Van dezelfde auteur

Wolf Hall

Wilt u op de hoogte worden gehouden van de romans en literaire thrillers van uitgeverij Signatuur? Meldt u zich dan aan voor de literaire nieuwsbrief via onze website www.uitgeverijsignatuur.nl.

Hilary Mantel

Het boek Henry

Vertaald door Ine Willems

e-bookeditie, oktober 2012

Signatuur

2012

© Tertius Enterprises 2012

Oorspronkelijke titel: Bring Up the Bodies

Oorspronkelijk verschenen bij: HarperCollins Publishers Ltd

Vertaald uit het Engels door Ine Willems

© 2012 Uitgeverij Signatuur, Utrecht en Ine Willems

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp: Wil Immink Design

Omslagbeeld: Portrait of Anne Boleyn (1507-1536), second wife of Henry VIII of England, 1534 by English School (16th century)

Hever Castle Ltd, Kent, UK/ The Bridgman Art Library

Typografie: Pre Press Media Groep, Zeist

ISBN gebonden boek 978 90 5672 453 5

ISBN e-book 978 90 449 6826 2

NUR 302

De vertaler ontving voor het vertalen van dit boek een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

Wederom aan Mary Robertson:
naar alle goedwillige recommandaciën en aanbiedingen van
genegenheid, met den meesten spoed.

‘Ben ik dan niet een man als alle andere? Nou? Nou?’

– Henry VIII tegen Eustace Chapuys, ambassadeur van de keizer

inhoud

DEEL EEN

I Valken. September 1535

II Raven. Najaar 1535

III Engelen. Kerstmis 1535 – Nieuwjaar 1536

DEEL TWEE

I Zwartboek. Januari – april 1536

II Meester der schimmen. April – mei 1536

III Verdeling van de buit. Zomer 1536

Nawoord van de auteur

Dramatis personae

Stambomen

Woord van dank

DEEL EEN

I

Valken
September 1535

Zijn kinderen storten uit de lucht. Hij kijkt toe vanaf een paard, met kilometers Engeland glooiend achter zich. Goudgewiekt laten ze zich vallen, met bloeddorstige blik. Grace Cromwell bidt in de ijle lucht. Ze slaat haar prooi in stilte, en in stilte strijkt ze op zijn vuist neer. Maar de geluidjes die ze dan maakt, het ritselen van veren en het knarsen, het uitschudden van vleugels, het zachte klok-klok diep in haar keel, dat zijn geluiden van herkenning, intiem, als van een dochter, knorrig bijna. Op haar borst zitten vegen geronnen bloed, en aan haar klauwen kleven flarden vlees.

‘Je dochters vlogen goed vandaag,’ zal Henry later zeggen. De havik Anne Cromwell deint mee op de handschoen van Rafe Sadler, die keuvelend met de koning oprijdt. Ze zijn moe, de zon staat al laag en ze rijden met de teugels slap tegen de hals van hun rijdier terug naar Wolf Hall. Morgen vliegen zijn vrouw en twee zussen uit. De dode vrouwen, van wie de botten al lang zijn weggezonken in de Londense klei, zijn nu gereïncarneerd. Gewichtloos zweven ze op hoge luchtstromingen. Ze kennen geen medelijden. Ze leggen aan niemand rekenschap af. Hun leven is eenvoudig. Wanneer ze omlaag kijken, zien ze alleen hun prooi en de geleende veren van de jagers, een fladderend, vluchtend universum, één grote maaltijd.

Zo gaat het al de hele zomer, een warboel van verscheurd aas, van huid en haar; van het uitsturen of terugfluiten van honden, het bemoederen van vermoeide paarden en bij de heren van kneuzingen, verstuikingen en blaren. En gedurende in elk geval een paar dagen heeft de zon op Henry neergeschenen. Even voor twaalven kwamen er wolken aandrijven vanuit het westen en regende het grote, geurige druppels, maar toen kwam de zon verzengend en wel weer tevoorschijn, en nu is de lucht zo helder dat je recht de hemel in kunt kijken en de heiligen bij hun bezigheden kunt begluren.

Wanneer ze afstijgen, hun paarden aan de stalknechten overlaten en de koning ten dienste staan, is hij met zijn gedachten al bij papierwerk, bij de rapportages van Whitehall, in volle galop aangeleverd over postroutes die met het kwartier van het hof meebuigen. Aan tafel met de Seymours zal hij zich voegen naar wat zijn gastheren te vertellen hebben en naar alles wat de koning, zo verfomfaaid, gelukkig en beminnelijk als hij vanavond is, maar wil ondernemen. Zodra de koning naar bed is, gaat hij aan het werk.

Hoewel de dag voorbij is, lijkt Henry geen zin te hebben om naar binnen te gaan. Met een brede steenrode streep van de zon op zijn voorhoofd blijft hij in de reuk van paardenzweet om zich heen staan kijken. Aan het begin van de dag heeft hij zijn hoofddeksel verloren, zodat naar de heersende mores het hele jachtgezelschap het vervolgens zonder moest stellen. De koning sloeg elk aanbod van vervanging af. Terwijl de schemer over de velden en bossen komt aansluipen, zullen bedienden op zoek zijn naar een beweging van de zwarte pluim in donkerder wordend gras, of de glans van zijn jagersinsigne, een gouden Sint-Hubertus met saffieren ogen.

Je kunt de herfst al voelen. Je weet dat er niet veel dagen als deze meer zullen komen, dus laten we nog even blijven staan, met de paardenknechten van Wolf Hall in een zwerm om ons heen en Wiltshire en de westelijke graafschappen in de heiige verte. Laten we nog even blijven staan, met de hand van de koning op zijn schouder, terwijl Henry met een ernstig gezicht het landschap van die dag de revue laat passeren: het groene struikgewas en de snelstromende beekjes, de elzen aan de waterkant, de ochtendmist die tegen negenen optrok, de korte bui, de bries die opstak en weer ging liggen, de roerloze hitte van de middag.

‘Hoe bestaat het dat u niet verbrand bent, mijnheer?’ wil Rafe Sadler weten. Rafe, even roodharig als de koning, ziet vlekkerig, besproet roze, en zelfs zijn ogen lijken geïrriteerd. Hij haalt zijn schouders op en slaat zijn arm om Rafes schouders als ze naar binnen gaan. Hij heeft heel Italië doorlopen – van het slagveld tot het schaduwrijke strijdperk van de rekenkamer – zonder zijn Londense fletsheid te verliezen. Zijn schurkenjeugd, de dagen op de rivier, de dagen in de open velden: ze lieten hem zo bleek als God hem had gemaakt. ‘Cromwells huid is lelieblank,’ verkondigt de koning. ‘Dat is dan ook het enige waarin hij aan een bloem doet denken.’ Terwijl ze hem zo plagen, slenteren ze op het avondeten af.

De koning was van Whitehall vertrokken in de week van Thomas Mores dood, een miserabele, natte juliweek waarin de hoeven van de koninklijke entourage diepe sporen achterlieten in de modder terwijl ze losweg op Windsor aan gingen. Sindsdien heeft de toer een hap uit de westelijke graafschappen genomen; Cromwells mannen hebben zich half augustus bij het koninklijk gevolg aangesloten, na eerst de zaken van de koning in Londen te hebben afgewikkeld. De koning en zijn metgezellen slapen zacht in nieuwe huizen van rozige steen, in oude huizen waarvan de versterkingen zijn afgebrokkeld of neergehaald, en in sprookjeskastelen: onverdedigbaar speelgoed, met muren waar kanonskogels gaten in zouden slaan als in papier. Engeland heeft vijftig jaar vrede genoten. Dat is het convenant van de Tudors: zij bieden vrede. Elk huishouden spant zich in om een weergaloos optreden voor de koning neer te zetten, en in de afgelopen weken hebben we nogal wat koortsachtig pleisteren en jachtig steenhouwen gezien, terwijl de gastheren halsoverkop zorgen dat de tudorroos naast hun eigen wapens prijkt. Elk spoor van Katherine, de voormalige koningin, wordt uitgewist en de granaatappels van Aragon met de gesteltakken en geplette, rondvliegende zaden gaan met hamerslagen aan gruzelementen. In plaats daarvan worden de rouwborden – als er geen tijd is voor uitsnijwerk – botweg overgeschilderd met de valk van Anne Boleyn.

Ook Hans heeft zich bij het gezelschap gevoegd en een schets van Anne, de koningin, gemaakt, die haar echter niet kon bekoren; maar waarmee bekoor je haar tegenwoordig wel? Hij heeft ook Rafe Sadler geschetst, met zijn keurige baardje, ferme mond en modieuze hoofddeksel, dat als een gevederde schotel schuin op zijn korte kapsel balanceert. ‘U hebt mijn neus wel erg plat gemaakt, meester Holbein,’ zegt Rafe, waarop Hans terugvuurt: ‘En hoe had ik uw neus recht moeten zetten, meester Sadler?’

‘Hij heeft hem gebroken toen hij als kind het toernooiveld op rende,’ zegt hij. ‘Ik heb hem zelf onder de paardenhoeven vandaan geplukt; een hoopje ellende was het, huilde om zijn moeder.’ Hij geeft de jongen een kneepje in zijn schouder. ‘Kop op, Rafe. Ik vind dat je er erg goed uitziet. Bedenk wat Hans mij heeft aangedaan.’

Thomas Cromwell is nu ongeveer vijftig jaar oud. Hij heeft het postuur van een arbeider: gedrongen, krachtig, op het zware af. Hij heeft zwart haar, dat begint te grijzen, en vanwege zijn bleke, ondoordringbare huid, die ervoor gemaakt lijkt om zowel regen als zon te weerstaan, klinkt regelmatig de sneer dat zijn vader een Ier was, al was dat eigenlijk een bierbrouwer en hoefsmid uit Putney en een schapenhouder, iemand die overal wel een vinger in de pap had, een ruziezoeker en een vechtjas, een zatladder en een bullebak, een man die geregeld voor het gerecht werd gesleurd omdat hij met iemand op de vuist was gegaan of iemand had opgelicht. Hoe de zoon van zo’n man zijn huidige voorname positie kon verwerven, is een vraag die heel Europa zich stelt. Sommigen zeggen dat hij is opgekomen met de Boleyns, de familie van de koningin. Anderen dat het geheel en al door toedoen was van wijlen kardinaal Wolsey, zijn beschermheer; Cromwell genoot zijn vertrouwen, verdiende geld voor hem en kende zijn geheimen. Weer anderen zeggen dat hij het gezelschap zoekt van duivelskunstenaars. Van jongs af was hij in het buitenland, als huursoldaat, als wolhandelaar, als bankier. Niemand weet precies waar hij is geweest of wie hij heeft ontmoet, en zelf maakt hij niemand wijzer. Hij spaart zichzelf niet in dienst van de koning, weet wat hij waard is en vermag, en zorgt dat zijn beloning navenant is: regeringsambten, gratificaties en eigendomsbewijzen van residenties en landgoederen. Hij heeft er een handje van om zijn zin te krijgen, een methode: hij palmt iemand in of koopt hem om, lijmt iemand of bedreigt hem; hij legt iemand uit waar diens belangen feitelijk liggen en laat hem kanten van zichzelf zien waarvan hij het bestaan niet eens kende. Meester hofsecretaris heeft dagelijks van doen met rijksgroten die hem, als ze konden, met één wraakzuchtige haal zouden pletten als een vlieg. Met die wetenschap in het achterhoofd is hij het toonbeeld van hoffelijkheid en kalmte, en heeft het grootbedrijf Engeland zijn onvermoeibare aandacht. Hij heeft niet de gewoonte zich nader te verklaren. Hij heeft niet de gewoonte zijn successen uit te meten. Maar hij is altijd thuis wanneer Vrouwe Fortuna hem opzoekt, klaar om de deur wijd open te gooien bij haar geringste klopje op het hout.

Thuis in zijn stadswoning in Austin Friars hangt zijn beeltenis aan de wand te broeden, zijn duistere doelen gehuld in laken en bont, zijn hand om een document geklemd alsof hij er het leven uit knijpt. Hans had hem achter een aangeschoven tafel vastgepind en gezegd: Nu niet meer lachen, Thomas. En op die voet waren ze verdergegaan: Hans neuriënd aan het werk terwijl hij grimmig voor zich uit staarde. Toen hij het voltooide portret zag, had hij gezegd ‘Christus, ik zie eruit als een moordenaar’, en zijn zoon Gregory had gevraagd: ‘Wist u dat dan niet?’ Er worden kopieën van gemaakt voor zijn vrienden en voor zijn bewonderaars onder de evangelisten in het Duitse rijk. Van het origineel wil hij niet scheiden – niet nu ik er eenmaal aan gewend ben, zegt hij – en dus treft hij bij binnenkomst in de hal versies van zichzelf aan in diverse stadia van wording: eerste profielschetsen, deels ingevuld met inkt. Waar beginnen met Cromwell? De een begint met zijn scherpe, toegeknepen ogen, de ander met zijn hoed. Weer een ander mijdt het probleem en schildert zijn zegel en schaar of kiest de turkooizen ring die hij van de kardinaal heeft gekregen. Waar ze ook beginnen, het eindresultaat blijft hetzelfde: als hij iets met je te verhapstukken heeft, zou je hem na donker niet graag tegenkomen. Zijn vader, Walter, zei vroeger altijd: ‘Dat jong van me, Thomas, kijk ’m vuil aan en hij steekt je ’n oog uit. Haak ’m pootje en hij hakt je ’n been af. Maar als je uit z’n vaarwater blijft, is ie op-en-top ’n heer. En niet te beroerd om ’n rondje te geven.’

Hans heeft de koning geschetst zoals die beminnelijk in zomerzijde natafelt met zijn gastheren, met de vensters open voor de avondzang van vogels en de eerste kaarsen die samen met het gesuikerde fruit zijn binnengekomen. Op elke etappe van zijn zomertoer doet Henry het voornaamste huis aan met de huidige koningin, Anne; zijn gevolg slaapt bij de edellieden in de omgeving. Bij wijze van dank onthaalt de familie bij wie de koning verblijft deze gastheren minstens één keer tijdens zijn bezoek op grootse wijze, wat zo’n huishouden danig onder druk zet. Hij heeft de inkomende provisiekarren geteld, keukens in oproer gezien en is er zelf heen gegaan in het grauwgroene uur voor dageraad, wanneer de bakstenen broodovens worden schoongeveegd voor het eerste baksel, kadavers aan het spit worden geregen, ketels op een drievoet worden gezet en gevogelte wordt geplukt en geportioneerd. Zijn oom was kok bij een aartsbisschop en als kind hing hij vaak rond in de keukens van Lambeth Palace; hij kent het werk van voor tot achter, en niets aan het welbevinden van de koning mag aan het toeval worden overgelaten.

Deze dagen zijn perfect. In het heldere, serene licht glimt elke bes in de heg. Elk blad aan de boom hangt, met de zon erachter, als een gouden peer. Onderweg naar het westen in hoogzomer zijn we nu eens ondergedompeld geweest in dichtbeboste jachtterreinen en dan weer hoog over de rug van de Downs gereden waar je, zelfs over twee gewesten heen, de eeuwige beweging van de zee gewaarwordt. In dit deel van Engeland hebben onze voorvaders de reuzen hun grondwerk achtergelaten, hun grafheuvels en menhirs. En nog steeds stroomt er bij ons, bij iedere Engelsman en -vrouw, een paar druppels reuzenbloed door de aderen. Al die eeuwen geleden joegen ze, in een land dat nog niet door schapen of ploeg was kaalgeplunderd, op wilde ever en eland. Een woud doortrekken kostte dagen. Soms worden er eeuwenoude wapens opgedolven: bijlen die, met twee vuisten vastgehouden, paard én ruiter konden neermaaien. Denk aan de enorme ledematen van die dode mannen, rusteloos onder de grond. Oorlog was hun tweede natuur, en oorlog staat altijd te trappelen om terug te komen. Niet alleen het verleden speelt je door het hoofd als je door dit landschap rijdt. Ook wat er in de bodem ligt te sluimeren, wat daar zijn tijd afwacht: de tijden die nog komen moeten, de niet-gevoerde oorlogen, de verwondingen en sterfte die als kiemen worden warmgehouden door Engelands bodem. Als je Henry ziet lachen, als je hem ziet bidden, als je hem zijn mannen ziet aanvoeren over het bospad, dan zou je denken dat hij even stevig op zijn troon zit als op zijn paard. Schijn bedriegt. ’s Nachts ligt hij wakker; hij staart naar de bewerkte balkenzoldering; hij telt zijn dagen. Hij zegt: ‘Cromwell, Cromwell, wat moet ik doen?’ Cromwell, red me van de keizer. Cromwell, red me van de paus. Dan roept hij om zijn aartsbisschop van Canterbury, Thomas Cranmer, en wil hij weten: ‘Is mijn ziel verdoemd?’

In Londen wacht de ambassadeur van de keizer, Eustace Chapuys, dag in, dag uit op het nieuws dat het volk van Engeland in opstand is gekomen tegen hun wrede en goddeloze koning. Het is nieuws waar hij naar smacht, en hij heeft er noeste arbeid en klinkende munt voor over om het bewaarheid te zien. Zijn meester, Karel V, Karl, Carlos, Charles, is de keizer van het Heilige Roomse Rijk in eigen persoon, landsheer van de Lage Landen en Spanje en de Spaanse wingewesten overzee. Charles is rijk en van tijd tot tijd boos omdat Henry Tudor het heeft gewaagd zijn tante, Katherine, aan de kant te zetten om met een vrouw te trouwen die door de man in de straat een puilogende hoer wordt genoemd. In naarstige depêches dringt Chapuys er bij zijn meester op aan dat hij Engeland aanvalt, zich aansluit bij de rebellen van het rijk, de troonpretendenten en misnoegden, en dat hij dit verdorven eiland inneemt waarvan de koning door nationale wetgeving zijn eigen scheiding heeft geregeld en zichzelf tot God heeft uitgeroepen. De paus vat het niet best op dat hij in Engeland wordt uitgelachen en slechts ‘bisschop van Rome’ wordt genoemd, dat zijn inkomstenstroom is omgelegd en nu in Henry’s schatkist uitmondt. Er hangt Henry een excommunicatiebul, opgesteld maar nog niet afgekondigd, boven het hoofd, waardoor hij een verschoppeling zou worden onder de christelijke vorsten van Europa; zij worden uitgenodigd – nee, aangemoedigd – om het Nauw of de Schotse grens over te steken en zichzelf te bedienen. En misschien komt de keizer wel. Of misschien de koning van Frankrijk. Misschien komen ze wel samen. Het zou fijn zijn als we konden zeggen dat we daar klaar voor zijn, maar de realiteit is anders. In geval van een invasie zou het weleens nodig kunnen zijn dat we de reuzenbeenderen opgraven om ze mee op hun donder te geven, gezien het feit dat we kanonnen tekortkomen, kruit tekortkomen, staal tekortkomen. Dat ligt niet aan Thomas Cromwell. Zoals Chapuys met een grimas zegt: Henry’s koninkrijk was beter op orde geweest als Cromwell er vijf jaar geleden de leiding over had gekregen.

Als je Engeland wilt verdedigen, en dat wil hij – hij zou zelf het slagveld op gaan, met het zwaard in de hand – moet je weten wat Engeland is. In de augustushitte heeft hij blootshoofds bij de gebeeldhouwde graftomben van voorouders gestaan, mannen die cap à pie geharnast gaan in plaatstaal en ijzeren ringetjes, de gehandschoende handen stijfjes ineen op hun opperkleed, de gepantserde voeten op leeuwen, griffioenen, greyhounds: mannen van steen, mannen van staal, met hun zachte vrouwen in kisten naast zich als slakken in hun slakkenhuis. Wij denken dat de tijd de doden niet kan raken, maar hij raakt hun gedenktekens wel en laat ze in de toevalligheden van zijn verloop met mopsneus en vingerstompjes achter. Een afgebroken beentje (als van een knielende cherubijn) steekt onder draperieën uit, een duim ligt los op een gebeeldhouwd kussen. ‘We moeten onze voorouders volgend jaar toch echt eens laten opknappen,’ zeggen de heren van de westelijke graafschappen; maar hun schild en schildhouders, hun rouwbord en wapenbeeld zitten altijd goed in de verf, en de verrichtingen van hun voorouders verfraaien ze met woorden, wie het waren en wat ze in handen hielden: de wapenrusting die mijn voorvader droeg bij Agincourt, de kelk die mijn voorvader heeft ontvangen uit de handen van Jan van Gent zelf. En mochten die vaders en grootvaders in de recente oorlogen tussen York en Lancaster de verkeerde kant hebben gekozen, dan houden ze het stil. Een generatie later moeten dwalingen vergeven zijn en namen weer staan, anders komt Engeland niet verder en blijft het terugvallen in het smerige verleden.

Hij heeft natuurlijk geen voorouders, niet van het soort waar je het over zou hebben. Er was ooit een adellijke familie met de naam Cromwell en toen hij in dienst van de koning kwam, hadden de herauten er bij hem op aangedrongen om, al was het maar voor de schijn, hun wapen aan te nemen. Maar ik kom niet van hen, had hij beleefd gezegd, ik hoef hun blazoen niet. Hij was weggelopen voor zijn vaders vuisten toen hij maar net vijftien was; was het Kanaal overgestoken en had dienst genomen in het leger van de Franse koning. Hij had gevochten zodra hij kon lopen, en als je dan toch moet vechten, waarom er dan niet voor betaald krijgen? Er bestonden lucratievere beroepen dan dat van soldaat, en hij had ze gevonden. Hij besloot dat naar huis gaan geen haast had.

En wanneer zijn getitelde gastheren nu advies vragen over de plaatsing van een fontein of van de Drie Gratiën, zegt de koning: Cromwell is je man; Cromwell, die heeft gezien hoe ze het in Italië aanpakken en wat goed genoeg is voor Italië, is goed genoeg voor Wiltshire. Nu en dan trekt de koning er alleen met zijn hofhouding op uit en blijft de koningin met haar dames en muzikanten achter, terwijl Henry en zijn selecte groep gunstelingen door het land trekken. En zo zijn ze op Wolf Hall aangekomen, waar de oude sir John Seymour klaarstond om hen te midden van zijn florerende familie te verwelkomen.

‘Ik weet het niet, Cromwell,’ zegt de oude sir John. Hij neemt hem vriendschappelijk bij de arm. ‘Al die valken vernoemd naar dode vrouwen ... Word je daar dan niet verdrietig van?’

‘Ik ben nooit verdrietig, sir John. Daar brengt de wereld me te veel goeds voor.’

‘Je zou moeten hertrouwen, een nieuw gezin stichten. Misschien vind je een bruid terwijl je bij ons verblijft. In de bossen van Savernake lopen veel innemende jonge vrouwen rond.’

Ik heb altijd Gregory nog, zegt hij en hij kijkt achterom, op zoek naar zijn zoon; om een of andere reden is hij altijd bezorgd om Gregory. ‘Ah,’ zegt Seymour. ‘Jongens zijn natuurlijk prima, maar een man heeft ook dochters nodig. Dochters zijn een troost. Kijk naar Jane. Zo’n lieve meid.’

Hij kijkt naar Jane Seymour, zoals haar vader hem opdraagt. Hij kent haar goed van het hof, waar ze hofdame was van Katherine, de voormalige koningin, en van Anne, de huidige: een alledaagse jonge vrouw met een zilverig bleke huid, de gewoonte haar mond te houden en de hebbelijkheid om naar mannen te kijken alsof ze een onplezierige verrassing zijn. Ze draagt parels en wit, met stijve anjertoefjes geborduurd brokaat. Hij ziet er een aanzienlijke kostenpost aan af; de parels buiten beschouwing gelaten zou je haar niet zo in de kleren kunnen steken voor minder dan dertig pond. Geen wonder dat ze zich zo voorzichtig beweegt, net een kind dat te horen heeft gekregen dat het zich niet vies mag maken.

‘Ben je nu minder verlegen, Jane,’ zegt de koning, ‘nu we je thuis bij je eigen mensen zien?’ Hij neemt haar muizenpootje in zijn enorme hand. ‘Aan het hof zegt ze geen woord.’

Jane kijkt naar hem op, blozend van haar hals tot haar haargrens. ‘Heb je ooit zo’n blos gezien?’ vraagt Henry. ‘Of het moest bij een meisje van twaalf zijn.’

‘Ik kan niet beweren dat ik twaalf ben,’ zegt Jane.

Bij het avondeten zit de koning naast lady Margery, zijn gastvrouw. In haar tijd was ze een schoonheid, en afgaand op de intense aandacht van de koning zou je denken dat ze dat nog is. Ze heeft tien kinderen gekregen, van wie er zes in leven zijn en drie hier aanwezig. Edward Seymour, de erfgenaam, heeft een hoog voorhoofd, een ernstige uitdrukking, een scherp, fel profiel: een knappe man. Hij is geletterd op het geleerde af en wijdt zich met verstand aan de functies die hem worden toebedeeld; hij heeft gevochten in een oorlog en terwijl hij wacht tot hij dat weer kan doen, slaat hij een goed figuur bij de jacht en op het toernooiveld. De kardinaal noemde hem destijds een slag beter dan de doorsnee-Seymour, en hijzelf, Thomas Cromwell, heeft hem beproefd en in alle opzichten een man van de koning bevonden. Tom Seymour, Edwards jongere broer, is luidruchtig en onbesuisd en voor vrouwen interessanter: als hij een kamer in komt, giechelen de maagden en buigen de jonge matrones het hoofd om hem van onder hun wimpers aandachtig op te nemen.

De oude sir John is een berucht huisvader. Twee, drie jaar terug ging het aan het hof nergens anders over dan dat hij de vrouw van zijn zoon dekte, en niet één keer in een vlaag van passie, maar herhaaldelijk sinds haar trouwen. De koningin en haar vertrouwelingen hadden het verhaal aan het hof verspreid. ‘Honderdtwintig keer, hebben we uitgerekend,’ had Anne gegniffeld. ‘Nou ja, heeft Thomas Cromwell uitgerekend, die is goed met cijfers. We nemen aan dat ze zich omwille van de goede zeden ’s zondags onthielden en het met de vasten rustiger aan deden.’ De overspelige echtgenote bracht twee zonen ter wereld, en toen haar gedragingen aan het licht kwamen zei Edward dat hij ze niet als zijn erfgenamen accepteerde, omdat hij er niet zeker van kon zijn of ze zijn zoons waren of zijn halfbroers. De trouwbreekster werd opgesloten in een klooster en was algauw zo goed om te sterven. Nu heeft hij een nieuwe vrouw, met een ongenaakbare manier van doen en een rijgpen op zak voor als haar schoonvader te dichtbij komt.

Maar het is vergeven, het is vergeven. Het vlees is zwak. Dit koninklijke bezoek bezegelt het pardon van de ouwe jongen. John Seymour bezit zeshonderdvijftig bunder: afgezien van de jachtgronden grotendeels weidegrond voor schapen, met een waarde van zo’n vier shilling de bunder per jaar, wat hem zeker vijfentwintig procent meer oplevert dan wat dezelfde hoeveelheid grond onder de ploeg zou opbrengen. De schapen zijn kleine, zwartkoppige beesten, gekruist met een ras uit de Welshe bergen: veel kraakbeen in het vlees, maar prima wol. Wanneer de koning bij hun aankomst zegt (hij is in een pastorale bui): ‘Cromwell, wat zou dat beest wegen?’, antwoordt hij, zonder het op te tillen: ‘Dertig pond, mijnheer.’

‘Meester Cromwell is ooit schaapscheerder geweest,’ zegt Francis Weston, een jonge hoveling, snerend. ‘Hij kan het weten.’

‘We zouden een armoedig land zijn zonder onze wolhandel,’ zegt de koning. ‘Dat meester Cromwell het vak kent, is bepaald geen schande.’

Maar Francis Weston gniffelt achter zijn hand.

Morgen moet Jane Seymour mee uit jagen met de koning. ‘Ik dacht dat het alleen heren was,’ hoort hij Weston fluisteren. ‘De koningin zou woest zijn als ze het wist.’ Zorg dan dat ze het niet te weten komt, mompelt hij terug, zo is ie braaf.

‘Op Wolf Hall zijn we allemaal uitstekende jagers,’ snoeft sir John, ‘ook mijn dochters. Je zou denken dat Jane bangelijk is, maar zet haar in het zadel, en ik verzeker u, heren, ze is de godin Diana zelf. Ik heb het mijn meisjes nooit lastig gemaakt in het leslokaal, weet u. Sir James hier heeft ze alles bijgebracht wat ze moesten weten.’

De priester aan de voet van de tafel knikt stralend: een oude dwaas met een witte kruin en benevelde blik. Hij, Cromwell, zegt tegen hem: ‘En hebt u hun ook leren dansen, sir James? Alle lof. Ik heb Janes zuster aan het hof gezien, met de koning.’

‘Ah, daar hadden ze een meester voor,’ grinnikt de oude Seymour. ‘Een meester voor het dansen, een meester voor muziek, dat is meer dan genoeg. Vreemde tongen hebben ze niet nodig. Ze gaan nergens heen.’

‘Daar denk ik anders over, mijnheer,’ zegt hij. ‘Mijn dochters kregen dezelfde opleiding als mijn zoon.’

Soms praat hij graag over hen, Anne en Grace, zeven jaar dood nu.

Tom Seymour lacht. ‘Wat ... U stuurde ze samen met Gregory en de jonge meester Sadler het toernooiveld op?’

Hij glimlacht. ‘Dat nog net niet.’

‘Voor de dochters van een koopmanshuishouden is het niet ongewoon dat ze het alfabet leren en nog iets erbij,’ zegt Edward Seymour. ‘U had ze waarschijnlijk kunnen gebruiken in de rekenkamer. Je hoort het vaker. Het zou hen aan een goede echtgenoot helpen; een handelsfamilie zou blij zijn met hun opleiding.’

‘Stel je meester Cromwells dochters eens voor,’ zegt Weston. ‘Ik durf het amper. Ik betwijfel of een rekenkamer hen zou kunnen houden. Ze zouden gemeen goed overweg kunnen met het slachtmes, denk ik zo. Eén blik op hen, en een man gaat door de knieën. En dan bedoel ik niet omdat hij zo dolverliefd is.’

Gregory roert zich. Het is zo’n dromer dat je niet verwacht dat hij de conversatie heeft gevolgd, maar zijn stem klinkt schor van verontwaardiging. ‘U beledigt mijn zusters en hun nagedachtenis, mijnheer, en u hebt hen niet eens gekend. Mijn zusje Grace ...’

Hij ziet Jane Seymour haar handje even op Gregory’s hand leggen: om hem te redden, trotseert ze de belangstelling van het gezelschap. ‘Sinds kort heb ik me de Franse tong een beetje eigen gemaakt.’

‘Is dat zo, Jane?’ Tom Seymour glimlacht breed.

Jane neigt haar hoofd. ‘Mary Shelton geeft me les.’

‘Mary Shelton is een lieve jonge vrouw,’ zegt de koning, en vanuit zijn ooghoek ziet hij Weston zijn buur aanporren: het gerucht gaat dat Shelton lief is geweest voor de koning.

‘Dus jullie zien wel,’ zegt Jane tegen haar broers, ‘wij dames verdoen niet al onze tijd met roddel en achterklap. Hoewel God weet dat we roddels genoeg hebben om een hele stad vrouwen bezig te houden.’

‘O, ja?’ zegt hij.

‘We praten over wie er verliefd is op de koningin. Wie haar verzen schrijft.’ Ze slaat haar ogen neer. ‘Wie er op ons allemaal verliefd is, bedoel ik. Over al die heren. We kennen al onze aanbidders en inventariseren ze van top tot teen, ze zouden er een kleur van krijgen. We bespreken de omvang van hun landerijen en hoeveel ze per jaar te besteden hebben, en dan pas besluiten we of we ze toestaan om ons een sonnet te schrijven. Als we niet denken dat ze ons in stijl zullen onderhouden, hoeven we hun rijm niet. Bepaald harteloos, kan ik u zeggen.’

Niet helemaal op zijn gemak zegt hij: Het kan geen kwaad om dames verzen te schrijven, zelfs al zijn ze getrouwd. Aan het hof is het de gewoonte. Dank u voor die bijval, meester Cromwell, zegt Weston. We waren al bang dat u zou proberen ons de wacht aan te zeggen.

Lachend leunt Tom Seymour naar voren. ‘En wie zijn jouw aanbidders, Jane?’

‘Als je dat wilt weten, moet je een jurk aantrekken en met je borduurwerk bij ons komen zitten.’

‘Net Achilles onder de vrouwen,’ zegt de koning. ‘Je moet die mooie baard van je afscheren, Seymour, en zien dat je hun zwoele geheimpjes achterhaalt.’ Hij lacht, maar blij is hij niet. ‘Of we moeten een meer meisjesachtige verschijning voorhanden hebben. Gregory, jij bent wel een knappe knul, maar ik vrees dat die grote handen je zullen verraden.’

‘De kleinzoon van de smid,’ zegt Weston.

‘Die jonge Mark,’ zegt de koning. ‘Die muzikant, ken je hem? Die heeft nog eens een glad meisjessnoetje.’

‘O, Mark is er toch al,’ zegt Jane. ‘Die hangt altijd om ons heen. We tellen hem amper als man. Als je onze geheimen wilt, moet je Mark hebben.’

De conversatie dendert een andere richting in. Ik heb Jane nooit eerder over zichzelf horen praten, denkt hij, en: Weston probeert me op stang te jagen, hij weet dat ik hem in Henry’s aanwezigheid niet op de vingers zal tikken. Hij stelt zich voor in welke vorm hij die tik op de vingers uiteindelijk zal toedienen. Rafe Sadler kijkt naar hem vanuit zijn ooghoeken.

‘En,’ zegt de koning tegen hem, ‘in welk opzicht wordt het morgen beter dan vandaag?’ Aan het tafelgezelschap legt hij uit: ‘Meester Cromwell slaapt niet goed tenzij hij ergens verbeteringen in aanbrengt.’

‘Ik zal de hoed van Uwe Hoogheid manieren leren. En die wolken voor het middaguur ...’

‘We konden de regen goed gebruiken. Die heeft ons afgekoeld.’

‘Moge God Uwe Hoogheid behoeden voor ergere plensbuien,’ zegt Edward Seymour.

Henry wrijft over de rode streep op zijn voorhoofd. ‘De kardinaal, die telde erop dat hij het weer kon veranderen. Geen kwade ochtend, zei hij dan, maar tegen tienen breekt de zon door. En dan gebeurde dat ook.’

Dat doet Henry soms; in conversatie Wolsey aanhalen alsof niet hij maar een andere monarch de kardinaal de dood in heeft gejaagd.

‘Sommigen hebben een goed oog voor het weer,’ zegt Tom Seymour. ‘Dat is alles, Hoogheid. Het is niet voorbehouden aan kardinalen.’

Henry knikt glimlachend. ‘Daar heb je gelijk in, Tom. Ik had nooit zo’n ontzag voor hem moeten hebben, hè?’

‘Hij was te trots, voor een onderdaan,’ zegt de oude sir John.

De koning kijkt over de tafel heen naar hem, Thomas Cromwell. Hij hield van de kardinaal. Dat weet iedereen hier. De uitdrukking op zijn gezicht is zo smetteloos als een pas gewitte muur.

Na het eten vertelt de oude sir John het verhaal van Edgar de Vreedzame. Hij heerste vele honderden jaren geleden over deze contreien, voordat koningen een nummer hadden, toen alle maagden nog schoon en alle ridders nog stoutmoedig waren, en het leven simpel en gewelddadig was en gewoonlijk van korte duur. Edgar had een bruid voor zichzelf op het oog en stuurde een van zijn graven erop uit om haar te keuren. De leugenachtige en sluwe graaf stuurde bericht dat dichters en schilders haar schoonheid schromelijk hadden overdreven; in werkelijkheid, zei hij, liep ze mank en keek ze scheel. Hij wilde de bevallige jonkvrouw voor zichzelf en verleidde en huwde haar. Toen Edgar het verraad van de graaf ontdekte, lokte hij hem in een bos niet zo ver hiervandaan in een hinderlaag, wierp een javelijn op hem af en doodde hem in één klap.

‘Wat een onbetrouwbaar sujet, die graaf!’ zegt de koning. ‘Zijn verdiende loon.’

‘Niet zo braaf van die graaf,’ zegt Tom Seymour.

Zijn broer slaakt een zucht, alsof hij zich van die opmerking distantieert.

‘En wat zei de dame in kwestie toen ze de graaf gespiest aantrof?’ vraagt hij; hij, Cromwell.

‘Die trouwde met Edgar,’ zegt de oude sir John. ‘Ze trouwden ter plekke in het bos en leefden nog lang en gelukkig.’

‘Ze had geen keus, denk ik zo,’ verzucht lady Margery. ‘Vrouwen hebben zich te schikken.’

‘En onder het plattelandsvolk gaat het praatje dat de verraderlijke graaf bij nacht nog altijd door de bossen waart,’ voegt sir John eraan toe. ‘Kermend en wel probeert hij de speer uit zijn buik te trekken.’

‘Stel je toch eens voor,’ zegt Jane Seymour. ‘Als je in een maanverlichte nacht toevallig uit het raam kijkt, zou je hem sjorrend en jammerend zien rondlopen. Maar goed dat ik niet in spoken geloof.’

‘Niet zo wijs van je, zus,’ zegt Tom Seymour. ‘Ze besluipen je nog, meisjelief.’

‘Niettemin,’ zegt Henry. Hij bootst een speerworp na, zij het op de ingehouden manier die aan een eettafel past. ‘In één gooi. Die koning Edgar moet een goede werparm hebben gehad.’

Hij zegt: ‘Ik zou weleens willen weten of dit verhaal zwart-op-wit is gezet, en zo ja, door wie, en of hij onder ede stond.’

‘Cromwell had de graaf voor rechter en jury gebracht,’ zegt de koning.

‘Lieve help, Hoogheid,’ grinnikt de oude sir John, ‘ik geloof niet dat ze die in die tijd hadden.’

‘Cromwell had er wel een opgeduikeld.’ De jonge Weston leunt naar voren om zijn punt kracht bij te zetten. ‘Hij zou een jury nog uit de lucht plukken. En dan zou het gedaan zijn met de graaf: ze zouden hem berechten, afvoeren naar buiten en hem het hoofd afhakken. Bij Thomas Mores proces, zeggen ze, is onze meester hofsecretaris hier achter de jury aan de raadskamer in gelopen, en toen ze goed en wel zaten heeft hij de deur dichtgedaan en ze gezegd waar het op stond. “Laat er geen twijfel over bestaan,” zei hij tegen de juryleden. “Het is uw taak om sir Thomas schuldig te bevinden en er wordt niet gegeten tot dat gebeurd is.” Toen stapte hij naar buiten, trok de deur weer achter zich dicht en is er met de slachtbijl in de hand voor blijven staan voor het geval ze op zoek naar een hapje zouden uitbreken. En als rechtgeaarde Londenaren hechtten ze de grootst mogelijke waarde aan hun maag, dus zodra ze die voelden rammelen, riepen ze: “Schuldig! Hij is zo schuldig als maar zijn kan!”’

Ogen richten zich op hem. Naast hem staat Rafe Sadler strak van woede. ‘Een mooi verhaal,’ zegt die tegen Weston, ‘maar ik vraag op mijn beurt: waar staat het geschreven? Ik denk dat u tot de conclusie zult komen dat mijn meester altijd correct is in zijn optreden jegens de rechtbank.’

‘U was er niet bij,’ zegt Francis Weston. ‘Ik heb het uit de eerste hand, van een van de juryleden zelf. Ze riepen: “Weg met hem. Neem die verrader mee en breng ons een schapenbout.” En Thomas More werd naar zijn dood gevoerd.’

‘Dat klinkt alsof het u spijt,’ merkt Rafe op.

‘Absoluut niet.’ Weston steekt zijn handen op. ‘Zoals Anne, de koningin, zegt: Laat Mores dood een waarschuwing zijn voor al die verraders. Hoe hoog ze ook staan, hoe verhuld hun verraad ook is, Thomas Cromwell krijgt ze te pakken.’

Er klinkt instemmend gemompel; even denkt hij dat het gezelschap zich naar hem toe zal keren en in applaus zal uitbarsten. Dan legt lady Margery een vinger tegen haar lippen en knikt in de richting van de koning. Daar aan het hoofd van de tafel is hij een tikje naar rechts gezakt; zijn gesloten oogleden trillen en zijn ademhaling is regelmatig en diep.

Het gezelschap wisselt glimlachjes uit. ‘Dronken van de buitenlucht,’ fluistert Tom Seymour.

Het is eens wat anders dan dronken van de drank. De koning wenkt tegenwoordig vaker om de wijnkan dan in zijn slanke, sportieve jeugd. Hij, Cromwell, ziet Henry wankelen op zijn stoel. Eerst naar voren, als om zijn hoofd op tafel te leggen. Dan met een ruk naar achteren. Speeksel drupt in zijn baard.

Hier zou Harry Norris van pas komen, de eerste kamerheer van de koning, Harry met zijn geruisloze tred en zachte hand, om zijn soeverein zoetjes weer tot waken te bewegen. Maar Norris reist door berg en dal op weg naar Anne met de liefdesbrief van de koning. Wat nu? Henry ziet er niet uit als een vermoeid kind, zoals vijf jaar geleden misschien het geval was geweest. Hij ziet eruit zoals iedere man van middelbare leeftijd die na een te zware maaltijd wegzakt in een staat van verdoving: opgeblazen, pafferig, met hier en daar gesprongen adertjes, en zelfs bij kaarslicht zie je dat zijn dunnende haar grijst. Hij geeft de jonge Weston een knikje. ‘Francis, dit vraagt om jouw beschaafde aanpak.’

Weston doet alsof hij hem niet hoort. Zijn ogen zijn op de koning gevestigd en in een onbewaakt ogenblik getuigt zijn gezicht van walging. Tom Seymour fluistert: ‘Ik denk dat we een geluid moeten maken. Zodat hij uit zichzelf wakker wordt.’

‘Wat voor geluid?’ vraagt zijn broer Edward stilletjes.

Tom kletst zich, in een pantomime van onmacht, op de dijen.

Edwards wenkbrauwen schieten de hoogte in. ‘Lach jij maar als je durft. Hij zal denken dat je lacht om zijn gekwijl.’

De koning begint te snurken. Hij helt naar links. Hij hangt gevaarlijk ver over de armleuning van zijn stoel.

Weston zegt: ‘Doe jij het, Cromwell. Niemand is zo goed met hem als jij.’

Glimlachend schudt hij zijn hoofd.

‘God beware Zijne Hoogheid,’ zegt sir John vroom. ‘Hij is niet meer zo jong als hij was.’

Jane staat op. Stijf geritsel van de anjeliertoefjes. Ze buigt zich over de stoel van de koning en tikt op de rug van zijn hand; ferm, alsof ze de rijping van een kaas test. Henry schrikt op en zijn ogen schieten open. ‘Ik sliep niet,’ zegt hij. ‘Echt niet. Ik gaf alleen mijn ogen even rust.’

Wanneer de koning naar bed is, zegt Edward Seymour: ‘Tijd voor mijn revanche, meester hofsecretaris.’

Achterovergeleund, glas in de hand: ‘Wat heb ik je aangedaan?’

‘Een potje schaak. In Calais. Ik weet dat u het nog weet.’

De late herfst van 1532: de nacht dat de koning voor het eerst naar bed ging met de huidige koningin. Voordat ze zich aan hem overgaf, had Anne hem op de bijbel laten zweren dat hij met haar zou trouwen zodra ze terug waren op Engelse bodem, maar het stormachtige weer hield hen in de havenstad gevangen en de koning greep de gelegenheid aan om te proberen haar met een zoon te bezwangeren.

‘U hebt me schaakmat gezet, meester Cromwell,’ zegt Edward. ‘Maar alleen omdat u me had afgeleid.’

‘Hoe heb ik dat dan gedaan?’

‘U vroeg naar mijn zuster Jane. Naar haar leeftijd en zo.’

‘Je dacht dat ik belangstelling voor haar had.’

‘En hebt u dat?’ Edward glimlacht om de scherpe kantjes van de vraag te halen. ‘Ze is nog niet bezet, weet u.’

‘Pak de stukken maar,’ zegt hij. ‘Wil je dezelfde opstelling als toen je de draad kwijtraakte?’

Edward kijkt hem aan en houdt zijn gezicht angstvallig in de plooi. Er doen onvoorstelbare verhalen de ronde over Cromwells geheugen. Hij glimlacht in zichzelf. Met maar een beetje giswerk zou hij de opstelling kunnen terughalen; hij kent het soort spel dat een man als Seymour speelt. ‘Laten we opnieuw beginnen,’ stelt hij voor. ‘De wereld staat niet stil. Kun je je vinden in de Italiaanse regels? Ik hou niet van potjes die zich een week lang voortslepen.’

Bij hun openingszetten gaat Edward doortastend te werk. Maar dan leunt Seymour met een witte pion tussen zijn vingers fronsend achterover en haalt het in zijn hoofd om over de heilige Augustinus te beginnen; en van Sint Augustinus stapt hij over op Maarten Luther. ‘De doodsangst slaat je om het hart bij zijn leer,’ zegt hij. ‘Dat God ons alleen zou hebben geschapen om ons te verdoemen. Dat Zijn arme schepselen op een paar na worden geboren voor een ellendig bestaan op aarde, gevolgd door het eeuwige hellevuur. Soms ben ik bang dat het waar is. Ik hoop van niet.’

‘Bolle Maarten heeft zijn standpunt gewijzigd. Dat hoor ik althans. En in ons voordeel.’

‘O, worden er meer van ons gered? Of zijn onze goede werken in Gods ogen niet helemaal zinloos?’

‘Ik moet eigenlijk niet voor hem spreken. Je zou Philipp Melanchthon er eens op na moeten lezen. Ik zal je zijn nieuwe boek sturen. Ik hoop dat hij ons in Engeland komt bezoeken. We zijn erover in gesprek met zijn mensen.’

Edward drukt het ronde kopje van de pion tegen zijn lippen, alsof hij ermee tegen zijn tanden gaat tikken. ‘Staat de koning dat dan toe?’

‘Broeder Maarten zelf zou hij niet toelaten. Hij kan zijn naam niet horen. Maar Philipp is gemakkelijker in de omgang en het zou voor ons goed zijn, erg goed zelfs, als we een alliantie konden sluiten met de Duitse vorsten die het evangelie aanhangen. Het zou de keizer stof tot nadenken geven als we op zijn eigen grondgebied vrienden en bondgenoten hadden.’

‘En meer betekent het niet voor u?’ Edwards witte paard springt over de velden. ‘Diplomatie?’

‘Ik hou van diplomatie. Het is goedkoper dan oorlog.’

‘Maar men zegt dat u zelf het evangelie een warm hart toedraagt.’

‘Dat is geen geheim.’ Hij fronst. ‘Weet je zeker dat je die zet wilt doen, Edward? Ik zie mijn weg vrij naar je koningin. En ik wil niet nog eens van je winnen en dan te horen krijgen dat ik je heb afgeleid met prietpraat over de toestand van je ziel.’

Een scheve glimlach. ‘En hoe gaat het tegenwoordig met uw koningin?’

‘Met Anne? Die is boos op me. Ik voel mijn hoofd wiebelen op mijn schouders telkens wanneer ze naar me kijkt. Ze heeft gehoord dat ik me een paar keer gunstig heb uitgelaten over Katherine, de vroegere koningin.’

‘En hebt u dat?’

‘Alleen om haar vechtlust te bewonderen. Die onverminderd is in tegenspoed, dat moet iedereen toch toegeven. Bovendien vindt de koningin dat ik te mild ben voor prinses Mary; ik bedoel voor lady Mary, zoals we haar nu moeten noemen. De koning houdt nog steeds van zijn oudste dochter, hij kan er niets aan doen, zegt hij, en dat steekt Anne, omdat zij wil dat hij alleen prinses Elizabeth als zijn dochter erkent. Ze vindt ons te coulant en wil dat we druk uitoefenen op Mary zodat ze toegeeft dat haar moeder nooit de wettige echtgenote van de koning is geweest en zijzelf een bastaard is.’

Edward speelt met een pion, kijkt er weifelend naar, zet hem terug. ‘Maar zo staan de zaken er toch al voor? Ik dacht dat u haar dat al had laten toegeven.’

‘We lossen het probleem op door het er niet over te hebben. Ze weet dat ze uit de lijn van troonopvolging is gezet en ik vind dat ik haar niet te ver moet drijven. Katherine is een tante van de keizer en Mary zijn nichtje; ik probeer hem dus niet te provoceren. Charles kan ons maken of breken, snap je? Maar Anne begrijpt de noodzaak niet om mensen te vriend te houden. Zij denkt dat ze alleen Henry hoeft te paaien.’

‘Terwijl u heel Europa te paaien hebt.’ Edward lacht. Zijn lach klinkt een beetje stroef. U bent erg openhartig, meester Cromwell, zeggen zijn ogen. Waarom?

‘Daar komt bij ...’ Zijn hand zweeft boven een zwart paard, ‘... ik ben belangrijker geworden dan de koningin lief is, sinds de koning me tot zijn rechterhand in kerkzaken heeft benoemd. Ze houdt er niet van als Henry naar iemand anders luistert dan naar haarzelf, haar broer George en Monseigneur haar vader, en zelfs die laatste heeft het zwaar te verduren onder haar striemende tong en krijgt angsthaas en lanterfanter naar het hoofd geslingerd.’

‘En hoe neemt hij dat op?’ Edward kijkt omlaag naar het schaakbord. ‘O.’

‘Denk er even rustig over na,’ adviseert hij. ‘Wil je de partij uitspelen?’

‘Ik geef me over. Denk ik.’ Een diepe zucht. ‘Ja. Ik geef me over.’

Hij, Cromwell, schuift de stukken opzij en onderdrukt een geeuw. ‘En ik heb het geen moment over je zus Jane gehad, hè? Dus wat is je excuus deze keer?’

Als hij bovenkomt, ziet hij Rafe en Gregory bokkensprongen maken bij het erkerraam. Ze stoeien en verdringen elkaar, hun blik gericht op iets onzichtbaars aan hun voeten. Eerst denkt hij dat ze voetballen zonder bal. Maar dan veren ze op als dansers en geven een hakje, en hij begrijpt dat het lang en mager moet zijn en ten dode opgeschreven. Ze bukken zich voor een wurggreep, om toe te steken en te mangelen. ‘Ho,’ zegt Gregory, ‘nog niet zijn nek breken; ik wil hem zien lijden.’

Rafe recht zijn rug en doet alsof hij het zweet van zijn voorhoofd veegt. Gregory staat met zijn handen op zijn knieën op adem te komen en port dan het slachtoffer aan met zijn voet. ‘Dit is Francis Weston. U denkt misschien dat hij de koning naar bed helpt, maar eigenlijk hebben wij hem hier, in geestgedaante. We hebben hem stiekem opgewacht met een magisch net.’

‘We zetten het hem betaald.’ Rafe bukt zich. ‘En, mijnheer, hebt u al spijt?’ Hij spuugt in zijn handen. ‘Wat doen we nu met hem, Gregory?’

‘Hijs hem op, uit het raam ermee.’

‘Voorzichtig,’ zegt hij. ‘De koning mag Weston graag.’

‘Dan zal hij hem ook mogen met een platte kop,’ zegt Rafe. Ze ellebogen elkaar opzij om Francis als eerste plat te kunnen stampen. Rafe doet het raam open, ze bukken voor een goede grip en hijsen samen het fantoom op de vensterbank. Gregory werkt Francis over de rand, maakt zijn jasje los waar het blijft haken en duwt hem dan met één zet voorover naar de kasseien in de diepte. Ze kijken hem na. ‘Hij stuitert,’ merkt Rafe op en met een glimlach naar hem slaan ze het stof van hun handen. ‘Welterusten, mijnheer,’ zegt Rafe.

Later zit Gregory in hemdsmouwen aan het voeteneind van het bed, zijn haar door de war, zijn schoenen uitgeschopt. Eén blote voet friemelt doelloos aan de mat. ‘Dus ik ga trouwen? Ga ik trouwen met Jane Seymour?’

‘Aan het begin van de zomer dacht je nog dat ik je zou uithuwelijken aan een oude douairière met een wildpark.’ Mensen plagen Gregory nu eenmaal: Rafe Sadler, Thomas Wriothesley, de andere jongelui van zijn huishouden, zelfs zijn neef Richard Cromwell.

‘Ja, maar waarom hebt u het afgelopen uur anders met haar broer zitten praten? Eerst was het schaken, en toen praten, praten, praten. Ze zeggen dat u Jane voor uzelf wilde.’

‘Wanneer wilde ik dat?’

‘Vorig jaar. U wilde haar vorig jaar.’

‘Als dat zo is, ben ik het vergeten.’

‘George Boleyns vrouw vertelde het me. Lady Rochford. Ze zei: Misschien krijg je wel een jonge stiefmoeder van Wolf Hall, wat vind je daarvan? Dus als u Jane voor uzelf wilt,’ zegt Gregory fronsend, ‘kan ze maar beter niet met mij getrouwd zijn.’

‘Dacht je dat ik je bruid zou stelen? Net zoals de oude sir John?’

Zodra zijn hoofd het kussen raakt, zegt hij: ‘Nou stil, Gregory.’ Gregory is een goede knul, ook al is al het Latijn dat hij heeft geleerd, al die sonore zinnen van de grote schrijvers, bij hem het ene oor in en het andere uit gegaan. Maar toch, denk eens aan Thomas Mores jongen: nakomeling van een geleerde die in heel Europa werd bewonderd, en de arme John krijgt amper het Onzevader over zijn lippen. Gregory is een prima boogschutter, een prima ruiter, een rijzende ster op het toernooiveld, en op zijn omgangsvormen valt niets aan te merken. Hij richt zich respectvol tot zijn meerderen, zonder met zijn voeten te schuifelen of van het ene been op het andere te huppen, en is zachtmoedig en beleefd tegen degenen die onder hem staan. Hij buigt voor buitenlandse diplomaten zoals het in hun land hoort, zit aan tafel niet te frunniken of de honden te voeren en kan willekeurig welk wildgebraad keurig voorsnijden wanneer hem wordt gevraagd zijn oudere disgenoten te bedienen. Hij loopt er niet lummelig bij met zijn jas op halfelf, kijkt niet in ramen om zichzelf te bewonderen, gaapt niet rond in de kerk, valt oude mannen niet in de rede en maakt hun verhalen niet voor hen af. En als iemand zijn ziel uit zijn lijf dreigt te niesen, zegt hij: ‘God beware u!’

God beware u, mijnheer of mevrouw.

Gregory heft zijn hoofd op. ‘Thomas More,’ zegt hij. ‘De jury. Is het echt zo gegaan?’

Het verhaal van de jonge Weston was in grote lijnen herkenbaar geweest. Met de details is hij het evenwel niet eens. Hij sluit zijn ogen. ‘Ik had geen slachtbijl,’ zegt hij.

Hij is moe: hij richt zich tot God. Hij zegt: God, wijs me de weg. Soms wanneer hij op het randje van slaap wankelt, flitst de forse rode verschijning van de kardinaal voor zijn geestesoog langs. Hij wilde dat de dode de toekomst voorspelde. Maar zijn oude beschermheer heeft het alleen over huiselijke aangelegenheden, over zaken. Waar heb ik die brief van de hertog van Norfolk gelaten? vraagt hij de kardinaal bijvoorbeeld, en de volgende ochtend vroeg heeft hij hem ineens bij de hand.

Hij praat in zichzelf, niet tegen Wolsey, maar tegen de echtgenote van George Boleyn. ‘Ik wil niet trouwen. Ik heb er geen tijd voor. Ik was gelukkig met mijn vrouw, maar Liz is dood en dat deel van mijn leven is met haar gestorven. Wie heeft u in godsnaam het recht gegeven, lady Rochford, om over mijn bedoelingen te speculeren? Ik heb geen tijd voor hofmakerij, mevrouw. Ik ben vijftig. Op mijn leeftijd ben je de verliezende partij in een langetermijnovereenkomst. Als ik een vrouw wil, kan ik er beter een per uur huren.’

Toch probeert hij niet te zeggen ‘op mijn leeftijd’, niet hardop tenminste. Op goede dagen denkt hij dat hij nog twintig jaar te leven heeft. Vaak denkt hij dat hij Henry zal overleven, hoewel je zo strikt genomen niet mag denken: het is bij wet verboden om te speculeren over de duur van het leven van de koning, al speelt Henry zelf zijn leven lang al op creatieve wijze met de dood. Er hebben zich verscheidene jachtongevallen voorgedaan. Toen hij nog minderjarig was, heeft hij tegen het verbod van de kroonraad in meegedaan aan steekspelen, met zijn gezicht verborgen door zijn helm en zijn uitrusting zonder herkenningsteken, en zichzelf keer op keer de sterkste in het veld getoond. Hij heeft menige overwinning behaald in veldslagen tegen de Fransen; hij is krijgshaftig van aard, zoals hij zelf vaak zegt. Hij zou ongetwijfeld graag bekendstaan als Henry de Stoute, alleen zegt Thomas Cromwell dat hij zich geen oorlog kan veroorloven. De kosten zijn niet het enige bezwaar: wat gebeurt er met Engeland als Henry sterft? Twintig jaar is hij getrouwd geweest met Katherine en komende herfst drie met Anne, en al wat daaruit is voortgekomen is een dochter van ieder en een kerkhof vol dode baby’s, sommige maar half voldragen en gedoopt in bloed, andere levend bij de geboorte maar dood in een tijdsbestek van uren, dagen of op zijn hoogst weken. Al die oproer, al dat schandaal om dat tweede huwelijk te sluiten, en nóg. Nog heeft Henry geen zoon die hem kan opvolgen. Hij heeft een bastaardzoon, Harry, de hertog van Richmond, een gezonde knul van zestien, maar wat heeft hij aan een bastaard? Wat heeft hij aan Annes kind, de kleine Elizabeth? Misschien moet er met een kunstgreep voor worden gezorgd dat Harry toch kan regeren, als zijn vader onverhoopt iets overkomt. Hij, Thomas Cromwell, staat op uitstekende voet met de jonge hertog. Maar deze dynastie, zo pril in termen van koningschap, is niet solide genoeg om een dergelijke koers te overleven. Niet lang geleden waren de Plantagenets nog koning en ze denken dat ze dat weer zullen zijn, dat de Tudors niet meer zijn dan een intermezzo. De oude families van Engeland staan te popelen om hun aanspraak te doen gelden, zeker sinds Henry met Rome heeft gebroken; ze buigen het hoofd maar zweren intussen samen. Hij kan ze bijna horen, verscholen tussen de bomen.

Misschien vind je wel een bruid in het bos, had de oude Seymour gezegd. Hij ziet haar achter zijn gesloten ogen langszweven, gesluierd in spinnenwebben en besprenkeld met dauw. Haar blote voeten zijn kronkelige boomwortels, haar donzen haar waaiert op naar de takken, haar wenkende vinger is een omgekruld blad. Ze wijst naar hem, wanneer de slaap hem overmant. Zijn innerlijke stem drijft de spot met hem: en jij dacht dat je op Wolf Hall vakantie zou krijgen. Jij dacht dat je hier niets te doen zou hebben buiten de alledaagse bezigheden, oorlog en vrede, hongersnood, verraderlijke samenzweringen, een mislukte oogst, een stijfkoppig volk, de pest die door Londen raast en een koning die zijn hemd verliest bij het kaarten. Daar was je op voorbereid.

Aan de rand van zijn innerlijke blikveld merkt hij dat er zich iets roert. Het zal zich aandienen met het ochtendlicht, iets veranderlijks, levends, de vorm ervan verbloemd door kreupelhout of struikgewas.

Voordat hij eindelijk inslaapt denkt hij aan de hoed van de koning, in een nachtelijke boom genesteld als een vogel uit het paradijs.

Om de dames niet te vermoeien zetten ze de volgende dag bijtijds een punt achter de jacht en keren al vroeg terug naar Wolf Hall.

Het geeft hem de kans uit zijn rijkleding te stappen en zich met de depêches bezig te houden. Hij heeft de hoop dat de koning een uurtje zal blijven zitten en zal luisteren naar wat hij met hem moet bespreken. Maar Henry zegt: ‘Lady Jane, wilt u een wandeling met me maken in de tuin?’

Meteen komt ze overeind, maar met een frons, alsof ze er geen wijs uit wordt. Haar lippen bewegen; ze herhaalt zijn woorden nog net niet hardop: wandeling? Jane? In de tuin?

O ja, natuurlijk, een eer. Haar hand, een bloemblaadje, zweeft boven zijn mouw en daalt dan neer. Blote huid strijkt langs borduursel.

Er zijn drie tuinen op Wolf Hall. Ze noemen ze de grote dichte tuin, de tuin van de oude mevrouw en de tuin van de jonge mevrouw. Als hij vraagt wie dat waren, zou niemand het meer weten. De oude en jonge mevrouw liggen al lang begraven; er is geen verschil meer tussen hen. Hij denkt aan zijn droom: de bruid van boomwortel, de bruid van schimmel.

Hij leest. Hij schrijft. Iets blijft aan hem trekken. Hij staat op en kijkt door het raam naar de tuinpaden beneden. De ruitjes zijn klein en het glas is bobbelig, zodat hij zich in bochten moet wringen om goed te kunnen zien. Ik zou mijn glazeniers kunnen sturen, de Seymours aan een helderder kijk op de wereld helpen, denkt hij. Hij heeft een stel Hollanders in dienst voor onderhoud aan zijn diverse landgoederen. Voordien werkten ze voor de kardinaal.

Henry en Jane wandelen daar beneden. Henry is een enorme figuur en Jane een poppetje ernaast; haar hoofd reikt niet eens tot de schouders van de koning. Lang en breed als hij is, domineert Henry elke ruimte; zelfs als God hem niet met het koningschap had begiftigd, was dat zo geweest.

Nu gaat Jane schuil achter een struik. Henry knikt naar haar, hij praat met haar, hij probeert haar ergens van te overtuigen en hij, Cromwell, kijkt toe en wrijft over zijn kin: is het hoofd van de koning groter geworden? Kan dat eigenlijk nog, op zijn leeftijd?

Hans zal het weten, denkt hij. Ik vraag het hem wel wanneer ik weer in Londen ben. Waarschijnlijk vergis ik me, ligt het gewoon aan het glas.

Wolken trekken samen. Een zware regendruppel raakt een ruit; hij knippert met zijn ogen; de druppel spreidt zich uit, wordt langer en zakt naar de roede. Jane duikt op in zijn zicht. Henry houdt haar hand onder de zijne gevangen op zijn arm. Hij kan de mond van de koning zien, de lippen nog immer in beweging.

Hij neemt weer plaats. Hij leest dat de bouwlieden die aan de versterkingen van Calais werken, gereedschap achterover hebben gedrukt en nu zes pence per dag eisen. Dat zijn nieuwe groenfluwelen mantel met de volgende koerier naar Wiltshire komt. Dat een De Medici-kardinaal door zijn eigen broer is vergiftigd. Hij geeuwt. Hij leest dat een stel zwarthandelaren op het Isle of Thanet de graanprijs met opzet opdrijft. Persoonlijk zou hij zwarthandelaren het liefst ophangen, maar hun voorman kon zomaar het zoontje van een hoge edelman zijn dat dik verdient aan hongersnood, en dus is voorzichtigheid geboden. Twee jaar geleden werden er in Southwark zeven Londenaren doodgedrukt toen er brood werd uitgedeeld. Het is een schande voor Engeland dat onderdanen van de koning van honger sterven. Hij pakt zijn pen op en maakt een aantekening.

Algauw hoort hij beneden een deur – zo groot is dit huis niet; je hoort alles – en de stem van de koning, omringd door de zachte geluiden van goede zorgen ... Natte voeten, Hoogheid? Hij hoort Henry’s zware tred dichterbij komen, maar Jane lijkt geruisloos te zijn verdwenen. Ongetwijfeld meegevoerd door haar moeder en haar zussen, die woord voor woord willen horen wat de koning tegen haar heeft gezegd.

Wanneer Henry achter hem binnenkomt, schuift hij zijn stoel naar achteren om op te staan. Een handgebaar van Henry: ga door, ga door. ‘Hoogheid, de Moskovieten hebben driehonderd vierkante mijl Pools grondgebied ingenomen. Vijftigduizend doden, zeggen ze.’

‘O,’ zegt Henry.

‘Ik hoop dat ze de bibliotheken sparen. De geleerden. Polen heeft bijzonder goede geleerden.’

‘Hmmm? Dat hoop ik ook.’

Hij richt zich weer op zijn ambtsberichten. De pest in deze en gene stad ... de koning is altijd bang voor besmetting ... Brieven van buitenlandse heersers die willen weten of het waar is dat Henry van plan is al zijn bisschoppen het hoofd af te hakken. Zeer zeker niet, schrijft hij, we hebben tegenwoordig uitstekende bisschoppen, die zich allemaal voegen naar de wensen van de koning en hem erkennen als hoofd van de Kerk in Engeland; trouwens, wat een onbeschaamde vraag! Hoe durven ze te impliceren dat de koning van Engeland rekenschap heeft af te leggen aan een buitenlandse mogendheid? Hoe durven ze zijn soevereine oordeel in twijfel te trekken? Toegegeven, bisschop Fisher is dood en Thomas More ook, maar Henry’s houding tegenover hen was mild op het toegeeflijke af totdat ze hem tot het uiterste dreven. Als zij geen ronduit verraderlijke stijfkoppigheid aan de dag hadden gelegd, waren ze nu nog evenzeer in leven als jij of ik.

Hij heeft veel van dit soort brieven geschreven sinds juli. Helemaal overtuigend klinkt hij niet, zelfs niet in zijn eigen oren; hij merkt dat hij steeds dezelfde argumenten aanhaalt in plaats van terrein te winnen met nieuwe. Hij heeft frisse formuleringen nodig ... Achter hem beent Henry heen en weer. ‘Hoogheid, de man van de keizer, Chapuys, vraagt of hij uw dochter lady Mary mag bezoeken.’

‘Nee,’ zegt Henry.

Hij schrijft naar Chapuys: Wacht, wacht nog even tot ik terug ben in Londen en de regelingen kan treffen ...

Geen woord van de koning: alleen diens ademhaling en geijsbeer, en gekraak van het buffet wanneer hij blijft staan en erop leunt.

‘Hoogheid, ik hoor dat de burgemeester van Londen amper zijn huis uit komt; zoveel last heeft hij van migraine.’

‘Hmmm?’ zegt Henry.

‘Ze doen aderlatingen. Is dat wat Uwe Hoogheid zou adviseren?’

Stilte. Henry richt zijn aandacht op hem: met enige moeite. ‘Aderlatingen ... Neem me niet kwalijk, waarvoor?’

Dat is vreemd. Henry mag nog zo’n hekel hebben aan berichten over de pest, over andermans kleinere kwalen hoort hij altijd graag. Breng een kou of buikkrampen ter sprake, en hij zou eigenhandig een kruidenbrouwsel maken en er bovendien op toezien dat je het innam.

Hij legt zijn pen neer. Draait zich om en kijkt zijn monarch aan. Het is duidelijk dat Henry met zijn gedachten nog in de tuin vertoeft. De koning heeft een uitdrukking op zijn gezicht die hij eerder heeft gezien, zij het bij dieren, niet bij mensen. Hij kijkt versuft, als een kalf dat een klap op zijn kop heeft gehad van de slager.

Dit is hun laatste dag op Wolf Hall. In alle vroegte komt hij met zijn armen vol paperassen naar beneden. Er is nog iemand op. Bewegingloos in de grote zaal, een iele verschijning in het bleke licht: Jane Seymour in haar stijve luister. Ze draait haar hoofd niet ter begroeting naar hem toe, maar kijkt naar hem vanuit haar ooghoeken.

Als hij iets voor haar heeft gevoeld, merkt hij er nu niets meer van. De maanden gaan met je aan de haal als herfstbladeren die wervelend op de winter af ijlen; de zomer is voorbij, Thomas Mores dochter heeft diens hoofd terug van London Bridge en bewaart het, god weet, op een bord of schaal en zegt er haar gebeden bij op. Hij is niet de man die hij vorig jaar was, en de gevoelens van die man erkent hij niet; hij maakt een nieuwe start, steeds met nieuwe gedachten, nieuwe gevoelens. Jane, begint hij, dadelijk kun je weer uit je goede goed; zul je blij zijn om ons te zien vertrekken?

Jane kijkt voor zich uit, als een wachtpost. De wolken zijn die nacht verwaaid. Het lijkt erop dat we toch weer een mooie dag krijgen. De ochtendzon kleurt de velden roze. Nevel trekt op. Bomen nemen schemerend eigen vorm aan. Het huis wordt wakker. Buiten hinniken de paarden ongedurig. Een achterdeur slaat dicht. Boven hen klinkt het gekraak van voetstappen. Jane lijkt ternauwernood adem te halen. Geen rijzen of dalen van die vlakke boezem te zien. Hij heeft het gevoel dat hij zich terug zou moeten trekken, weer zou moeten opgaan in het donker en haar hier achterlaten: met de blik op Engeland.

II

Raven
Najaar 1535

Stephen Gardiner! Komt net aan als híj vertrekt, beent op de privévertrekken van de koning af met een aktemap onder de ene arm terwijl de andere de lucht doorklieft. Gardiner, bisschop van Winchester, komt opzetten als een onweersstorm, net nu het eindelijk eens mooi weer is.

Als Stephen een kamer in komt, kruipen de meubels van hem weg. Stoelen schieten naar achteren. Krukken krimpen ineen als pissende teefjes. De wollen bijbelfiguren op de wandkleden van de koning slaan de handen voor de oren.

Aan het hof zou je hem verwachten. In elk geval rekening houden met zijn komst. Maar hier? Terwijl we nog volop genieten van de jacht op het platteland en het er (in naam, tenminste) van nemen? ‘Wat een onverwacht genoegen, mijnheer,’ zegt hij. ‘Ik ben blij te zien dat je het zo goed maakt. Het hof is binnenkort in Winchester; ik had niet gedacht tevoren al het genoegen van je gezelschap te smaken.’

‘Deze slag is voor mij, Cromwell.’

‘O, hebben we oorlog?’

Dat weet je best, zegt het gezicht van de bisschop. ‘Je hebt me laten verbannen.’

‘Ik? Geen sprake van, Stephen. Ik heb je elke dag gemist. En niet verbannen. Met verlof gestuurd. Even de stad uit.’

Gardiner likt langs zijn lippen. ‘Je zult nog wel zien hoe ik mijn tijd buiten de stad heb besteed.’

Toen Gardiner de post van hofsecretaris verloor – aan hem, Cromwell, verloor – werd hem te verstaan gegeven dat een verblijf in zijn bisdom Winchester wellicht raadzaam was, omdat hij de koning en diens tweede echtgenote al te vaak de voet dwars had gezet. Zoals hij het had verwoord: ‘Mijnheer van Winchester, een weldoordachte uiteenzetting over de suprematie van de koning zou welkom zijn, gewoon zodat er geen twijfel kan bestaan over je trouw. Een ferme verklaring dat hij het hoofd is van de Engelse Kerk en dat hij dat, alles welbeschouwd, altijd is geweest. Een mededeling in niet mis te verstane bewoordingen dat de paus een buitenlandse vorst is, die hier geen jurisdictie heeft. Een schriftelijke preek misschien, of een open brief. Om elke onzekerheid over je standpunt weg te nemen. Om als leidraad te dienen voor andere kerkmannen en om ambassadeur Chapuys van de notie af te helpen dat je bij de keizer op de loonlijst staat. Je zou een verklaring moeten opstellen voor de hele christelijke wereld. Beter nog, waarom ga je niet naar je diocees en schrijf je geen boek?’

En nu staat Gardiner daar een manuscript te bekloppen alsof het een welgedane baby is: ‘De koning zal dit met plezier lezen. Ik heb het De vera obedientia genoemd.’

‘Over ware gehoorzaamheid? Je kunt het me maar beter laten lezen voordat het naar de drukker gaat.’

‘De koning zelf licht het wel toe. Het toont aan waarom een eed aan de paus van nul en generlei waarde is, maar onze eed aan de koning, als hoofd van de Kerk, wel geldt. Het stelt in de krachtigste bewoordingen dat het recht van een koning goddelijk is en rechtstreeks van God op hem neerdaalt.’

‘En niet van een paus.’

‘In geen geval van een paus; het recht van een vorst daalt van God neer zonder middelaar. Evenmin stroomt het van zijn onderdanen omhoog, zoals jij een keer tegen hem hebt gezegd.’

‘Heb ik dat gezegd? Omhoogstromen? Dat lijkt me problematisch.’

‘Jij hebt de koning een boek gebracht met die boodschap, het boek van Marsiglio van Padua, met zijn tweeënveertig stellingen. Volgens de koning heb je er zo lang over doorgezaagd dat hij er hoofdpijn van kreeg.’

‘Ik had het beknopt moeten houden,’ zegt hij met een glimlach. ‘In de praktijk, Stephen, omhoog of omlaag, het maakt weinig uit. “Zijn woord is wet; is er iemand die hem rekenschap kan vragen van zijn daden?”’

‘Henry is geen tiran,’ zegt Gardiner stijfjes. ‘Ik wijs elke notie van de hand dat zijn regime geen wettige basis zou hebben. Als ik koning was, zou ik willen dat mijn gezag volmaakt legitiem was, dat het wereldwijd werd gerespecteerd en dat het krachtig werd verdedigd als het in twijfel werd getrokken. Jij niet?’

‘Als ik koning was ...’ Hij wilde zeggen: Als ik koning was, zou ik je defenestreren.

‘Wat sta je nu uit het raam te kijken?’ zegt Gardiner.

Hij glimlacht verstrooid. ‘Ik vraag me af wat Thomas More van je boek zou vinden.’

‘O, die zou er niets van moeten hebben, maar wat hij ervan vindt, kan me geen zier schelen,’ zegt de bisschop hartgrondig, ‘sinds zijn schedel door wouwen is kaalgeplukt en tot een reliek is gemaakt waarvoor zijn dochter op haar knieën ligt te bidden. Waarom heb je haar het hoofd van London Bridge laten halen?’

‘Je kent mij, Stephen. De barmhartigheid vloeit me door de aderen en soms stroomt ze over. Maar hoor eens, als je zo ingenomen bent met je boek, zou je je misschien vaker terug moeten trekken om te schrijven?’

Gardiner kijkt kwaad. ‘Je zou zelf een boek moeten schrijven. Dat zou nog eens wat zijn. Jij met je halfbakken Latijn en je drie woorden Grieks.’

‘Ik zou het in het Engels schrijven,’ zegt hij. ‘Een prima taal voor allerlei doeleinden. Ga naar binnen, Stephen, laat de koning niet wachten. Je treft hem in opperbeste stemming. Harry Norris is vandaag bij hem. En Francis Weston.’

‘O, die verwaande kwast,’ zegt Stephen. Hij maakt een beweging alsof hij iets wegslaat. ‘Bedankt voor de waarschuwing.’

Voelt het fantoom van Francis de klap? Uit Henry’s kamer klinkt een lachsalvo.

Het mooie weer houdt niet lang aan na hun verblijf op Wolf Hall. Ze hebben het bos van Savernake ternauwernood achter zich gelaten of ze worden omhuld door klamme mist. Het regent nu al min of meer tien jaar aan één stuk in Engeland, en ook dit jaar wordt het een karige oogst. Volgens de prognoses bereikt de graanprijs zijn piek van twintig shilling de malder. Dus hoe komt de loonwerker deze winter aan zijn brood? De man die een schamele vijf of zes pence per dag verdient? De zwarthandelaren hebben al een voet tussen de deur, en niet alleen op het Isle of Thanet, maar in alle gewesten. Zijn mannen zitten ze op de hielen.

De kardinaal verbaasde zich er altijd over dat de ene Engelsman de andere zou laten verhongeren om geld. Maar dan zei hij: ‘Ik heb gezien hoe een Engelse huursoldaat zijn kameraad de keel afsneed en zijn deken onder hem vandaan trok terwijl de man nog bewoog; daarna doorzocht hij zijn spullen en stak behalve het geld ook de schapulier in zijn zak.’

‘Ah, maar dat was een huurmoordenaar,’ zei de kardinaal. ‘Zulke mannen hebben geen ziel te verliezen. Maar de meeste Engelsen zijn godvruchtig.’

‘De Italianen vinden van niet. Die zeggen dat de weg van Engeland naar de hel kaal gesleten is en van begin tot eind bergafwaarts loopt.’

Het mirakel van zijn landgenoten houdt hem dagelijks bezig. Ja, hij heeft moordenaars gezien, maar hij heeft ook een hongerige soldaat een brood zien weggeven aan een vrouw, een vrouw die niets voor hem betekende, en zich met een schouderophalen zien afwenden. Het is beter om mensen niet in een hoek te drijven, hen niet tot wanhoopsdaden te dwingen. Zorg dat het hun goed gaat: uit overvloed worden ze gul. Een gevulde maag kweekt zachtmoedigheid. De kwelling van honger maakt monsters.

Toen het hof een paar dagen na zijn gesprek met Stephen Gardiner in Winchester aankwam, werden er in de kathedraal nieuwe bisschoppen gewijd. ‘Mijn bisschoppen,’ noemde Anne ze: evangelisten, hervormers, mannen die in Anne een kans zien. Wie had gedacht dat Hugh Latimer bisschop zou worden? Je zou hebben verwacht dat hij op de brandstapel zou eindigen, dat hij op Smithfield zou verschrompelen, met het evangelie in zijn mond gepropt. Maar van de andere kant, wie had nou gedacht dat het met Thomas Cromwell nog iets zou worden? Toen Wolsey ten val kwam, zou je hebben verwacht dat hij, als Wolseys dienaar, mee ten onder zou gaan. En toen vervolgens zijn vrouw en dochters stierven, zou je hebben verwacht dat het verlies hem de genadeklap zou geven. Maar Henry had naar hem omgekeken, Henry had hem ingezworen, Henry had zijn tijd ter beschikking gesteld en gezegd: Kom, meester Cromwell, neem mijn arm; en nu wordt in hoven en troonzalen zijn pad geëffend en verlicht. Als jongeman moest hij zich in mensenmassa’s altijd ellebogend naar voren werken om het spektakel te zien. Nu wijken menigten uiteen wanneer hij door Westminster loopt of over het domein van welk koninklijk paleis dan ook. Sinds hij werd ingezworen als lid van de kroonraad, worden schragen, hutkoffers en loslopende honden haastig uit zijn weg geschoven. Vrouwen houden op met fluisteren, trekken hun mouwen recht en draaien de ringen aan hun vingers goed sinds zijn benoeming tot archiefmeester. Keukenafval, rondslingerend klerkengerei en voetenbankjes van ondergeschikten worden aan de kant en uit het zicht geschopt nu hij hofsecretaris is. En afgezien van Stephen Gardiner heeft niemand aanmerkingen op zijn Grieks, niet nu hij rector magnificus van de universiteit van Cambridge is.

Henry’s zomer is over het geheel genomen een succes geweest: door heel Berkshire, Wiltshire en Somerset heeft hij zich laten zien aan het volk, dat (als de regen niet met bakken uit de hemel viel) langs de kant heeft staan juichen. En waarom zouden ze ook niet? Je kunt Henry onmogelijk in het oog krijgen en niet versteld staan. Telkens wanneer je hem ziet, ben je weer onder de indruk alsof het de eerste keer is: een enorme man met een stierennek, een wijkende haarlijn en een vlezig wordend gezicht met blauwe ogen en een klein, bijna koket mondje. Hij is een meter tweeënnegentig lang en elke centimeter ademt macht uit. Zijn houding, zijn hele verschijning, is verheven, zijn woede-uitbarstingen zijn angstaanjagend, net als zijn eden en vloeken, zijn hete tranen. Maar er zijn momenten dat zijn grote lijf zich uitrekt en ontspant, dat zijn frons verdwijnt: dat hij naast je neerploft op een bank en met je praat als een broer. Zoals een broer zou doen als je er een had. Of zelfs als een vader, een vader van het ideale soort: Hoe is het met je? Je werkt toch niet te hard, hè? Heb je al gegeten? Wat heb je vannacht gedroomd?

Het risico van een rondreis als deze is dat een koning die aanzit aan een gewone dis, op een gewone stoel, als een gewone man gezien gaat worden. Maar Henry is niet gewoon. En wat dan nog als zijn haarlijn wijkt en zijn buik oprukt? Keizer Charles met zijn haakneus en kinnebak zou er een heel wingewest voor overhebben om het gezicht van de Tudor te zien als hij in de spiegel kijkt, in plaats van zijn eigen kromme aanblik. En koning François, de bonenstaak, zou zijn dauphin verpanden voor een schouderpartij als die van de koning van Engeland. Welke kwaliteiten ze ook hebben, Henry kaatst ze in tweevoud terug. Zijn zij geletterd, dan is hij dat dubbel; genadig, dan is hij het toonbeeld van genade; ridderlijk, dan is hij de vleesgeworden hoofse ridder uit de dikste ridderbijbel die je kunt bedenken.

Maar toch. In dorpskroegen in heel Engeland geven ze de koning en Anne Boleyn de schuld van het slechte weer: de bijzit, de grote hoer. Als de koning zijn wettige echtgenote Katherine terug zou nemen, zou het wel ophouden met regenen. O zeker, wie twijfelt er nu aan dat alles anders en beter zou zijn als Engeland geregeerd werd door dorpsgekken en hun dronken gabbers?

Langzaam gaan ze weer op weg naar Londen, zodat tegen de tijd dat de koning er aankomt elke verdenking van pest in de stad is weggenomen. In kille fundatiekapellen, onder de blik van loensende maagden, bidt de koning in afzondering. Hij houdt er niet van als de koning in afzondering bidt. Hij wil weten waar hij om bidt; zijn oude meester, kardinaal Wolsey, zou het hebben geweten.

Wanneer de zomer officieel ten einde loopt, is zijn relatie met de koningin gespannen, onzeker en wantrouwig. Anne Boleyn is nu vijfendertig jaar, een donkere vrouw van een elegantie die alles wat niet boven knap uit stijgt, buitenspel lijkt te zetten. Was ze ooit lenig, nu is ze hoekig. Haar donkere glans heeft ze nog steeds, een tikje sleets, hier en daar bladderend. Haar enigszins puilende, bijna zwarte ogen weet ze goed te gebruiken, en wel zo: ze werpt een blik op het gezicht van een man en meteen vervliegt haar aandacht weer, alsof hij haar volmaakt onverschillig laat. Een korte stilte, soms een stokken van adem. Dan keert haar blik langzaam, als onweerstaanbaar aangetrokken, naar hem terug. Blijft op zijn gezicht rusten. Ze neemt deze man in zich op. Ze drinkt hem in alsof hij de enige man op aarde is. Ze kijkt alsof ze hem voor het eerst ziet en allerlei toepassingen voor hem overweegt, allerlei mogelijkheden waaraan hij zelf niet eens heeft gedacht. Voor haar slachtoffer lijkt het een eeuwigheid te duren, een eeuwigheid waarin de rillingen hem over de rug lopen. Hoewel het in feite een snelle, goedkope, doelmatige en herhaalbare truc is, denkt de arme stakker dat hij boven alle mannen verkozen wordt. Hij grijnst. Hij klopt zich op de borst. Hij groeit een stukje groter. Hij wordt een beetje dwazer.

Hij heeft Anne die truc zien toepassen op heer en horige, op de koning zelf. Je blijft vanzelf kijken wanneer zo’n man met open mond haar slaaf wordt. En het werkt bijna altijd, alleen nooit bij hem. God weet dat vrouwen hem niet koud laten, maar Anne Boleyn wel. Het steekt haar; hij had moeten doen alsof. Hij heeft haar koningin gemaakt en zij hem minister, maar nu heerst er spanning tussen hen en draaien ze behoedzaam om elkaar heen in de hoop de ander te betrappen op een verspreking die oprecht gevoel verraadt en zodoende de een het voordeel zou geven op de ander, alsof alleen verhulling veiligheid biedt. Maar zich verstoppen is niet Annes sterkste punt: ze is Henry’s kwikzilveren lieveling, die slierend en slippend van lachen naar huilen schiet. Er zijn deze zomer momenten geweest dat ze achter de rug van de koning om samenzweerderig naar hem glimlachte of een gezicht trok om hem te waarschuwen dat Henry uit zijn humeur was. Andere keren negeerde ze hem, wendde zich van hem af en liet haar zwarte blik door het vertrek glijden om elders een rustpunt te vinden.

Om dit te kunnen begrijpen – als het al te begrijpen valt – moeten we terug naar de afgelopen lente, toen Thomas More nog leefde. Anne had hem laten komen voor een gesprek over diplomatie: ze had een huwelijk op het oog, een Franse prins voor haar dochter Elizabeth. Maar de Fransen bleken weerbarstig aan de onderhandeltafel. Eerlijk gezegd, erkennen ze Anne nog altijd niet als koningin en zijn ze er niet van overtuigd dat haar dochter wettig is. Anne weet wat er achter hun onwilligheid schuilgaat en om een of andere reden is dat zijn schuld: die van hem, Thomas Cromwell. Ze beschuldigde hem er openlijk van dat hij haar tegenwerkte. Hij moest niets van de Fransen hebben en wilde de alliantie niet, had ze beweerd. Had hij zich niet gedrukt toen hij de kans kreeg om de zee over te steken en de gesprekken persoonlijk te voeren? De Fransen waren helemaal bereid tot onderhandelen, zei ze. ‘Je werd verwacht, meester hofsecretaris. Maar je zei dat je ziek was, en toen moest mijnheer mijn broer gaan.’

‘Die geen succes had,’ verzuchtte hij. ‘Helaas.’

‘Ik ken je,’ zei Anne. ‘Je bent nooit ziek, of wel soms, tenzij je dat wilt zijn? Trouwens, ik heb best in de gaten hoe het ervoor staat met je. Jij denkt dat we geen zicht op je hebben als je in de stad bent en niet aan het hof. Maar ik weet dat je veel te vertrouwelijk bent met de man van de keizer. Dat jullie buren zijn is me bekend. Maar moeten jullie bedienden daarom echt over en weer de deur platlopen?’

Anne was die dag gekleed in zachtroze en duifgrijs. Kleuren die een koele maagdelijke charme hadden moeten hebben, maar hem alleen deden denken aan opgerekte ingewanden, darmen en pens in roze-met-grijze lussen uit een levend lichaam; hij had nog een tweede partij recalcitrante geestelijken die naar Tyburn moest om door de beul te worden opengesneden en ontweid. Het waren verraders en ze verdienden de dood, maar de wreedheid van deze dood ging alles te buiten. De parels om haar nek waren die dag net druppeltjes vet, en in haar felheid greep ze er nu en dan naar en gaf er rukjes aan. Hij hield zijn ogen gericht op haar vingertoppen, waaraan de nagels flitsten als mesjes.

Och, zolang ik bij Henry in de gunst sta, betwijfel ik of de koningin me kwaad kan doen, zoals hij tegen Chapuys zegt. Ze koestert zo haar grieven, ze heeft zo haar driftbuien; ze is grillig en Henry weet het. Het is precies wat hem destijds fascineerde, iemand die zo anders was dan al die zachte lieve blondjes die door het leven van een man zweven zonder een spoor achter te laten. Maar tegenwoordig kijkt hij weleens gekweld als Anne verschijnt. Je kunt zijn blik steeds glaziger zien worden als ze weer een van haar tirades begint, en als hij niet zo’n heer was, trok hij zijn baret over zijn oren.

Nee, zegt hij tegen de ambassadeur, Anne is niet degene die me dwarszit, dat zijn de mannen die ze om zich heen verzamelt. Haar familie: haar vader, de graaf van Wiltshire, die ‘Monseigneur’ genoemd wil worden, en George, haar broer, lord Rochford, die door Henry tot kamerheer is benoemd. George is een van de nieuwelingen; Henry heeft graag bekende gezichten om zich heen, mannen met wie hij van kindsbeen af bevriend is. De kardinaal haalde er bij tijd en wijle de bezem door, maar ze kwamen altijd teruggesijpeld, net vuil dweilwater. Destijds waren het jongelui met esprit, met elan. Een kwarteeuw later mogen ze dan grijs of kaal zijn, vingers missen of mank lopen, is de een net een zak botten en heeft de ander een buikje, ze zijn nog steeds zo arrogant als een satraap en hebben de fijngevoeligheid van een blok hout. En nu is er een nieuw nest jonge honden, Weston en George Rochford en meer van dat slag, door Henry opgenomen omdat hij denkt dat ze hem jong houden. Die mannen, de oude en de jonge, zijn bij de koning vanaf het moment dat hij opstaat totdat hij gaat slapen en alle privémomenten daartussenin. Ze zijn bij hem als hij op het secreet zit en als hij zijn tanden poetst en zijn spoelwater in een zilveren kom spuugt; ze deppen hem droog met handdoeken en hijsen hem in zijn borstrok en broek; ze kennen zijn persoon, elke moedervlek en sproet, elke weerborstel in zijn baard, tot en met de vorm van zijn zweetplekken wanneer hij na het tennissen zijn hemd van zich af rukt. Ze weten te veel, evenveel als zijn wasvrouw en zijn lijfarts, en ze kletsen over wat ze weten; ze weten wanneer hij de koningin bezoekt om te proberen een zoon in haar te ketsen, of wanneer hij, bijvoorbeeld vrijdags (de dag waarop geen christen copuleert), van een fantoomvrouw droomt en zijn lakens bevlekt. Ze verkopen hun kennis tegen een hoge prijs: ze eisen gunsten, ze willen eigen veronachtzaming genegeerd zien, ze vinden zichzelf bijzonder en willen dat jij hen ook zo ziet. Sinds hij, Cromwell, is opgekomen in Henry’s dienst, heeft hij die mannen bewerkt, gevleid en bepraat, continu op zoek naar een werkbare verstandhouding, een compromis; toch kunnen ze nu en dan, wanneer ze hem een uur lang de toegang tot zijn koning ontzeggen, hun grijns niet onderdrukken. Ik ben ze zo ver tegemoetgekomen als ik kan, denkt hij. Nu zullen ze mij tegemoetkomen of worden afgevoerd.

De ochtenden zijn kil, en dikbuikige wolken dobberen achter het koninklijk gezelschap aan terwijl het in Hampshire draalt op wegen die in een paar dagen tijd van stof in modder veranderen. Henry maakt geen haast om weer aan het werk te gaan en zegt: Ik wilde dat het altijd augustus was. Ze zijn met een kleine jachtpartij op weg naar Farnham, wanneer er in volle galop een rapport wordt aangeleverd: er hebben zich gevallen van pest in het stadje voorgedaan. Henry, zo onversaagd op het slagveld, verbleekt bijna voor hun ogen en rukt het hoofd van zijn paard om: waar nu heen? Alles is goed, behalve Farnham.

Hij leunt naar voren in het zadel en neemt zijn baret af als hij het woord tot de koning richt. ‘We kunnen eerder dan gepland naar Basing House gaan. Laat me iemand vooruitsturen om William Paulet te waarschuwen. Dan, om hem niet tot last te zijn, een dagje naar Elvetham? Edward Seymour is thuis en ik kan voor voorraden zorgen als hij niet voorzien is.’

Hij laat zich terugvallen en Henry vooruitrijden. ‘Stuur iemand naar Wolf Hall,’ zegt hij tegen Rafe. ‘Haal lady Jane.’

‘Wat ... Helemaal hierheen?’

‘Ze kan rijden. Zeg de oude Seymour dat hij haar op een goed paard zet. Ik heb haar woensdagavond nodig op Elvetham. Later is te laat.’

Rafe houdt zijn paard in, klaar om te keren. ‘Maar. Mijnheer. De Seymours zullen willen weten waarom Jane en waarom die haast. En waarom naar Elvetham, als er andere huizen in de buurt zijn, Sutton Place van de Westons ...’

Laat de Westons verzuipen of knoop ze op, denkt hij. De Westons komen nergens aan de plannen te pas. Hij glimlacht. ‘Zeg dat ze het uit liefde voor mij moeten doen.’

Hij ziet Rafe denken: dus mijn meester gaat toch om Jane Seymours hand vragen. Voor zichzelf of voor Gregory?

Op Wolf Hall heeft hij gezien wat Rafe niet kon zien: stille Jane in zijn bed, bleke en sprakeloze Jane, daar droomt Henry nu van. Er valt niet te twisten over de fantasieën van een man en een geilaard is Henry niet, veel minnaressen heeft hij niet gehad. Het kan geen kwaad als hij, Cromwell, de weg naar Jane een beetje bereidt voor de koning. Henry mishandelt zijn bedgenotes niet. Het is niet iemand die een hekel krijgt aan een vrouw zodra hij haar heeft gehad. Hij zal gedichten voor haar schrijven en haar, met wat aansporing, een inkomen geven. Hij zal haar familie bevorderen. Sinds Anne Boleyn de maatschappelijke ladder is opgeklommen, hebben veel van Engelands families besloten dat het de hoogste roeping van een vrouw is om zich te koesteren in de zonneschijn van Henry’s aandacht. Als ze dit voorzichtig aanpakken, komt Edward Seymour hogerop aan het hof en krijgt hij een bondgenoot waar bondgenoten dun gezaaid zijn. Daar heeft Edward advies bij nodig. Want hij, Cromwell, heeft een beter zakeninstinct dan de Seymours. Hij zal niet toestaan dat Jane zichzelf weggeeft.

Maar wat zal Anne de koningin doen als Henry Jane tot minnares neemt, de jonge vrouw die ze tot mikpunt van spot heeft gemaakt vanaf het moment dat ze bij haar in dienst kwam? Die ze bleke lijs en melkmuil noemt? Wat zal Anne tegenover meegaandheid en stilzwijgen stellen? Tieren zal haar weinig goed doen. Ze zal zich moeten afvragen wat Jane de koning verschaft waaraan het hem nu ontbreekt. Het zal haar aan het denken zetten. En het is altijd een genoegen om Anne aan het denken te zien.

Toen de beide partijen – die van de koning en die van de koningin – weer bij elkaar kwamen na Wolf Hall, was Anne charmant tegen hem geweest en had met haar hand op zijn arm in het Frans over koetjes en kalfjes gebabbeld. Alsof ze een paar weken eerder niet had gezegd dat ze zijn hoofd wilde, alsof dat maar een grapje was geweest. In het jachtveld blijf je beter achter haar. Ze is geestdriftig en snel, maar niet erg nauwkeurig. Van de zomer nog joeg ze met haar kruisboog een pijl in een afgedwaalde koe. En Henry mocht de eigenaar afkopen.

Maar luister, dat is allemaal niet belangrijk. Koninginnen komen en gaan. Zo blijkt uit de recente geschiedenis. Laten we liever bedenken hoe we Engeland gefinancierd krijgen, de hoge kostenpost van zijn koning, de kosten van liefdadigheid en rechtspraak, de kosten om zijn vijanden van zijn kusten te houden.

Sinds vorig jaar is hij overtuigd van het antwoord: monniken, die parasitaire menselijke subklasse, zullen de fondsen verschaffen. Ga alle abdijen en kloosters van het rijk af, had hij tegen zijn visiteurs gezegd. Stel de vragen die ik je meegeef, zesentachtig in totaal. Luister meer dan dat je praat en wanneer je hebt geluisterd, verzoek dan om inzage van de boeken. Praat met de monniken en nonnen over hun leven en hun geloofsregels. Het interesseert me niet waar zij vinden dat hun specifieke verlossing ligt, of die alleen in Christus’ drommelse bloed schuilt of ook in eigen verdienste; of nee, jawel, dat interesseert me wel, maar het voornaamste is dat je erachter komt over welke middelen ze beschikken. Dat je hun pachtgoederen en de opbrengsten ervan achterhaalt en, voor het geval het de koning als hoofd van de Kerk behaagt om zijn bezit terug te vorderen, dat je nagaat in welk vat we dat het beste gieten.

Verwacht geen warm welkom, zegt hij. Ze zullen proberen vóór jullie komst hun bezittingen te gelde te maken. Noteer welke relieken of objecten van plaatselijke verering ze hebben en hoe ze die exploiteren, wat ze jaarlijks aan inkomen opleveren, want al dat geld wordt binnengehaald over de rug van bijgelovige pelgrims die er beter aan zouden doen om thuis een fatsoenlijke boterham te verdienen. Peil hun loyaliteit, ga na hoe ze tegenover Katherine en lady Mary staan en hoe ze de paus zien: want als het moederhuis van hun orde zich niet binnen onze grenzen bevindt, zijn ze dan geen hogere trouw verschuldigd, zoals zij het misschien zullen noemen, aan een buitenlandse mogendheid? Leg ze dit voor en laat ze zien dat ze in het nadeel zijn; het is niet genoeg dat ze hun trouw aan de koning verkondigen, ze zullen er bewijs voor moeten leveren, en dat kunnen ze doen door jullie taak eenvoudiger te maken.