Over het boek
‘Op een dag vertelde papa me dat oom Rodolfo was gestorven en dat hij wilde dat ik met hem meeging naar de wake. Oom Rodolfo lag in een kist helemaal achterin en er waren wel drie of vier kamers vol boze, geagiteerde mensen die koffie met veel suiker dronken en rookten als ketters. Dat was een pak van mijn hart, want ik heb een hekel aan klagende mensen en ik had me voorgesteld dat een wake een bijeenkomst van huilebalken zou zijn.
Ik heb papa nooit gevraagd hoe oom Rodolfo was gestorven. Dat was niet nodig. Niemand gaat op zijn dertigste dood van ouderdom.’

Een volwassen man kijkt terug, door de ogen van het tienjarige jongetje dat hij toen was, op een korte periode in zijn leven, namelijk de periode vlak voor de staatsgreep die Argentinië in een dictatuur veranderde.
Met zijn ouders en broertje moet hij op stel en sprong vluchten naar het platteland en een andere naam en identiteit aannemen. Dat wordt ‘Harry’, naar de beroemde verdwijnkunstenaar Harry Houdini. Harry voelt haarfijn aan dat er iets niet pluis is, maar kan het niet benoemen. Binnen de beperkingen van dit nieuwe leven proberen hij en zijn broertje en ouders een zo normaal mogelijk bestaan op te bouwen.

De pers over de auteur/het boek
‘Een meesterwerkje …Ontroerend en in fraai proza geschreven legt Figueras met zijn indrukwekkende gefictionaliseerde getuigenis een pijnlijke periode in de recente Argentijnse geschiedenis bloot.’ – De Telegraaf

‘Luchtig en beklemmend, optimistisch en ontmoedigend.’ – Trouw

‘Figueras creëert een gezin dat je leert kennen alsof je er al jarenlang bij over de vloer komt en dat je dierbaar is.’ – Nu.nl

‘Kamtsjatka van Marcelo Figueras is prachtig, groots, bijzonder ontroerend en zonder een spoortje bitterheid geschreven.’ – Veronica Magazine

‘Figueras schrijft met kracht en inzicht.’ – The Times

‘Briljant.’ – The Independent

‘Verdriet en ballingschap doordringen dit briljant geobserveerde, hartverscheurende roman.’ – Financial Times

Over de auteur
Marcelo Figueras (1962) is behalve auteur ook journalist en scriptschrijver. Kamtsjatka is zijn derde roman. Het lied van leven en dood, is eveneens bij Signatuur verschenen. De verfilming van Kamtsjatka leverde hem een Oscarnominatie op voor beste buitenlandse film.

Van dezelfde auteur

Het lied van leven en dood

Wilt u op de hoogte worden gehouden van de romans en literaire thrillers van uitgeverij Signatuur? Meldt u zich dan aan voor de literaire nieuwsbrief via onze website hyperlink www.uitgeverijsignatuur.nl.

© Marcelo Figueras, 2003 en Santillana Ediciones Generales, S.L.

Oorspronkelijke titel: Kamchatka

Vertaald uit het Spaans door Brigitte Coopmans

© 2006 uitgeverij Signatuur, Utrecht en Brigitte Coopmans

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp: Wil Immink Design

Omslagfoto: Eliott Erwitt/Magnum/Hollandse Hoogte

Typografie: Pre Press Media Groep, Zeist

isbn paperback 978 90 5672 337 8

isbn e-book 978 90 449 6707 4

nur 302

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de stichting Fonds voor de Letteren

Marcelo Figueras

Kamtsjatka

Vertaald door Brigitte Coopmans

2011

It is not down in any map; true places never are

– Herman Melville, Moby Dick

Now is greater than the whole of the past

– rem Reveal

Eerste uur: Biologie

(de ~ (v.))

Leer van de levende wezens in de ruimste zin,
van hun levensgewoonten en levensuitingen

1

Het afscheidswoord

Het laatste wat papa tegen me zei, het laatste woord dat ik uit zijn mond hoorde, was ‘Kamtsjatka’.

   Hij gaf me een prikzoen met zijn stoppelbaard en stapte in de Citroën. De auto reed weg over het golvende lint van asfalt, een groene bubbel die bij elke heuvel opdook en weer verdween, steeds kleiner, tot ik hem niet meer zag. Ik bleef daar een tijdje met de Riskdoos onder mijn arm staan, totdat mijn grootvader zijn hand op mijn schouder legde en zei, we gaan naar huis.

   En dat was alles.

   Als het nodig is, kan ik nog wel wat vertellen. Grootvader zei dat God in de details aanwezig is. Hij zei ook andere dingen: dat Piazzolla’s muziek geen tango is, bijvoorbeeld, en dat je handen wassen voor het plassen net zo belangrijk is als erna, want Joost mag weten waar je allemaal aan hebt gezeten, maar ik denk dat geen van deze dingen hier ter zake doet.

   Het afscheid vond plaats op een ypf-benzinestation aan weg 3, op een paar kilometer van Dorrego, in het zuiden van de provincie Buenos Aires. In de aangrenzende bar ontbeten we met z’n drieën, papa, grootvader en ik, croissants en koffie met melk in aardewerken mokken met het ypf-logo, zo groot als pannen. Mama was er ook, maar die zat al die tijd op het toilet. Haar maag was van streek en ze kon nog geen vloeistof binnenhouden. En Hummel, mijn jongere broer, lag languit op de achterbank van de Citroën te slapen. Hij bewoog altijd aan één stuk door in zijn slaap, armen en benen, alsof hij zijn rechten over het absolute opeiste, de koning van de onbegrensde ruimte.

   Op dat moment ben ik tien jaar. Ik ben een jongen die er normaal uitziet, misschien met uitzondering van mijn dwarse haar, dat de neiging heeft om als een uitroepteken op mijn hoofd te gaan staan.

   Het is lente. Oktober schittert met zijn gouden licht op het zuidelijk halfrond en de dag voldoet aan de voorschriften; de ochtend is een paleis. De lucht hangt vol met van die gepluimde zaadjes die we in Argentinië bakkertjes noemen, dagsterretjes die ik in de holte van mijn handen verzamel en daarna met één keer blazen bevrijd om ze te helpen bij hun zoektocht naar een geschikte bodem.

   (Hummel zou zijn hart hebben opgehaald aan de zin ‘De lucht was vol bakkertjes’. Hij zou over de grond rollen en zijn buik vasthouden van het lachen, terwijl hij zich voorstelde hoe de mannetjes als zeepbellen rondzweefden, wit schort, een neus vol meel.)

   Ik herinner me zelfs nog de mensen die bij het tankstation rondliepen. De pompbediende, een dikzak met een snor en donkere plekken onder zijn oksels. De chauffeur van de jeep ika die onderweg naar het toilet een stapel enorme bankbiljetten liep te tellen. (Je handen wassen voor het plassen doet wél ter zake, herstel.) En de rugzaktoerist die over het parkeerterrein het avontuur van de weg tegemoet liep, een profetenbaard en blikken potten en pannen, als klokgelui dat oproept tot berouw.

   Het meisje stopt met touwtjespringen om haar haar onder de kraan nat te maken. Nu knijpt ze het uit terwijl ze terugloopt, water dat in het stof valt, drup, drup. De druppels die daar even geleden nog morsetekens op de grond schreven, vervagen met de seconde. Trouw aan de wet van de zwaartekracht glippen ze weg tussen de minerale en organische deeltjes van de aarde, gebruikmakend van ruimte die er is waar die niet lijkt te zijn, druppeltjes die stukjes van hun ziel achterlaten en de deeltjes leven geven, terwijl ze zelf het leven laten op hun tocht naar het brandende hart van de planeet, het vuur, waar de aarde nog lijkt op wat hij was toen hij gevormd werd. (In wezen blijf je altijd hetzelfde wat je was.)

   Het meisje bukt bevallig. Even denk ik dat ze een buiging maakt. In werkelijkheid pakt ze haar springtouw op. Ze begint weer met touwtjespringen, een perfect ritme, het zwiept door de lucht, woepetie woep, en beschrijft zo de omtrek van de luchtbel waarin ze zich opsluit.

   Papa opent de deur van de bar en laat me binnen. Grootvader zit op ons te wachten. Zijn lepeltje maakt een draaikolk in de koffie met melk.

   Soms zijn er variaties in de herinnering. Soms stapt mama pas uit de Citroën als we de bar uitkomen, omdat ze iets op haar pakje Jockey Club krabbelt. Soms gaat de teller op de pomp achteruit in plaats van vooruit. Soms haalt de rugzaktoerist ons in en staat hij al te liften als wij arriveren, alsof hij haast had om de wereld die hij nog niet heeft gezien te ontdekken en die met aluminium klokgelui de verlossing te verkondigen. De veranderingen baren me geen zorgen. Ik ben eraan gewend. Het betekent dat ik iets zie wat ik eerder nog niet gezien had; het betekent dat ik niet precies dezelfde ben als die ik was toen ik de laatste keer herinneringen ophaalde.

   Tijd is vreemd. Dat is helder. Vaak denk ik dat alles tegelijk gebeurt, en dat is helemaal niet zo helder, maakt alles alleen maar vreemder. Met degene die zich erop laat voorstaan dat hij slechts in het heden leeft, heb ik enigszins te doen, net als met iemand die de bioscoop binnenkomt als de film al is begonnen of iemand die Coca-Cola light drinkt; hij mist het beste. Ik denk dat tijd functioneert als het afstemmen van een radio. De gemiddelde mens kiest graag voor een helder station zonder storing. Maar dat betekent niet dat je niet naar twee of meer stations door elkaar zou kunnen luisteren; het betekent niet dat gelijktijdigheid onmogelijk is. Tot voor kort werd het niet voor mogelijk gehouden dat er tussen twee atomen een universum zou passen, en toch past het. Waarom de gedachte verwerpen dat je op de radio van de tijd simultaan de hele geschiedenis van de mensheid zou kunnen horen?

   Het leven van alledag geeft ons daar een impressie van. We voelen dat in ons degenen bestaan die we geweest zijn (of zullen worden?): we behouden het wezenlijke van dat onschuldige, egoïstische kind, we zijn tegelijkertijd de jongere die tot op het onbewuste af sensueel en genereus is, we zijn ook de volwassene met twee benen op de grond die zijn dromen niet vergeet en we zijn, tot slot, de oudere die in het goud slechts metaal ziet; hij heeft gezichtsvermogen verloren om aan visie te winnen. Als ik herinneringen ophaal, klinkt mijn stem af en toe alsof ik weer tien ben en soms alsof ik spreek vanuit de zeventig jaar die ik nog niet heb bereikt; ook klinkt hij zoals ik vandaag klink, zo oud als ik ben ... of denk te zijn. Degenen die ik was, ben en zal zijn, zijn constant met elkaar in gesprek en corrigeren elkaar. Dat mijn verleden en heden een verbond aangaan om mijn toekomst te bepalen, klinkt als een elementaire waarheid, maar ik vermoed dat mijn toekomst en mijn heden in staat zijn hetzelfde te doen met mijn verleden. Telkens als ik herinneringen ophaal, zegt degene die ik was steeds verfijnder zijn tekst op en verricht hij steeds stijlvoller zijn handelingen, alsof ik het personage bij elke poging dieper en beter begrijp.

   De getallen van mijn pomp beginnen achteruit te lopen. Ik kan ze niet stoppen.

   Opa zit weer in zijn bestelwagen, met zijn voet op de treeplank, en zingt zachtjes zijn favoriete tango: decí por Dios qué me has dau, que estoy tan cambiáu, no sé más quién soy, wat heb je me in godsnaam gegeven, dat ik zo ben veranderd, niet meer weet wie ik ben.

   Papa buigt voorover en fluistert het afscheidswoord in mijn oor. Net als toen voel ik de warmte van zijn wang. Hij geeft me een zoen en prikt tegelijkertijd.

   Kamtsjatka.

   Ik heet geen Kamtsjatka, maar ik weet dat hij aan mij denkt als hij dat zegt.

2

All things remote

Het woord Kamtsjatka klinkt vreemd. Mijn Spaanse vrienden vinden het moeilijk uit te spreken. Telkens als ik het uitspreek, kijken ze meewarig, alsof ze te maken hebben met een nobele wilde. Ze kijken me aan en zien Queequeg, de getatoeëerde man uit het boek van Melville, die zijn afgodsbeeldje aanbidt. Hoe interessant zou Moby Dick wel niet zijn geweest als het door Queequeg was verteld. Maar de verhalen worden geschreven door de overlevenden.

   Ik kan me geen tijd herinneren waarin ik niet wist van Kamtsjatka. In het begin was het een van de vele landen die veroverd moesten worden in mijn favoriete strategiespel Risk. De naam van die plek alleen al maakte dat het spel een heroïsch karakter kreeg. En in mijn oren klonk het woord Kamtsjatka absoluut roemrucht. Weerklinkt in Kamtsjatka niet het kruisen van degens?

   Ik ben zo iemand die een eeuwige hunkering voelt naar verre oorden, net als de Ismael uit Moby Dick. De afstand vertegenwoordigt het avontuur dat je wil aangaan: hoe verder de top, hoe meer moed ervoor nodig is. Op het Riskbord ligt mijn geboorteland, Argentinië, heel laag en ver naar links. Kamtsjatka ligt daarentegen heel hoog en ver naar rechts, net onder de windroos. In de platte dimensies van dit universum was Kamtsjatka de meest afgelegen plek die ik kon ambiëren.

   Als we speelden, streed er niemand om Kamtsjatka. De nationalisten aasden op Zuid-Amerika, de triomfjagers op Noord-Amerika, de beschaafden droomden van Europa en de realisten installeerden zich in Afrika of Oceanië, die eenvoudig te veroveren waren en nog eenvoudiger te verdedigen. Kamtsjatka lag in Azië, dat te groot was en derhalve lastig te controleren. En alsof dat nog niet genoeg was, was het niet eens een echt land: het bestond alleen als onafhankelijke natie op de unieke wereldkaart van Risk; en wie wilde er nou een land dat niet eens echt bestond?

   Kamtsjatka bleef over voor mij, want ik heb altijd hart gehad voor de geminachten. Kamtsjatka klonk als het tromgeroffel van een verborgen, barbaars rijk, dat me riep om me tot zijn koning te kronen.

   Destijds wist ik niets van het echte Kamtsjatka, de ijstong die Rusland uitsteekt naar de Stille Oceaan om de spot te drijven met zijn buren aan de overzijde. Ik wist niet van de eeuwige sneeuw of de honderd vulkanen. Ik wist niet van de gletsjer Mutnovsky of van de meren met bijtend water. Ik wist niet van de wilde beren of fumarolen of de gasbellen die aan de oppervlakte van zijn thermale wateren opbollen als de keel van een pad. Voor mij was het voldoende dat het de vorm van een kromzwaard had en onbereikbaar was.

   Papa zou verrast zijn als hij zou weten hoezeer het echte Kamtsjatka op het landschap uit mijn dromen lijkt. Een ijzig schiereiland dat tevens de regio met de grootste vulkanische activiteit op aarde is. Een horizon van goddelijke, vrijwel onaantastbare bergpieken, gehuld in zwaveldampen. Kamtsjatka als een extreem, paradoxaal rijk; een oefening in tegenstrijdigheid.

3

Ik raak mijn ooms en tantes kwijt

Op het Riskbord is de afstand tussen Kamtsjatka en Argentinië bedrieglijk. Als ik dat platte vlak naar een wereldbol zou verplaatsen, zou de schijnbaar onoverkomelijke afstand in nabijheid veranderen. Je hoeft niet meer de hele bekende wereld over om van de ene plek naar de andere te komen. Kamtsjatka en Amerika liggen zo ver uit elkaar dat ze elkaar bijna raken.

   Op dezelfde wijze zijn het afscheid op het benzinestation en het begin van mijn geschiedenis uitersten die elkaar overlappen; het een komt in het ander terug. De oktoberzon versmelt met de aprilzon, deze ochtend ligt over die andere. Je vergeet gemakkelijk dat de ene zon de zomer aankondigt en de andere er afscheid van neemt.

   Op het zuidelijk halfrond is april een maand van extremen. De herfst begint en daarmee de perioden van kou. Die zijn echter nog kort en steeds komt de zon weer terug. De dagen zijn nog lang. Vaak lijken ze van de zomer gestolen. De ventilatoren verlenen hun laatste diensten en de mensen maken in het weekend uitstapjes naar het strand en proberen zo voor de winter uit te blijven rennen.

   Die april van 1976 was op het oog hetzelfde als alle andere. Ik zat net in de vierde klas. Ik was druk met nieuwe lesroosters en lijsten met boeken die ik moest hebben. Ik zeulde meer schoolspullen mee dan ik nodig had en protesteerde over mijn plek in het klaslokaal, te dicht bij het bureau van juffrouw Barbeito.

   Maar een aantal dingen was anders. De militaire staatsgreep, bijvoorbeeld. Hoewel papa en mama er niet veel over loslieten (ze leken eerder onzekerheid te voelen dan woede of verslagenheid), was het duidelijk dat het ernstig was. Vooralsnog waren mijn ooms en tantes als bij toverslag verdwenen.

   Tot 1975 zat ons huis in de wijk Flores altijd vol mensen, die op elk uur van de dag in- en uitliepen en hard praatten en lachten en op de tafel sloegen om hun woorden kracht bij te zetten en maté dronken en zongen en op de gitaar pingelden en met hun voeten op de bank lagen alsof ze altijd bij ons gewoond hadden. In de meeste gevallen had ik ze nooit eerder gezien en zou ik ze ook niet terugzien. Bij aankomst stelde papa ons altijd aan iedereen voor. Oom Eduardo. Oom Alfredo. Tante Teresa. Oom Mario. Oom Daniel. We konden ons de namen nooit herinneren, maar dat hoefde ook niet. Na een poosje liep Hummel naar de huiskamer en zei met zijn onschuldigste stemmetje “Oom, mag ik cola?” en dan stonden er wel vijf op om cola voor hem in te schenken en kwam hij met tot aan de rand gevulde glazen terug naar onze kamer, op tijd voor The Saint.

   Eind 1975 werd het rustiger met de ooms en tantes. Er kwamen er steeds minder. Ze praatten niet meer hard en zongen en lachten niet meer. Papa nam niet eens meer de moeite hen voor te stellen.

   Op een dag vertelde hij me dat oom Rodolfo was gestorven en dat hij wilde dat ik met hem meeging naar de wake. Ik wist niet wie oom Rodolfo was. Ik vond het goed, omdat hij zei dat hij met mij zou gaan en niet met Hummel; een erkenning van mijn superioriteit als oudste zoon.

   Het was mijn eerste wake. Oom Rodolfo lag in een kist helemaal achterin en er waren wel drie of vier kamers vol boze, geagiteerde mensen die koffie met veel suiker dronken en rookten als ketters. Dat was een pak van mijn hart, want ik heb een hekel aan klagende mensen en ik had me voorgesteld dat een wake een bijeenkomst van huilebalken zou zijn. Ik herinner me dat oom Raymundo naar ons toe kwam (ik kende hem niet; papa stelde hem daar aan me voor) en me vroeg hoe het op school ging en waar ik woonde, en ik loog tegen hem zonder erbij na te denken. Dat ik in de buurt van La Boca woonde, zei ik. Ik weet niet waarom.

   Uit pure verveling liep ik naar de kist en ontdekte dat ik oom Rodolfo kende. Zijn wangen waren ingevallen en zijn snor was wat groter, of misschien leek hij groter omdat hij er dood zo mager en serieus uitzag, of misschien kwam dat serieuze wel door het pak en het overhemd met grote kraag, maar het was oom Rodolfo, zonder enige twijfel. Een van de weinigen die twee of drie keer bij ons thuis was geweest en die zijn best had gedaan om aardig voor ons te zijn. Bij zijn laatste bezoek had hij me een T-shirt van River Plate gegeven. Toen we terugkwamen van de wake, keek ik mijn kleerkast na en daar lag het, tweede la achterin.

   Ik raakte het niet eens aan. Ik schoof de la dicht en wiste het uit mijn geheugen, althans tot de nacht dat ik droomde dat het T-shirt zelf uit mijn kast kwam, als een slang naar mijn bed kroop, zich om mijn hals krulde en me wurgde. Dat heb ik meerdere malen gedroomd. Elke keer als ik wakker werd, voelde ik me een idioot. Hoe kon een T-shirt van River mij nou wurgen als ik voor River was?

   Er waren andere signalen, maar dit was het onheilspellendste. De angst had zich in mijn eigen huis gevestigd, in mijn la, keurig opgevouwen en met een frisse wasgeur tussen sokken en kousen.

   Ik heb papa nooit gevraagd hoe oom Rodolfo was gestorven. Dat was niet nodig. Niemand gaat op zijn dertigste dood van ouderdom.

4

Een gekwelde patriarch

Onze school heette Leandro N. Alem, net als de meneer die ons, elke keer als we de directiekamer binnenkwamen om straf te krijgen, vanuit een obscuur schilderij ondervroeg. Het was een eeuwenoud gebouw op de hoek van Yerbal en Fray Cayetano, tegenover het Plaza Flores, in het hart van een van de meest traditionele wijken van Buenos Aires. Het had twee verdiepingen, ingericht rond een centrale binnenplaats met een lichtdak, en een afgesleten marmeren trap die getuigde van de generaties die daar hun klim naar het Grote Weten waren begonnen.

   Het was een openbare school, hetgeen betekende dat zijn deuren voor iedereen openstonden, zonder onderscheid. Tegen een geringe maandelijkse bijdrage had je twee dagdelen toegang tot de klaslokalen, kreeg je een broodje halverwege de ochtend en kon je deelnemen aan sportactiviteiten. Voor dit bijna symbolische bedrag gingen voor ons de deuren open naar de machinekamers van onze taal en die van de taal van het universum, de wiskunde; we kregen te horen op welk punt van de aardbol we ons bevonden, wat er in het noorden, het zuiden, het oosten en het westen was; wat er onder onze voeten in beweging was, in de gloeiende kern van de aarde, en boven onze hoofden; en voor onze maagdelijke blik werd de geschiedenis van het menselijk ras ontvouwd, waarvan wij op dat moment, of dat nou leuk was of niet, een voorlopig hoogtepunt waren.

   In die lokalen met hoge plafonds en krakende vloeren hoorde ik voor het eerst een verhaal van Cortázar en sloeg ik het Plan Revolucionario de Operaciones van Mariano Moreno open. In die lokalen ontdekte ik dat het menselijk lichaam de meest volmaakte fabriek was en raakte ik opgewonden toen ik een elegante oplossing vond voor een wiskundig probleem.

   Mijn klas had als toonbeeld kunnen dienen voor een campagne ter bevordering van de eensgezindheid tussen mensen. Broitman was joods, Valderrey sprak nog met een Spaans accent. Talavera was twee generaties van zijn zwarte voorouders verwijderd. Chinen was Chinees. En zelfs onder degenen die het product waren van de meest gangbare mix van Spanjaarden, Italianen en creolen, waren de nuances uitgesproken. Sommigen van ons waren kinderen van hoogopgeleiden, anderen van eenvoudige, ongeschoolde arbeiders. Sommigen van ons woonden in een eigen huis en anderen in een huurwoning of samen met hun ouders op een kamer die door hun grootouders was afgestaan. Sommigen van ons studeerden een taal en gingen naar een sportclub, anderen hielpen hun ouders in de radioreparatiewerkplaats en schopten ergens op een braakliggend terrein tegen een rubberen bal.

   Binnen het klaslokaal verloren deze verschillen elke betekenis. Een aantal van mijn beste vrienden (Guidi, bijvoorbeeld, toen al een kei in elektronica, of Mansilla, die nog zwarter was dan Talavera en in Ramos Mejía woonde, een buitenwijk die verder weg klonk dan Kamtsjatka) hadden weinig of niets met mij of mijn situatie gemeen. Maar toch vormden we altijd een perfecte groep.

   We droegen ’s ochtends een witte stofjas en ’s middags een grijze, we dronken kopjes maté in de pauze en liepen elkaar onder de voet om onze favoriete koffiebroodjes te bemachtigen, die de conciërge meebracht in een lichtblauwe plastic schaal. We waren gelijk in ons blauwe uniform, in de nieuwsgierigheid en de warme levenslust van die jaren, die alle verschillen oversteeg.

   We verkeerden ook in dezelfde onwetendheid omtrent Leandro N. Alem, de patriarch van de school. De man leek op Melville, met zijn baard en zijn strenge frons. De opsluiting binnen de twee dimensies van het portret in de directiekamer wellicht beu, probeerde hij uit alle macht naar iets buiten de grenzen van zijn omlijsting te verwijzen. Een eenvoudige interpretatie zal luiden dat Alem de toekomst of de weg die wij moesten bewandelen aangaf. Maar de nerveuze trek die de schilder in zijn gezicht had gelegd, deed eerder vermoeden dat Alem ons zei dat we naar de verkeerde plek keken, dat we niet naar hém moesten kijken maar naar wat komen ging, het mysterie dat het schilderij ons níét liet zien en dat zo ongrijpbaar was dat het alleen maar bedreigend kon zijn.

   In de tijd dat ik in die klaslokalen zat, heeft niemand ons ooit over Leandro Alem verteld. Vele jaren later (ik woonde al in Kamtsjatka) kwam ik erachter dat hij tegen de conservatieve orde in opstand was gekomen om het universele stemrecht te verdedigen, dat hij de wapens had opgepakt en in de gevangenis terecht was gekomen en dat hij uiteindelijk nog had meegemaakt dat zijn denkbeelden zegevierden. Het kan zijn dat degenen die ons niets over Alem vertelden, ons wilden beschermen tegen het verontrustende feit van zijn zelfmoord. De zelfmoord van een zegevierend man werpt een schaduw over diens zaak, zoals met de apostel Petrus gebeurd zou zijn als hij in het Rome van Nero zijn polsen had doorgesneden, of met Einstein als hij gif had ingenomen tijdens zijn ballingschap in de Verenigde Staten.

   Ik zou dus naïef zijn als ik de naam van de school waar ik zes jaar lang op had gezeten, tot de ochtend dat ik wegging om niet terug te keren, toevallig zou noemen.

5

Een wetenschappelijk uitstapje

Die ochtend in april schoof juffrouw Barbeito de gordijnen van het klaslokaal dicht en liet ons een didactische film zien. Met zijn fletse kleuren en Mexicaanse vertelstem had de film het de hele tijd over het zogeheten mysterie van het leven en legde uit dat cellen zich samenvoegden om weefsel te vormen, dat weefsel zich samenvoegde om organen te vormen en dat organen zich samenvoegden om organismes op te bouwen, die tegelijkertijd méér waren dan de som van hun delen.

   Ik ging (tegen mijn wil, dat zei ik al) op de eerste rij zitten, met mijn neus op het scherm. Ik had slechts tijdens de eerste minuten van de vertoning mijn aandacht erbij. Ik nam in me op dat de aarde vier miljard jaar geleden was ontstaan, een vuurbal. Ik nam in me op dat het vijfhonderd miljoen jaar had geduurd voordat de eerste rotsen zich vormden. Ik nam in me op dat het tweehonderd miljoen jaar lang had geregend – tjonge, dat was me de zondvloed wel – waarna we oceanen hadden. Vervolgens begon de Mexicaanse grafstem over de evolutie van de soorten en ik bedacht dat hij een gedeelte had overgeslagen tussen de levenloze aarde en het verschijnen van leven, en ik zei bij mezelf dat er misschien een stuk van de film gestolen was en dat de Mexicaan het daarom over een mysterie had, en toen ik weer terug wilde naar het onderwerp, was ik inmiddels de draad kwijt en begreep ik er niets meer van.

   De kwestie van het mysterie heeft me nooit meer losgelaten. Sommige dingen vroeg ik aan mama, die me vertelde over Darwin en Virchow. Virchow zei het al in 1855, omnis cellula e cellula, elke cel komt voort uit een cel, waarmee het leven dus een keten werd waarvan de eerste schakel, zo stelde ik vast, van het grootste belang was. Het was eveneens mama die het gat in het door de Mexicaan opgezette tijdschema dichtte door me te verduidelijken dat de eerste bacteriecellen drie miljard jaar geleden op aarde verschenen, in de ondiepe oceanen die waren ontstaan uit het langste onweer uit de geschiedenis.

   Andere dingen heb ik uitgezocht toen ik al in Kamtsjatka leefde, tussen vulkaanuitbarstingen en zwaveldampen. Ik ontdekte bijvoorbeeld dat we van dezelfde atomen en kleine moleculen zijn gemaakt als stenen (eigenlijk zouden we langer moeten meegaan). Ik ontdekte dat Louis Pasteur, die van het vaccin, experimenten deed die bewezen dat het leven niet spontaan kon ontstaan in een zuurstofrijke atmosfeer als die van deze planeet. (Het mysterie werd groter.) Maar daarna ontdekte ik, tot mijn opluchting, dat een aantal wetenschappers beweerde dat de aarde in het begin geen zuurstof had, of dat er slechts zuurstof was in minimale hoeveelheden.

   Soms denk ik dat alles wat je in dit leven moet weten, te vinden is in biologieboeken. Denk eens aan de manier waarop de bacteriën reageerden op de grootschalige toevoer van zuurstof in de atmosfeer van de aarde. Tot op dat moment (twee miljard jaar geleden, volgens mijn schema) was zuurstof een gif geweest voor het leven. De bacteriën hielden het vol omdat het zuurstof werd geabsorbeerd door de metalen van de planeet. Toen de metalen verzadigd waren en niets meer opnamen, vulde de atmosfeer zich met giftig gas en werden talloze soorten helemaal weggevaagd. De zuurstofcrisis maakte bijna een einde aan het leven. Niettemin herordenden de bacteriën zich, ze ontwikkelden afweermechanismen en pasten zich op even doeltreffende als briljante wijze aan: door een metabolisch systeem uit te vinden dat dezelfde stof nodig had die tot dan toe een dodelijk gif was geweest. In plaats van te bezwijken aan zuurstof, gebruikten ze het om te leven. Wat eerst dodelijk was, veranderde in hun levensadem!

   Misschien dat dit vermogen van het leven om een moeilijke spelsituatie in zijn voordeel te keren, jullie niets zegt. Maar in mijn leven doet het dat wel degelijk.

6

Fantastische reis

Vijf minuten nadat de film was begonnen, dacht ik al niet meer aan cellen, mysteries of moleculen; ik zat gewoon te spelen. Ik ontdekte dat als ik strak naar het scherm keek en mijn blik onscherp stelde, de beelden driedimensionaal werden; psychedelica voor beginners. Nadat ik een tijdje de beweeglijke cirkels en banaantjes van de celweefsels had zitten bekijken, vervaagde de omtrek van het scherm en leek het alsof ik in het magma zakte.

   In het begin had ik er plezier in. Het was alsof ik in Fantastic Voyage zat, die film waarin een onderzeeër tot microscopische afmetingen wordt gereduceerd om de bloedbaan van een proefpersoon te doorkruisen. Maar na een tijdje werd ik misselijk. Als ik niet uit die soep kwam, zou ik mijn ontbijt uitbraken.

   Ik draaide me om in mijn stoel op zoek naar nieuwe horizonten voor mijn overspannen ogen. In het schemerduister van het klaslokaal zat Mazzocone zijn boterham voor de lunch op te eten en was Guidi in slaap gevallen en zat Broitman met een tinnen soldaatje de Man van Zes Miljoen te spelen (hij liet het in slow motion rennen en springen als een sprinkhaan). Bertuccio stond met zijn rug naar me toe. Trouw aan zijn aard was hij opgestaan en zei tegen juffrouw Barbeito dat het er bij hem niet inging dat we ooit één enkele cel in de zee waren geweest en dat de tijd verstreek en de cel, ploep, in ons veranderde.

7

Bertuccio

Bertuccio was mijn beste vriend. Het klinkt absurd, maar ik zweer dat Bertuccio op zijn tiende Becket van Anouilh las en zei dat hij toneelstukken wilde schrijven. Om niet achter te blijven en omdat we het boek thuis hadden en Becket niet, las ik Hamlet, en hoewel ik er niets van begreep, schreef ik een bewerking die ik met mijn klasgenoten wilde spelen in de ruimte tussen de keuken en de binnenplaats, die voor een podium kon doorgaan als mama de wasmachine opzij- schoof.

   Ik deed het omdat ik ouder wilde lijken. Maar Bertuccio deed het omdat hij kunstenaar wilde worden. Bertuccio had gelezen dat een kunstenaar vraagtekens plaatst bij de maatschappij en sindsdien zette hij overal vraagtekens bij, zelfs bij de prijs van het buskaartje voor schoolkinderen, bij de logica van het gebruik van een witte stofjas ’s ochtends en een grijze ’s middags en bij de waarachtigheid van het verhaal van French, Beruti en de rozetten. (Hoe hadden ze geraden dat Belgrano de blauwwitte vlag zou creëren? Waren ze helderziend of zo?)

   Om de haverklap schaamde ik me voor Bertuccio. Op een keer gingen we naar de bioscoop om Gold Mine te zien, die verboden was voor onder de veertien, en vroegen ze ons aan de kassa om een identiteitsbewijs. Bertuccio zei dat hij minderjarig was, maar dat hij het boek had gelezen en er niets onbehoorlijks of onfatsoenlijks in had kunnen ontdekken, en hij zei ook dat niemand het recht had om hem van tevoren te bestempelen als te onvolwassen om een voorstelling bij te wonen, en toen de man van de kaartjesverkoop zijn mond open wilde doen, snauwde Bertuccio hem toe dat hij, geachte heer, Becket en The Exorcist en Lady Chatterley’s Lover (bepaalde passages in elk geval) al had gelezen en dat dat meer was dan veel volwassenen konden zeggen, of lieg ik soms?

   In zulke situaties kwam ik met de oplossing. Toen Bertuccio het beu was om ruzie te maken en de kaartjesverkoper om hem aan te horen, liepen we over de marmeren trap van de bioscoop Rivera Indarte naar de eerste verdieping en verstopten ons op de wc. We wachtten tot de plaatsaanwijzer alle kaartjes op het balkon had geknipt en toen hij met zijn zaklamp naar binnen liep om een laatkomer zijn plaats te wijzen, glipten we achter hem aan naar binnen en verstopten ons tussen de gordijnen. We zullen het eerste kwartier gemist hebben, maar uiteindelijk zagen we de film.

   Gold Mine was waardeloos. Er zaten niet eens naakte vrouwen in.