Over het boek
Bij een zaagmolen op een heuvel met sparren en dennen volgt een man stilzwijgend het voorbeeld van zijn vader, zoals dat al generaties lang gebeurt. Hij zaagt bomen tot planken en zorgt voor veel nageslacht. Verder bemoeit hij zich nergens mee. Want vrede wordt altijd voorgoed gesloten, maar duurt zelden langer dan een paar jaar.
Een voor een vertrekken de zonen uit het dal. De jongste, Zlatomir, blijft achter. Hij is bang om een ander mens te worden als hij de heuvel over gaat. Maar dan steekt er een venijnige oostenwind op. De tuinman van niemandsland bezit alle eigenschappen van een modern sprookje: poëtisch, wreed, en geboetseerd naar een realiteit die we maar al te goed herkennen.

De pers over de auteur/het boek
‘De tuinman van niemandsland heeft de allure van een sprookje: het is poëtisch en wreed. Maar de werkelijkheid ligt dichterbij dan je vermoedt.’ – De Standaard

‘Kan dit ook verfilmd worden? Het liefst zo snel mogelijk. En dan insturen naar de Oscars om mee te dingen in de categorie Best Foreign Film.’ – Gerbrand Bakker

‘Een van die betoverende boeken die een verdwenen wereld weer tot leven wekken.’ – Charles Lewinsky

‘Een stuk wereldgeschiedenis, mooi verborgen in een universeel verhaal, verteld met een heel eigen stem en fijnzinnige humor.’ – Thomas Rosenboom

‘Een sterk straaltje verbeeldingskracht.’ – Ton Schimmelpennink, boekhandelaar

Over de auteur
Guus Bauer is in 1959 geboren in Amsterdam. Hij is onder meer schrijver, journalist en uitgever. Als vaste medewerker van De Standaard der Letteren en freelancer voor een dozijn bladen

Van dezelfde auteur

Heimwee heeft een kleur

Wilt u op de hoogte worden gehouden van de romans en literaire thrillers van uitgeverij Signatuur? Meldt u zich dan aan voor de literaire nieuwsbrief via onze website www.uitgeverijsignatuur.nl.

Guus Bauer

De tuinman van niemandsland

e-bookeditie, september 2011

2008

© 2008 Guus Bauer

© 2008 uitgeverij Signatuur, Utrecht

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp: Wil Immink Design

Omslagbeeld: Getty Images / Tom Murphy

Typografie: Pre Press B.V., Zeist

isbn gebonden boek 978 90 567 2307 1

isbn e-book 978 90 449 6706 7

nur 301

Iemand die zich in een van de personages meent te herkennen, zou weleens gelijk kunnen hebben.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

... men verwijt ons een gebrek aan ego, maar wij zijn wars van pretenties. Voornamelijk omdat we bang zijn om weer te worden opgeslokt door onze zelfbewuste buren. De bitterzoete ironie is ons belangrijkste strijdmiddel. In de Tweede Wereldoorlog waren de Duitsers banger voor ons dan voor de Russen en de Polen. Als je die onder druk zet, breken ze op een gegeven moment. De Tsjechen buigen mee, wachten en zodra de druk vermindert, zwiepen ze twee keer zo hard terug …

Miloš Forman

Al eeuwen trotseert een goedhartig volk in een heuvelachtige streek de wisselingen van de macht. Op-standig zijn ze maar zelden, ze buigen liever mee om later ongebroken, zelfs gesterkt, weer terug te veren. Hoogstens sluiten ze eerder de luiken van hun huizen of kruisen de armen voor de borst wanneer een vreemdeling hun grond betreedt. Het stuk aarde dat altijd hetzelfde zal blijven: bossen tot aan de horizon met hier en daar een oude burcht, de rookpluim van een schoorsteen of een kampvuur, de koepels van een klooster of een torenspits waar men een dorp vermoedt. En paden die door velden met gewassen slingeren. Het grasland waar het vee de dag herkauwt. Een enkele schipper op een waterweg.

In die streek, op een heuvel met sparren, dennen en wat loof, volgde een man stilzwijgend het voorbeeld van zijn vader, zoals ook die dat voor hem had gedaan. Hij zaagde de bomen tot planken en zorgde voor zijn zonen: Jaroslav, Honza, Vladimir, Franta, Pepik, Her-man en Zlatomir. Verder bemoeide hij zich nergens mee. Want vrede wordt altijd voorgoed gesloten, maar duurt zelden langer dan een paar jaar. Daar veranderde een enkele vakman toch niets aan.

Houten bewijsstukken

Er was geen strijd geweest. Met wie had hij ook moeten twisten? Zlatomir was een man van weinig woorden, en weinig daden bovendien. Nooit was hij verder geweest dan het einde van het bospad onder in het dal. En zelfs daar, in het houten gemeenschapshuis met het streekschooltje, voelde hij zich niet op z’n gemak.

Een jonge vrouw, zelf net met een diploma van de kweekschool op zak, was uit de stad gekomen. Bij haar beschrijving van straten, pleinen, grote gebouwen en bussen vol met mannen, vrouwen en kinderen kon Zlatomir zich weinig voorstellen. Zoals hij ook niet begreep waarom mensen samendromden om andere mensen te bekijken. Ook al verkochten ze gebak of maakten ze muziek.

De klaagzang van de bomen die thuis in de werkplaats werden gezaagd, was zijn lievelingsmelodie. De enige andere muziek die hem wel aanstond, was de mars die men regelmatig speelde aan de voet van de heuvel, vlak bij het dorp. Als je de paar samengeschoolde huizen en het oude café dat tegen de winkel leunde al zo mocht noemen.

Hij was weleens naar beneden gegaan toen hij in de verte de toeters had gehoord. Vanachter een boom had hij staan gluren naar het orkest. Ze waren allemaal in het zwart gekleed. Een man droeg een grote trommel voor zijn buik. In zijn hand hield hij een bot, aan het uiteinde omwikkeld met een paar lagen stof. Elke keer als hij een stap nam, liet hij de knook met een klap neerkomen. Het galmde als onweer in de verte. Vier mannen met toeters volgden precies in de pas. De paar tonen die zij aan hun instrument wisten te ontlokken stierven langzaam weg tussen de bomen en de roep van de bosvogels.

De jonge onderwijzeres was bij het verhaal over de stad waar ze woonde even op haar tenen gaan staan en had uit het raam gestaard, als probeerde ze krampachtig over de heuvels heen te kijken. Vladimir had met rode wangen haar relaas over het stedelijk transportwezen aangehoord. Honza bleef vragen op haar afvuren over de roerige geschiedenis van de stad.

Bij gebrek aan leerlingen waren alle kinderen van tien tot achttien bij elkaar in het vochtige klaslokaal gezet. Het was vreemd dat Zlatomir zich in de blokhut niet thuis voelde. Het gebouw was identiek aan het woonhuis van de familie, het was ooit door zijn vader gebouwd, en bovendien kende hij bijna iedereen, al zijn broers zaten aan de lange houten tafel, een bewijsstuk van hun vaders kunnen.

Met neergeslagen timmermansogen had zijn vader de schooljuffrouw een hand gegeven, terwijl zijn zoons het welkomstgeschenk naar binnen hadden gedragen. Drie aan elke kant. In het hoofd van Zlatomir dreunde de grote trom.

De onderwijzeres gaf Zlatomirs vader een ingelijst portret: een tekening van een licht gebogen jongeman, gemaakt door het buurmeisje uit haar geboortedorp. Het werd thuis boven de deur van de woonkamer opgehangen. Voor de betekenis was Zlatomir nog te jong bevonden. Hij was tien jaar en had nooit eerder in de schoolbanken gezeten. Pas een maand geleden waren de soldaten uit het gebouw vertrokken waarin ze zeven jaar waren gelegerd.

Zijn broers, behalve Pepik, waren geliefd bij de onderwijzeres. En niet alleen door hun oplettendheid. Ze werden regelmatig door de jonge vrouw als voorbeeld gesteld. Aan wie eigenlijk? Hoe verschillend ze ook waren, ze blonken uit door hun leergierigheid en levenslust. De één blond als het ijs uit het noorden, de ander met haar als het vurige avondrood. In het land van het midden had iedereen zijn sporen nagelaten.

Zlatomir viel alleen op door zijn grote, eeltige handen en zijn uiterlijk, zo donker als de flanken van de bergen uit het zuiden. Er zat zelfs al wat zwart dons op zijn bovenlip en kin.

Honza wilde altijd als eerste op school zijn, nog voor de bel door het dal luidde. Elke dag nam hij wel iets voor de onderwijzeres mee: een boeket bermbloemen, een zelfgemaakte boekensteun of ongevraagde opstellen. Hij had nu eenmaal veel levensvragen. En aan wie kon hij die beter stellen dan aan een stadse juffer? Zlatomir begreep zijn knipoog niet. De oudsten spraken op weg naar school vaak over hem onbekende werelden. Ze sloegen elkaar daarbij beurtelings op de schouders. De jongeren speelden een balspel of verstopten zich achter de dennenbomen. Zlatomir liep er altijd maar een beetje achter aan. Hij kende alleen de zaagmolen op de beboste heuvel. En dat was hem genoeg, meer dan genoeg.

Omdat hij zijn broers altijd ophield, namen ze op een ochtend een stevige stok en bonden Zlatomir er met handen en voeten aan vast. Hij had niet geprotesteerd, althans niet met woorden. Honza had zich verbaasd over de kracht van de jongen. Alleen Herman had niet willen meehelpen. Zlatomir en hij konden voor een tweeling doorgaan.

Honza en Vladimir tilden de stok op en legden de uiteinden over hun schouders. Zwaar was hun kleine broertje ook nog. Hij hing als een geschoten reebok tussen hen in, niet bepaald dood gewicht. De oudsten, drie koppen groter dan de benjamin, hadden moeite om zich staande te houden. Zo liepen ze in een sukkeldraf naar de streekschool, Zlatomir grommend en schokkend met zijn ledematen. De handpalmen van de dragers zouden ontvellen. Hun schouders zouden kneuzen en hun armen en benen zouden onder de schrammen komen te zitten.

De onderwijzeres had zenuwachtig gelachen. Haar biefstukjes en karbonaden betrok ze van de slager op het stadsplein. Zij dacht dat haar pupillen, die bonte stoet bergbewoners, halve wilden haast, haar kwamen verrassen met een zelfgevangen buit. Het was nog vroeg, de lessen begonnen al om halfzeven, en haar bril had ze binnen op de lessenaar laten liggen. Maar ook een mens met goede ogen had twee keer moeten kijken. Door de worsteling waren Zlatomirs hemd en broek losgerukt. Zijn benen, armen en bovenlijf waren bedekt met lange, zwarte haren. Toen hij zich met een brul losrukte en voorovergebogen het bos in rende, zou een bijgelovige er een weerwolf in hebben herkend en een jager met gemak een stevig everzwijn.

De rest van de dag liet Zlatomir zich niet zien. Er was alleen ’s ochtends school. In de middag moest er worden gewerkt. De juffrouw herhaalde steeds de volledige lesstof, zodat het eerst voor de ouderen saai was en daarna voor de kleinsten te moeilijk. Maar iedereen die het schooltje had afgemaakt, kon later opvallend snel rekenen. En over de geschiedenis van de streek konden ze je alles vertellen, bijna woordelijk hetzelfde.

Toen het begon te schemeren, en in dit deel van het land gebeurde dat altijd eerder dan elders, staakten de broers van Zlatomir de zoektocht. Steeds hadden twee of drie van hen zich met een smoes weten te drukken bij de zaagmolen. Ze zochten in de bossen, bij het kerkhof, bij de duistere flanken en in het café dat leunde tegen de winkel. Vooral daar keken ze erg goed rond, meerdere keren zelfs.

Thuis durfden ze niets te zeggen. Aan tafel bleef een onverklaarde lege plek. Honza porde Herman in zijn ribben. Het was tijd om het plan uit te voeren. Na lang aandringen had Herman toegestemd. Hij had er niet veel zin in gehad. Hun vader was wel doof geworden van het dagelijkse gehuil van het hout, maar vast niet daas.

Herman verontschuldigde zich. Het was zijn beurt om Zlatomir af te lossen bij het sorteren van de planken. De stapels waren vast te hoog geworden voor de kleine jongen en bovendien moest de olielamp worden bijgevuld en zou hij waarschijnlijk honger hebben.

Herman schoof zijn bord aan de kant. De oude zaagmolenaar zag er persoonlijk op toe dat iedereen zijn portie helemaal opat. Hij betaalde er genoeg voor. Omdat er veel gesjouwd moest worden, werd er stevig gegeten: maaltijdsoepen met erwten of bonen, veel aardappelen en grote stukken vlees. Zes dagen in de week kwam ’s ochtends een oude vrouw het sprokkelpad op naar boven, met aan haar arm een rieten mand met etenswaar. Ze kwam uit het dorp. Daar woonde ze met een man die op krukken liep. Niet dat de broers hem ooit hadden zien lopen. Hij zat altijd op het notenhouten bankje dat rond een eik was getimmerd op het dorpsplein, als de nauwelijks verharde binnenplaats waaraan het café lag al die naam mocht dragen.

Honza had weleens met de kreupele gesproken. Later vertelde hij dat de man gelukkig ontdaan was van zijn herinneringen, dat hij slechts nog steunde op de stokken gemaakt van de bomen uit een vreedzame jeugd. Wat dat ook betekende. Daarna mochten de broers geen kwaad woord over de man spreken, en moest hij voortaan met ‘kapitein’ worden aangeduid. En als Honza zoiets uitsprak, klonk het als een niet te negeren bevel. De plekken van zijn vuisten bleven altijd langer blauw. Voordat Honza een stamgast en een vrouwenverslinder werd, rende hij twee keer per dag de heuvels op en af, trok zich tientallen keren op aan overhangende takken en bokste tegen de leren voederzakken in de schuur.

Als ze tegen het middaguur uit school kwamen, zat de oude vrouw boven op de stapel haardblokken te wachten. Ze rookte een pijp. Pufte precies gelijk met de schoorsteen van het familiehuis grote wolken uit. Met veel moeite stond ze op als ze de meute de heuvel op zag komen. Geen van de broers durfde te lachen om de enorme omvang van hun kokkin. Ze was immers de vrouw van de kapitein. Er werd alleen beleefd gegroet, net als ’s ochtends, wanneer ze de haardblokken vanonder het afdak haalde om het gietijzeren fornuis aan te maken.

Twee uur lang zuchtte de vrouw daarna boven het hakblok en zweette boven de enorme ketels. Er moest genoeg te eten zijn om de vele hongerige mannenmagen tweemaal per dag te vullen. Daarna rustte ze uit onder het afdak of bracht een mok met koffie naar de werkplaats.

Eenmaal in de week dronk ze met de zaagmolenaar een glaasje slivovitsj. Dan werd er stilzwijgend afgerekend. Er was niet veel wat al niet gezegd was tussen de kapiteinsvrouw en de vader van de vele zonen. ’s Middags schepte zij de borden vol, in de avond moesten ze dat zelf maar doen. Honza begeleidde haar naar het dorp, als de negen huisjes, de winkel en het café, schouder aan schouder, al zo genoemd konden worden. Vaak kwam hij pas laat weer terug.

Na vijf minuten ging de deur open. Herman kwam de eetkamer weer in. Hij probeerde zich zo klein mogelijk te maken door met geknikte knieën te lopen. Over zijn hemd en broek had hij de overall van Zlatomir aangetrokken. De mouwen en de pijpen waren veel te kort. Met een sjaal verborg hij zijn blauwe kaken. Hij was een jaar ouder dan de jongste, maar als hij zich niet schoor, kon hij na verloop van tijd bijna niets meer zien. Zijn baardgroei beperkte zich niet tot zijn kin en wangen, ook op zijn jukbeenderen en neus woekerden zwarte stekels.

De oude zaagmolenaar had het spel meegespeeld. Ze moesten niet denken dat hij gek was, alleen omdat hij ze niet kon verstaan. Lezen kon hij nog als de beste, zeker hun lichaamstaal. Drie keer had hij voor Herman laten opscheppen. ‘Zlatomir’ was immers nog in de groei.

De oude man had de kleine jongen vanuit zijn ooghoeken wel zien binnensluipen in de werkplaats, maar was gewoon doorgegaan met de arbeid. Er moest nog heel wat gezaagd worden voordat hij zijn dagelijkse deel had gedaan. Niet dat iemand anders dan hijzelf dat had opgelegd. De volgende morgen, nadat hij de dieren had gevoerd en een eerste pijp had opgestoken, zou hij de kleine wel zijn werkplaats uit roken.

Hij had moeite gehad om zijn jongste zoon te vinden. Eerst had hij gekeken in de voorraadschuur. Met zijn stevige laars had hij tegen de zakken met bonen en meel geschopt. Niet te hard. Hij rommelde even tussen het gereedschap, voorzichtig, er zaten scherpe messen en zeisen bij. Op de plank liet hij de flessen met ingemaakte pruimen, walnoten en bosbessen tegen elkaar rinkelen, niet te luid, ze mochten niet breken. Zelf kon hij het niet horen, maar een paar muizen schoten piepend weg.

Waarschijnlijk had de jongen hier wat gegeten. In de gedroogde appels zaten tandafdrukken. Hij had altijd al gevonden dat Zlatomir een klein gebit had, net als Herman. Met een hooivork prikte hij hier en daar in de balen stro die opgeslagen lagen in een ander kot. Niet te hard, hij zag wel toekomst in zijn jongste telg. Daarna keek hij onder het afdak tussen de haardblokken en tilde hij het deksel van de waterton.

Pas toen hij de tweede keer keek, vond hij de jongen bij de berg met houtkrullen. Om het een beetje warm te krijgen had Zlatomir zich ingesmeerd met het vet dat in dikke lagen op alle scharnierende delen van de zaagmachine zat. Daarna had hij een kuil gemaakt in de aangeveegde splinters. De vader gaf met zijn laars een schop tegen het scheenbeen van de jongen. Niet te hard.

Voor het eerst sinds lange tijd moest hij glimlachen. Daar was alleen Pepik ooit in geslaagd. Die was altijd klein gebleven, struikelde over alles, vooral over zijn woorden. Maar dat was in deze streek niet onoverkomelijk. Pepik was zijn lieveling geweest, een zorgenkind vanaf zijn geboorte. Besproken werd hij niet meer. Net zomin als de zaagmolenaar zijn weinige woorden gebruikte om over Jaroslav, zijn eerstgeborene, te praten.

Het zaagstof van een hele dag hard werken was in de nacht op Zlatomir neergedaald. Omdat hij zich ’s nachts een paar keer had omgedraaid, zat hij ook onder de houtkrullen. Hij pakte de jongen bij zijn nekvel, niet te stevig, en nam hem mee naar de beek die het schoepenrad aandreef. Daar dompelde hij hem een aantal keren onder. Niet te lang, maar wel net zo lang totdat zijn zwarte vacht was schoongespoeld. Zlatomir wist niet of het bedoeld was als een afstraffing, maar tegenspartelen deed hij niet. Zijn vader was nog altijd sterker dan al zijn broers bij elkaar. Hij had maar één hand nodig om Zlatomir in en uit het water te tillen.

Terug in de werkplaats wierp hij Zlatomir een schone poetslap toe om zich mee af te drogen. Daarna haalde hij een overall uit de kast, eentje voor volwassenen die er al een tijd had gehangen. Uit het gebaar waarmee zijn vader hem de werkkleding gaf, had Zlatomir moeten opmaken dat het een gewichtig moment was. Maar hij zweeg, wachtte nog steeds op straf.

Er was een grote lading sparren vanuit het zuiden gebracht. Zijn vader kon een permanente kracht goed gebruiken. De schooljuffrouw liet niets van zich horen. Ze wist waarschijnlijk dat ze met wat binnensmonds gebrom terug naar haar schooltje zou zijn gestuurd. Zijn broers plaagden Zlatomir niet meer. Als ze meewerkten in de zagerij, namen ze zelfs orders van hem aan. Zeker als hij de overall aanhad.

En die droeg hij altijd. Maar af en toe kwam er een rondreizende koopman met kleren, potten en pannen in het dal. En al was die vaker geweest, één stel kleding per zoon vond de oude zaagmolenaar meer dan genoeg. Als de man niet zulke mooie ketels bij zich had gehad, had hij hem met zijn stok van het erf gejaagd. De zaagmolenaar kocht één overall en een koperen destilleerketel.

Tegen de tijd dat Zlatomir het flanellen shirt en de werkmansbroek van Herman had geërfd, was de stof zo dun geworden dat zijn haren er overal doorheen staken en op het zitvlak een stuk leer van een oude voederzak moest worden genaaid. Nadat zijn broers Zlatomir aan de stok naar school hadden gebracht, konden de repen alleen nog dienen als poetslap.

Nee, er was geen strijd geweest. Met wie had hij moeten twisten? Zijn broers hadden altijd met tegenzin gewerkt in de zagerij. Alleen Herman had er plezier in gehad om met de boomstammen te slepen, de planken om en om op elkaar te stapelen en met grote blokschaven de basten af te pellen van de beide halfronde zijkanten, ‘de kontjes’ noemden ze die.

Eens in de maand kwam er een vrachtwagen langs om het schaafsel op te halen. De chauffeur had verteld dat de fabriek er diverse producten van maakte, naast schoonmaakmiddelen bijvoorbeeld ook steunzolen en pijnstillers. Zlatomir geloofde het niet, maar wanneer hij weleens een wond op zijn arm of been had, wat zelden voorkwam door zijn dichte beharing, wreef hij er uit gewoonte ook met wat schaafsel overheen. De pijn was snel weg en binnen een week was de wond genezen.

En als zijn kiezen aan zijn hoofd zeurden, kauwde hij even op wat bast. Hoewel de kruidnagelolie uit het potje van zijn moeder daarbij beter dienstdeed en een glaasje eigen stook het beste hielp. Laatst had hij zijn laarzen nog volgestopt met verse bast. De zolen waren doorgesleten en de heuvel lag vol met dennenappels, waarover je lelijk kon vallen.

Ja, Herman kon bijna net zulke mooie vierkante to-rens maken van de planken als hijzelf. Maar Herman was met zijn vrouw over de heuvel getrokken, niet naar de stad, maar naar de streek die grensde aan een ander land. De enige grenspost die Zlatomir kende, was het houten gemeenschapshuis waar vroeger het schooltje in gevestigd was. Verder dan daar was hij niet geweest.

De rest van zijn broers had andere interesses, verfoeide het snerpen van de zaagbladen en de doordringende lucht. Zlatomir hield van het geluid van de zaagmachine. Eerst alleen het opzwepende gezoem waarmee de gekartelde bladen de lucht verplaatsten en de scharnieren die droog tikten, hoewel ze dagelijks met vele lagen vet werden ingesmeerd. In de verte het ruisen van het water dat het rad in beweging hield. Het geratel in de lagers van de kettingen van de loopbanden.

En dan, nadat Zlatomir een ruk had gegeven aan een hendel en met zijn volle gewicht tegen de eerste stam had geduwd, het jammerlijke gekrijs van het hout wanneer het in drie delen werd gezaagd en tranen op de vloer lekte. Als kind had Zlatomir de insecten bewonderd die ooit door de laklaag waren verrast. Al eeuwen was de werkvloer door de dennen en sparren geharst, een metersgroot barnstenen plakkaat.

In de winter zorgde het fijne zaagstof voor een nevel die op zonlicht leek, in de zomer temperde het de felle straling. Zlatomir had er geen last van. Het leek alsof Zlatomirs wilde haargroei begon in zijn neusholten en eindigde bij zijn tenen, waarbij alleen zijn kleine mond vrij bleef.

De zaagmolenaar had het misschien niet willen inzien. Hij was nu eenmaal niet zijn eerstgeborene, maar als kleuter had Zlatomir al vredig in een hoekje van de werkplaats geslapen terwijl zijn vader voor de meubelfabriek uit de stad de bomen tot planken verzaagde. Hij speelde met de houtkrullen, had al snel zoveel eelt op zijn handen dat de splinters hem niet deerden.

Zelfs toen zijn kaken nog niet blauw waren, de eerste vier jaren van zijn leven, was zijn gezicht nooit rood geworden van het zaagstof. Zijn vader, weliswaar niet donkerharig en al helemaal niet erg behaard, had er ook geen last van. Zijn huid was als gelooid. Herman was de enige die er ook niet veel last van had. Met hem had Zlatomir graag willen samenwerken, maar hij was met een vrouw over de heuvels gegaan en was boswachter geworden.

Zonder aarzelen had Zlatomir de sleutels van het bedrijf en het stamhuis van de familie van de koppelriem van zijn ingeslapen vader genomen. Nee, er was geen strijd geweest. Zijn broers hadden zich al maanden niet laten zien. Ze waren voor het laatst bij elkaar geweest op de datum die ze hadden uitgekozen als hun gemeenschappelijke geboortedag. Door het regelmatige leven dat hun vader had geleid, waren ze allen in dezelfde maand jarig.

Zlatomir had zijn vader opgetild en op de tafel in de hoek van de werkplaats gelegd. Even bleef hij stilstaan. Hij keek naar de ingevallen wangen, de roestige vlekken op de handen, de halfopen mond en het strakgespannen vel op de schedel en vroeg zich af wat er in dat hoofd, nu voorgoed ontdaan van herinneringen, allemaal had gespeeld.

De schriften waarin zijn vader de dagopbrengst had genoteerd, eindeloze rijen met dezelfde getallen, zou Zlatomir gelijk in de waterput werpen of verbranden op de afvalhoop. Al was het de vraag of dat verlossing zou brengen.

Hij stak een wijsvinger in zijn linkeroor, streek het haar voor zijn rechteroor weg en legde zijn hoofd op de borstkas van zijn vader. Voor de zekerheid zou hij straks uit het dressoir het zakspiegeltje van zijn moeder zaliger halen en dat voor de mond van zijn vader houden.

Zlatomir dacht aan de laatste keer dat hij de poederdoos had gezien. Zijn moeder zat met haar rug naar hem toe in de grote slaapkamer. Het enige vertrek waar de kinderen niet mochten komen. Ze had het spiegeltje in het doosje bewasemd en het met de mouw van haar jurk schoongepoetst. Tijdens het poederen van haar wangen sprak ze Zlatomir vermanend toe.

Hij was drie jaar geweest en had niet begrepen hoe ze wist dat hij daar verstopt zat. Een jaar later liet zij het leven bij weer een miskraam en kwam er een einde aan het achtjarenplan van de oude zaagmolenaar. Al was het hem dan bijna gelukt.

In de opslag rommelde Zlatomir tussen wat gereedschap, voorzichtig, er zaten scherpe messen en zeisen bij. Hij nam een pikhouweel, een grote spade, de wandelstok van zijn vader en wat zelfgemaakt touw en deed alles in een canvas zak. Buiten pakte hij nog twee mooie ronde stenen. Pissebedden stoven alle kanten op. In de voorraadschuur vulde hij zijn broekzakken met gedroogde appeltjes en stopte een fles bier en een pot ingemaakte paddenstoelen in zijn weitas. Als hij straks terug was, moest hij meteen vallen zetten. In de jutezakken met bonen en meel waren gaatjes geknaagd.

Hij ging terug naar de werkplaats. Toen hij de deur opende, protesteerden de scharnieren. Dat zouden ze altijd wel hebben gedaan, maar hij had het nog niet eerder gehoord. Zijn vader, die in de ochtend altijd als eerste begon, al helemaal niet. De laatste weken had Zlatomir bijna nergens bij stilgestaan. Van de ene op de andere dag had zijn vader de middagtaak volledig aan hem overgelaten. Hij kwam nog wel stipt elke avond om zeven uur de productie controleren, de logboeken bijwerken, het rad op de rem zetten en de werkplaats afsluiten. Tussendoor was hij bezig met zijn dieren en de moestuin.

Toen Zlatomir tijdens een pauze een pijpje rookte onder het afdak met de haardblokken, hoorde hij zijn vader tussen de uien, prei en knoflook hele gesprekken voeren. Hij had zich van zijn zitplaats af laten glijden en was om de hoek gaan kijken. Korte bevelen was hij gewend. En tegen vreemdelingen niet meer dan binnensmonds gebrom.

De onderwijzeres had Zlatomir bijzonder kortaf gevonden. Hij had gedacht dat het zo hoorde. Zijn vader zei nooit meer dan twee woorden tegelijk. Zijn broers joegen hem als kind met slechts één woord weg. Alleen Herman praatte weleens met hem. Dan had Zlatomir altijd haast.

Behalve zijn vader had hij niemand in de moestuin kunnen ontdekken. Een paar dagen eerder had de oude ook al ineens gevraagd of hij het een paar weken alleen af kon: het zagen, het wieden en het voeren van de dieren. Hij was van plan geweest op reis te gaan. Het leek alsof hij wartaal had gesproken. Hij wilde naar een dorp dat niet bestond en naar heuvels waar ze wijn dronken. En dat voor een man die het dal nooit had verlaten.