begrijpen ze hoe het echt in elkaar zit, dat ik een verstandige, gewone, ja zelfs doodgewone man ben, tenminste, dat was ik tot die ochtend waarop mijn enige eigenaardigheid, een ziekelijke afkeer van begrafenissen, in mijn ziel plotseling de diepe en universele droefheid van nabestaanden verdrong en plaats maakte voor een mysterieuze zintuiglijke waakzaamheid, die waarschijnlijk deels te wijten was aan het pilletje dat ik van Angélica met alle geweld bij het ontbijt had moeten innemen. Je hebt niet gehuild, Álvaro, zei ze, hier, dit zal je goed doen. Het was waar dat ik niet had gehuild, ik huil weinig, heel weinig, bijna nooit. Ik vroeg mijn zus niet wat het was, en ik weet ook niet zeker of het niet mijn eigen verdriet was dat ineens als vanzelf stopte en plaatsmaakte voor wat ik later alleen maar kon verklaren als een plotselinge bewustzijnsverruiming, een geconcentreerde en tegelijk afstandelijke aandacht voor de dikke, vlezige knieën van de dorpsgenotes van mijn vader, waarna ik even onverwachts de gezichten en lichamen van mijn familie begon te ontleden.

Daar stonden ze, en opeens kon ik naar hen kijken alsof ze onbekenden waren. Pater Aizpuru hield geen moment zijn mond en naast hem stond mijn moeder met haar azuurblauwe ogen naar de horizon te staren, met de heldere blik van een nog jeugdige vrouw in het gezicht van een bejaarde, haar huid zo doorzichtig, zo broos dat hij haast leek te knappen. Mijn moeders rimpels hadden geen eigen karakter, haar ogen wel, omdat ze lief leken maar hard konden zijn, door hun onschuldige kleur hadden ze iets geraffineerds en als ze lachte waren ze mooi, maar als ze woedend was, werden ze van binnenuit beschenen door een zuiverder, nog blauwer licht. Mijn moeder was nog steeds een mooie vrouw, ze was zo mooi, zo blond, zo blank, zo exotisch geweest, Angélica Otero Fernández, met haar Scandinavische uiterlijk, een echte zeldzaamheid. Jouw familie kwam vast uit Soria, zei mijn vader vaak tegen haar, de Iberiërs hadden ook blond haar en lichte ogen … Mijn vader kwam uit Galicië, Julio, antwoordde ze dan, uit een dorp bij Lugo, en mijn moeder uit Madrid, dat weet je maar al te goed. Ja, maar ik bedoel daarvóór, oorspronkelijk, en anders moet je vader een Kelt zijn geweest, hield hij vol, omdat hij op geen enkele andere manier kon verklaren waarom de genen van zijn vrouw zoveel sterker waren geweest dan de zijne en waarom ze al die kinderen met lichte ogen hadden gekregen die zo blond en zo blank, zo exotisch waren, op één kind na, en dat was ik.

Zigeuner, zigeunertje, noemden mijn broertjes en zusjes me vaak, en dan zei hij dat ze hun mond moesten houden. Trek je er maar niks van aan, Álvaro, jij lijkt op mij, dat zie je toch? In de loop van de tijd was dat steeds duidelijker geworden. Pater Aizpuru had gelijk, ik bén anders dan mijn broers en zussen, ik zie er zelfs anders uit. Rafa, de oudste, was nu zevenenveertig, zeven jaar ouder dan ik, en nog steeds blond, al was hij bijna kaal. Ernstig, haast streng en volkomen opgaand in de plechtige ceremonie stond hij naast mijn moeder, een lange, vroegoude man, met smalle schouders in verhouding tot zijn postuur en een buikje dat niet bij zijn slanke gestalte paste. Julio, de derde, was drie jaar jonger en zag er bijna hetzelfde uit, al waren de sporen van het ouder worden op zijn gezicht en zijn lichaam veel minder zichtbaar. Tussen hen in was Angélica geboren, dokter Carrión, die haast groene ogen had en jaloers was op mijn haar, omdat het hare dun en broos was. Het mysterieuze bloed van de families Otero en Fernández had bij de vrouwen betere resultaten opgeleverd dan bij de mannen. Mijn broers waren niet zo aantrekkelijk, maar mijn zussen waren heel knap en Clara, de jongste, die ook heel blond was en honingkleurige ogen had, kon je zelfs opvallend mooi noemen. En dan was ik er nog, op straat, in het park en op school een gewone jongen, maar bij mij thuis een uitzondering. Vier jaar na Julio en vijf jaar voor Clara kwam ik ter wereld met zwart haar, zwarte ogen en een donkere huid, met brede schouders, behaarde benen, grote handen en een platte buik, op en top een Carrión, kleiner dan mijn broers en nauwelijks groter dan mijn zussen, kortom anders.

Op de dag van mijn vaders begrafenis, op het kerkhof van Torrelodones, wist ik nog niet hoe pijnlijk dat verschil zou worden. Ik had je weleens in Rusland of in Polen willen zien, zou hij tegen me gezegd hebben, want het was koud, ik had het koud, ondanks de das, de handschoenen en de laarzen had ik mijn handen in mijn zakken gestopt en mijn jas helemaal dichtgeknoopt, hoewel ik niet blond of bleek was, hoewel ik niet op mijn broers en zussen leek. Zij hadden het ook koud, maar ze verborgen het met de haast krijgshaftige houding van hun schouders en met hun handen die gevouwen op hun jas rustten. Op de laatste begrafenis die mijn vader had bijgewoond, had hij waarschijnlijk een soortgelijke houding aangenomen en er net zo uitgezien, met net zulke handschoenen en eenzelfde blik, zo verschillend van de geduldige berusting die de blik van Anselmo en Encarnita zo krachtig maakte, met ogen die geen haast hadden omdat ze geen verrassingen meer verwachtten, arrogant omdat ze er genoeg van hadden om zonder verlangen naar de wereld van anderen te kijken. Dát was de eigenschap die mijn vader was kwijtgeraakt, besefte ik ineens, omdat hij een ander leven had geleid, meer geluk had gehad. Geld maakt niet gelukkig, maar wel nieuwsgierig, het leven in een stad is niet gezond, maar ook niet saai, macht corrumpeert, maar je wordt er ook geraffineerder van, en hij had veel geld en veel macht gehad en was gestorven zonder een vegeterend of misschien zelfs doods bestaan te hoeven leiden, zoals de kinderen die met hem hadden gespeeld en die nu, op het moment dat hij definitief zou verdwijnen, waren gekomen om te erkennen dat hij een van hen was.

Maar dat was hij niet. Niet meer. Daarom maakte het zo’n indruk op me hen daar aan één kant van het graf bij elkaar te zien staan zonder dat ze zich aansloten bij de andere rouwende mensen, terwijl ze de weduwe en kinderen van Julito Carrión bestudeerden met dezelfde neutrale concentratie waarmee ik naar hun gezichten en gebaren keek. Als ik niet op hen had gelet, als ik de vreedzame uitdaging van hun blote knieën en wollen vesten niet had geaccepteerd, was me daarna misschien niets meer opgevallen. Maar ik bleef naar hen kijken, en intussen vroeg ik me niet af waarom ik dat deed, maar wél of ze ook hadden gezien dat ik niet op mijn broers en zussen lijk, totdat pater Aizpuru eindelijk ophield met praten, om zich heen keek waar ik was en die vreselijke zin uitsprak, willen de familieleden dichterbij komen.

Tot dat moment was ik me niet bewust geweest van de stilte, maar ineens hoorde ik in de verte het geluid van een motor, en ik was blij met dat lawaai, het geronk dat het valse geknars van de spades maskeerde, die de aarde omwoelden alsof ze me met hun ruwheid wilden kwetsen, of ze de oren van die laffe zoon en opstandige leerling van pater Aizpuru wilden straffen. Willen de familieleden dichterbij komen, had hij gezegd, maar ik verroerde me niet. Mai keek me aan en kneep in mijn hand, ik schudde mijn hoofd en zij ging naar hen toe. Nu komen de touwen, dacht ik, het gehijg van de zwoegende mannen en het grove, vernederende hout dat tegen de wanden van de grafkuil stoot, maar ik zou niets horen, want die auto kwam eraan, van verre onderscheidde ik het profane, troostende geluid van de motor, ik hoorde het aanzwellen, naderbij komen en kort nadat de spades hun werk hadden gedaan, ineens stoppen.

We waren met weinig mensen, en we verwachtten verder niemand meer, maar toch kwam er nu op het verkeerde moment nog iemand aan.

‘Wat wil jij, mama?’

‘Niks, jongen.’

‘Mama, je moet iets eten …’

‘Nu niet, Julio.’

‘Eh … ik denk dat ik wittebonensoep neem, en als hoofdgerecht …’

‘Clara!’

‘Wat is er? Ik ben zwanger, hoor. Ik heb honger.’

‘Laat haar toch eten wat ze wil. Iedereen moet op zijn eigen manier rouwen.’

‘Echt? Dan wil ik aaltjes.’

‘Geen sprake van!’

‘Papa! Tante Angélica zegt net …’

‘Wat tante Angélica net heeft gezegd, kan me niks schelen. Jij bestelt geen aaltjes en daarmee uit.’

‘En? Weten jullie het al?’

‘Ja, lamskoteletjes voor alle kinderen.’ Mijn twee neefjes snoven tegelijkertijd, maar ze durfden niet te protesteren. ‘De voorgerechten zoek ik wel uit, en laat mama op z’n minst wat soep eten.’

‘Maar ik wil niets, Rafa.’

‘Een beetje bouillon dan.’

‘Nee.’

‘Angélica, zeg jij eens iets.’

‘Hij heeft gelijk, mama, je moet iets eten.’

‘Ik wil, ik wil, ik wil …! Hé, ik heb mijn hand opgestoken!’

‘Julia, wat is er met jou aan de hand?’

‘Nou, ik wil kip met knoflook.’

‘Wie wil er nog meer kip? Steek je hand maar op …’

Mijn schoonzus Isabel, als altijd de trouwe hulp van haar man, die zijn positie als eerstgeborene uitoefende met onmiskenbaar gezag en zonder enige consideratie tegenover dat van de ober, begon handen te tellen, waarop iedereen plotseling zweeg, alsof iemand de pauzeknop had aangeklikt tijdens de vertoning van een zich eindeloos herhalende film, de etentjes van de familie Carrión Otero in een restaurant langs de weg naar La Coruña, twaalf, nu nog maar elf volwassenen, en elf, binnenkort twaalf kinderen, die allemaal tegelijk praatten, schreeuwden en bewogen.

‘Mama, wie was die jonge vrouw die op het eind nog kwam?’

De stilte duurde langer dan ik had verwacht, want iedereen luisterde ineens mee, maar niemand kon mijn vraag beantwoorden.

‘Welke vrouw?’ vroeg mijn moeder.

‘Álvaro, wat wil jij trouwens? Voor jou heb ik nog niks staan.’

‘Ik? Koteletjes, net als de kinderen.’

‘Stil eens even, Isabel.’ Heel even schitterden die helblauwe ogen nieuwsgierig. ‘Welke vrouw, Álvaro?’

‘Tja, een jonge vrouw … Ongeveer van Clara’s leeftijd, tamelijk groot, met lang, sluik kastanjebruin haar … Ze kwam met een auto, op het eind. Ik zag haar aankomen, ze bleef dicht bij het hek staan. Ze had een broek aan, een grote zonnebril op en een met bont gevoerde jas. Hebben jullie haar niet gezien?’

Niemand had haar gezien. Ze was langzaam, met voorzichtige stappen het kerkhof op gelopen om te voorkomen dat de hoge hakken van haar laarzen weg zouden zakken, maar ze keek niet naar de grond en ook niet naar de lucht, maar recht vooruit, of liever gezegd, ze liet zich bekijken, ze liep over het schaarse gras alsof ze over een rode loper schreed. Er was iets in haar houding, in haar manier van bewegen, in de wijze waarop haar armen zacht op de maat van haar stappen meebewogen, haar schouders los en ontspannen, wat niet paste bij een universele norm, de onbewuste maar onvermijdelijke, zelfs wat theatrale schuchterheid die de aanwezigen bij een begrafenis gemeen hebben, zelfs als ze de overledene nooit hebben gekend. Ik kon haar ogen niet zien, maar wel haar mond, haar kin, de half geopende lippen, een serene uitdrukking, haast een glimlach, hoewel ze op geen enkel moment echt glimlachte. Ze kwam ook niet echt dichterbij. Ze bleef op dezelfde afstand staan als ik, zich misschien wel of misschien helemaal niet bewust van het feit dat ik haar enige getuige was, de enige die haar kon bekijken, de enige die zich later nog zou herinneren haar gezien te hebben.

‘Ik heb me afgevraagd of ze misschien bij jullie werkt.’ Ik keek Rafa en Julio aan. ‘Voor hetzelfde geld is ze een vroegere secretaresse van papa, of … Ik weet het niet, ze zou een medewerkster van het bouwbedrijf kunnen zijn.’

‘Maar dan was ze wel naar ons toe gekomen om iets te zeggen.’ Rafa keek mij aan, en daarna Julio, die knikte, waarop ze mij weer aankeken. ‘Ik heb op kantoor nog tegen niemand iets gezegd.’

‘Ik ook niet.’

‘Nou, dan eh … Ik weet het niet. Het kan ook nog zijn dat ze papa beter kende dan ons, dat ze bijvoorbeeld een van de verpleegsters was die hem in het ziekenhuis verzorgd hebben, toch? Misschien geneerde ze zich wel om naar ons toe te komen en ons te begroeten …’

Maar al die dingen bedacht ik achteraf, toen ik een aannemelijke verklaring zocht voor haar plotselinge verdwijning, die even onverklaarbaar was als haar komst. Eerst bedacht ik iets veel onnozelers, dat ze zich had vergist, dat ze niet had geweten dat ze op een begrafenis kwam, dat ze op die koude donderdagochtend in maart, in de zon en zonder vogels op dat kleine, afgelegen kerkhof iets anders te doen had. Het kwam niet alleen door haar houding, het nonchalante van een vrouw die eigenlijk nergens heen gaat en alleen maar op straat loopt om met zichzelf te pronken. Ook vanwege haar uiterlijk was het vreemd dat ze bij de begrafenis van mijn vader was, bij dat in tweeën verdeelde gezelschap, waar de herinneringen aan zijn jeugd en die aan zijn volwassen leven werden belichaamd in twee compacte, tegengestelde, onverenigbare realiteiten. Ze was jong, elegant en warm gekleed, ze had loshangend haar en had zich niet opgemaakt, wat contrasteerde met de opvallend geraffineerde laarzen die ze aanhad. Qua uiterlijk had ze bij mijn familie kunnen of zelfs moeten horen en toch kende ik haar niet. Als ze familie was geweest van Anselmo, Encarnita of van een van de andere dorpelingen die in een groepje bij elkaar bleven staan en zich niet aansloten bij de Madrilenen, had ze naar hen toe moeten gaan om hen te begroeten, maar dat deed ze niet. Integendeel, ze opende haar tas, haalde er een pakje sigaretten en een aansteker uit, stak een sigaret op, zette haar zonnebril af en keek me aan.

‘Ik weet niet wat ik moet zeggen …’ Mijn zus Angélica had wat meer tijd nodig om te reageren. ‘Op de IC ken ik alle verpleegsters en bij jouw beschrijving schiet me echt niemand te binnen. Antoñita is jong, maar niet lang, en de anderen … Bovendien kan het wel zijn dat ze zich geneerde om mama te begroeten, maar dan had ze tegen mij toch wel iets gezegd.’

‘Tja, ik weet het niet, maar ik héb haar gezien,’ hield ik vol, en ik keek mijn broers en zussen een voor een aan. ‘Misschien woont ze wel bij een van jullie in de buurt of is ze een vroegere klasgenote, of zo. Ze had best een studiegenote van jou kunnen zijn, Clara …’

‘Ze zal wel uit het dorp komen,’ merkte mijn oudste broer op, terwijl mijn jongste zusje haar hoofd schudde.

‘Daar heb ik ook aan gedacht, maar zo zag ze er niet uit.’

‘Wat zeg je nou, Álvaro?’ Mijn moeder steunde Rafa’s hypothese. ‘Hoe iemand eruitziet heeft daar niks mee te maken. Als ze nou van mijn leeftijd was, maar tegenwoordig hebben jullie jongeren allemaal hetzelfde soort kleding aan, of je nou uit een dorp of uit een stad komt.’

De vrouw had me aangekeken alsof ze mij wél kende, alsof ze me wilde herkennen, en toen bedacht ik ineens dat ze misschien daarom was gekomen, niet om bekeken te worden, maar om ons te zien, en ik bleef haar recht in de ogen kijken, die groot waren en een vreemde, groenige, donkere kleur hadden, terwijl zij mij geduldig en vastberaden aanstaarde, alsof ze al heel lang wachtte op een gelegenheid om ons terug te zien, alsof ze alleen maar hierheen was gekomen om ons te herkennen, om mij te herkennen, en dat ik me aanvankelijk had vergist toen ik haar bekeek en dacht dat ze daarvoor was gekomen. De afgelopen twee dagen had ik zoveel gerookt dat ik die ochtend was opgestaan met de illusie voorgoed te stoppen, maar in mijn jaszak zat een pakje, en de sigaret die ze langzaam oprookte terwijl ze naar mij bleef kijken, dwong me mijn voornemens te laten varen. Toen ik mijn sigaret opstak, had ze de hare al uitgemaakt en keek ze al niet meer naar mij maar voor zich uit, naar mijn moeder, die stond te snikken terwijl Rafa een handvol aarde pakte en die op de kist gooide, naar Clara, die met een laatste, indroevig gebaar wat bloemen in de grafkuil liet vallen, en naar mijn oudste neven, die nog zo jong waren, jongens die in hun pak met das ineens man moesten zijn, opgelaten met hun rol, met hun kleren en met het strenge toezicht van de volwassenen. Ze bestudeerde hen net zo intens geduldig als ze eerst naar mij had staan kijken, als iemand die een missie volbrengt. Op dat moment was ik er ineens van overtuigd dat die onbekende vrouw heel goed wist waar ze was, en ik voelde een aan angst grenzende onrust opkomen, een vage benauwdheid die ik toeschreef aan de spanning van het onverklaarbare en niet aan gevaar. Plotseling zakte mijn moeder in elkaar, mijn broer Julio ving haar op en ondersteunde haar, de anderen reageerden meteen en gingen om haar heen staan, en ik begreep dat alles voorbij was, de spades, de gebeden, de touwen. Mijn vader was al op weg naar de vergetelheid toen ik ten slotte ook dichterbij kwam en mijn plaats tussen mijn familieleden innam.

‘Ik heb haar wél gezien.’ Mijn neefje Guille, de tweede zoon van Rafa en de slimste van alle kinderen, had met zijn mobieltje zitten spelen, maar keek me nu aan. ‘Ze had een geruit colbertje aan en een soort rijbroek met van die laarzen tot over je knieën, toch?’

‘Ja, precies, die vrouw was het. Gelukkig dat jij haar ook hebt gezien …’ Ik lachte naar hem en ontving in ruil de glimlach van een veertienjarige die apetrots is dat hij in het middelpunt van de belangstelling staat. ‘En heb je haar ook weg zien gaan?’

‘Nee, dat niet. Ze stond ergens achteraan, en ik dacht dat ze later wel naar ons toe zou komen, net als de anderen, maar ik heb haar niet meer gezien. Ze viel me op want … Ze was mooi, hè?’

‘Natuurlijk is het wel vreemd …’ Mijn broer Rafa keek zijn zoon aan en toen mijn moeder.

‘Kan ze geen familie zijn, mama?’ hield ik vol. ‘Ik weet niet, een verre nicht of zo …’

‘Nee,’ zei mijn moeder kortaf en zeer beslist. ‘Je begrijpt toch wel, jongen, dat ik al mijn familieleden nog ken. Ik ben dan wel oud, maar mijn hersenen werken nog prima.’

‘Ja, maar het is wel zo dat …’ Door de blik in haar ogen durfde ik niet verder te gaan, ik zag er iets in wat ik niet verwachtte. ‘Ach, laat ook maar.’

‘Álvaro … slik je soms het een of ander?’ Mijn zus Angélica mengde zich in het gesprek op de achterdochtig zorgzame toon die we allemaal maar al te goed kenden van de bevallingen en ziekenhuisopnames in onze familie. ‘Als je alleen dat pilletje hebt genomen dat ik je vanochtend heb gegeven, dan gedraag je je eerlijk gezegd wel een beetje vreemd …’

Ik had ook verwacht dat ik de vrouw van dichtbij zou zien, dat ik haar opnieuw in de ogen zou kijken, dat ik zou horen wie ze was en waarom ze was gekomen, maar ik omarmde alle bontmantels, alle wollen vesten, omhelsde bekenden en onbekenden, kuste gezichten met en zonder rimpels, maar ze kwam niet. Op een gegeven moment vroeg mijn moeder, met plotseling ingevallen wangen en een zo intense uitputting op haar gezicht als we zelfs tijdens de zwaarste momenten van papa’s sterfbed niet hadden gezien, onze hulp omdat ze naar huis wilde. Ik sloeg mijn armen om haar heen, en Julio en ik ondersteunden samen haar wonderlijk lichte lichaam en brachten haar pijlsnel weg van het kerkhof. ‘Negenenveertig jaar,’ fluisterde ze, ‘we zijn negenenveertig jaar samen geweest, negenenveertig jaar hebben we in hetzelfde bed geslapen, en nu, nu …’ ‘Nu moet je Clara’s dochtertje leren kennen, mama, en Álvaro’s zoon en mijn kinderen zien opgroeien,’ zei Julio, en hij somde andere getallen op die konden dienen als ankers, als houvast om haar met het leven te verbinden, ‘je hebt vijf kinderen, mama, en twaalf kleinkinderen, en we houden allemaal van je, en we hebben je nodig, we hebben je nodig om van papa te blijven houden, zodat hij levend blijft, dat weet je wel …’ Mijn moeder liep heel langzaam, Julio troostte haar met lieve, kalmerende woorden en ik kuste haar zo nu en dan en drukte mijn lippen en mijn wangen tegen haar hoofd om me tegenover mezelf te verontschuldigen terwijl ik overal naar die onbekende vrouw bleef uitkijken, hoewel ik eigenlijk wel wist dat ze er niet meer was. Ik wilde alle mogelijkheden de revue laten passeren om me ervan te overtuigen dat ik haar strategie had doorzien, te laat komen, als de aanwezigen bij de begrafenis al met hun rug naar de ingang staan en de naaste familieleden zich rond de priester hebben verzameld, de plechtigheid van een afstand bekijken, onder de bescherming van de laatste momenten van verslagenheid van degenen die alle eerdere fases van verdriet al achter zich hebben, en snel weer vertrekken. Dat had ze allemaal zo gepland, maar ze had geen rekening kunnen houden met mij, met mijn enige eigenaardigheid, die ziekelijke afkeer van begrafenissen, die haar plan in de war had gestuurd en haar slimheid beknot. Ze wilde niet dat iemand haar zag, maar ik had haar gezien, alleen ik en een jongen van veertien die haar meteen zou zijn vergeten als ik bij het verlaten van het kerkhof niet zeker had geweten dat haar aanwezigheid geen illusie was geweest en ook geen samenloop van omstandigheden, helemaal niets wat toeval genoemd kan worden. Ze was er geweest en had naar ons gekeken alsof ze ons kende, alsof ze ons wilde herkennen en terwijl ik naar haar keek, had ik in haar profiel iets bekends ontdekt, een vluchtige kleinigheid die ik niet had kunnen benoemen toen ik haar van voren zag, net zoals ik niet begreep waarom mijn moeders ogen zo helblauw oplichtten toen ze mijn onschuldige vraag hoorde.

‘Waarom heb je me dat niet eerder verteld, Álvaro?’

‘Wat?’ Miguelito verzette zich hevig toen ik hem in het stoeltje op de achterbank van de auto zette, maar toen het me eindelijk lukte de laatste gesp vast te klikken, was hij al in slaap gevallen.

‘Dat van die vrouw …’ Mai startte de motor en ik zat naast haar, want mijn zus Angélica had, met haar gebruikelijke bezorgdheid, volgehouden dat het beter was als ik niet zou rijden en ik had er ook geen zin in. ‘Je had het me toch eerder kunnen vertellen, toen we Miguelito gingen ophalen, of toen we naar het restaurant gingen.’

‘Ja, misschien wel,’ gaf ik toe, en ik had er weinig aan toe te voegen. ‘Maar het is gewoon niet bij me opgekomen.’

Mijn vrouw stopte voor een rood licht, glimlachte, streek met een hand over mijn haar, boog zich naar me toe en kuste me, en deze opeenvolging van hartelijke, rustige handelingen verloste me van de kou en de onrust van die ochtend en bracht me weer terug naar een bekende plaats, mijn eigen leven, een vlak landschap met in cultuur gebrachte grond dat van mijn ogen en van mijn geweten doorgaans niet al te veel eiste.

‘Wat raar allemaal, hè?’ zei ze toen we al op de snelweg reden.

‘Ja. Of … nee.’ De dood is zo vreemd, dacht ik. ‘Ik weet het niet.’

De balkons van grootmoeder Anita stonden vol geraniums, hortensia’s en begonia’s met witte, gele, roze, rode, paarse en oranje bloemen, die zoveel licht en verzorging kregen dat ze niet genoeg hadden aan hun aardewerken potten en langs de muren omhoogklommen en over de relingen omlaag hingen. Want in Parijs bevroren ze bijna elk jaar, vertelde ze haar kleindochter als ze naar buiten ging om ze water te geven, een moeilijk en bewerkelijk klusje, omdat de planten in hun zoektocht naar ruimte die er niet was, over elkaar klauterden om bij de lucht te komen, maar toch wist haar grootmoeder precies waar en wanneer, op welke manier en met hoeveel water ze elke pot moest begieten.

‘Kom eens hier, in de zon, dan zal ik je haar kammen.’

Voor Raquel was dat de inleiding tot het mooiste moment van elke zaterdag. Zoals altijd ging ze vlug op een van de balkons staan die wel een vrolijke reclameboodschap leken, en dan borstelde haar grootmoeder haar haar.

‘Waarom heet je zo, oma?’

De kam trok van voor naar achter een rechte lijn over haar hoofd en verdeelde het haar in twee gelijke helft en, en het duurde even vóór Anita, in beslag genomen door haar behendige vingers, die de haarlokken met een haast automatische nauwkeurigheid verdeelden en onderverdeelden, antwoord gaf.

‘Omdat ze me zo hebben genoemd.’

‘Maar ze zouden je eigenlijk Ana noemen, hè?’

‘Ja, dat klopt. Mijn vader wilde me Placer noemen, dat betekent zoiets als plezier, maar dat vond mijn moeder niet mooi. Ze zei dat het geen naam was voor een fatsoenlijke, ijverige vrouw …’ Raquel kon haar niet aankijken, maar ze wist dat haar grootmoeder nu glimlachte, want ze glimlachte altijd als ze dat grapje vertelde waarvan Raquel nooit de humor had ingezien. ‘En omdat ik thuis de jongste was, en zo klein ben, en pas vijftien toen we weggingen … Iedereen heeft me altijd Anita genoemd.’

Als de eerste vlecht klaar was, begon ze aan de tweede, die even mooi, even lang en even dik werd, zonder ook maar één los haartje, zo symmetrisch als korenaren.

‘En jij?’ vroeg ze dan. ‘Weet jij waarom je Raquel heet?’

‘Ja, natuurlijk.’ Ze haalde adem en dreunde het antwoord op alsof ze op school voor de klas stond. ‘Oma Rafaela hield niet van haar eigen naam, maar ze wilde dat mama de r goed kon uitspreken en daarom zocht ze een mooiere naam die met dezelfde letter begon, en Raquel vond ze het mooist, en mama en papa vonden hem ook mooi en daarom hebben ze mij ook zo genoemd, al zeggen ze dat dat van die r onzin is.’

‘Maar dat is niet waar.’ Grootmoeder Anita pakte haar bij de schouders, draaide haar om en bekeek haar aandachtig om te zien of er ergens een foutje zat, maar dat was nooit zo, en daarna overlaadde ze haar met kussen, op haar wangen, haar voorhoofd en het puntje van haar neus. ‘Nu zie je er echt mooi uit. Wil je opa wakker gaan maken?’

‘Ja!’

Ze rende door de lange, donkere, hoge gang met de houten vloer, die helemaal niet leek op de gang bij haar thuis, totdat ze bij de laatste deur kwam, die van de slaapkamer van haar grootouders, waar het licht weer heer en meester was. Ze hield erg van dat huis, al vanaf de eerste dag dat ze het zag, leeg en net geschilderd, met aan een troosteloos balkon dat zijn schitterende toekomst niet kon voorzien een geel uithangbord met blauwe letters waarop TE KOOP stond. ‘Kijk eens, mam,’ zei ze toen ze met veel moeite de woorden had gelezen die haar nog niet zo goed afgingen, omdat ze wel Spaans kon praten, maar had leren lezen in het Frans, en ook last had van iets met een heel rare naam, dat in haar familie kennelijk heel normaal was, want haar ouders, haar oom, haar tante, haar neefje en haar nichtje hadden er ook last van gehad, en daarom haalde ze bij het schrijven soms de twee talen door elkaar. Te-ko-op, mama, kijk, maar haar moeder stond het telefoonnummer al op te schrijven. Kom, zei ze daarna, misschien is er wel een conciërge. Die was er en hij had ook de sleutel, kom maar mee, zei hij, er is net een lift gemaakt, hij komt uit Duitsland, wel heel klein, hoor, want deze oude huizen zijn natuurlijk niet gebouwd op moderne uitvindingen …

Ze gingen omhoog naar de vierde verdieping in de gekste lift die Raquel in de zeven jaren van haar leven ooit had gezien, maar zelfs dat vond ze leuk. De cabine leek wel een speelgoedlift , want ze was zo klein dat ze achter elkaar moesten gaan staan, de conciërge voorop, zij in het midden en haar moeder achteraan. U zult wel zien, zei de man, het is een schitterend huis, net gerenoveerd, er zijn een aantal scheidingswanden weggebroken om de kamers groter te maken, en ze hebben het huis ernaast, dat niet aan de straatkant lag en nog geen dertig vierkante meter groot was, erbij getrokken, zodat er ruimte kwam voor een grote keuken en een tweede badkamer … In de anderhalve maand dat ze half Madrid hadden doorkruist op zoek naar een huis voor haar grootouders hadden ze veel van dat soort verhalen gehoord, maar wat hij zei, was niet overdreven of gelogen. Ze zagen eerst een ruime, rechthoekige woonkamer met twee grote balkons en in het midden een ronde pilaar van zwart gietijzer. Misschien staat die in de weg als we de meubels gaan neerzetten, zei haar moeder, hij is wel mooi. Toen al, op die middag in oktober 1976, in het matte zonlicht dat zich als een helder, gouden waas uitspreidde over de vermoeide bladeren van de bomen, was de slaapkamer aan het einde van de gang Raquels favoriet, want er stond nog zo’n pilaar met net zo’n kapiteel van bladeren en wijnranken, niet in het midden, maar aan de zijkant, en daarvoor, in de muur tegenover de plaats waar het bed zou komen, keek een rij ramen uit over een zee van daken en dakterrassen, rode, okerkleurige, gelige golven die aan de horizon braken achter iets wat een lege ruimte leek, maar in werkelijkheid een grote patio was, bijna een tuin, want de toppen van de acacia’s reikten tot aan de derde verdieping.

Vanaf die plaats bekeek Raquel Madrid, het rood van de dakpannen die deinden in het licht en de schaduw, steeds hetzelfde en toch steeds anders, als schubben, als bloembladen, als beweeglijke spiegels die het licht opvingen en het naar eigen goeddunken weerkaatsten, waardoor de strenge leistenen silhouetten van de kerken onwillekeurig een uitbundige vreugde leken uit te stralen. De spitse, slanke torens verhieven zich ingetogen boven het onregelmatige silhouet van de stad die danste als een boot, als een draak, als het oude en machtige hart van de mooiste hemel die Raquel ooit had gezien. Wat groot is de hemel hier, dacht ze bij het zien van dat uitgestrekte blauw, zo helder dat je het niet verder hoefde te benoemen, een blauw veel blauwer dan hemelsblauw, zo intens, zo geconcentreerd, zo helder dat het niet eens een kleur leek, maar een ding, het kale oerbeeld van alle luchten. Een paar hoge, langgerekte wolken, zo ijl dat ze nog net een transparante sluier vormden die het licht temperde zonder het troebel te maken, leken getekend, met opzet daar opgehangen om de diepte van het blauw te laten zien, de totale hemel, die haar die middag, zonder dat ze het besefte, net zo begroette als haar grootvader Ignacio bij de dageraad van een lang vervlogen dag, toen hij afscheid had genomen en nog niet wist dat hij die hemel heel, heel lang met zich mee zou nemen, waar hij ook heen ging.

Ze wist al hoe belangrijk de zon, het licht en het blauw voor de Spanjaarden waren. Ik ga sterven, Rafaela, had haar andere grootvader Aurelio, de vader van haar moeder, tegen zijn vrouw gezegd na het bezoek aan de dokter, die een ernstige hartkwaal bij hem had geconstateerd waaraan hij op niet al te lange termijn zou overlijden. Ik ga sterven, ja, je hebt het goed gehoord, en ik wil sterven onder de zon. Rafaela wilde haar enige dochter, die in Frankrijk vóór haar broers was getrouwd en net zwanger was, ook niet vertellen wat er aan de hand was. We gaan terug, zei ze alleen, we gaan ons huis verkopen en we willen iets aan het strand kopen, in de omgeving van Málaga, in Torre del Mar of daar in de buurt, waar je vader het naar zijn zin heeft … We gaan terug, we gaan niet terug, volgens mij gaan ze terug, ik zou wel terug willen gaan, mijn vader wil niet terug, ik denk dat mijn familie vroeg of laat wel teruggaat. Niemand zei ooit waarheen ze teruggingen, dat hoefde niet. Raquel, die in 1969 werd geboren en als kind voortdurend gesprekken hoorde waarin alle mogelijke tijden en wijzen van het werkwoord teruggaan werden gebruikt, vroeg nooit waarom. Zo was het gewoon. Fransen verhuisden, ze gingen weg of ze bleven. Spanjaarden niet. Spanjaarden gingen terug of ze gingen niet terug, net zoals ze een andere taal spraken, andere liedjes zongen, andere feesten vierden en met oudjaar twaalf druiven aten.

De ouders van haar moeder waren teruggegaan en daarom ging Raquel vanaf haar derde elke zomer naar hen toe, naar hun witte, vierkante, lichte en frisse huis, dat een grote patio had met een wijnstok waaronder grootvader Aurelio altijd naar de zee zat te kijken. Ze klom op zijn schoot en zei niets, kuste haar grootvader, die heel ziek was, maar er niet zo uitzag, en altijd hetzelfde tegen haar zei, wat zitten we hier lekker, hè? In augustus kwamen haar ouders en die namen haar in de auto mee naar Fuengirola om op het strand te eten en naar Mijas om op een ezeltje te rijden en naar Ronda om het stierenvechten te zien, en de laatste zomerdagen werden ze allemaal heel treurig, zo treurig dat Raquel het gevoel had dat ze niet teruggingen, maar alles achterlieten, dat ze alles wat hun lief was in de steek lieten, de bougainvilles, de oleanders, de sinaasappelen olijvenbomen, de geur van de zee en de boten in de haven, de witgekalkte muren, de vensterbanken met bloemen en de schaduw van de wijnstokken, de gouden olijfolie, de zilveren sardines, de subtiele geheimen van saffraan en kaneel, en hun eigen taal, want teruggaan was voor hen niet teruggaan naar huis, teruggaan deed je naar Spanje, hoewel niemand dat laatste woord ooit durfde te zeggen.

Daarom werden ze door de ouders van papa, die niet teruggingen, bij aankomst in Parijs uitgenodigd om te komen eten, en dan stelde grootmoeder Anita de ene vraag na de andere, vertel me alles, waar zijn jullie geweest, wat hebben jullie gegeten, wat zeggen de mensen, naar welke muziek luisteren ze, was het er erg warm, waren er veel toeristen, hebben jullie het leuk gehad, en de prijzen, hoe zijn die, hebben jullie meegebracht waarom ik had gevraagd? Ja, ze hadden alles meegebracht, een enorme doos vol zoet en heet paprikapoeder, blikjes tonijn en ansjovis, paarse knoflook, kaas uit La Mancha, een hele ham, chorizo uit Salamanca, bloedworst uit Burgos, witte bonen, kikkererwten, spek, en twee enorme mandflessen olijfolie die ze altijd op de terugweg in een dorp in Jaén kochten. Wat fijn, zei ze dan altijd, wat fijn, en dan schoten de tranen in haar ogen, en aubergines, daar hebben jullie ook aan gedacht, wat geweldig, zo vind je ze hier niet, logisch, want ze weten niet hoe ze ze klaar moeten maken … Ach, viel grootvader Ignacio haar dan in de rede, natuurlijk weten ze dat wel. Alleen doen ze het niet zoals jij het lekker vindt. Nou goed, dat zal het wel zijn, gaf ze dan toe, en ze keek een beetje bang naar mama omdat ze mama’s vader graag mocht, en ze vroeg, hoe gaat het me je vader? O, goed, antwoordde die, eigenlijk is het ongelooflijk, ik denk dat de verandering hem ontzettend goed heeft gedaan, misschien komt het door het klimaat of … nou ja, je snapt me wel. Dan knikte oma instemmend en voegde er ten slotte aan toe, dat is logisch, waarop haar man haar weer aankeek alsof ze hem had geprikt met een lange naald, met een trefzeker, scherp wapen. Dat is onzin, Anita. En hou er nou over op want ik wil het niet meer horen.

Daarna sloot Raquels grootmoeder zich op in de keuken, waar ze drie dagen aan één stuk door stond te koken ter voorbereiding van het jaarlijkse feest in het tweede weekend van september, als haar man en zij iedereen uitnodigden om te komen eten, al hun Spaanse vrienden en een paar Fransen die het eten net zo lekker vonden, behalve dan haar schoonzoon Hervé, de man van tante Olga, die charmant, sympathiek, leuk en progressief was, maar ook zo Normandisch dat hij beweerde niet tegen olijfolie te kunnen. Raquels grootmoeder was ontzettend beledigd, hoewel ze altijd iets speciaal voor hem klaarmaakte, een salade van witlof en gehakte walnoten of wat in boter gestoofd vlees, het alternatieve menu waarvan ze elk jaar meer moest maken, want er waren telkens meer Fransen en minder Spanjaarden. Het werkwoord teruggaan raakte in een versnelling, het verplaatste zich in hoog tempo van de toekomst naar het heden. Na zoveel bewegingloze jaren, na de eindeloze lethargie van een siësta in andermans huis, was alles voor de Spanjaarden heel snel gaan veranderen. Raquel was nog klein, maar ze merkte het wel.

We gaan terug, zei ook haar vader, hoewel hij in Toulouse was geboren en zijn vrouw in Nîmes. Het was september 1975, ze hadden de maand augustus in Torre del Mar doorgebracht, en haar vader had werk gevonden in Spanje, niet in Málaga, de stad van grootvader Aurelio, maar in Madrid, de stad van grootvader Ignacio. Ik vertrek komende week, papa, in mijn eentje. De anderen blijven hier tot Kerstmis, en intussen ga ik op zoek naar een huis en een school voor onze dochter en zo. Omdat Raquel alleen achterblijft met de kinderen en haar werk zo ver weg is, en mama elke dag voor haar werk niet verder hoeft dan Aubersvilliers, had ik bedacht, als jullie tenminste geen bezwaar hebben, dat ze de komende maanden bij jullie gaan logeren, dan hoeven we de verhuizing ook niet tot het laatst uit te stellen, want jij vindt het toch niet erg om de kinderen naar school te brengen en ze ook weer op te halen, hè, mama …

Raquels broertje Mateo was zo klein dat hij zich van Parijs weinig zou herinneren, maar zij was al zes en begon alles al te missen toen ze nog niet eens weg waren.

‘Maar, vertel nou eens … Waarom wil je niet weg?’ Grootmoeder Anita keek bezorgd naar het stugge, zwijgende gezicht van haar kleindochter. ‘Je zult zien hoe fijn jullie het in Madrid hebben en over de school hoef je je geen zorgen te maken. Weet je niet meer dat je zo moest huilen toen ik je vertelde dat je niet meer terug zou komen in mijn crèche? En wat is er toen gebeurd? Niks toch? Toen kwam je bij die aardige juffrouw Françoise en je had meteen een heleboel vriendjes en vriendinnetjes. Nou, zo gaat het in Spanje ook, of nog makkelijker, want dat is jouw land, ons land. Wij zijn Spanjaarden, dat weet je best.’

Nee, ik niet, had Raquel bijna gezegd, jullie wel, maar ik ben Frans, ik ben hier in Parijs geboren en ik wil niet weg, ik vind het eng om alles achter te laten, mijn vriendjes en vriendinnetjes, mijn school, mijn wijk, mijn huis, de bus, de straten en de televisieprogramma’s. Dat dacht ze, maar ze hield het bij een bescheiden protest, niet omdat ze met haar zes jaren haar gevoelens nog niet goed kon benoemen, maar omdat ze al wist dat het in dat huis verboden was om zoiets hardop te zeggen.

‘Als we nou naar Málaga gingen, dan vond ik het minder erg. Daar wonen opa en oma.’

‘Hoezo? Je grootvader Ignacio komt uit Madrid. Hij kan je er alles over vertellen. Ga het hem maar vragen.’

‘Waarom gaan jullie niet met ons mee, oma?’

‘Ja, kind, omdat de wereld onrechtvaardig in elkaar zit.’ Ze was klaar met het hakken van de walnoten, deed ze in een schaal, zette haar handen in haar zij en keek Raquel aan. ‘Omdat je opa niet wil, omdat hij de koppigste man van de hele wereld is, en dat terwijl ik een echte Aragonese ben, hè, koppig als een ezel, daar moet hij me dan zo nodig aan herinneren. Toen ze hem de Franse nationaliteit wilden geven, wilde hij die niet, toen we wat geld begonnen over te houden, weigerde hij een huis te kopen, maar moet je zien hoe handig je grootvader Aurelio het heeft aangepakt, die heeft met het geld van dat piepkleine huis in Villeneuve dat nog lang niet was afbetaald, een huis in Torre del Mar gekocht en toen hield hij nog geld over. Maar je grootvader Ignacio niet, hij niet. Omdat hij … omdat hij altijd de flinkste moet zijn. En waarom, vraag ik me af, waarom? Om niks. En waar woont je grootvader Aurelio nu, die zo zwak was om zich aan Frankrijk te hechten? In Spanje. Waar is je grootvader Ignacio die weigert om hier een cent te investeren? In Frankrijk. Hier zijn we en hier blijven we.’

‘Maar zou je het fijn vinden …’

‘Nou en of.’ Haar grootmoeder ging op een stoel zitten en trok haar op schoot. ‘Als ik met een Fransman was getrouwd, zoals Olga, dan niet, maar … Ik ben met je grootvader getrouwd, dat geluk heb ik gehad, want we zijn altijd heel gelukkig geweest maar altijd op zijn Spaans, we praatten in het Spaans, we zongen in het Spaans, we voedden onze kinderen Spaans op, we hadden Spaanse vrienden, Spaans eten, Spaanse gewoontes … Ik leerde net zo te koken als mijn schoonmoeder, ’s zaterdags stoofschotel, ’s zondags paella, dat ben ik al die jaren blijven doen, en denk erom, ik hield van haar, hè, ik hield van haar alsof ze mijn moeder was, want dat was ze voor mij toen je vader werd geboren en we niet eens wisten waar je opa was, of hij nog leefde of dood was, en ik was niet eens getrouwd en zo. In die tijd hadden we het heel moeilijk, maar alles was logisch, alles had zin, en nu … Nu weet ik niet wat we hier nog doen, vooral als jullie ook teruggaan.’

‘En je dorp?’

‘Hou op over mijn dorp, want dat wil ik niet zien …’

Zo waren de dingen. Zo raar, zo absurd, zo onbegrijpelijk. Want wij zijn Spanjaarden. Haar vader was in Toulouse geboren, haar moeder in Nîmes en haar grootmoeder Anita was op haar vijftiende weggegaan uit een dorp in de provincie Teruel waarvan haar kleindochter nooit de naam zou kunnen noemen, al zou ze het willen, want haar grootmoeder had de naam ervan nooit meer willen uitspreken. Daar ergens, in de bergen van Albarracín, zei ze alleen, en dat het een wonder was dat ze nog leefde, want ze waren allemaal vermoord, haar vader, haar broers, haar schoonfamilie, iedereen behalve zij, en dat ze op een kwade dag, toen ze net vijft ien was geworden maar met de moed van een dertigjarige vrouw zomaar was gaan lopen met een zus die tbc had en een moeder die op haar vijft igste wel een oude vrouw leek, totdat ze na diverse vluchtelingenkampen in Toulouse was terechtgekomen.

Toen haar moeder daar was gestorven, had een echtpaar uit Madrid zich over haar ontfermd, Mateo Fernández en zijn vrouw María, die twee zoons hadden van wie er een was gefusilleerd in Spanje, en de andere ergens in Frankrijk gevangenzat in een interneringskamp waar hij dwangarbeid moest verrichten alleen omdat hij Spanjaard was, en ook nog twee dochters, van wie de oudste, nog maar net twintig, al weduwe was omdat haar man ook gefusilleerd was, tegen eenzelfde soort muur als zijn zwager. Anita was getrouwd met de enige jongeman van de familie Fernández die het was gelukt twee oorlogen te overleven, onze oorlog en die van hen, zei ze, alsof de oorlogen in Spanje moediger, beter en anders bevochten werden, en ze was ontzettend blij geweest dat haar oudste zoon was gaan samenwonen met Raquel Perea, de dochter van Aurelio, een man uit Málaga die alleen bang was voor onweer en die na zijn ontsnapping uit het kamp waar hij Ignacio Fernández, bijgenaamd de Advocaat, had leren kennen, op het punt had gestaan om de grens over te steken, maar op het laatste moment, toen hij de kleur van de uniformen van de guardia civil al zag, rechtsomkeert had gemaakt omdat we uit een land van klootzakken komen, zo is het gewoon, daar is niks aan te doen.

Dat was dezelfde Aurelio die was teruggegaan omdat hij onder de zon wilde sterven, maar hij raakte elk jaar verder van de dood verwijderd en leefde in de schaduw van een wijnstok waarvan de vrouw die nu in de keuken van haar huis in Parijs hun kleindochter wiegde, tranen in haar ogen kreeg, grootmoeder Anita, die haar hele leven nog geen Andalusische wijnstok had gezien en ook nog nooit in Málaga was geweest, die van de Middellandse Zee alleen de Côte d’Azur kende, die meer dan twee keer zo lang in Frankrijk had gewoond als in dat dorp in Aragón waarvan ze de naam nooit meer wilde uitspreken en die als door een wonder was blijven leven en wier man nu niet terug wilde naar Spanje, maar die ongetwijfeld zijn leven aan haar te danken had, sinds dat moment ergens in 1945 toen hij tegen haar zei dat hij erover dacht om de grens over te gaan omdat daar in dat land ervaren mannen nodig waren. Ik smeek je, Ignacio, alsjeblieft, ga niet terug, hoe graag je ook wilt, jij hebt al genoeg gedaan, je hebt al genoeg gegeven, en ik heb alleen maar jou, ik heb geen familie meer, geen huis, geen dorp, geen land, helemaal niets, ik heb alleen maar jou en een zoontje dat je pas gezien hebt toen hij al twee was, en binnenkort nog een kind, jij hebt al genoeg gedaan, nu zijn de anderen aan de beurt. De anderen hebben hetzelfde gedaan als ik, zei hij. Maar die anderen kunnen niets doen voor degenen die hier zijn, en jij wél. Hier hebben we je ook nodig, Ignacio …

Dat verregaande argument, dat met evenveel liefde als wanhoop werd gebracht, had de koppigste man van de hele wereld in Frankrijk gehouden, de man die terug had willen gaan naar Spanje toen zijn vrouw niet wilde dat hij terugging, en die nu niet terug wilde, nu zij huilde van heimwee om de schaduw van een wijnstok die ze nooit had gezien. Zo raar gingen de dingen, en Raquel begreep ze niet, maar die doolhof van gevoelens, waarin doodlopende straten uitkwamen bij een wit huis aan zee, was het decor van het leven dat haar ten deel was gevallen.

Ik ben de burgeroorlog meer dan zat, zong haar vader vaak, als ze een uitstapje hadden. Haar moeder voegde er lachend de tweede regel aan toe, en ook de moed van de Spaanse rooien, retteketet, ik ben het beleg van Madrid meer dan zat, vervolgde haar vader, en de slag bij Guadalajara, retteketet, antwoordde haar moeder, ik ben het Vijfde Regiment meer dan zat, en de foto van mijn vader op die Duitse tank, retteketet, retteketet, retteketet … Zo reden ze elke zondag na de paella bij grootmoeder Anita terug naar huis, slap van het lachen, en toch was haar vader al in Spanje en haar moeder bezig met het pakken van de koffers, en kreeg Raquel op al haar vragen altijd hetzelfde antwoord, nou, daarom, omdat we Spanjaarden zijn. Totdat haar grootvader Ignacio haar een ander antwoord gaf.

‘Ik had al een heleboel keer dood kunnen zijn, weet je? Eerst in onze oorlog. Daarna toen ze me in Madrid arresteerden, toen ik uit de gevangenis ontsnapte, toen ze me opsloten in Albatera, toen ik midden in de provincie Cuenca uit de trein sprong, toen ik in een vrachtwagen van Barcelona naar Gerona reed, toen ik de grens overging, in het kamp in Le Barcarès, waar zoveel mensen stierven, toen ik mijn compagnie ontvluchtte, toen madame Larronde mijn moeder waarschuwde dat haar zwager op het punt stond me aan te geven, en later nog eens, toen ik terugging naar mijn compagnie, toen ik opnieuw ontsnapte, toen ik tegen de Duitsers vocht, hoeveel is dat …’ hij had het op zijn vingers bijgehouden. ‘Dertien keer had ik dood kunnen zijn en hier zit ik, wat vind je daarvan?’

‘En die keer dat je naar Spanje terug wilde gaan en oma je tegenhield?’

‘Die telt niet.’

‘En waarom ben je zo vaak ontsnapt?’

‘Omdat ze me wilden vermoorden.’

‘Wie?’

‘Iedereen.’

Maar dat was na die onmogelijke, tropische novemberochtend, toen het op straat heel koud was, maar in huis veel te warm omdat haar moeder met verhitte stem door de telefoon schreeuwde, mama, we weten het al, natuurlijk, ze hebben het op de radio gezegd en Ignacio heeft net gebeld, ja?, wat fijn, nee niet huilen, mama, roep papa even aan de telefoon, papa, niet zo schreeuwen, rustig nou, straks krijg jij ook nog wat …

Raquel kon nog geen klokkijken, maar ze besefte dat het al ochtend was omdat er prachtige lichtstrepen door de rolgordijnen vielen, en het was donderdag, dat wist ze zeker, want ze telde de dagen af tot tante Olga met haar en haar nichtje en neefje naar de film zou gaan, en over een dag en een nacht zou het vrijdag zijn. Toen ging de bel en kwam tante Olga binnen, en ze schreeuwde ook. Raquel schrok. Ze bleef heel stil in bed liggen en probeerde te bedenken wat er gebeurd zou zijn, totdat ze haar broertje Mateo hoorde huilen, waarop ze opstond en de slaapkamer uit rende. Iedereen was in de keuken, en erg verdrietig. Tante Olga snoot haar neus terwijl ze de koffiepot op het vuur zette, mama’s ogen waren opgezwollen, en oma schudde zwaar zuchtend haar hoofd alsof het haar moeite kostte om adem te halen. Opa zat aan de lege tafel, zijn armen hingen slap langs zijn lichaam en hij was de enige die haar aan zag komen.

‘Wat is er?’ Raquel ging naar hem toe en kroop op zijn knieën zonder te vragen of het goed was.

‘Franco is dood.’ Hij omhelsde haar stevig.

‘En hebben we geen school?’

‘Jij niet. Vandaag is het feest.’

‘Maar jullie zijn helemaal niet blij …’

Hij zag er het verdrietigst uit van allemaal, maar toen hij dat hoorde, begon hij te lachen en zijn vrouw, zijn dochter en zijn schoondochter deden mee. Toen begon het echte feest, een ontzettend lange en bijzondere dag, misschien niet de raarste van alle rare dagen die Raquel sindsdien tot een middag in mei 1977 meemaakte, maar wel de enige dag waarop ze mocht doen waar ze zin in had.

Bij de middagmaaltijd had ze nog steeds haar nachtpon aan en haar melk niet opgedronken, maar wel een heel pakje chocoladekoekjes naar binnen gewerkt, twee glazen cola gedronken, en zich heel zwaar opgemaakt met de oogschaduw en lipstick van haar moeder, maar niemand leek het te merken en iedereen was toch voortdurend in de weer, want de telefoon en de bel bleven maar gaan, bekenden en onbekenden, die ook niet waren gaan werken, kwamen langs, ze kusten haar, gingen weg of bleven, ze aten of aten niet. Grootmoeder Anita sloot zich op in de keuken, zoals ze altijd deed als ze zenuwachtig was, en ze verscheen om de haverklap in de kamer met een dienblad, en later kwam oom Hervé met haar nichtje Annette, die naar haar grootmoeder was vernoemd en Jacques, die nou eenmaal zo heette, en toen had Raquel het al meer naar haar zin en begon ze haar nichtje op te maken, totdat ze iemand twee keer in zijn handen hoorde klappen en daarna de stem van haar grootvader, vooruit, we gaan naar buiten.

Het was halfvijf ’s middags en er huilde niemand meer. Mama maakte haar gezicht schoon, breed glimlachend, alsof ze het heerlijk vond om al die bontgekleurde vlekken op haar gezicht te zien, en ze kreeg haar nieuwe jurk aan, en haar nette jas met een bijpassend, belachelijk hoedje dat kapotje heette en dat ze haatte. Ze wilde het nog afzetten en achterlaten op de tafel in de hal, maar ze werd afgeleid door het aanbod van oom Hervé, die al klaarstond om met zijn kinderen en Mateo naar huis te gaan en haar ook wel mee wilde nemen, maar nog meer door het antwoord van haar grootvader, nee, ik wil dat ze meegaat. Zij is al groot en dan zal ze zich deze dag altijd blijven herinneren.

Raquel zou zich die dag altijd herinneren, maar niet vanwege de zoenen en de omhelzingen, de vreugde en de tranen, het uitbundige geknal van de kurken die van de champagneflessen sprongen, niet vanwege het Spaanse feest dat uitbrak achter de deuren van sommige Parijse huizen, bijzondere, vertrouwde en tegelijkertijd onbekende plaatsen, waar haar grootouders werden ontvangen door mensen die hun naam schreeuwden en hen uitnodigden om een tortilla te proeven, en nóg een, die nooit de laatste zou zijn, want het was een lange nacht met flessen champagne en tortilla’s, met zoenen en stevige omhelzingen, met vloeken en namen, met openlijke wraak en persoonlijke rancunes, met toosten op de afwezigen en onbeantwoorde vragen. Omdat we Spanjaarden zijn en Spanjaarden nooit volmaakt gelukkig kunnen zijn, verscheen er een doffe, dronken wanhoop in hun vochtige ogen, in de scherpe lijnen van de gezichten van die magere, uitgeteerde mannen, die uitgeput waren omdat ze voortdurend hard hadden moeten zijn, die hun glas steeds maar weer hieven en telkens weer herhaalden, de hond is dood, de woede is voorbij, maar die toch vol woede zaten, een woede die hun hart zo stevig in zijn greep hield dat ze maar al te goed beseft en dat ze wel uit alle macht probeerden gelukkig te lijken, maar dat ze er nooit ofte nimmer van af zouden komen.

Raquel zou zich die dag altijd herinneren, maar niet vanwege de wonderlijke gedaanteverandering van haar grootmoeder, die ineens een jonge vrouw leek, omdat ze liep alsof ze zweefde, alsof ze danste, en evenmin vanwege de manier waarop haar grootvader haar aankeek, ook met ogen waaruit een wild, onpeilbaar verdriet sprak, behalve wanneer ze haar volgden alsof hij op het punt stond om verliefd op haar te worden, drieendertig jaar nadat zij voor het eerst verliefd op hem was geworden. Ze kusten elkaar lang nadat ze hadden gedanst op een plein waar andere, veel jongere Spanjaarden, bittere vruchten van het Spanje van Franco, studenten en latere vrijwillige ballingen samen met linkse pseudoavonturiers uit gegoede families en doodgewone arbeiders een straatfeest hadden geïmproviseerd met een Argentijn die paso dobles op zijn accordeon kon spelen.

‘Zijn jullie Spanjaarden?’ vroeg een man die hen zag staan aan tante Olga, die vóór ze antwoord gaf eerst een slok uit de fles nam.

‘Ja.’

‘Emigranten?’ drong hij aan, en Olga nam nog een slok, schudde haar hoofd, wachtte even om adem te halen en wees op grootvader.

‘Dat is mijn vader,’ zei ze. ‘Ignacio Fernández Muñoz, bijgenaamd de Advocaat, verdediger van Madrid, kapitein in het Republikeinse Volksleger, strijder tegen de fascisten in de Tweede Wereldoorlog, tweemaal onderscheiden voor de bevrijding van Frankrijk, een rooie Spanjaard,’ en haar stem beefde van emotie, van een trots die Raquel niet goed kon begrijpen.

Ze had het al zo vaak gehoord, dat was haar grootvader, de vader van haar vader, die lachend zong dat hij de burgeroorlog zat was, en zijn zus, die altijd met hem meezong en meelachte, was nu heel ernstig, zo ernstig dat ze niet eens de moeite nam om de traan weg te vegen die langzaam over haar wang gleed, maar dat verbaasde Raquel minder dan de reactie van die onbekende man, nog bijna een jongen, die naar haar grootvader toe ging, zijn hand uitstak en geëmotioneerd het woord tot hem richtte, met zijn rug recht, zijn kin in de lucht.

‘Meneer, het is mij een eer u te groeten.’

Raquel, die zich die dag altijd zou herinneren, bekeek dat tafereel alsof ze naar een film zat te kijken. De accordeon viel stil, degenen die aan het dansen waren, bleven staan, degenen die aan het zingen waren, stopten, terwijl er moeizaam, eerbiedig, haast plechtig werd gefluisterd, kapitein, republiek, balling, rooie, woorden die met respect werden uitgesproken.

Kapitein, republiek, balling, rooie, woorden kostbaar als edelstenen, als een bron met fris water die ineens midden in de woestijn is ontsprongen. Alle blikken waren gericht op die lange, goed geklede man, die zich niet onderscheidde van de Fransen omdat hij blond was en een blanke huid had, en op de donkere, kleine vrouw die tegen hem aan ging staan en te modern leek voor een Spaanse vrouw, want ze had kort, donkerrood geverfd haar en een heel moderne jas die tot haar voeten reikte. Die jongens die nog zo jong waren, met hun brillen met dunne monturen en ronde glazen en hun lange haar, met hun overhemden die onder hun trui uit kwamen en hun open houtje-touwtjejassen en die meisjes die hun haar los droegen maar verder dezelfde kleren aanhadden als grootmoeder Rafaela, keken hen ernstig en vol verlangen, eerbiedig en ontroerd aan, alsof ze hun hele leven op dit moment hadden gewacht.

Aanvankelijk waren haar grootouders zo verbijsterd dat haar grootvader niet eens iets kon zeggen toen de eerste jongen hem de hand drukte. Ik wil u ook graag begroeten, meneer, zei de tweede, de derde noemde hem kameraad, en de vierde, een meisje, bedankte hem, we hebben zoveel te danken aan mensen zoals u, zei ze. Toen begon haar grootmoeder, die haar tranen de hele dag in bedwang had kunnen houden, heel zachtjes te huilen en met een kalme, milde gelatenheid koesterde ze de tranen die uit haar ogen drupten, ik ben heel trots u te leren kennen, meneer, het is een genoegen, een eer voor me, tot de laatste, een kleine, iele jongen met woest krullend zwart haar, als een soldaat voor hem in de houding ging staan, tot uw orders, kapitein, en haar grootvader zijn ogen sloot, ze weer opende en eindelijk glimlachte.

Hoe bestaat het, mompelde hij hoofdschuddend, en hij herhaalde die zin die zo bij hem hoorde, hoe bestaat het, de zin die hij altijd zei als iets hem hoe dan ook onmogelijk leek, de onveranderlijke inleiding tot schrik en verbazing, onverwacht verdriet en blijdschap, hoe bestaat het, dat zei hij, en in plaats van de jongen de hand te schudden, sloeg hij zijn armen om hem heen.

Op dat moment leek het hele plein opgelucht adem te halen, in een spontane, harmonische beweging op te zwellen en weer in te krimpen, de gebouwen en de lichamen leken op hetzelfde moment geluid en beweging terug te krijgen, en de accordeon klonk weer, haar grootmoeder pakte haar man bij de arm, dans met me, Ignacio, en ze dansten samen, als enigen midden op het plein, en daarna kusten ze elkaar lang, alsof ze eindelijk alleen maar echt blij waren.

Toen ze ophielden met dansen, klapten alle mensen in hun handen en kwamen om hen heen staan, ze ontkurkten nog meer flessen en proostten op die dag en die nacht, en nu durfden ze ook vragen te stellen en op de vragen van haar grootouders antwoord te geven. Het was een bont gezelschap, Catalanen, Galiciërs, zes Andalusiërs, iemand uit Murcia, een stel uit Ciudad Real, een meisje van de Canarische eilanden, een paar Basken, twee Asturiërs, een Aragonees uit Zaragoza en vier óf zes Madrilenen, want twee van hen benadrukten dat zij uit Vallecas kwamen en dat was toch wel iets anders dan Madrid. Ze leken een hechte groep, maar de meesten hadden elkaar pas die ochtend leren kennen, toen ze alleen of in groepjes van twee of drie studiegenoten of collega’s de straat op waren gegaan en elkaar gaandeweg in cafés waren tegengekomen, dé plek waar Spanjaarden elkaar altijd ontmoeten. Ze waren de hele dag al aan het drinken, zingen en dansen, en onderweg hadden ze een heel stel Fransen, vooral meisjes, een paar Chilenen en de Argentijnse accordeonist meegekregen, maar dat drong nauwelijks meer tot Raquel door, want die was op een bank in slaap gevallen en ze moesten haar wakker maken voor de foto’s.

In de auto viel ze weer in slaap en ze werd pas wakker toen haar moeder haar een nachtpon wilde aantrekken. Daarna kon ze niet meer in slaap komen. Ze hoorde allerlei geluiden van deuren en kranen, gefluisterde afscheidsgroeten en een stilte die werd verstoord door het behoedzame gescharrel van iemand die ook wakker was, maar probeerde onopgemerkt te blijven. Die nacht was Raquel alleen in de slaapkamer, Mateo was bij tante Olga blijven slapen. Ze stond op, liep naar de gang en zag licht in de woonkamer. Haar grootvader gaf haar geen standje omdat ze was opgestaan. Integendeel, hij lachte, nam haar in zijn armen, en vertelde haar toen dat hij al heel veel keren dood had kunnen zijn.

‘Waarom wilde iedereen je vermoorden?’

‘Omdat ik een republikein was, en een communist, een rooie, een Spanjaard.’

‘Was je al die dingen?’

‘Ja, en ik ben ze nog steeds. Daarom had ik al zo vaak dood kunnen zijn, maar ik heb het er levend afgebracht en weet je waarvoor?’ Raquel schudde haar hoofd en haar grootvader lachte opnieuw. ‘Voor niks.’ Hij zweeg even en zei het nog een keer. ‘Voor niks. Om vanavond met je oma in de ijzige kou op een plein in het Quartier Latin in het bijzijn van een groep naïevelingen een paso doble te kunnen dansen. Echt heel aardige jonge mensen, hoor, goede, gulle, grappige, fantastische jongeren, maar ze zijn ook naïef, omdat ze niet weten waarover ze praten en totaal geen idee hebben wat ze zeggen.’

‘Maar dat is toch niet niks?’

‘Nee, daar heb je gelijk in. Maar het is wel heel weinig. Ontzettend weinig.’

Haar grootvader kuste haar en keek haar aan. Hij glimlachte nog steeds, maar zo’n trieste glimlach had Raquel nog nooit gezien. Dat was wat ze zich altijd van de dag en de nacht van 20 november 1975 zou herinneren, de triestheid van haar grootvader, een inktzwart, glimlachend verdriet, de balans van die dag vol gelach en geschreeuw, champagne en tortilla’s, een woest, duister, gelukkig Spaans feest, en die vermoeide man die glimlachte om zijn laatste mislukking, een kleine, definitieve, wrede en dubbelzinnige nederlaag, het werk van de tijd en het lot, een overwinning van de dood en niet van de man die er zo vaak aan ontkomen was.

Ignacio Fernández had die dag en die nacht geen traan gelaten. Hij had zijn vrouw, zijn dochter en zijn schoondochter zien huilen en ook veel vrienden en kameraden, mannen die net als hij al dood hadden kunnen zijn, maar in leven waren gebleven en nu het lijk van hun vijand langs hun deur zagen komen. Laten we toosten, zeiden ze, want we komen uit een land van klootzakken, een land van lafaards, van ellendelingen, van volgevreten buiken, een kloteland, dat had hij allemaal gehoord, maar hij had geen traan gelaten. Laten we toosten, want we hebben hem in al die veertig jaar niet kunnen vermoorden, maar hij had niets gezegd en niets gedaan behalve keer op keer zwijgend het glas geheven. Ik wil sterven, Ignacio, had een oudere man tegen hem gezegd die hij op een van de vele plaatsen waar ze die avond waren geweest stevig had omhelsd. Sodemieter op, Amadeo, had hij geantwoord, vandaag is geen dag om dood te gaan, en toen had hij ook al zo geglimlacht.

‘Zo moet je niet praten, opa,’ probeerde Raquel te zeggen, met een brok in haar keel.

‘Ach, meisje …’ Haar grootvader hield haar een stukje van zich af, keek haar rustig aan, fronste zijn wenkbrauwen en nam haar weer in zijn armen. ‘Wat is er met jou aan de hand?’

‘Ik weet het niet.’ En ze wist het ook niet. ‘Ik word zo verdrietig als ik je zo hoor praten.’

‘Maak je geen zorgen. Ik ben blij, ook al lijkt dat niet zo. Nu kan ik eindelijk ook teruggaan.’

De volgende ochtend zou Raquel zich niet herinneren hoe ze in slaap was gevallen, maar dat gesprek zou ze nooit meer vergeten. Haar grootvader had haar in zijn armen genomen en was naast haar gaan liggen, en vlak daarna was het dag geworden, en mama was de kamer in gekomen en had gezegd dat ze op moest schieten, opstaan, Raquel, meisje, kom, het ontbijt staat klaar. Daarna had haar grootmoeder haar naar school gebracht alsof het een gewone dag was, en het was ook een gewone dag behalve dat ze omviel van de slaap en in het speelkwartier indommelde, en toen tante Olga haar ’s middags kwam halen om met haar neefje en nichtje naar de bioscoop te gaan, viel ze weer in slaap en van de film zag ze niets. Dat was uiteindelijk nog wel een geluk, want toen ze terugkwam bij haar grootouders was ze heel wakker en zonder aarzelen herkende ze haar vader in de jonge man die voor de deur uit een taxi stapte, waarna er nóg een Spaans feest begon, deze keer thuis, voor de familie, een zuur, zoet, bitter, zout, maar laatste feest.

‘Ik wilde bij jou zijn, papa, bij jou en bij mama.’

Haar vader zei verder niets meer, en hij deelde de cadeautjes uit, een grote doos voor Raquel, een kleinere voor Mateo, parfum voor zijn vrouw, olijfolie voor zijn moeder, en een helder, kalm en minutieus ooggetuigenverslag van de gebeurtenissen van de vorige avond, een verhaal dat haar grootvader aandachtig aanhoorde, zonder te glimlachen, zelfs niet toen zijn zoon bekende dat hij nóg hoofdpijn had van de enorme kater van de vorige dag, want na de drankjes ’s ochtends op kantoor was hij blijven toosten, met cider, witte wijn, rum en whisky. Dat was mijn schuld niet, hoor, vatte hij samen, maar we moesten wel iets anders drinken, omdat de champagne in Madrid ’s middags tegen etenstijd al op was. Toen begon haar grootmoeder plannen te maken, data te noemen, slaapkamers te tellen, we kunnen bij jullie in de buurt komen wonen, hè, wat vind jij, Ignacio?

Haar man antwoordde niet meteen. Eerst sloeg hij in één keer zijn glas cognac achterover, stond op, steunde met zijn vuisten op de tafel, en pas daarna barstte hij los.

‘Waar heb je het nou toch over, Anita? Zou je me willen vertellen waar je het over hebt?’ Haar grootmoeder sloeg haar ogen neer en zweeg, en niemand durfde zijn mond open te doen, hoewel oom Hervé, die een Fransman was en zo langzamerhand wel schoon genoeg moest hebben van al die Spaanse passie, een vermoeid gezicht trok dat zijn schoonvader niet zag. ‘Weet je wie de baas is in Spanje? Heb je die klootzak soms niet zien huilen? Weet je niet wie dat is? Bel Aurelio dan maar, vooruit. Dan kan hij het je vertellen, of Rafaela, want in Málaga kennen ze hem goed.’

‘Maar laatst, toen je Ramón hebt gezien, heb je zelf gezegd …’

‘Ik weet heus wel wat ik tegen je heb gezegd! Dat Ramón me had verteld dat meneer Dinges hem had verteld dat een andere meneer Huppeldepup had gehoord dat nog een andere meneer Zus en zo had vernomen dat iemand, onduidelijk is wie, op een geheime vergadering, zo geheim dat niemand weet waar en wanneer die is gehouden, had gezegd dat er zonder ons niets ging gebeuren. Dat heb ik tegen je gezegd. En weet je wat dat betekent? Dat betekent geen moer, en zelfs dat niet. Hoe bestaat het, Anita … Ik ben op dit moment niet eens Spanjaard, verdomme, ik heb geen paspoort, geen Spaans paspoort, geen Frans paspoort en ook niet van een ander land, ik kan alleen aantonen dat ik politiek vluchteling ben en ik heb een carnet van de Spaanse Communistische Partij, die trouwens in Frankrijk ook verboden is. Waar wil je dat ik daarmee naartoe ga?’

‘Nou, Aurelio …’

‘Aurelio was ziek en ik niet.’

‘Dat heeft er niks mee te maken.’

‘Natuurlijk wel! Aurelio is gepensioneerd en ik niet, ik ben zevenenvijft ig en ik kan niet van de lucht leven, Anita, ik kan niet zomaar weggaan, en jij ook niet. Jij moet met je compagnon gaan praten, tenminste, dat lijkt mij, je moet besluiten wat jullie gaan doen, of ze jouw deel van je koopt of dat jullie de crèche sluiten, en ik moet werk vinden, ik kan niet …’

‘Maar je hebt al met Marcel gepraat, en hij …’

‘Ach, schei toch uit! Hij doet wat hij kan, maar alleen wanneer het kan, en nu kan het niet, nu moeten we afwachten, kijken wat er gebeurt, hoe alles zich ontwikkelt. Dat is tenminste wat ik ga doen. Als jij eerder terug wilt gaan, dan hou ik je niet tegen, dat weet je. Bespreek het met je zoon, die zal het heerlijk vinden.’

‘Wat ben je toch een stijfkop, Ignacio!’ zei haar grootmoeder hoofdschuddend.

‘Ik ben geen stijfkop,’ antwoordde hij haast lief, ‘ik ben een realist.’

‘Hou toch op, je bent totaal geen realist. Koppig, koppig, koppig, dát ben je.’

Haar man verdedigde zich niet. Hij ging weer in zijn stoel zitten, vulde zijn glas en speelde er een tijdje mee.

‘En trouwens …’ Toen haar grootmoeder opnieuw de stem van haar man hoorde, ging ze rechtop zitten, maar hij richtte zich niet meer tot haar, maar tot zijn zoon. ‘Waar zei je ook weer dat je woont?’

‘Op een terrein met vier gebouwen met een gemeenschappelijke tuin, dicht bij de calle Arturo Soria.’

‘En waar is dat?’

‘Tja, hoe moet ik je dat nou uitleggen … Aan het eind van de calle de Alcalá, maar helemaal aan het eind, voorbij de arena.’

‘In Ciudad Lineal?’

‘Nee, nog verder. Aan de weg naar Canillejas.’

‘Canillejas?’ Ignacio Fernández keek zijn zoon aan met een uitdrukking van haast kinderlijke schrik, met grote ogen, zijn wenkbrauwen hoog opgetrokken. ‘Maar dat is toch ontzettend ver van Madrid …’

‘Dat was het, papa, vroeger. Nu niet meer, nu ís het Madrid. De stad is veel groter geworden sinds je weg bent gegaan.’

‘Maar ik ga niet in Canillejas wonen,’ zei hij, en hij keek zijn vrouw aan, die reageerde met een eigenaardige glimlach, terwijl ze haar hoofd schudde alsof ze zichzelf gelijk wilde geven.

‘Wat wil je dan?’ Zijn zoon glimlachte ook. ‘Denk maar niet dat je iets op de glorieta de Bilbao vindt.’

‘Als dat niet lukt, dan zo dicht mogelijk daar in de buurt.’

Hoe heet dit plein? Een jaar later was dat de eerste vraag die Raquel aan de conciërge stelde, terwijl ze hem hielp een blauw-met-geel bord weg te halen van het balkon van een huis dat kennelijk niet meer te koop was. Plaza de los Guardias de Corps, antwoordde hij. Wat een moeilijke naam, peinsde ze hardop, en die man, die tegen mama had gezegd dat hij ook wel wist dat het huis een beetje duur was, maar dat ze in die buurt niets beters zouden vinden, schreef het op op een papier. En hoe ver is het naar de glorieta de Bilbao, vroeg ze toen. Lopend, wilde hij weten, en ze knikte, tien minuten op je dooie gemak … Dat is niet veel, hè? Nee, welnee … Bijna niks, zou ik zeggen.

Je zult er heel erg blij mee zijn, opa, heel blij, vertelde ze hem later, toen ze thuis waren en ze naar de telefoon was gehold om de eerste te zijn die hem het nieuws vertelde, je hebt geen idee hoe groot de hemel daar is.

In de anderhalf uur van mijn tweede college van die ochtend legde mijn moeder de mailbox van mijn mobiele telefoon volledig plat. Álvaro, jongen, met mama, vergeet niet Lisette het geld voor de tuinman te geven. Álvaro, jongen, vergeet niet de post te vragen en neem alles mee, hè, want je bent zo verstrooid. Àlvaro, jongen, bekijk de post goed en gooi alle reclame maar meteen weg, alsjeblieft , want mijn hoofd staat nu niet naar die onzin. Álvaro, jongen, vraag aan Lisette of ze thuis snel iets voor je klaarmaakt, dan hoef je niet haastje-repje iets te eten, God mag weten wat ze jullie daar geven, je weet, ze kookt goed. Álvaro, jongen, bel me als je wegrijdt uit La Moraleja, voor het geval ik met je zus naar het centrum ben om boodschappen te doen of iets dergelijks … Ik wiste alle boodschappen voor ik de faculteit verliet en aan de bar van de kantine op een biertje en twee broodjes kalfsvlees wachtte, de specialiteit van het huis, die op de hele Autonome Universiteit beroemd is, hoezeer boze tongen ook beweren dat het geheim van zijn smaak ligt aan het feit dat de kokkin de bakplaat van haar fornuis nooit schoonmaakt, en daarna liet ik een bericht achter in de mailbox van Mai, de enige verstrooide van ons tweeën, om haar eraan te herinneren dat ik die middag onze zoon niet van school kon halen aangezien ik aan de beurt was om zoals mijn moeder het noemde ‘een ommetje te maken’ door haar huis.

Het was bijna een maand na de dood van mijn vader, en ik was moeiteloos tot de conclusie gekomen dat ze diezelfde taak waarschijnlijk eerder al aan mijn twee broers had toevertrouwd, strikt op volgorde van onze leeftijd en zonder hetzelfde aan haar dochters te vragen, zoals haar gewoonte was. Ik wist niet wat zij hadden gevoeld bij de terugkeer naar een huis dat onvermijdelijk nog de sporen van papa zou dragen, de rangschikking van de voorwerpen op het bureau in zijn werkkamer, de plaats van zijn favoriete leunstoel voor de televisie, want we zaten nog in die autistische, ruimhartige fase van het rouwen, waarin iedereen probeert om de anderen niet extra te belasten met zijn eigen verdriet. We gingen bijna elke middag een tijdje bij mama op bezoek en daarom zagen we elkaar veel vaker dan lange tijd het geval was geweest, maar overeenkomstig een stilzwijgende en toch strikte afspraak vermeden we de recente herinneringen van onze volwassen jaren en maakten we het ons gemakkelijk met de gemeenschappelijke herinneringen aan onze jeugd, die voor iedereen aangenamer en eenvoudiger te verdragen waren.

In vreedzame tijden, als onze traditionele gesprekken over voetbal, het weer en de kinderen tijdens de wekelijkse maaltijd, een gewoonte die weinig van ons eiste en ons ook wel goed uitkwam, niet werden verstoord door een extern conflict, kon ik met al mijn broers en zussen goed opschieten. Maar de laatste jaren waren niet vreedzaam geweest en een aantal familie-etentjes en verjaardagsfeestjes van de kinderen, en zelfs de oudejaarsavond van het jaar 2003, waren uitgelopen op gigantische ruzies waardoor de remmende invloed van mijn vaders weerzin tegen politieke discussies voorgoed teniet was gedaan, zodat de spanningen die het hele land op zijn grondvesten deden schudden ook op kleine schaal tot uiting waren gekomen. De onderlinge krachtsverhouding aan de eettafel was een afspiegeling van de samenstelling van het parlement. Rechts had de absolute meerderheid, maar links, mijn vrouw, mijn zwager Adolfo en ik, met de passieve steun van mijn zus Angélica, was gepassioneerd en strijdlustig. Als reactie op de tegenstander waren beide partijen langzamerhand steeds radicaler geworden, en het kwam zelfs zover dat ik, die lang daarvoor alleen maar lid was geworden van een vakbond om mijn vriend Fernando te steunen en me meer intuïtief dan uit noodzaak politieke standpunten eigen had gemaakt, al voor de algemene staking van 2002 mijn studenten op een dag stond aan te moedigen tot verzet tegen de regering. Door de omstandigheden werden we gedwongen de messen te slijpen, en de mijne blonken nog steeds vlijmscherp op die eerste dag in maart 2005, toen we door het gedeelde verdriet over de dood van onze vader ineens weer een hecht geheel vormden, maar inmiddels begon ons verbond barstjes te vertonen.

Zoals in bijna alle grote gezinnen, was het onze altijd in twee klassieke groepen verdeeld, de groten, Rafa, Angélica en Julio, en de kleintjes, Clara en ik. Het detail dat Clara vijf jaar jonger was dan ik, terwijl ik maar vier jaar met Julio scheelde, had nooit geteld, maar in de loop van de tijd begonnen andere factoren een rol te spelen, die deze verticale verdeling aanvulden met horizontale verbanden, waardoor er een ingewikkelder schema van onderlinge relaties was ontstaan, behalve dan voor mij.

Rafa en Julio werkten samen in mijn vaders bedrijf. Ze hadden allebei voldaan aan mijn vaders wensen, die aan Rafa had voorgesteld om bedrijfskunde te doen, Julio op het spoor van een rechtenstudie had gezet en voor mij een studie bouwkunde op het oog had gehad, zodat de belangrijkste functies in zijn ondernemingen door zijn drie zoons zouden worden vervuld. Toen ik hem vertelde dat ik geen zin had om bouwkunde te studeren en erover dacht om natuurkunde te gaan doen, legde hij me heel nadrukkelijk de voordelen van zijn plannen uit, maar het is nooit zover gekomen dat hij me mijn besluit verweet, wat niet wegnam dat ik me schuldig voelde omdat ik hem had teleurgesteld. Het beroep van Angélica, arts in een familie waar niemand ooit in de gezondheidszorg had gewerkt, beviel hem beter, en over Clara’s labiliteit, die aan twee studies begon maar er geen afmaakte, maakte hij zich al niet meer boos omdat hij daar toen al te oud voor was.

Tegenover de hechte professionele band die mijn twee broers vrijwel sinds hun studietijd met elkaar had verbonden, bouwden mijn zussen gaandeweg een nauwe relatie op die exclusief op hun sekse was gebaseerd. Verder deelden Angélica en Julio bovendien de ervaring van een scheiding en een tweede huwelijk, en ze hadden allebei kinderen uit hun twee huwelijken. Rafa en Clara waren maar één keer getrouwd, maar met partners uit een hogere sociale klasse dan de onze, hoewel de geringe omvang van het familiefortuin van mijn schoonzus Isabel, die zowel van vaders- als moederskant van adel was, de glans van haar achternamen behoorlijk ontsierde.

Bij al die wisselvalligheden was ik steeds aan de zijlijn gebleven. Ik werkte niet in het bedrijf van mijn vader, ik was als laatste getrouwd, alleen voor de burgerlijke stand, en nooit gescheiden, mijn vrouw was ambtenaar bij de gemeente Madrid, haar familie behoorde tot de middenstand en bezat geen cent en mijn zoon was de enige kleinzoon van mijn ouders die naar een openbare school ging. Ik was bovendien de enige Carrión die links stemde, totdat Angélica, de perfecte vrouw die in staat was om zich met de slinkse geheimzinnigheid van een tropische orchidee vast te haken aan de romp van de man die ze aan haar zijde had, het derde millennium begon door onverwacht weg te gaan bij haar eerste man, een betrekkelijk onnozele uroloog die al een paar keer bij háár was weggegaan, omdat ze verslingerd raakte aan de man die haar tweede echtgenoot zou worden, een aantrekkelijke, sympathieke, militant atheistische oncoloog die veel intelligenter was dan zij en veel radicaler dan ik.

Sindsdien steunde mijn zwager Adolfo me in alle discussies en mijn zus bleef in de pas, al kostte het haar moeite, want tot voor kort had ze zich nooit voor politiek geïnteresseerd, behalve dat ze blijk had gegeven van een instinctieve, volgens mij zelfs pathologische voorkeur voor recht en orde, die eruit bestond om slachtoffers de schuld van alles te geven. Zelfs vijf jaar na haar tweede trouwdag kon ze die nog maar nauwelijks onderdrukken, maar ik was haar dankbaar dat ze een interessante man aan onze familiebijeenkomsten had toegevoegd.

Dat ik als enige even ver van al mijn broers en zussen af stond, stelde me in staat met ieder van hen een gelijksoortige relatie te onderhouden, zelfs met degenen, zoals Rafa en Angélica, van wie ik hield maar met wie ik niet goed kon opschieten. Julio, die als kind eeuwig veroordeeld leek om de eerstgeborene te bewonderen en met hem te concurreren, had in de loop van de tijd behendig afstand weten te nemen van deze rol en zich ontwikkeld tot een heel andere man dan degene die hij beloofde te worden, een man ten prooi aan even heftige optimistische als pessimistische buien. Hij was heel aardig en heel geestig, hij was dol op zijn kinderen en hij wist te genieten van de dingen in het leven die geen geld kosten. Bovendien was hij veel zwakker dan Rafa, wat mij vooral een deugd leek, en hoewel we in veel verschilden, was hij, mits we het niet over politiek hadden, van al mijn broers en zussen degene die het meeste weg had van een vriend.

Met Clara bleef ik een speciale, vertrouwelijke band houden, hoewel ik me er voortdurend van bewust was dat ze me soms aankeek alsof ik van een andere planeet kwam en ze nog steeds niet begreep wat er met haar broer Álvaro was gebeurd. Niets van dit alles had me erg belangrijk geleken tot de dag waarop mijn vader nog een hartinfarct kreeg, en zijn prognose tijdens een eindeloos lange nacht steeds maar slechter werd, een nacht waarin de zwagers en schoonzussen er een voor een vandoor gingen zodat we ten slotte alleen met mijn moeder in de wachtkamer van de intensive care achterbleven. Misschien omdat ik niet wist hoe ik anders de uren moest doden, observeerde ik mijn familie en ook mezelf en ik begon over ons na te denken, over wat we vroeger waren en nu, over de kenmerken die ons verbonden en waarin we verschilden, over wat was gebleven en wat in de loop van de tijd was verdwenen.

Mijn vader overleefde die nacht en hij zou nog dagen, bijna twee weken, blijven leven. Vanaf dat moment leken mijn moeder en mijn broers en zussen op een geheimzinnige manier belangrijk, ja zelfs noodzakelijk, niet alleen om wat ze vertegenwoordigden, maar ook om het deel van mij dat ieder van hen in zich droeg. Ik wist dat het slechts een afgeleide was van het verdriet, een truc van mijn uitgeputte, overbelaste geheugen, dat moest gaan aft ellen en elke datum, elke plek, elk beeld van die man die we niet meer van de dood konden redden, moest vastleggen. Als ik aan mijn vader dacht, zag ik ons allemaal voor me, schoon gewassen, gekamd en gekleed, klaar om voor een camera te poseren, op de foto van de opeenvolgende kortingskaarten voor grote gezinnen, die mama in hetzelfde kastje bewaarde waar ook onze rapporten lagen. Daaraan dacht ik toen ik met tegenzin, haast bang, naar het huis reed waar ik niet mijn vader zou vinden maar wel de voorwerpen die nog op zijn bureau zouden staan, zijn stoel voor de televisie. Maar ik hield geen rekening met Lisette.

‘Álvaro!’ Ik had de tuinpoort met de afstandsbediening geopend, maar ze stond me op te wachten alsof ze het geluid van de auto al had gehoord. ‘Wat fijn om je te zien!’

Ik bekeek haar even, gewoon omdat het prettig was om naar haar te kijken. Terwijl ik de zes treden naar de veranda op liep, vroeg ik me af hoe ze me zou begroeten. Als mijn moeder erbij was, sprak Lisette me aan met u en noemde ze me ‘meneer Álvaro’. In het bijzijn van mijn vrouw tutoyeerde ze me, maar begroette ze me niet met twee kussen. Die middag kuste ze me op beide wangen, zoals altijd als we met z’n tweeën waren, en daarna omhelsde ze me stevig, waarbij ze me een beetje wiegde als een moeder die haar kind troost.

‘Hoe is het, jongen?’

‘Goed,’ antwoordde ik, maar mijn glimlach verflauwde toen de betekenis van haar vraag tot me doordrong. ‘Nou ja …’

‘Ja …’ Ze liet haar handpalmen langzaam over mijn nek glijden voor ze me losliet. ‘Ik kan het me voorstellen.’

‘Je moeder heeft gebeld om te zeggen dat je kwam,’ zei ze, terwijl ze me voorging naar de woonkamer. ‘Ik heb een paar broodjes voor je klaargemaakt, een salade …’

‘Dankjewel, Lisette, maar ik heb op de faculteit al gegeten, voor ik hierheen kwam.’

‘O!’ Ze leek teleurgesteld. ‘Wil je ook mijn toetje niet proberen, het heeft me nog wel zo’n moeite gekost om te leren hoe je het moet maken!’

‘Vooruit.’ Ondanks alles glimlachte ik ten slotte. ‘Dat wel.’

Lisette was klein, compact en suikerzoet, net als het toetje dat ze me aanbood. Ze had het gezicht van een frivool, exotisch meisje met discreet opgemaakte ogen, volle, rode lippen, een klein en slank lichaam met mooie, opvallende rondingen en een weelderige, donzige, karamelkleurige huid. ‘Heb je mama’s nieuwe hulp gezien, die Dominicaanse?’ had Julio me op de verjaardag van een van zijn kinderen gevraagd, en toen ik ontkennend antwoordde, bracht hij zijn handen naar zijn hoofd, jezus, man, wat een geile griet, we hebben een zware zomer voor de boeg, Alvarito …

Op dat moment moest ik lachen, maar ik hechtte niet al te veel geloof aan zijn voorspelling, omdat mijn broer zo’n vrouwengek was dat hij elke dag wel een of twee fantastische geile grieten tegenkwam, al ging hij de deur maar uit om de hond uit te laten. Maar bij het zien van Lisette moest ik toegeven dat hij ondanks de lukrake en al te gemakkelijke criteria die hij bij zijn hobby hanteerde, deze keer niet had overdreven. Zeg, zei ik toen we elkaar weer zagen, in de tijd dat mijn vader nog zin had om ons allemaal op zondag mee uit eten te nemen, het klopt, wat bedoel je, vroeg hij, nou wat je me vertelde over de Caraïben, antwoordde ik, hoewel we samen met Rafa aan de bar stonden en de vrouwen ons niet konden horen, ja, hè, zei hij enthousiast, ik beaamde het met een knikje en voegde eraan toe, heel bijzonder, ja, ik had het je toch gezegd, reageerde hij, echt ongelooflijk, verzuchtte ik, grandioos, legde hij er nog een schepje bovenop, willen jullie nou eens ophouden met die lulkoek, brieste Rafa ineens, die volgens Julio nooit meer dan de allernoodzakelijkste belangstelling voor vrouwen had gehad, met andere woorden ontzettend weinig, jullie lijken wel een paar oversekste scholieren, nee, scholieren niet, lachte Julio, maar oversekst … en ik lachte met hem mee.

Ik hield veel meer van vrouwen dan Rafa, maar ze hielden me lang niet zoveel bezig als Julio. Ik zocht ze niet, liep ze niet achterna, bood ze in cafés geen drankjes aan en achtervolgde ze ook niet van het ene stoplicht naar het andere. Ze hadden me altijd een soort gunst geleken, bijzondere wezens die hoog boven mijn hoofd zweefden en waarvan ik af en toe mocht genieten. Ik heb nooit gedacht dat ik de voorkeur verdiende die sommige vrouwen voor mij lieten blijken, hoewel dat misschien alleen kwam omdat ik ook altijd heb gevonden dat vrouwen, behalve mooi, leuk, zacht, lief en opwindend ook heel raar zijn. Ik heb mijn tijd nooit verdaan met het doorgronden van hun mysterieuze manier van redeneren, en ik heb er ook nooit maar een seconde aan getwijfeld dat zij het zijn die kiezen, en dus was het voor mij genoeg om hen te zien komen en heb ik niet gezeurd over vrouwen die me niet wilden, of vrouwen die me wel wilden juist daarom leuker gevonden, maar ik heb hun bestaan dankbaar en zonder vragen te stellen aanvaard. Bovendien hield ik van mijn vrouw.

Mai en ik waren al negen jaar bij elkaar en we hadden er geen van tweeën blijk van gegeven dat we er genoeg van hadden. Ze was nog steeds opgewekt, rustig en geduldig, ze bemoeide zich niet te veel met de dingen in mijn leven die haar niet aangingen en ze bewaarde haar onafhankelijkheid. Ik waardeerde het dat ze niet veeleisend was, en ik was blij dat ze niet verlangde naar de heftige, pijnlijke affaires waaronder sommigen van haar vriendinnen tijdenlang gebukt gingen tot ze in een duizelingwekkende achtbaan onontkoombaar werden voortgestuwd naar altijd weer een nieuwe depressie, waardoor hun hele leven een onweersbui leek die elk moment kon losbarsten.

‘Dat is het toppunt, wat een trut is ze toch, ongelooflijk wat ze nou weer heeft gedaan …’ riep Mai dan nog voor ze de hoorn had neergelegd, verontwaardigd over die uitspattingen die mij alleen maar amuseerden.

Daarna ging ze op de bank in de woonkamer liggen, en ik legde mijn hand op haar hoofd, terwijl ze me het laatste nieuws vertelde over een van die onstuimige verhoudingen waar maar geen einde aan kwam, over de jaloezie, de ruzies, de verdenkingen, de smeekbeden, de verzoening, de wilde seks, de zakenreizen en nog meer jaloezie, ruzies en verdenkingen, en dan vroeg ik me af of ze iets van verbazing voelde, iets wat verder ging dan het rationele onbegrip over de mechanismen die het verstand en de ervaring uitschakelen ten gunste van een mythisch en vluchtig geluk. Of niet.

Ik wist het niet, want ik had nooit toegang gehad tot dat soort verdriet of vreugde, en daarom vroeg ik me op sommige avonden als ik naar Mai zat te luisteren af of ze niet dezelfde twijfels had als ik, of ze zichzelf nooit vragen had gesteld over de balans van ons eigen leven, over wat we aan het verliezen waren in ruil voor het imago van een ideaal paar. Maar nooit ontdekte ik bij mijn vrouw ook maar een greintje ontevredenheid, zelfs niet op het hypothetische niveau van mijn voorzichtige vermoedens. Ik had maar een ogenblik nodig om te bedenken dat ik veel van Mai hield, dat ik van haar genoot en dat we samen gelukkig waren. Dat was in riskante situaties altijd voldoende geweest, en hoewel ik op enkele zeldzame, afzonderlijke momenten voor de verleiding was bezweken, was ik haar alleen ver van huis ontrouw geweest met vrouwen die ik toevallig was tegengekomen en die ik nooit echt leuk had gevonden, of tenminste niet voldoende om me af te vragen of het iets anders was geweest dan een eenmalig slippertje in vrije tijd. Als ik een voorgevoel had dat ik een vrouw leuker zou gaan vinden, zorgde ik ervoor tot de tanden gewapend te zijn.

Daarom had ik die eerste zomer dat Lisette bij mijn ouders werkte geen problemen, en vanaf dat moment hadden we een bijzondere relatie, die bestond uit een onschuldig geflirt dat me absoluut niet verontrustte. Ik was een expert in dat soort spelletjes, en de vrouwen die ik het leukst vond, Lisette, de secretaresse van het museum en een paar collega’s, beseft en dat. Soms, vooral als ze heel jong waren, voelden ze zich beledigd door mijn gebrek aan ambitie, maar over het algemeen amuseerden we ons.

‘Heerlijk,’ zei ik, toen ik het toetje ophad. ‘Het lukt je elke keer beter.’

‘Dankjewel.’ Ze glimlachte. ‘En … hoe is het met je moeder?’

‘Slecht. Zij zegt van niet, maar … In elk geval doet het haar goed dat ze bij Clara logeert. Ze is de hele dag aan het opruimen, de voorraadkamer, de kasten, het berghok. Mijn zus zal wel ten einde raad zijn, maar zij heeft afleiding.’

‘Ze komt toch wel terug, hè?’

‘Natuurlijk komt ze terug!’ Ik overdreef de stelligheid van mijn antwoord omdat ik in haar stem een zekere bezorgdheid had bespeurd en ik besefte dat ze vreesde voor haar baan. ‘Niet te geloven, Lisette, je kent haar toch … Tussen Curro en haar botert het nog steeds niet en vroeg of laat krijgt ze er natuurlijk genoeg van om de hele dag bezig te zijn met op te ruimen. Clara is volgende maand uitgerekend en mama wacht de geboorte van de baby af, maar zodra het half juni weer heet wordt, komt ze vast en zeker terug. Je weet toch hoe leuk ze het vindt om haar kleinkinderen ’s zomers bij zich te hebben.’

‘Ik wil best naar haar toe, om te helpen en zo,’ ze vertrok haar lippen in een verbaasde en tegelijk teleurgestelde grimas, ‘maar ze wil het niet.’

‘Natuurlijk niet. Want ze komt terug. En het is handig voor haar dat jij hier voor alles zorgt, dat je de tuinman en de werkster betaalt … Trouwens, ik heb geld voor je meegebracht.’ Ik zocht in mijn tas naar het stapeltje dichtgeplakte enveloppen die mijn moeder met een elastiekje bij elkaar had gebonden nadat ze er in haar spitse, sierlijke handschrift met ouderwetse, lange uithalen op had gezet voor wie ze bestemd waren. ‘En de post?’

‘Die ligt in je vaders werkkamer.’ Haar gezicht kreeg net iets te laat een verontschuldigende uitdrukking. ‘Die legde ik altijd daar. Als je wilt, haal ik hem even …’

‘Nee. Ik loop wel met je mee.’

Ik wist niet hoe mijn broers zich hadden gevoeld, maar ik wist wel dat ik het heel moeilijk zou vinden, en toch had ik niet verwacht dat er zo’n treurigheid van de dingen af zou stralen, die het hele huis doordrenkte met een onzichtbaar patina, als van iets wat onwaarschijnlijk nieuw maar ook heel oud was. Elke stap die ik zette, elke deur die ik opende, elk ding dat ik aanraakte, was een stap, een deur, een ding in een werkelijkheid waarvan mijn vader geen deel meer uitmaakte, en ze bevestigden zijn afwezigheid in de onvermijdelijke vertrouwdheid van mijn blik, van mijn handen en voeten terwijl ik een weg aflegde die ik blindelings had kunnen gaan.

Materie heeft geen ziel en toch treurde mijn zielloze lichaam over de meedogenloze herinnering aan een kamer, een antiek houten bureau, een leunstoel van bordeauxrood leer, een Perzisch tapijt met verbleekte kleuren, en een bankstel achter in de kamer voor een laag tafeltje met daarachter een grote, houten boekenkast met glazen deuren. De kamer rook naar mijn vader, zijn vingerafdrukken en de klank van zijn stem waren nog overal, net als zijn ogen, die er zonder verwondering dag na dag, jaar na jaar hadden rondgekeken. In die kamer hadden zich ook belangrijke gebeurtenissen van mijn leven afgespeeld. Daar verborg ik me als puber om met mijn vriendinnetjes te bellen of verboden boeken te lezen, daar zei ik dat ik niet van plan was om bouwkunde te studeren en daar ook vertelde ik dat ik een beurs had gekregen om te promoveren aan een Amerikaanse universiteit, daar vertelde ik mijn vader dat ik met Mai ging trouwen en dat ik een kind zou krijgen, maar niets van dat alles telde nu, terwijl de heftig glanzende meubels, de mathematische precisie van de hoek die de tafel met de stoel maakte, de nietmachine en de briefopener, de agenda en het pennenetui de definitieve verdwijning bevestigden van de man die ze nooit meer zou gebruiken. Gevangen in de onverdraaglijke, doodse aanblik van die kamer gaf ik me opnieuw over aan de zekerheid van het definitieve, en ik vroeg me af hoe vaak dit nog zou gebeuren en wanneer ik een begin zou kunnen maken me mijn vader uit vrije wil te herinneren, zonder de druk van rituelen en voorwerpen, zonder welgemeende, maar vijandige woorden en plechtigheden, zonder landschappen en data.

Ik hield van mijn vader. Ik bewonderde hem, ik had hem nodig, ik miste hem, maar ik had nog niet geleerd de verleden tijden van de werkwoorden te vervoegen. Het was niet gemakkelijk. Alle doden zijn gelijk, zeggen we, maar dat is niet waar, niet in de herinnering van elk afzonderlijk mens. Mijn vader was een veel uitzonderlijker man dan wij, zijn kinderen, zijn geworden, maar door de kracht, de energie en de vastberadenheid die we van hem hadden geërfd, konden we sterk en verbonden blijven, want die hadden meer effect dan de lievigheden van mijn moeder. Ik was degene die dat het beste wist, want ik was ook degene die de meeste afstand tot hem had genomen, de enige die niet had geprobeerd om op hem te lijken. Ondanks de kloof tussen mijn opvattingen en de zijne betreurde ik nu die afstand. Hij had altijd geweten dat ik van hem hield, dat ik hem bewonderde, dat ik hem nodig had, maar ook dat was niet genoeg om mijn hardnekkig knagende schuldgevoel kwijt te raken, het idee dat ik de zoon was geworden die hij nooit had willen hebben.

Het was niet gemakkelijk om de zoon te zijn van een man als mijn vader, een behendig verleider, een geboren veroveraar, een goochelaar, een geest uit de fles van zijn eigen charme. Nooit had ik iemand gekend die hem niet mocht, niet voor hem zwichtte, niet hevig naar zijn aanwezigheid en gezelschap verlangde. Niemand behalve misschien ikzelf af en toe, wanneer ik mezelf in hem zag als in een spiegel en me overweldigd voelde door het verschil, gekleineerd door zijn superioriteit, argwanend over zijn succes. Ik werd zelfs niet langer dan hij, en de twee centimeter die ik tekortkwam, kregen in mijn puberbewustzijn gigantische afmetingen, als een metafoor voor mijn onvermogen op gelijke hoogte te komen.

Een enkele keer voelde ik me trots op mezelf, maar ik heb nooit iets kunnen doen waardoor mijn vader trots op me was. Toch was hij, ondanks het feit dat ik de enige zoon was die zich afvroeg of ik hem en al die deugden waar hij voor stond wel als voorbeeld moest nemen, altijd milder voor mij geweest dan ik voor hem, alsof hij had aangevoeld dat mijn afvalligheid geen gril was, maar een behoeft e die voortkwam uit mijn gevoel van minderwaardigheid. Het was niet gemakkelijk de zoon te zijn van een man als hij, dat was het voor mij tenminste niet geweest, en dat bijna vergeten probleem, dat was begraven in het zand van de dagen die elkaar vanaf de tijd dat hij de belangrijkste persoon in mijn leven was geweest, onafgebroken en pijnloos waren opgevolgd, kwam nu in elke seconde dat ik aan hem dacht weer tot leven. De dood is wreed, barbaars en meedogenloos, ongevoelig, cynisch en bedrieglijk, ook bedrieglijk.

‘Is dit alle post?’ Lisette knikte, terwijl ik de stapel brieven pakte die op een hoek van de tafel lag. ‘Ik neem hem wel mee naar de woonkamer.’

Ik wilde niet op zijn stoel gaan zitten, mijn handen niet op zijn bureau laten rusten en zijn spullen niet aanraken, maar bij het verlaten van zijn kamer viel mijn oog op de lege plekken aan de muur.

‘Waar zijn de foto’s die hier hingen?’ vroeg ik, en ik dacht aan de drie ingelijste foto’s, een van mijn vader in het uniform van het Duitse leger poserend naast een vliegtuig, een andere waarop mijn moeder en hij elkaar glimlachend van opzij aankeken, zij haast nog een meisje, hij al een man, met in de rechterbenedenhoek de naam en het adres van een fotograaf op de Gran Vía, en een aan de randen verbleekte polaroid van mijn vader, geflankeerd door mijn twee broers in hun tenue van het voetbalteam van de middelbare school.

‘Die heeft Rafa meegenomen.’ Lisette keek me behoedzaam aan, tot ze mij zag lachen. ‘Julio heeft de foto meegenomen van je moeder die op de tafel stond, die met het zilveren lijstje, ik weet niet of je je die nog herinnert … De meisjes zijn nog niet geweest. Neem jij niets mee?’

Ik dacht een paar seconden na over haar antwoord, probeerde te bepalen hoe groot de aanstellerige, onvoorwaardelijke verering van mijn broer Rafa voor de persoonlijkheid van mijn vader was geworden door diens dood, en schudde mijn hoofd.

‘Nog niet,’ antwoordde ik ten slotte. ‘Ik moet er nog even over nadenken.’

Ik was snel klaar met het sorteren van de post, dertig brieven waaronder enkele reclamefolders, maar vooral vierkante met de hand beschreven enveloppen van duur papier, die ik herkende als verlate condoleancebrieven. Er waren ook een paar kwitanties, die ik aan Lisette gaf, zodat ze ze kon opbergen bij de rest, en vijf brieven van verschillende banken, vier in de gewone vensterenveloppen en een andere in een gesloten envelop, die ik opende om te zien of er geen reclameaanbieding voor een lening, een zilveren bestek of een laptop in zat. Toen ik zag dat het een persoonlijke brief van een beleggingsadviseur was, bewaarde ik hem bij de rest. Ik nam met twee afwezige, geluidloze kussen afscheid van Lisette en vertrok naar Madrid.

Er stond zo’n lange file op de snelweg naar Burgos dat ik ter hoogte van Alcobendas genoeg tijd had om te zien dat er aan de gevel van het interactieve museum waaraan ik sinds een paar jaar verbonden was geen oranje banieren meer hingen met de aankondiging van de tentoonstelling over Mars, die een Duits museum ons had geleend. De volgende tentoonstelling zou over zwarte gaten gaan, en die had ik in mijn eentje samengesteld. Ik was heel tevreden over die prestatie, maar dat verhinderde niet dat ik een heel eind voor Madrid merkte dat ik aan de vrouw van het kerkhof zat te denken, zoals me sinds een maand elke dag wel een keer overkwam.

Ik dacht aan haar en aan mezelf, en het lukte me maar moeilijk de mysterieuze gemoedsgesteldheid te reconstrueren waarin ik me bevond toen ik haar zag, het plotseling verhoogde bewustzijn waardoor ze voor altijd in mijn gedachten zou blijven als een postume, duistere en verborgen kant van de persoon van mijn eigen vader.

Ik durfde er met niemand over te praten, want ik realiseerde me dat mijn vasthoudendheid iets ziekelijks had dat ik zelf ook niet kon verklaren, maar dat me wel naar het gemeentehuis van Torrelodones had gevoerd, waar me werd verteld dat er dezelfde dag en een dag eerder geen enkele andere begrafenis was geweest. De dag erna waren er twee mensen begraven, een negentienjarige bij een verkeersongeval omgekomen motorrijder, en een oude vrouw die in het dorp was geboren. De ambtenaar die me te woord stond en zonder verdere vragen mijn klungelige verklaringen omtrent een onduidelijke rekening voor de begrafenisauto accepteerde, vertelde me dat er inmiddels veel meer mensen in het dorp woonden, maar dat de meeste nieuwkomers Madrilenen waren die na hun dood door de familie liever in Madrid werden begraven. Bij je vader ligt dat natuurlijk anders, want die kwam hiervandaan, zei ze. Mijn vasthoudendheid had iets ziekelijks, dat wist ik, maar het bezoek aan het gemeentehuis sloot definitief de troostende gedachte uit dat haar aanwezigheid toeval was geweest, want verkeersongelukken kan niemand voorspellen en in een dorp als Torrelodones kennen alle nakomelingen van oude mensen die sterven elkaar uit en te na. De aanwezigheid van een onbekende vrouw op de begrafenis van mijn vader was geen fout, geen vergissing, geen enkel soort misverstand. Dat had ik moeten betreuren, maar ik voelde me ineens op een vreemde manier getroost, zelfs voldaan. Ik vertelde niemand iets, ook Mai niet, en toch was zij het die me onwillekeurig op een onverwacht spoor zette.

‘Álvaro,’ zei ze diezelfde avond, toen Miguelito al in bed lag en we samen in de keuken zaten te eten. ‘Ik heb zitten denken … Hoe oud was je vader toen hij met je moeder trouwde?’

‘Ik weet het eigenlijk niet. Wacht even … Hij is geboren in 1922 en ze zijn in 1956 getrouwd. Vierendertig.’

‘Ja …’ knikte ze langzaam, alsof ze dat getal tegelijk met de salade proefde. ‘Dat had ik ook uitgerekend.’

‘Hoezo?’

‘Ik weet het niet. Vind je het ook niet gek, een man die drieëntachtig is geworden, die pas op zijn vierendertigste is getrouwd, die zoveel heeft meegemaakt, een burgeroorlog, een wereldoorlog, al die dingen. Wij vinden dat natuurlijk heel normaal, want we kenden hem. Maar er zijn veel dingen in zijn leven waar we niets van weten, ik tenminste niet. Misschien heeft hij daarvoor wel een heleboel vriendinnen gehad, in Rusland bijvoorbeeld … Ik denk dat we hem veel meer hadden moeten vragen, dat we de kans hebben gemist om beter aan hem terug te kunnen denken. Misschien is het alleen maar dat ik hem mis.’ Ze pakte over de tafel mijn hand en kneep er even in. ‘Ik was dol op hem, Álvaro, dat weet je wel …’

‘Hij was ook dol op jou,’ antwoordde ik, en ik kneep ook even in haar hand.

Mai was een van mijn vaders grote veroveringen geweest. Toen ik haar een paar maanden na mijn terugkeer uit Boston leerde kennen, was ik nog aan het bijkomen van een uiterst ingewikkelde relatie met een Amerikaanse van Aziatische afkomst die Lorna heette en even ontwapenend als onuitstaanbaar was, vaak op één dag, meer dan eens binnen een uur en soms zelfs binnen een paar minuten. Aanvankelijk dacht ik dat dat de fameuze passie was, maar na verloop van tijd raakte ik ervan overtuigd dat ze waarschijnlijk aan een of andere psychische stoornis leed, en ik brak met haar, waarna ze me het leven zuur begon te maken. Ik was nooit van plan geweest om in de Verenigde Staten te blijven, maar door Lorna’s gedrag wilde ik mijn terugkeer naar Spanje niet langer uitstellen. Toen ik terugkwam in Madrid was een nieuwe relatie wel het laatste wat ik wilde, maar ik was nu eenmaal een dertigjarige vrijgezelle ambtenaar en in mijn omgeving spande iedereen samen om me aan iemand te koppelen. Mai speelde geen enkele rol in deze acties en toch ging ze dezelfde avond dat ik haar leerde kennen al met me naar bed.

Wat jammer, zei ze de volgende ochtend, maar ja, zo is het leven, nietwaar? Ik heb jaren gewacht tot er eens een keer een interessante vent verscheen, en nu heb ik een min of meer vaste relatie en duik jij ineens op … We namen afscheid met een lome zoen en de onvermijdelijke weemoed omdat we elkaar nooit meer zouden zien, maar er waren nog geen acht maanden voorbij toen mijn vriend Fernando, die met een van haar nichtjes was getrouwd, me weer voor een feestje uitnodigde.

‘Ik vrees het ergste,’ waarschuwde hij. ‘Pas op, hè, want dit riekt naar een jachtpartij en ik heb de indruk dat jij de vos moet spelen …’

Ik schoot in de lach.

‘Wat is er, vind je dat wel een goed idee?’ voegde hij eraan toe.

‘Ik weet het niet,’ antwoordde ik, ‘dat moet jij maar zeggen, jij kent je familie beter dan ik.’

‘Ach, zo’n slecht idee is het nou ook weer niet,’ gaf hij toe, waarna hij met zijn rechterhand een zegenend gebaar maakte, ‘maar zeg niet dat ik je niet heb gewaarschuwd …’

‘Wat is er met je vriend gebeurd?’ vroeg ik aan Mai toen ik haar zag, hoewel ik het al had gezien aan haar uiterlijk, dat nu veel geraffineerder en verzorgder was dan de eerste keer. Niets, antwoordde ze, dat is het probleem, dat er maar steeds niets met me gebeurt. Ze zag er heel mooi uit in een korte, bruine, gedecolleteerde jurk, met oranje lokjes in haar haren en in haar ogen die resolute, wilde fonkeling van vrouwen die op jacht zijn. Gelukkig maar, zei ik, ik heb vaak aan je gedacht. Tien minuten voordat de docent Cisneros in zijn werkkamer op de faculteit blijk had gegeven van zijn vooruitziende blik, zou dat nog niet helemaal waar zijn geweest, maar op het moment dat ze met haar hoofd een beetje schuin ongegeneerd, verleidelijk, volmaakt naar me glimlachte, was het dat wél. En ik twijfelde niet. Die nacht niet, de volgende morgen niet en een paar maanden later ook niet, toen ze zich liet ontvallen dat ze erover dacht om bij mij te komen wonen omdat ze nooit meer in haar eigen huis sliep.

Het enige onzekere moment in het hele proces deed zich wat later voor, toen ik geen aanvaardbare smoesjes meer kon bedenken om onder de nieuwsgierigheid van mijn familie uit te komen. Het was juli en heel warm, en terwijl we het op zichzelf al behoorlijk imposante hek van de villa van mijn vader in een van de duurste zones van La Moraleja passeerden, leek ze zo overdonderd dat ik een ogenblik lang dacht dat onze relatie die paella niet zou overleven. Mijn god, zei ze, toen ik de auto parkeerde op de lege plek tussen de auto’s van mijn broers en zussen, die allemaal op de veranda zaten, rondom mijn ouders, als de leden van een rechtbank. Toen we de trap op kwamen, stond mijn vader op en gaf een bijzonder charmante versie van zijn vermaarde stralende glimlach ten beste. Ik had verwacht dat mijn vriendin, die heel intelligent was, zijn gladde vriendelijkheid zou wantrouwen. Maar ik vergiste me.

In de loop van de tijd zou Mai de favoriete schoondochter van mijn vader worden, de enige aan wie hij tot het einde toe een voortdurende en dubbelzinnige aandacht schonk in de vorm van een absoluut niet vaderlijke genegenheid, die af en toe zelfs gepaard ging met bepaalde ouderwets verleidelijke gebaren die Julio Carrión altijd in stelling had gebracht om de vrouwen van zijn zoons te veroveren, terwijl hij zijn schoonzoons voor zich won door een sfeer te creëren van stoere jongens onder elkaar. Ik was geamuseerd door die onderonsjes tussen mijn vader en mijn vrouw, en nog meer door de jaloezie van mijn moeder en zelfs van mijn broers en zussen, die het niet konden hebben dat ik door dat doodgewone meisje, dat absoluut geen goede partij was geweest, op het verkeerde moment toevallig werd bevoordeeld. In mijn familie werd gevochten om de gunst van mijn vader, zo was het altijd geweest, en in tegenstelling tot mij had Mai geen concurrentie. Rafa’s vrouw was tamelijk lelijk, behoorlijk stug en vooral heel erg traag en niet in staat de woordspelingen van haar schoonvader te volgen, zodat hij soms zijn geduld verloor en op overdreven komische toon die zijn ergernis niet kon verhullen tegen haar zei, tsjonge, jonge, Isabel, je zou haast zeggen dat je dom bent. Asun, met wie Julio eerst getrouwd was, een leuke, discrete en meegaande vrouw, viel meer bij hem in de smaak, maar hij raakte haar te vroeg kwijt. In 1999, een paar weken voor hun tiende trouwdag, liet mijn broer haar in de steek voor een andere vrouw, die dat in de ogen van mijn vader altijd zou blijven, die andere vrouw.

‘Heb je haar wel goed gezien?’ vroeg hij toen ik het voorzichtig waagde haar te verdedigen, terwijl Julio van het tuinpad wegreed.

‘Ja, papa,’ zei ik, en ik liet me verleiden tot een dom lachje dat mijn nobele bedoelingen weinig goed deed. ‘Ik was de eerste die haar leerde kennen.’

Ik wil je iets vragen, Álvaro … Die ochtend had ik aan de stem van mijn broer gehoord dat hij zenuwachtig was, het is heel belangrijk voor me, je moet me helpen … Die inleiding was veel plechtiger dan het gebruikelijke, hallo, Alvarito, met Julio, jij bent op dit moment met mij aan het eten, ik moet je inlichten over de stand van zaken op het bedrijf, en deed me beseffen dat er iets bijzonders aan de hand was, maar hij bereidde me niet voor op wat er komen ging. Mai en jij moeten een dezer dagen met me uit eten, ik wil jullie aan mijn vriendin voorstellen. Welke vriendin, vroeg ik hem, nou ja, eh … antwoordde hij, ik ben gescheiden … Nog niet, wierp ik tegen, want nog maar twee weken eerder hadden we gehoord dat hij apart ging wonen, nou ja, ik lig in scheiding, dat maakt toch niet uit, of wel? Ik ontkende het niet, en hij brandde los, ze is geweldig, echt waar, een fantastische meid, ik ben gek op haar, ik ben geloof ik nog nooit zo verliefd op iemand geweest, en jullie zijn de progressievelingen van de familie, Álvaro, ik mag toch aannemen dat jullie aan mijn kant staan … Hij zuchtte en ging wat rustiger verder. Kijk, Verónica, zo heet ze, die eh … vertrouwt me niet, daar kijk ik niet van op, dacht ik, maar ik zei niets, en voor mij is het menens, ik zweer het je, maar zij twijfelt, want ik heb haar verteld dat ik gescheiden ben … en nu is ze kwaad, snap je, dus ik moet haar zo snel mogelijk voorstellen aan een Carrión, en ik kan het aan niemand anders vragen, ik dacht dat het jullie niet veel uit zou maken, toch, want jullie zijn niet eens voor de kerk getrouwd, Álvaro, verknal het niet voor me, ga me alsjeblieft niet vertellen dat jullie geloven dat het huwelijk voor eeuwig is … De haast van mijn broer beviel Mai niet erg, maar ze was het met me eens dat we niet konden weigeren en uiteindelijk amuseerde ze zich kostelijk, ondanks haar principiële bezwaren, net als ik.

Julio nam ons mee naar het meest luxueuze, selecte restaurant dat hij had kunnen bedenken, een ijdele daad die vanaf het eerste moment nadelig was voor de belangen van zijn vriendin, een zesentwintigjarige vrouw die ontegenzeggelijk aantrekkelijk was, hoezeer Mai ook haar best deed om dat te betwisten. Verónica, die gezien haar studieresultaten behoorlijk intelligent was al zou niemand dat op het eerste gezicht geloven, had zich opgemaakt op een manier die haar jaren jonger maakte, ze was net naar de kapper geweest, had donkerrode stippen op haar nagels aangebracht en zich in een nauwsluitende combinatie van een minirok en een jasje geperst die een maat of twee kleiner waren dan iedere verkoopster zou hebben geadviseerd, maar waarvan de met lovertjes, spiegeltjes en gekleurde borduursels overdekte spijkerstof voor Mai voldoende was om van verre de hand van een Italiaanse modeontwerper te herkennen, wel geraffineerd, hoor, maar vooral ontzettend duur, zei ze.

Op dat moment leek ze te veel op de andere vrouwen, een paar twintigers en nogal wat van krap dertig, die in datzelfde restaurant, op datzelfde tijdstip zaten te dineren met rijke mannen van wie sommigen oud genoeg waren om de vader te zijn van haar vriend. In een normaal restaurant, en ondanks de twaalf jaar die ze verschilden, zou het paar dat hij met Verónica vormde alleen maar de aandacht hebben getrokken vanwege haar magnifieke borsten, dat komt door haar beha, fluisterde Mai, die opbolden boven de randen van een soort zwart korset, wat een effect opleverde dat misschien de ondergang van een gezin niet voldoende rechtvaardigde, maar uiteraard wel heel opwindend was. Natuurlijk zei ik dat niet tegen mijn vrouw, en als ik al partij koos voor mijn broer was het niet vanwege het decolleté van zijn vriendin, maar omdat ze intelligent was al leek het van niet, want ze keek naar Julio alsof hij God was, en omdat hij naar haar keek met de blik van een heidense, menselijke god, een nietige, maar toch almachtige sterfelijke in de ban van de ontzaglijke gewichtloosheid van haar borsten. Toen hij anderhalve maand later ondanks al mijn weloverwogen adviezen om vooral voorzichtig en geduldig te zijn, onaangekondigd met haar op het verjaardagsdiner van mijn vader verscheen, liet mijn vader zich echter niet misleiden door haar zediger T-shirt.

‘Maar het is een slet, Álvaro, jezus, jongen, dat zie je toch zo!’ brieste hij en hij verplaatste zijn verontwaardiging van het lichaam van zijn toekomstige schoondochter naar mijn ogen. ‘Van je broer verbaast het me niet, want Julio denkt met zijn pik, maar jij bent slimmer, tenminste, dat denk ik …’

‘Nee, papa,’ onderbrak ik hem toegeeflijk, ‘ze lijkt een slet, dat is waar, maar volgens mij is ze dat niet. Ik denk dat ze een goeie meid is, serieus.’

‘O, dat zal best … en zeker goed in het bedriegen van je broer. Ik geef ze een maand.’

‘Je zult zien van niet, papa,’ hield ik vol. ‘Je zult zien dat het precies andersom is.’

Ik had gelijk, en dat merkte ik ook het eerst van iedereen. Hallo, Alvarito, met je broer Julio, jij bent op dit moment met mij aan het eten, ik moet je inlichten over de stand van zaken op het bedrijf en het wordt heel laat, oké? Het was nog geen jaar na hun bruiloft en toch ging het nog steeds goed tussen Julio en Verónica, ze waren gelukkig op hun onevenwichtige, simpele maar toch efficiënte manier, en ondanks de twee kinderen die ze vlak na elkaar hadden gekregen en die nog zo klein waren dat hun moeder ze overal mee naartoe nam, kleedde ze zich af en toe nog net als vroeger en keek hij nog steeds naar haar als een Olympische god, gevangen in zijn nutteloze almacht. Tot mijn vader op een dag een ernstig hartinfarct kreeg en voor de eerste keer in het ziekenhuis werd opgenomen, zes maanden vóór de laatste keer, en Julio huilend als een kleine jongen het ziekenhuis in kwam, omdat Verónica hem twee keer achter elkaar op overspel had betrapt en ze haar koffers was gaan pakken.

Mijn broer vertelde het me snikkend, nu heb je het rijk alleen, had ze bij de deur tegen hem gezegd, nu hoef je geen gunsten meer te vragen en er bij de voordeur niet meer aan te denken de sms’jes van je mobieltje te wissen en de reçuutjes van je creditcards niet meer weg te stoppen. Ik ga ervandoor. Dan kun je hier neuken met wie je wilt. Ik besefte dat het de eerste keer was dat ik Julio zag huilen sinds we klein waren, en ik vroeg hem waarom hij niet wat minder huilde en waarom hij niet eens ophield om met iedere loslopende vrouw naar bed te gaan. Hij haalde zijn schouders op en huilde door. Verónica had de kinderen meegenomen, maar ze klaagde niet, belde niemand op om op haar man af te geven, bezocht geen advocaten, vroeg niemand om geld en zon niet op wraak. Ik hou heel veel van hem, maar het is op, zei ze alleen, en door die waardige, sobere, krachtige houding werd het laatste verzet van mijn moeder en mijn broer Rafa gebroken, maar ook dat overtuigde mijn vader niet.

‘Ik heb toch gezegd dat ze een slet is,’ zei hij op de toon die hij voor onbelangrijke dingen bewaarde, toen Julio zo diep door het stof was gegaan dat ze wel weer bij hem in wilde trekken. ‘Ik heb het toch gezegd?’ herhaalde hij, en ik was zo ontzet dat ik geen verweer had.

Die kille woorden bleven in me steken als een brosse maar weerbarstige splinter, versteenden in mijn ziel, die fictieve plek die we identificeren met het hart, en ik heb er nooit aan terug kunnen denken zonder te huiveren. Misschien had ik hem moeten vragen waarom hij dat zei, aan welke criteria dat voor mij zo onbegrijpelijke oordeel voldeed. Ik durfde geen enkele vraag te stellen, misschien omdat ik bang was voor het antwoord dat ik zou krijgen.

Je overdrijft , Álvaro, zoals altijd koos Mai partij voor mijn vader, hij is een oude man, wat wil je, hij kan vast niet accepteren dat een vrouw haar man verlaat en al helemaal niet als die man zijn eigen zoon is en hij ziet, zoals wij allemaal, hoe slecht die eraan toe is … Het was waar dat Julio een moeilijke tijd had doorgemaakt, zo moeilijk dat ik zijn nadrukkelijke volharden in zijn gekwetstheid uiteindelijk zelfs een beetje begon te bewonderen, het had iets tragisch en nobels waartoe ik hem nooit in staat had geacht, net zoals het me nog niet bij benadering was gelukt om me de intensiteit voor te stellen van een liefde die hij zelf keer op keer verried. Dan bedacht ik opnieuw dat ik zoiets nog nooit had ervaren, maar toch voelde ik me verbonden met mijn broer, met zijn gezwollen rode ogen, zijn bevende handen, zijn wanhopige uiterlijk, want met zijn doffe huid en zijn ingevallen wangen leek hij wel een hongerstaker in de gevangenis. En ik begreep ook Verónica, de vrouw die van huis was weggelopen en die op een dag ongetwijfeld weer terug zou komen, als ze de deur opende om de kinderen naar de crèche te brengen en ontdekte dat haar man voor de zoveelste keer met kleren en al in slaap was gevallen op de vloer van het portiek van haar huurflat. Toen dat gebeurde, was mijn vader alweer uit het ziekenhuis, maar hij was nog heel zwak. Er restten hem vier maanden leven en ondanks alles, ondanks het feit dat zijn stem nog maar een flauwe echo was van zijn vroegere stem, vond hij toch de kracht om te herhalen, ik heb toch gezegd dat ze een slet was.

Ik hoorde ze opnieuw toen mijn vrouw hardop alles ophaalde wat hij ons zou hebben kunnen vertellen en wat wij niet hadden willen weten, en onwillekeurig kwamen ze weer terug toen ik in de file op de snelweg naar Burgos stond, omdat Mai’s verbazing zich had vermengd met mijn herinnering aan de onbekende vrouw.

Mijn vasthoudendheid had iets ziekelijks, dat wist ik, maar mijn vaders vijandigheid jegens mijn schoonzus kreeg een andere ondertoon, duisterder, heimelijker, haast schuldig, toen ik dacht aan de vluchtige verschijning op het kerkhof, en de onverschilligheid van de anderen kalmeerde me niet. Nooit was het bij me opgekomen om te overdenken wat voor man, of misschien zelfs verschillende mannen, mijn vader had kunnen worden voordat hij zichzelf werd. Misschien heeft hij zelfs wel een vriendin gehad in Rusland, had Mai gezegd, en ik had me er een tijdje mee vermaakt daaromheen allerlei gekke verhalen te verzinnen, maar die hadden niet de kilte kunnen verdrijven van een stuk of zes achteloos uitgesproken woorden en evenmin hadden ze me geholpen de blik te begrijpen van een jonge vrouw die naar me keek als iemand die in alle rust een missie volbrengt.

Ik zette de auto in de garage en ging lopend naar de calle Argensola. Daar woonde mijn zus Clara in het mooie, grote, oude appartement waar we, toen we klein waren, met het hele gezin hadden gewoond. Ik was dol op dat huis en ik had er vaak met weemoed aan gedacht sinds mijn vader had besloten om twee vliegen in één klap te slaan en een nieuw huis te bouwen op een van zijn percelen in La Moraleja, omdat hij zo een bij zijn status passend huis zou krijgen en tegelijkertijd kon ontsnappen aan de onrust die zich meester begon te maken van wat tot dan toe een van de rustigste wijken in het centrum van Madrid was geweest. Toen we naar die buitenwijk verhuisden, was ik vijftien, en de tien jaar daarop pendelde ik tussen de twee huizen, het oude, dat mijn vader niet had verkocht dankzij de heftige protesten van mijn oudere broers en zus, die hem ervan overtuigden dat ze daar vrijdags en zaterdags konden slapen zodat ze niet beschonken naar huis hoefden te rijden, en het nieuwe huis, waar ik in de weekenden niet meer sliep vanaf het moment dat ook ik de meerderjarige leeftijd en de sleutel van het oude huis verwierf. Daarna, in de vijf jaar waarin ik me in mijn vrije tijd heel vaak zat af te vragen waar ik een nieuwe boekenkast zou kunnen zetten voor alle boeken die ik nauwelijks nog kwijt kon in mijn piepkleine, aangename en buitensporig dure appartement in Boston, verlangde ik nog sterker naar dat huis met zijn hoge plafonds en zijn ruime, vierkante kamers, maar toen ik terugkwam bleek dat ik niets te kiezen had. Clara, die zich als eerste van ons allemaal had verloofd, had al een datum voor haar bruiloft vastgesteld en was het huis aan het verbouwen. Ik stelde me tevreden met het meest vergelijkbare, voor mij betaalbare huis in dezelfde wijk, een groot, enigszins bouwvallig appartement in de calle Hortaleza dat er na een opknapbeurt heel mooi uitzag, maar dat nam niet weg dat ik telkens als ik de hal van het huis van mijn zus binnenkwam door een gevoel van melancholie werd overvallen.

‘Ah, daar ben je eindelijk, Álvaro.’ Mijn moeder deed de deur open, glimlachte mat en kuste me stevig op beide wangen. ‘Ik wist wel dat je niet zou bellen voor je vertrok.’

‘Ach, mama, je wist toch dat hij zou komen.’ Met gezwollen lippen en nog erger gezwollen enkels kwam Clara me tegemoet met de blijdschap van een in het nauw gebrachte soldaat die in de verte hulptroepen ziet naderen. ‘Bovendien wist Álvaro ook wel dat je Lisette zou bellen om te vragen hoe laat hij vertrokken was, dus …’

‘Hoezo? Hoe kon hij dat nou weten?’

‘Omdat ik je ken, mama.’ Ik kuste haar nog een keer. ‘Omdat ik je ken, mama.’

‘Hoe dan ook, zo’n moeite is het toch niet om je moeder te bellen, jongen …’

Clara ging er hardop van uit dat we allemaal zin hadden in koffie en liet ons alleen in de woonkamer. Ik ging met mijn moeder op een bank zitten en keek hoe ze vakkundig als altijd de post doornam, waarbij ze de enveloppen openscheurde met een briefopener die een messcherpe snee maakte. Het was me opgevallen dat ze er goed uitzag, veel beter dan ze zelf beweerde. Ondanks haar fragiele uiterlijk was ze een sterke vrouw, die nooit ernstig ziek was geweest en zich van minder ernstige aandoeningen altijd snel had hersteld. We waren er allemaal van overtuigd dat ze de klap goed zou verwerken, maar toch kon ze al na het tweede condoleancekaartje haar ogen niet droog houden, en toen ze het laatste had gelezen, zakte ze achterover in de bank, begroef haar hoofd in de rugleuning en bleef zo een tijdje afwezig zitten. Clara kwam binnen met de koffie en keek naar haar met een even ongeruste als medelijdende blik.

‘O, wat zou ik graag willen dat dit allemaal voorbij was, dat kunnen jullie je niet voorstellen.’

‘We snappen het wel, mama,’ antwoordde ik, toen ik bij haar de vermoeidheid zag die ik zelf nog maar kort tevoren had gevoeld, die dringende behoeft e om me mijn vader uit vrije wil te kunnen herinneren, zonder de druk van rituelen en voorwerpen, zonder welgemeende, maar vijandige woorden en plechtigheden.

Mijn moeder pakte mijn hand, ze knikte, zuchtte, ging weer rechtop zitten, negeerde het kopje dat Clara voor haar had neergezet en bekeek vluchtig de rest van de brieven.

‘Wat is dit?’ vroeg ze, terwijl ze het papier ophield met het briefhoofd van de Caja Madrid dat ik al eerder had gelezen.

‘Een brief van iemand van een bank die met je wil praten over een paar fondsen waarop papa had ingetekend, geloof ik … Laat eens zien.’ Ik las de tekst nog eens vluchtig door en vatte hem voor haar samen. ‘Ja, kijk, papa had geld geïnvesteerd, hier staat niet hoeveel, in een paar fiscaal aftrekbare fondsen. En deze man wil weten of je dat geld nu wilt hebben of dat je het opnieuw wilt investeren in andere fondsen, die uiteraard volgens hem nu veel voordeliger zijn, en zo. Dat kun je je wel voorstellen.’

‘Hoe heet hij?’

‘Die man?’ Mijn moeder knikte. ‘Eh … R. Fernández Perea. Ik weet het niet, Ramón, Ricardo, Rafael …’

‘Die ken ik niet.’

‘Of Roberto,’ suggereerde Clara.

‘Of Remigio,’ voegde ik eraan toe, waarop mijn zus begon te lachen, maar door de ongeduldige blik van haar moeder begreep ze dat het geen tijd was voor grapjes.

‘Nee, die naam komt me niet bekend voor. Wat zou ik moeten doen, hem opbellen?’

‘Tja …’ Ik keek nog eens in de brief. ‘Hij zegt dat hij graag bereid is tot een persoonlijk gesprek, maar je kunt hem natuurlijk ook bellen. Hier staat het nummer.’

‘Ga maar naar hem toe, mama.’ Clara keek eerst naar haar en daarna naar mij. ‘Dat lijkt me beter, het gaat tenslotte om geld, toch?’

‘Ja,’ beaamde ik zonder al te veel belangstelling. ‘Misschien wel.’

Mijn moeder dronk haar koffie langzaam op.

‘Nog iets, Álvaro,’ zei ze. ‘Die rekeningen, of wat het dan ook waren, van die brief, stonden die op naam van papa of een van de ondernemingen?’

‘Ik denk die van papa. Dat is de enige naam die er staat.’

‘Dan ga jij,’ vonniste ze. ‘Je belt hem, spreekt met hem af en je vraagt hem alle informatie.’

‘Ik?’ probeerde ik me te verdedigen. ‘Maar waarom ik? Ik weet toch niks van die dingen, mama, laat Rafa maar gaan, die heeft verstand van geld.’

‘Rafa heeft verstand van het geld van het bedrijf, maar je vader hield de rekeningen altijd gescheiden. Daarom is het beter dat jij gaat. Bovendien hebben je broers het altijd heel druk. Voor jou is het geen enkele moeite om op een ochtend even bij die bank langs te gaan en …’

‘Mama, ik werk ook, weet je nog?’

‘Ja, nou ja, afijn … Dat is niet te vergelijken. Je geeft niet eens elke dag les, jongen.’

‘Maar …’ Over twee weken heb ik de opening van een tentoonstelling over zwarte gaten en ik moet bijna elke dag naar het museum, wilde ik zeggen, maar ik hield net op tijd mijn mond. ‘Goed dan.’

Ik had geen zin in een vermoeiend, nutteloos gevecht, zoals al die andere die ik al had verloren terwijl ik mijn ouders en broers en zussen aan hun verstand probeerde te brengen dat de overheid me niet iedere maand een salaris betaalde om niets te doen, een situatie die absoluut niet verbeterd was sinds ik als adviseur bij een nieuw interactief wetenschapsmuseum was gaan werken. Ik verdiende nu meer dan mijn zus Angélica, de andere ambtenaar in de familie Carrión, maar door dat feit was mijn prestige absoluut niet gestegen, integendeel, hierdoor was mijn familie helemaal overtuigd geraakt van de ongelofelijke onbenulligheid van mijn beroep. Dus een bank heeft jullie geld gegeven om dit op te zetten, vroeg mijn moeder op de dag dat ze naar het museum kwam met mijn neefje Guille, wiens mening me veel meer interesseerde omdat hij op dat moment het slimste jongetje van tien was dat ik kende. Ettelijke miljoenen, mama, antwoordde ik, en ze trok haar wenkbrauwen op, nou, het lijkt anders wel een speelhal, jongen, concludeerde ze. Wat wil je dan, dat we portretten van Newton aan de muur hangen en vitrines neerzetten met maquettes van middeleeuwse katapulten, vroeg ik, waarop ze antwoordde dat het dan tenminste wel op een museum zou lijken. We wisselden geen woord meer, totdat Guille terugkwam, het is geweldig, Álvaro, onwijs gaaf, ik vind het fantastisch, echt … Mijn moeder gaf haar kleinzoon een standje omdat hij zulke rare woorden gebruikte en op de terugweg mij ook omdat ik mijn legendarische intelligentie verspilde aan zulke flauwekul.

‘Dus jij gaat naar die man van de bank, hè,’ zei ze nog eens bij de deur, toen ik alleen nog maar twee afscheidskussen verwachtte.

‘Ja, mama, ik ga wel.’

Dat was alles. Mijn moeder stuurde de verkeerde zoon naar dat gesprek.

En daarna zou niets meer hetzelfde zijn als eerst.