Over het boek

Mantel is een rasschrijver die je zó in het verhaal trekt dat het lijkt alsof je zelf bij de gebeurtenissen staat toe te kijken.

Een veiliger oord. Vrijheid. Dit eerste deel gaat over de opmaat naar de Franse Revolutie: de lege staatskas; het onvermogen van de koning om die weer te vullen; zijn besluiteloosheid; de hongersnood en de idioot hoge broodprijzen; de onvrede onder de burgers; de weigering van de boeren om hun herendeel te vervullen; de steeds luider wordende roep van burgers om stemrecht.

In deze explosieve sfeer groeien drie jongens op, die elkaar ontmoeten als ze gaan studeren in Parijs: Camille Desmoulins, Georges-Jacques Danton en Maximilien de Robespierre.

Mantel schetst de jonge jaren van deze mannen, waar ze vandaan komen en hoe ze hun mening vormen in deze tumultueuze tijd, en laat zien hoe ze worden tot de personen zoals wij die nu kennen.

Mantel beschrijft burgers en werklieden die niet langer genoegen nemen met de verdeeldheid van de standen en de oneerlijke rechtsstaat, en als lezer ervaar je dat alsof je waarnemer bent, en dat het logisch is om ‘revolutie’ te roepen en met z’n allen naar de Bastille te gaan.

De pers over het boek

‘Het gaat verder dan de wereld van langdradige verhalen en stapt in de arena van literaire meesterwerken.’ – Booklist

‘Niemand heeft een betere historische roman geschreven over de Franse Revolutie dan Hilary Mantel.’ – Library Journal

‘De roman Een veiliger oord is zonder twijfel een succes. Mantel begrijpt hoe mensen zich voelen, hoe ze reageren, hoe ze denken. En net zo belangrijk: ze weet hoe ze ons moet laten meevoelen.’ – The New York Times

Over de auteur

Hilary Mantel schreef elf romans, en woonde met haar man op diverse plekken in Afrika en het Midden-Oosten.

Met Wolf Hall, het verhaal over de opkomst van Thomas Cromwell als rechterhand van Henry VIII, brak ze internationaal definitief door; het boek werd uitgegeven in 32 landen. Het boek Henry, dat de val van Anne Boleyn beschrijft, is het vervolg op Wolf Hall en er zal nog één deel volgen, De spiegel en het licht.

Een veiliger oord, een monumentale roman over de Franse Revolutie, schreef ze al eerder, en Signatuur brengt het in drie delen uit: Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap.

Van dezelfde auteur

Wolf Hall

Het boek Henry

Wilt u op de hoogte worden gehouden van de romans en literaire thrillers van uitgeverij Signatuur? Meldt u zich dan aan voor de literaire nieuwsbrief via onze website www.uitgeverijsignatuur.nl

Hilary Mantel

Een veiliger oord. Deel 1: Vrijheid

Vertaald door Ine Willems

e-bookeditie, februari 2014

Signatuur

2014

© Tertius Enterprises 1993

Oorspronkelijke titel: A Place of Greater Safety

Oorspronkelijk verschenen bij Viking

Vertaald uit het Engels door Ine Willems

© 2014 Uitgeverij Signatuur, Utrecht en Ine Willems

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp: Wil Immink Design

Omslagbeeld: Joseph Bose (1746-1826), Camille Desmoulins. Chartres, Musée des Beaux-Arts © AKG-Images

Typografie: Pre Press Media Groep, Zeist

isbn gebonden editie 978 90 5672 470 2

isbn e-book 978 90 449 6967 2

nur 302

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

Voor Clare Boylan

Inhoud

Brief aan de lezer

Kaart van Parijs ten tijde van de Revolutie

deel een

I  Het leven een slagveld 1763 - 1774

II  Dwaallicht 1774-1780

III  Bij maître Vinot 1780

deel twee

I  De theorie van ambitie 1784-1787

II  Donderdagmiddag aan de rue Condé 1787

III  Maximilien: leven en zeden 1787

IV  Een bruiloft, een rel, een prins van den bloede 1787 – 1788

V  Een nieuwe professie 1788

VI  De nadagen van Titonville 1789

VII  Doodsklok 1789

Wie is wie

Wie staat waar

Devon, april 2013

Beste lezer,

Het was 1974 toen ik mijn eerste roman begon. Ik was tweeëntwintig en besloot over de Franse Revolutie te schrijven, omdat ik het veruit de verbluffendste, interessantste gebeurtenis vond in de hele wereldgeschiedenis. Het is nu veertig jaar later, en het blijft zoeken naar gebeurtenissen die me meer verbazen. Wanneer je vandaag de dag Versailles bezoekt, is de verkillende grandeur ervan intact. De muren ademen nog altijd het hautaine van het ancien régime. En al weet je dat het Frankrijk van 1789 aan de grond zat, dat de weg bereid was voor revolutie, toch denk je: hoe hebben ze het ooit gedurfd? Doodgewone mannen, doodgewone vrouwen, tegen die macht, die volslagen zekerheid, die eeuwenoude stellige overtuiging van status? Het blijft schokkend.

Natuurlijk werd de Revolutie gemaakt door talloze anoniem gebleven mannen en vrouwen, maar de aanvoerders van wie de namen zijn opgetekend, waren merendeels jong en onervaren. Antoine Saint-Just was zesentwintig en heeft nooit een andere baan gehad dan die van revolutionair. Danton, Desmoulins en Robespierre waren halverwege de dertig toen ze werden verteerd door de krachten die ze hadden ontketend. In 1789 waren ze jong genoeg om nog ambities en idealen te koesteren, en tegelijk oud genoeg om mislukking en frustratie te hebben geproefd. De mensen wier verhaal ik volg, zaten niet alleen verstrikt in een politieke opstand, maar ook in een persoonlijke: tegen hun familie, hun achtergrond, de regels die hen beknotten en hun eigen natuur. Ik heb ervoor gekozen om over drie jongelui van de intellectuele middenklasse te schrijven. Misschien zou ik die keus nu niet maken, of liever gezegd, die keus lijkt nu moeilijker te rechtvaardigen. Het verhaal dat we onszelf vertellen over die periode is veranderd. Tegenwoordig hebben we meer oog voor de arbeiders die de Revolutie gestalte hebben gegeven, en voor de vrouwen. Maar als romanschrijver kun je niet echt over massabewegingen schrijven. Uit de massa moet je één gezicht kiezen, de eigenaar ervan identificeren en die mens volgen tot achter de voordeur.

En de geschiedenis is in meer opzichten veranderd. De feiten die ik met zoveel moeite heb opgedolven en met nog meer moeite heb gecontroleerd, laten zich tegenwoordig met een paar muisklikken ontdekken en verifiëren. Je kunt een hele bibliotheek optrommelen vanachter je bureau. Daardoor maak ik me zorgen dat ik fouten heb gemaakt of dat ik niet eens de juiste bronnen heb gevonden omdat de toegang ertoe beperkt was. Kleine fouten kunnen worden rechtgezet, de grote lijnen van het verhaal moet ik handhaven. Een verhaal dat bovendien is geschreven voor – en afgestemd op de belevingswereld van – mijn mede-Britten, die de Revolutie vooral kenden uit een spectaculairder, toegankelijker soort romans; romans met een regressieve agenda waarin goed gebruik werd gemaakt van al die handige achterafwijsheid, waarin tranen werden vergoten om fonkelschone aristocraten, niet om de groezelige, verbeten Jan met de pet die mij zo fascineert. Ik wilde die balans een beetje rechttrekken.

Het is lastig inschatten voor me hoe dit boek in andere landen zal worden gelezen. Als project heeft het er zijn tijd over gedaan om van de grond te komen. De eerste versie had ik voor mijn zevenentwintigste af, zo’n beetje op de leeftijd van de mensen over wie ik schreef. Toen het eindelijk werd gepubliceerd was ik veertig, ouder dan mijn personages zelf zijn geworden. Nu is er nog eens twintig jaar verstreken, en ik zou het niet meer kunnen schrijven. Ik zou niet meer kunnen beschrijven, niet meer in mezelf kunnen voelen, wat die jonge mensen voelden: de opwinding bij het vooruitzicht van een nieuwe wereldorde, van een frissere, eerlijkere wereld. Ik zou de noodzaak voelen om ironischer te zijn, en selectiever; om mijn blikveld te vernauwen. En tegelijkertijd zou ik me zorgen maken om wat er daardoor buiten dat blikveld valt. Zo speelt mijn revolutie zich grotendeels af in Parijs. Er is zoveel te vertellen over de hoofdstad, over de paar straten die mijn revolutionairen bewonen, dat de grensgebieden van Frankrijk amper aan bod komen, laat staan zijn koloniën.

Toen ik aan deze roman begon, had ik drie jaar rechtenstudie achter de rug. Net als sommige van mijn personages had ik het niet tot advocaat geschopt, en het was maar zeer de vraag of ik het wel tot iets, wat dan ook, zou schoppen. Linkse barricaden trokken me, maar als revolutionair kwam ik laat kijken. Twee jaar na het activistische tumult van 1968, toen idealisme had plaatsgemaakt voor matheid en apathie, kwam ik op de universiteit. Ik denk dat ik het verleden wilde nasporen door een experimentele lens, door heden en verleden en het persoonlijke en politieke in elkaar te laten overlopen; dat ik wilde verkennen wat er destijds speelde en misschien nog steeds speelt. De Franse Revolutie houdt nooit op. Die gedachte heeft me gaande gehouden in de tijd dat ik als schrijfster nog nergens stond; het heeft me meer dan tien jaar gekost om überhaupt gepubliceerd te worden, en toen ik dat voor elkaar kreeg, was het niet eens met dit boek maar met een heel ander.

Als ik nu een roman zou beginnen, zou ik het niet zo idioot ambitieus aanpakken. Ik zou misschien wat minder van mijn lezer eisen. Ik zou mijn onderwerp afstemmen op mijn kunnen. Maar toen ik begon met schrijven, wist ik niet wat ik kon. Bij elke uitdaging aan mijn schrijverschap heb ik, net als de revolutionairen, simpelweg alles in de strijd gegooid wat maar zou kunnen werken. Door hun verhaal te schrijven heb ik ondervonden wat revolutionairen ondervinden: de noodzaak om compromissen te sluiten, de druk van doelmatigheid. Ik hoop dat de compromissen het verhaal niet helemaal hebben ondergesneeuwd, en dat de grootsheid die ik bedoelde weer te geven, erdoorheen schittert.

Met hartelijke groet,

Hilary

Deel een

Louis XV heet in de volksmond de Welbeminde. Tien jaren verstrijken. Datzelfde volk gelooft dat de Welbeminde baden neemt in mensenbloed … Zelfs buiten Parijs, zelfs verschanst in Versailles, zijn hem te veel mensen, is het daglicht hem te fel. Hij zoekt zijn heil in lommerrijker oorden …

In een jaar van schaarste (geen uitzondering in die tijd) was hij als gewoonlijk op jacht in het woud bij Sénart. Hij kwam een pachtboer met een berrie tegen en wilde weten waar hij die wel heen bracht? ‘Naar die en die plaats.’ ‘Voor een man of een vrouw?’ ‘Een man.’ ‘Waaraan is hij gestorven?’ ‘Honger.’

– jules michelet

I

Het leven een slagveld

1763-1774

Nu het stof is gaan liggen kunnen we eindelijk de balans opmaken. Nu de laatste rode dakpan op het dak van het Nieuwe Huis is gelegd, nu de huwelijksovereenkomst vier jaar oud is. De stad ruikt naar de zomer; niet bijzonder aangenaam dus, maar hetzelfde als het jaar ervoor, hetzelfde als ze de jaren hierna zal doen. Het Nieuwe Huis ruikt naar hars en boenwas, en er hangt de zwavelige lucht van ophanden zijnde familieruzies.

De studeerkamer van maître Desmoulins bevindt zich aan de andere kant van de binnenplaats, in het Oude Huis, dat aan de straat grenst. Als je vanaf het place des Armes naar de smalle witte gevel opkijkt, zie je hem vaak aan een van de ramen op de eerste verdieping. Hij lijkt naar de straat te kijken, maar volgens opmerkzame toeschouwers is hij mijlenver weg. Dat klopt, en die mijlenverte is met precisie te benoemen. In gedachten is hij terug in Parijs.

In lichaam is hij, momenteel, op weg naar boven. Met zijn driejarige zoon op zijn hielen. Daar hij verwacht dat het kind hem de komende twintig jaar nog voor de voeten zal lopen, heeft het geen zin zich erover te beklagen. De middaghitte drukt op de straten. De kleintjes, Henriette en Elisabeth, liggen in hun wieg te slapen. Madeleine foetert de wasmeid uit met een gemak en een gif die haar gezegende staat en adellijke opvoeding logenstraffen. Hij trekt de deur achter zich dicht.

Zodra hij aan zijn bureau zit, schurkt zoals zo vaak een zwerffantasie over Parijs rond zijn gedachten. Even geeft hij eraan toe: hij plaatst zichzelf bij de ingang van het Châtelet-gerecht met een moeizaam bevochten vrijspraak en een kluitje lovende collega’s. Hij geeft de collega’s namen en gezichten. Waar plaatst hij Perrin vanmiddag? En Vinot? Tegenwoordig gaat hij twee keer per jaar naar Parijs, en Vinot – die zijn Toekomstplan met hem had bediscussieerd toen ze nog studenten waren – was hem op het place Dauphine straal voorbijgelopen, zonder een greintje herkenning.

Dat was vorig jaar; nu leven we in augustus van het jaar onzes Heren 1763. En in Guise, Picardië; hij is drieëndertig jaar oud, echtgenoot, vader, jurist, notabele in stad en ommelanden en een man met een rekening voor een nieuw dak, die hem zwaar op de maag ligt.

Hij haalt zijn kasboeken tevoorschijn. Twee maanden geleden pas is Madeleines familie over de brug gekomen met de laatste termijnbetaling van de bruidsschat. In de wetenschap dat hij er moeilijk op kon afdingen, hadden ze gedaan alsof het om een complimenteuze vergissing ging; alsof een man in zijn positie, met zijn overvloedige toestroom van werk, die laatste paar honderd nauwelijks zou opmerken.

Een typische de Viefville-streek, en er was niets wat hij ertegen kon doen. Ze nagelden hem aan de familiemast terwijl hij hun sidderend van ellende de spijkers aangaf. Hij was op hun verzoek teruggekomen uit Parijs om alles in orde te brengen voor een leven met Madeleine. Hij had niet geweten dat ze dertig zou zijn tegen de tijd dat haar familie zijn situatie ook maar enigszins aanvaardbaar zou vinden.

De de Viefvilles, dat zijn bestuurders. Van kleine steden en grote rechtspraktijken. Ze hebben neven in de hele Laonnois, in heel Picardië: een stelletje koelbloedige knopendraaiers die zich overal uit kletsen. Eén de Viefville is burgemeester van Guise, een andere lid van dat doorluchtige rechtsorgaan, het parlement van Parijs. De Viefvilles trouwen doorgaans met Godards; Madeleine is een Godard, van vaderszijde. De naam Godard ontbeert het felbegeerde adellijke voorvoegsel; desondanks neigen de Godards ertoe vooruit te komen in het leven en wanneer je in Guise en omstreken een muziekavond, begrafenis of diner van de Orde van Advocaten bijwoont, is er altijd wel eentje present om voor te kruipen.

De dames van die familie zijn voorstander van jaarlijkse productie, en Madeleines late start weerhoudt haar bepaald niet. Vandaar het Nieuwe Huis.

Dit kind, dat nu aan de andere kant van het vertrek op de brede vensterbank klautert, is zijn oudste. Zijn eerste reactie toen hem de pasgeborene werd getoond: die is niet van mij. Bij de doop werd duidelijk waarom niet, dankzij de grijnzende ooms en heksenschare aan tantes: Een echte kleine Godard, dat ben je, is hij niet op-en-top een kleine Godard? Drie wensen, denkt Jean-Nicolas zuur: landheer worden, trouwen met je nichtje, baden in weelde.

Het kind had een hele riedel namen omdat de peetouders het niet eens konden worden. Jean-Nicolas maakte zijn voorkeur kenbaar, waarop de familie de rangen sloot: Noem jij hem Lucien als je zo graag wilt, maar Wij noemen hem Camille.

Het leek Desmoulins alsof hij met de geboorte van zijn eerste kind vast was komen zitten in een zuigend moeras, zonder de minste hoop op redding. Het was niet dat hij geen verantwoordelijkheden op zich wilde nemen, maar hij werd simpelweg overweldigd door de complexiteit van het leven, lamgeslagen door de zekerheid dat er niets constructiefs te ondernemen viel in welke situatie dan ook. Met name het kind vormde een onoplosbaar probleem. Het leek ongevoelig voor juridische denkprocessen. Hij glimlachte ernaar en mettertijd glimlachte het terug: niet met de vertederende tandeloze grijns van de doorsneebaby, maar met wat op hem de indruk maakte van een vonkje vermaak. Daar kwam bij dat hij altijd had begrepen dat baby’s hun ogen nog niet goed scherp konden stellen, maar deze – en ongetwijfeld was het louter verbeelding van hem – leek hem nogal koeltjes op te nemen. Het maakte hem nerveus. Diep vanbinnen vreesde hij dat de baby op een goede dag in gezelschap rechtop zou gaan zitten en het woord zou nemen; dat hij hem recht zou aankijken, naar waarde zou schatten en zeggen: ‘Wat ben jij een lul.’

Nu, staand op de vensterbank, leunt zijn zoon naar buiten en doet verslag van het komen en gaan op het plein. Daar is monsieur le curé, daar is monsieur Saulce. Daar komt een rat. Daar komt de hond van monsieur Saulce; ooo, arme rat.

‘Camille, kom daarvan af,’ zegt hij. ‘Als je op de keien valt en hersenbeschadiging oploopt, kom je nooit in het stadsbestuur. Of misschien ook wel, bij nader inzien; wie zou het merken?’

Terwijl hij de rekeningen van kooplui en aannemer optelt, leunt zijn zoon zo ver mogelijk naar buiten, op zoek naar meer bloedvergieten. De curé komt het plein weer over, de hond valt in slaap in de zon. Een jongen legt de hond aan de leiband en voert hem mee naar huis. Eindelijk kijkt Jean-Nicolas op. ‘Als ik dat dak heb betaald, ben ik volslagen blut,’ zegt hij. ‘Luister je wel? Zolang je ooms al het rechtswerk van de regio bij me vandaan houden op een paar miezerige kruimels na, kom ik maandelijks niet rond tenzij ik je moeders bruidsschat aanspreek, die eigenlijk bedoeld is voor jouw opleiding. Met de meisjes komt het wel goed, die kunnen leren borduren, misschien trouwt er iemand met ze om hun charme. We kunnen moeilijk van jou verwachten dat jij er op die manier komt.’

‘Daar komt de hond weer,’ zegt zijn zoon.

‘Doe wat ik zeg en kom uit dat raam. En gedraag je niet als een klein kind.’

‘Hè?’ zegt Camille. ‘Ik ben toch een kind?’

Zijn vader beent het vertrek door en neemt hem op de arm, zonder pardon de vingertjes loswrikkend van het raamkozijn waaraan Camille zich vastklampt. Diens ogen worden groot van verbazing dat hij door deze hogere macht wordt weggevoerd. Alles verbaast hem: zijn vaders retorische betogen, spikkels op een eierschaal, dameshoeden, eenden in de vijver.

Jean-Nicolas draagt hem het vertrek door. Op je dertigste zul je aan dit bureau zitten, denkt hij, je kasboeken opzijleggen voor de onbenullige plaatselijke beslommeringen waarvoor je bent aangetrokken en, misschien voor de tiende keer in je loopbaan, een akte van hypotheek op het herenhuis van Wiège opstellen; en dat vaagt de verbazing wel van je gezicht. Als jij veertig bent, grijzend en ziek van de zorg om je oudste zoon, zal ik zeventig zijn. Dan zit ik in het zonnetje te kijken hoe de peren rijpen, en monsieur Saulce en de curé lopen langs en groeten me met een tikje tegen de hoed.

Wat vinden we eigenlijk van vaders? Belangrijk of niet? Dit zegt Rousseau erover:

‘De oudste van alle samenlevingen en de enige natuurlijke is die van het gezin, maar toch blijven kinderen van nature slechts aan hun vader gebonden zolang zij hem nodig hebben voor hun behoud … Het gezin kan wellicht worden gezien als de voorloper van een politieke samenleving. Het staatshoofd verbeeldt de vader, het volk zijn kinderen.’

Nog een paar familieverhalen, dan.

Monsieur Danton had vier dochters en als jongste kind een zoon. Die bezag hij niet met speciaal gevoel, behalve misschien opluchting over de sekse. Monsieur Danton overleed op veertigjarige leeftijd. Zijn weduwe was zwanger, maar verloor het kind.

In zijn latere leven meende de zoon, Georges-Jacques, zich zijn vader te herinneren. In zijn familie ging het met regelmaat over de doden. Hij zoog de gesprekken in zich op en veranderde ze in wat voor herinneringen doorging. Dat is voldoende. De doden keren niet terug om te klagen of te corrigeren.

Monsieur Danton was procureur geweest bij een plaatselijke rechtbank. Er was wat geld, er waren wat huizen, er was wat land. Madame merkte dat ze het wel redde. Ze was een bazige kleine vrouw, die het leven met gereedgehouden ellebogen tegemoet trad. Haar zwagers kwamen elke zondag langs en dienden haar van advies.

Intussen lapten de kinderen God en zijn gebod aan hun laars. Ze vernielden omheiningen, joegen schapen op en begingen diverse andere plattelandszonden. Wanneer ze erop werden aangesproken, gaven ze een grote mond. Kinderen van andere families duwden ze in de rivier.

‘Dat meisjes zich zo gedragen!’ zei monsieur Camus, de broer van madame.

‘De meisjes zijn het punt niet,’ zei madame. ‘Dat is Georges-Jacques. Maar weet je, ze moeten overleven.’

‘Dit is de jungle niet,’ zei monsieur Camus. ‘Dit is Patagonië niet. We hebben het over Arcis-sur-Aube.’

Arcis is groen; het land eromheen vlak en geel. Het leven verglijdt er in kalm tempo. Monsieur Camus keek naar het kind, dat aan de andere kant van het raam stenen tegen de schuur gooide.

‘De jongen is een wildebras en werkelijk onnodig fors,’ zei hij. ‘En waarom heeft hij een verband om zijn hoofd?’

‘Waarom zou ik je dat vertellen? Dan geef je alleen maar meer op hem af.’

Twee dagen eerder had een van de meisjes hem in de zoele avondschemer thuisgebracht. Ze hadden in de stierenwei eerste-christentje gespeeld, zei ze. Dat kon natuurlijk het vrome glanslaagje zijn waarmee Anne-Madeleine de kwestie bedekte; het was heel goed mogelijk dat niet alle martelaren van de Kerk bereid waren geweest om te worden ontwijd, en dat sommige, zoals Georges-Jacques, zich voor de gelegenheid hadden bewapend met puntige stokken. Zijn halve gezicht was opengereten door de stierenhoorn. In paniek had zijn moeder zijn hoofd in haar handen genomen, het vlees samengedrukt en tegen alle hoop in gebeden dat het aan elkaar zou blijven zitten. Ze omzwachtelde zijn gezicht stevig en legde nog een verband aan rond zijn hoofd om de builen en schrammen op zijn voorhoofd af te schermen. Twee dagen lang had hij gehelmd en agressief binnen lopen mokken en geklaagd dat hij hoofdpijn had. Dit was dag drie.

Vierentwintig uur na het vertrek van monsieur Camus zag madame Danton – als in een verbijsterende, vreselijke, zichzelf herhalende nachtmerrie – door hetzelfde raam hoe het stoffelijk overschot van haar zoon alle hoeken van de wei te zien kreeg. Een boerenknecht tilde het zware lichaam in zijn armen; ze kon zijn knieën zien doorbuigen onder het doodsgewicht. Twee honden renden met de staart tussen de poten achter hem aan. Daarachter kwam Anne-Madeleine aan sjokken, huilend van woede en wanhoop.

Toen ze hen bereikte, zag ze dat de man tranen in zijn ogen had. ‘Die verdomde stier gaat naar de slacht,’ zei hij. Ze gingen de keuken in. Alles zat onder het bloed. Het hemd van de man, de vacht van de honden, Anne-Madeleines schort, zelfs haar haren. Het stroomde over de vloer. Ze keek om zich heen op zoek naar iets – een deken, een schone lap – om het lijk van haar enige zoon op te leggen. De knecht zakte uitgeput tegen de muur, waardoor hij een veeg roestbruin over het pleisterwerk trok.

‘Leg hem maar op de vloer,’ zei ze.

Zodra zijn wang de koude tegelvloer raakte, kreunde het kind zachtjes; pas op dat moment drong tot haar door dat hij niet dood was. Anne-Madeleine draaide monotoon het De profundis af: ‘Mijn ziel verlangt naar de Heer, meer dan wachters naar de morgen, wachters naar de morgen, Israël hoop op de Heer …’ Haar moeder gaf haar een draai om de oren om haar tot zwijgen te brengen. Een kip fladderde naar binnen en kwam voor haar voeten terecht.

‘Sla dat meidje niet,’ zei de knecht. ‘Zij haalde hem onder de hoeven vandaan.’

Georges-Jacques sloeg zijn ogen op en braakte. Ze zorgden dat hij stil bleef liggen en onderzochten zijn botten op breuken. Zijn neus was gebroken. Hij ademde bloedbellen. ‘Niet je neus snuiten,’ zei de man, ‘of je hersens komen mee naar buiten.’

‘Stilliggen, Georges-Jacques,’ zei Anne-Madeleine. ‘Je hebt die stier iets gegeven om over na te denken. Voortaan maakt hij wel dat hij wegkomt als hij je ziet.’

‘Ik wou dat ik een echtgenoot had,’ zei zijn moeder.

Voor het ongeluk had niemand echt op zijn neus gelet, dus niemand kon zeggen of er nobele trekken verloren waren gegaan. Maar de plek waar de stierenhoorn zijn gezicht had opengehaald, vertoonde lelijke littekens. De schade liep over de volle lengte aan de zijkant van zijn gezicht en vormde een paarsbruine uitloper in zijn bovenlip.

Het jaar erna kreeg hij de pokken. De meisjes ook; het toeval wilde dat geen van hen stierf. Zijn moeder vond niet dat de littekens afbreuk aan hem deden. Als je toch lelijk wordt, kun je dat evengoed met overtuiging doen, er een beetje werk van maken. Georges trok in elk geval de aandacht.

Toen hij tien was, hertrouwde zijn moeder. Met Jean Recordain, een koopman uit de stad, een weduwnaar met een (rustig) zoontje. Hij had een paar kleine eigenaardigheden, maar ze meende dat ze goed bij elkaar zouden passen. Georges ging naar school, een kleine provinciebedoening. Hij merkte algauw dat hij alles zonder de geringste inspanning onder de knie kreeg en liet derhalve niet toe dat de school inbreuk maakte op zijn leven. Op een dag werd hij vertrappeld door een kudde zwijnen: builen en schrammen, nog een paar littekens die schuilgingen onder zijn dikke, springerige haar.

‘Dit is echt de laatste keer dat een beest me onder de voet loopt,’ zei hij. ‘Of het nu vier poten heeft of twee.’

‘God geve ’t,’ zei zijn stiefvader devoot.

Een jaar ging voorbij. Op een dag stortte hij ineens in met hoge koorts en klapperende tanden. Hij hoestte bloederig sputum op en er kwam, volmaakt hoorbaar voor iedereen in de kamer, een schrapend, reutelend geluid uit zijn borstkas. ‘’t Is niet best gesteld met zijn longen,’ zei de heelmeester. ‘Al die ribben die er met regelmaat in hebben gestoken. Sorry, lieve. Haal er maar beter de priester bij.’

De priester kwam en diende hem de laatste sacramenten toe. Maar de jongen weigerde die nacht te sterven. Drie dagen later klampte hij zich nog altijd vast aan een comateus halfleven. Zijn zus Marie-Cécile deelde iedereen in in een gebedsrooster; zelf nam ze de moeilijkste wacht, die van twee uur ’s morgens tot zonsopgang. De salon vulde zich met familieleden die op de juiste woorden zaten te zwoegen. Gapende stiltes werden onderbroken door het vertwijfelde geluid van mensen die allemaal tegelijk beginnen te praten. Bericht over elke ademteug ging van kamer tot kamer.

Op de vierde dag ging hij rechtop zitten en herkende hij zijn familie. Op de vijfde maakte hij grapjes en vroeg hij om eten; veel eten.

Hij werd buiten levensgevaar verklaard.

Ze waren van plan geweest het familiegraf te openen en hem naast zijn vader te begraven. De doodskist, die ze in de schuur hadden gezet, moest worden teruggebracht. Gelukkig hadden ze er alleen een aanbetaling op gedaan.

Toen Georges-Jacques aan de beterende hand was, ging zijn stiefvader op reis naar Troyes. Bij zijn terugkomst kondigde hij aan dat hij voor de jongen een plaats had geregeld op het kleinseminarie.

‘Druiloor,’ zei zijn vrouw. ‘Geef maar toe, je wilt hem gewoon het huis uit hebben.’

‘Hoe kan ik me ooit aan mijn uitvinding wijden?’ vroeg Recordain in alle redelijkheid. ‘Ik leef hier op een slagveld. Als het geen kudde zwijnen is, zijn het wel reutelende longen. Wie gaat er nou in november de rivier in? Wie gaat er überhaupt de rivier in? Er is geen enkele noodzaak voor mensen in Arcis om te leren zwemmen. Het is de jongen in zijn bol geslagen.’

‘Ach, misschien is hij ook wel geschikt voor het priesterschap,’ zei madame verzoenend.

‘Zeker,’ zei oom Camus. ‘Ik zie hem zijn kudde al hoeden. Misschien kunnen ze hem op kruistocht sturen.’

‘Ik weet niet waar hij zijn hersens vandaan heeft,’ zei madame. ‘Bij ons in de familie zitten er geen.’

‘Bedankt,’ zei haar broer.

‘Nu hoeft hij natuurlijk geen priester te worden, alleen omdat hij naar het seminarie gaat. Je hebt de advocatuur. We hebben advocaten in de familie.’

‘En als het vonnis hem niet aanstaat? Je moet er niet aan denken.’

‘Hoe dan ook,’ zei madame, ‘laat me hem nog een jaar of twee thuishouden, Jean. Hij is mijn enige zoon. Ik heb hem graag bij me.’

‘Wat je maar wilt,’ zei Jean Recordain. Hij was een zachtaardige, vriendelijke man die zijn vrouw gelukkig maakte door precies te doen wat ze zei; hij bracht veel van zijn tijd door in een afgelegen schuur, waar hij aan een machine werkte om garen te spinnen uit katoen. Die zou de wereld veranderen, zei hij.

Zijn stiefzoon was veertien jaar oud toen hij zijn lawaaierige, opgeschoten aanwezigheid overbracht naar de oude kathedraalstad Troyes. Troyes was een ordentelijk stadje. Het vee had er besef van zijn nederige plaats in het universum en de vaders stonden er zwemmen niet toe. Er was een gerede kans dat hij daar in leven zou blijven.

Wanneer hij later terugkeek op zijn jeugd, beschreef hij die altijd als uitzonderlijk gelukkig.

In een schraler, grauwer, noorderlijker licht wordt een bruiloft gevierd. Het is 2 januari en de luttele, verkleumde aanwezigen kunnen elkaar gelukkig nieuwjaar wensen.

De liefdesaffaire van Jacqueline Carraut had de lente en zomer van 1757 in beslag genomen en rond Sint-Michaël wist ze dat ze zwanger was. Ze beging nooit vergissingen. Of alleen kolossale, dacht ze.

Omdat de passie van haar minnaar inmiddels was bekoeld, omdat haar vader een cholerisch man was, legde ze de lijfjes van haar jurken uit en hield ze zich heel stil. Wanneer ze aan haar vaders tafel geen hap door haar keel kreeg, sluisde ze het eten stiekem door naar de terriër aan haar voeten. Het werd advent.

‘Als je het me eerder had gezegd,’ zei haar minnaar, ‘dan hadden we alleen te maken gekregen met de rel dat een brouwersdochter in de de Robespierre-familie trouwt. Maar zoals jij opzwelt, krijgen we ook nog eens een schandaal.’

‘Een liefdesbaby,’ wierp Jacqueline tegen. Ze was niet romantisch van aard, maar voelde zich gedwongen tot die houding. Met opgeheven hoofd stond ze voor het altaar, en de hele dag keek ze de familie recht in de ogen. Dat wil zeggen, de hare; de de Robespierres waren thuisgebleven.

François was zesentwintig. Hij was de rijzende ster van de plaatselijke balie en een van de meest begeerde vrijgezellen in de Artois. Al driehonderd jaar waren er de Robespierres in de regio rond Arras. Ze hadden geen geld en waren ontzettend arrogant. Jacqueline bezag het huishouden waarin ze terechtkwam met verbazing. Onder haar vaders dak, waar de brouwer de godganse dag raasde en tierde en zijn werklui uitkafferde, kwamen flinke braadstukken op tafel. De de Robespierres waren beleefd tegen elkaar en aten dunne soep.

En omdat zij, naar hun idee, wel een robuust, volks type zou zijn, schoven ze bordenvol van het waterige spul haar kant op. Ze schonken zelfs haar vaders bier. Robuust was Jacqueline niet. Ze was ziekelijk en teer. Maar goed dat ze in de adel is getrouwd, zeiden de mensen hatelijk. Uit haar handen hoef je geen werk te verwachten. Ze was niet meer dan een breekbaar ornament, een porseleinen beeldje, de tengere vorm ontsierd door het ophanden zijnde kind.

François had zijn plicht gedaan toen hij voor de priester stond, maar toen hij zich eenmaal tussen de lakens tot haar wendde, laaide zijn oorspronkelijke, intense hartstocht op. Hij werd aangetrokken door het nieuwe hart dat in haar binnenste klopte, door de oerronding van haar lichaam. Hij was vol ontzag voor haar doorschijnende huid, voor de huid aan de binnenkant van haar polsen, waar een groenig marmerpatroon van aderen zichtbaar was. Hij werd aangelokt door haar bijziende groene ogen, grote ogen, die zachter of scherper konden worden als die van een kat. Wanneer ze sprak, waren haar woorden net klauwtjes die zich vastzetten.

‘Dat zoute water stroomt ze door de aderen,’ zei ze. ‘Als je ze opensnijdt, zouden ze goede manieren bloeden. Goddank kunnen we morgen in ons eigen huis.’

Het was een winter vol schroom en strijd. De beide zussen van François bleven in de buurt en brachten boodschappen over, bang om één verkeerd woord te zeggen. Jacquelines kind, een jongen, werd op 6 mei om twee uur in de ochtend geboren. Later die dag kwam de familie bijeen rond de doopvont. François’ vader, Maximilien, was peetouder, dus het kind werd naar hem vernoemd. Een degelijke oude familienaam, zei hij tegen Jacquelines moeder; haar dochter behoorde nu tot een degelijke oude familie.

In de daaropvolgende vijf jaar kwamen uit dit huwelijk nog drie kinderen voort. Voor Jacqueline brak de tijd aan dat misselijkheid, gevolgd door angst, gevolgd door pijn, haar natuurlijke toestand werd. Ze kon zich geen ander leven meer indenken.

Die dag las tante Eulalie hun een verhaaltje voor. Het heette De vos en de kat. Ze las erg snel en joeg door de bladzijden. Dat noem je nou ergens met de pet naar gooien, dacht hij. Een kind zou er slaag voor krijgen. En dit was nog wel zijn lievelingsboek.

Ze had zelf wel wat van een vos, zoals ze met een rukje haar kin hief om te luisteren, haar zandkleurige wenkbrauwen samentrok. Veronachtzaamd liet hij zich op de vloer glijden en speelde met het randje kant aan haar mouw. Zijn moeder kon kantklossen.

Hij had een akelig voorgevoel; hij mocht nooit op de grond zitten (Zo gaan je goede kleren toch kapot!).

Zijn tante viel midden in zinnen stil om te luisteren. Boven lag Jacqueline op sterven. Haar kinderen waren niet op de hoogte.

Ze hadden de vroedvrouw weggestuurd, want die had het er niet beter op gemaakt. Die zat nu in de keuken aan een stuk kaas, waarvan ze de korst met smaak uitschraapte terwijl ze de meid angst aanjoeg met precedenten. Ze hadden de chirurgijn laten komen; François was boven aan de trap met hem in discussie. Tante Eulalie sprong op en deed de deur dicht, maar je kon hen nog steeds horen. Ze las verder met een vreemde klank in haar stem en haar smalle, bleke dameshand op de rand van Augustins wieg, schommelend, schommelend.

‘Ik zie niet hoe ik haar kan verlossen,’ zei de man, ‘behalve door te snijden.’ Hij gebruikte het woord niet graag, dat kon je merken, maar hij moest wel. ‘Misschien kan ik het kind redden.’

‘Red haar,’ zei François.

‘Als ik niets doe, sterven ze allebei.’

‘Laat het kind sterven, maar red haar.’

Eulalie greep de wiegenrand krampachtig beet; de schok maakte Augustin aan het huilen. Geluksvogel Augustin, om al geboren te zijn.

Nu werd het ruzie: de chirurgijn ongeduldig over het trage begrip van de leek. ‘Dan kan ik er evengoed de slager bij halen,’ schreeuwde François.

Tante Eulalie stond op; het boek gleed uit haar vingers en langs haar jurk op de vloer, waar het open bleef liggen. Ze rende de trap op: ‘Om godswil. Zachter. De kinderen.’

De bladzijden sloegen om in de tocht: de vos en de kat, de haas en de schildpad, de wijze raaf met zijn glinsterende oog, de honingbeer onder de boom. Maximilien raapte het op en streek de omgebogen hoeken van de bladzijden glad. Hij legde de mollige handjes van zijn zus op de rand van de wieg. ‘Zo doen,’ zei hij en hij schommelde.

Ze hief haar gezicht met het openhangende peutermondje: waarom?

Tante Eulalie liep langs hem heen zonder hem te zien; zweetdruppeltjes stonden op haar bovenlip. Zijn voeten roffelden op de traptreden. Zijn vader zat ineengedoken in een stoel te huilen, met zijn hand voor zijn ogen. De chirurgijn rommelde in zijn tas. ‘Mijn verlostang,’ zei hij. ‘Ik zal het in elk geval proberen. Deze techniek biedt nog weleens uitkomst.’

De jongen duwde de deur op een kier, net ver genoeg om naar binnen te glippen. De ramen waren gesloten voor de vroege zomer, voor de met gegons gevulde zoete geur van tuin en veld. Er brandde een flink vuur, en in een mand lagen houtblokken klaar. De warmte was benauwend, zichtbaar. Zijn moeders lichaam was in wit gehuld; ze lag op bed met kussens in haar rug en haar haar strak achterover in een lint. Ze draaide alleen haar ogen naar hem toe, niet haar hoofd, en de schamele restanten van een glimlach. De huid rond haar mond zag grauw.

Jij en ik zullen nu gauw uiteengaan, leek die te zeggen.

Toen hij dat zag, wendde hij zich af. Bij de deur hief hij zijn hand naar haar, een nietig, vroegwijs blijk van solidariteit. Aan de andere kant van de deur had de chirurgijn zijn overjas uitgedaan en stond ermee over zijn arm te wachten tot iemand die van hem aannam en ophing. ‘Als u me eerder had laten halen …’ merkte de chirurgijn op tegen niemand in het bijzonder. François’ stoel was leeg. Kennelijk had hij het huis verlaten.

De priester arriveerde. ‘Als het hoofd naar buiten komt, moet ik het dopen,’ zei hij.

‘Als het hoofd naar buiten zou komen, waren onze problemen voorbij,’ zei de chirurgijn.

‘Of een van de ledematen,’ zei de priester hoopvol. ‘Dat staat de Kerk ook toe.’

Tante Eulalie ging de slaapkamer binnen. De hitte golfde naar buiten toen ze de deur opendeed. ‘Is dit wel goed voor haar? Het is verschrikkelijk bedompt.’

‘Kou is desastreus,’ zei de chirurgijn. ‘Hoewel in dit geval …’

‘De laatste sacramenten, dan,’ stelde de priester voor. ‘Ik hoop dat er een tafel bij de hand is.’

Hij haalde een wit altaarkleed uit zijn tas en delfde vervolgens zijn kaarsen op. De genade Gods bij u thuis.

De chirurgijn keek om zich heen in het trapportaal. ‘Haal dat kind hier weg,’ zei hij.

Eulalie tilde hem in haar armen, de liefdesbaby. Terwijl ze hem naar beneden droeg, streek de stof van haar jurk langs zijn wang met een zacht, raspend geluid.

Eulalie zette hen op een rij bij de voordeur. ‘Jullie handschoenen,’ zei ze. ‘Jullie hoed.’

‘Het is warm,’ zei hij. ‘We hebben onze handschoenen niet echt nodig.’

‘Doe toch maar,’ drong ze aan. Haar gezicht leek te bibberen.

De min drong langs hen heen met baby Augustin achteloos tegen haar schouder, alsof hij een zandzak was. ‘Vijf in zes jaar tijd,’ zei ze tegen Eulalie. ‘Wat wil je ook? Haar geluk is gewoon op.’

Ze gingen naar grootvader Carraut. Later die dag kwam Eulalie terug en zei dat ze moesten bidden voor hun kleine broertje. Grootmoeder Carraut vroeg geluidloos: ‘Gedoopt?’ Tante Eulalie schudde haar hoofd. Ze wierp een blik op de kinderen, een ik-kan-niet-te-veel-zeggen-blik. Geluidloos zei ze terug: ‘Doodgeboren.’

Hij huiverde. Tante Eulalie bukte zich om hem een kus te geven. ‘Wanneer mag ik naar huis?’ zei hij.

‘Jullie blijven fijn een paar dagen bij grootmoeder, totdat jullie moeder zich beter voelt,’ zei Eulalie.

Maar hij herinnerde zich de grauwe huid rond zijn moeders mond. Hij begreep wat die hem had gezegd: algauw lig ik in mijn doodskist, algauw lig ik in mijn graf.

Hij vroeg zich af waarom ze zo logen.

Hij telde de dagen. Tante Eulalie en tante Henriette liepen over en weer. Wil je niet weten hoe je moeder het vandaag maakt? vroegen ze. ‘Maximilien vraagt niet hoe het met zijn moeder gaat,’ zei tante Henriette.

‘Kil kereltje,’ zei zijn grootmoeder.

Hij telde de dagen tot ze zouden besluiten de waarheid te vertellen. Negen dagen gingen voorbij. Bij het ontbijt, toen ze aan hun brood en melk zaten, kwam grootmoeder binnen.

‘Jullie moeten heel dapper zijn,’ zei ze. ‘Jullie moeder woont nu bij Jezus.’

Kindje Jezus, dacht hij. ‘Dat weet ik,’ zei hij.

Hij was zes toen dat gebeurde. Een wit gordijn fladderde voor het open raam op in de bries, spreeuwen tsjilpten druk op de vensterbank, en God de Vader keek in wolken van glorie neer vanaf een schilderij aan de muur.

Een dag of twee daarna: zijn zusje Charlotte, die naar de doodskist wees; en zijn jongere zusje Henriette, die dwars en genegeerd in een hoekje zat te mokken.

‘Ik lees je wel voor,’ zei hij tegen Charlotte, ‘maar niet uit het dierenboek. Dat is me te kinderachtig.’

Later tilde de grote Henriette, zijn tante, hem op om in de kist te kijken voordat die gesloten werd. Ze beefde en zei over zijn hoofd heen: ‘Ik wilde het hem niet laten zien; grootvader Carraut zei dat het moest.’ Hij begreep heel goed dat dit zijn moeder was, dit lijk met de haakneus en angstaanjagend papierachtige handen.

Tante Eulalie rende de straat op. ‘François toe, alsjeblieft,’ riep ze. Maximilien rende achter haar aan en greep naar haar rokken; hij zag zijn vader niet één keer omkijken. Tante Eulalie sjouwde het kind mee terug het huis in. ‘Hij moet de overlijdensakte ondertekenen,’ zei ze. ‘Hij zegt dat hij er zijn naam niet onder zet. Wat moeten we doen?’

De volgende dag kwam François terug. Hij rook naar cognac, en grootvader Carraut zei dat hij duidelijk met een vrouw was geweest.

In de daaropvolgende maanden begon François zwaar te drinken. Hij verwaarloosde zijn clientèle, die naar een ander ging. Hij verdween dagen aan een stuk; op een dag pakte hij een koffer en zei dat hij voorgoed vertrok.

Ze – grootmoeder en grootvader Carraut – zeiden dat ze hem nooit hadden gemogen. We hebben niets tegen de de Robespierres, zeiden ze, dat zijn nette lui. Maar hij, hij heeft geen fatsoen. Aanvankelijk hielden ze de leugen in leven dat hij in beslag werd genomen door een langdurige prestigezaak in een andere stad. Van tijd tot tijd waaide hij aan, gewoonlijk om geld te lenen. De oudere de Robespierres vonden – ‘op onze leeftijd’ – niet dat zij François’ kinderen een thuis konden bieden. Grootvader Carraut nam de jongens in huis: Maximilien en Augustin. Tante Eulalie en tante Henriette, die ongetrouwd waren, zeiden dat ze de meisjes zouden nemen.

Op een gegeven moment ontdekte Maximilien, of werd hem verteld, dat hij buitenechtelijk was verwekt. Mogelijk gaf hij de slechtst denkbare interpretatie aan zijn familieomstandigheden, want daarna had hij het nooit meer over zijn ouders.

In 1768 dook François de Robespierre na een afwezigheid van twee jaar op in Arras. Hij zei dat hij in het buitenland was geweest, maar vertelde niet waar, of hoe hij zich in leven had gehouden. Hij ging naar grootvader Carraut en vroeg of hij zijn zoon kon zien. Maximilien stond in de gang en hoorde hen achter de gesloten deur schreeuwen.

‘Je zegt dat je er nooit overheen bent gekomen,’ zei grootvader Carraut. ‘Maar heb je er weleens aan gedacht om je zoon te vragen of hij eroverheen is gekomen? Het kind is haar evenbeeld; hij is niet sterk, zíj was niet sterk; dat wist je toen je je na elke geboorte weer aan haar opdrong. Het is alleen aan mij te danken dat ze kleren aan hun lijf hebben en als christenen opgroeien.’

Zijn vader kwam naar buiten, zag hem staan en zei: Hij is mager, hij is klein voor zijn leeftijd. Hij bleef een paar minuten met hem staan praten, stroef en gegeneerd. Bij zijn vertrek bukte hij zich om zijn zoon een kus op het voorhoofd te geven. Zijn adem rook zuur. De eertijdse liefdesbaby trok snel zijn hoofd terug met een volwassen uitdrukking van afkeer op zijn gezicht. François leek teleurgesteld. Had hij misschien een knuffel gewild, een kus? Had hij zijn zoon hoog in de lucht rond willen zwieren?

Later vroeg het kind, dat had geleerd krachtige emoties zuinig af te meten, zich af of hij spijt hoorde te voelen. ‘Kwam mijn vader voor mij?’ vroeg hij zijn grootvader.

De oude man wendde zich mopperend af. ‘Hij kwam geld lenen zoals altijd. Hou toch eens op met dromen!’

Maximilien bezorgde zijn grootouders geen last. Je merkt amper dat hij in huis is, zeiden ze. Zijn belangstelling ging uit naar lezen en naar de duiven die hij in een kot in de tuin hield. ’s Zondags kwamen de meisjes op bezoek en dan speelden ze samen. Hij liet hen – heel voorzichtig, met één vinger – de duiven over hun trillende rug aaien.

Ze smeekten om een eigen duif, eentje die ze mee naar huis mochten nemen en zelf konden houden. Ik ken jullie, zei hij, jullie zijn het binnen een paar dagen beu. Voor duiven moet je zorgen; het zijn geen poppen, weet je. Ze gaven het niet op: zondag na zondag zeuren en dreinen. Uiteindelijk gaf hij toe. Tante Eulalie kocht een mooie, vergulde kooi.

Een paar weken later was de duif dood. Ze hadden de kooi buiten laten staan; er had een storm gewoed. Hij stelde zich voor hoe de kleine vogel zich in paniek tegen de tralies te pletter sloeg; de vleugels gebroken, het onweer tierend om hem heen. Toen Charlotte het hem vertelde, hikte en huilde ze van spijt, maar over vijf minuten, wist hij, zou ze naar buiten hollen, de zon in, en het vergeten zijn. ‘We hebben de kooi buiten gezet, zodat hij in het wild zou zijn,’ snikte ze.

‘Het was geen wilde vogel. Het was een vogel waarvoor gezorgd moest worden. Dat heb ik je toch gezegd. Ik had gelijk.’

Dat hij gelijk had, schonk hem geen genoegen. Het liet een bittere smaak achter in zijn mond.

Zijn grootvader zei dat hij bij hem in de zaak kon komen als hij oud genoeg was. Hij leidde het kind rond in de brouwerij, zodat hij de diverse werkzaamheden kon bekijken en met de arbeiders kon praten. De jongen toonde beleefde interesse. Zijn grootvader opperde dat hij, aangezien zijn belangstelling eerder theoretisch was dan praktisch, misschien priester kon worden. ‘Augustin kan de zaak overnemen,’ zei hij. ‘Of die kan verkocht. Ik ben niet sentimenteel. Er zijn meer vakken dan dat van brouwer.’

Toen Maximilien tien was, werd de abbé van Saint-Waast ertoe bewogen om zich de familie aan te trekken. Hij sprak in eigen persoon met Maximilien en had niet heel veel met hem op. Ondanks zijn bescheiden manier van doen leek de jongen in de grond geringschattend tegenover de opvattingen van de abbé te staan, alsof hij in gedachten bij hogere zaken was en bij een overvloed aan taken die zijn aanwezigheid elders vereisten. Maar het leek duidelijk dat hier een goed stel hersens werd verspild. De abbé besloot zelfs dat de jongen niets aan zijn onfortuinlijke omstandigheden kon doen. Het was het soort kind waar je iets voor zou doen; hij had drie jaar op school gezeten in Arras, en zijn leraren waren vol lof over zijn vooruitgang en vlijt.

De abbé regelde een beurs. Toen hij zei: ‘Ik zal je helpen,’ had hij geen kleinigheid in de zin. Het werd het Louis-le-Grand, de beste school van het land, waar de zoons van de aristocratie werden onderwezen; een school die zich evengoed richtte op talent en waar een jongen zonder fortuin toch hogerop kon komen. Zei de abbé, die in dezelfde adem niet-aflatende ijver, slaafse gehoorzaamheid en eeuwige dank eiste.

‘Als ik straks weg ben, zult u me brieven moeten schrijven,’ zei Maximilien tegen zijn tante Henriette.

‘Ja, natuurlijk.’

‘En Charlotte en Henriette ook, alstublieft.’

‘Ik zal ervoor zorgen.’

‘In Parijs zal ik veel nieuwe vrienden krijgen.’

‘Waarschijnlijk wel, ja.’

‘En als ik groot ben, zal ik voor mijn broer en zussen kunnen zorgen. Dat hoeft dan niemand anders te doen.’

‘En je oude tantes dan?’

‘Voor jullie ook. We gaan samen in een groot huis wonen. En we maken nooit ruzie.’

Je kunt het onmogelijke willen, dacht ze. Moest hij wel gaan? vroeg ze zich af. Op zijn twaalfde was hij nog steeds zo klein, sprak hij zo zacht en hield hij zich zo op de achtergrond; ze vreesde dat hij helemaal over het hoofd zou worden gezien als hij eenmaal zijn grootvaders huis verliet.

Maar nee, natuurlijk moest hij gaan. Kansen als deze waren dun gezaaid; je zult vooruit moeten in dit leven, aan moeders rokken blijven hangen heeft geen zin. Soms deed hij haar aan Jacqueline denken; hij had ook die zeegroene ogen die het licht leken te vangen. Ik heb haar altijd wel gemogen, dacht ze. Ze had een groot hart, Jacqueline.

In de zomer van 1769 werkte hij hard aan zijn Grieks en Latijn. Over de zorg voor de duiven maakte hij afspraken met de dochter van buren, een meisje dat iets ouder was dan hij. In oktober vertrok hij.

In Guise had de carrière van maître Desmoulins onder het toeziend oog van de de Viefvilles een zekere vlucht genomen. Hij werd magistraat. ’s Avonds na het eten zaten Madeleine en hij zwijgend tegenover elkaar. Geld vormde een eeuwig probleem.

In 1767 – toen Armand kon lopen en Anne-Clothilde de baby van de familie was – zei Jean-Nicolas tegen zijn vrouw: ‘Camille hoort zo langzamerhand op kostschool, weet je.’

Camille was nu zeven. Nog steeds liep hij zijn vader overal in huis achterna, waarbij hij onophoudelijk kletste en als een echte de Viefville overal een mening over had.

‘Hij kan het beste naar Cateau-Cambrésis,’ zei Jean-Nicolas. ‘Zijn neven zitten er ook en het is niet zo ver.’

Madeleine had veel aan haar hoofd. De oudste dochter was continu ziek, de bedienden liepen er de kantjes af en het huishoudbudget vergde tijdrovende bezuinigingen. Jean-Nicolas eiste dat allemaal van haar en wilde op de koop toe dat ze rekening hield met zijn gevoelens.

‘Is hij niet een beetje jong om de last op zich te nemen van jouw onvervulde dromen?’ informeerde ze.

Want de verzuring van Jean-Nicolas had ingezet. Met veel discipline had hij zichzelf uit zijn dagdromen geschud. Over een paar jaar zouden verwachtingsvolle jongelieden van de balie van Guise hem vragen: Waarom neemt u genoegen met zo’n beperkt toneel voor uw onmiskenbare talenten, monsieur? Dan zou hij hun toesnauwen dat zijn eigen provincie goed genoeg was voor hem en dat ook voor hen zou moeten zijn.

In oktober stuurden ze Camille naar Cateau-Cambrésis. Vlak voor kerst ontvingen ze een wijdlopige brief van het schoolhoofd, waarin hij verslag deed over de verbazingwekkende vooruitgang die Camille had geboekt. Jean-Nicolas zwaaide met het epistel naar zijn vrouw. ‘Heb ik het je niet gezegd? Ik wist wel dat we er goed aan deden,’ zei hij.

Maar de brief had Madeleine verontrust. ‘Het is net alsof ze zeggen: “Wat is uw kind toch aantrekkelijk en intelligent, ook al heeft het maar één been.”’

Jean-Nicolas vatte dit op als een grapje. De dag tevoren had Madeleine nog tegen hem gezegd dat hij geen fantasie en geen gevoel voor humor had.

Niet lang daarna kwam de jongen thuis. Hij had een gruwelijke stotter ontwikkeld en kon ternauwernood worden overgehaald om ook maar iets te zeggen. Madeleine verschanste zich in haar kamer en liet haar maaltijden boven brengen. Camille zei dat de priesters erg aardig voor hem waren en was van mening dat hij er zelf schuld aan had. Zijn vader zei om hem op te beuren dat er geen sprake was van schuld, maar van een ongemak. Camille hield vol dat hij om een of andere vage reden laakbaar was en vroeg op koude toon wanneer hij terug kon naar school, want daar maakten ze er niet de hele tijd zo’n drukte over. In oorlogsstemming nam Jean-Nicolas contact op met Cateau-Cambrésis om te vragen hoe zijn zoon wel aan een spraakgebrek kwam. De priesters zeiden dat hij ermee was aangekomen, Jean-Nicolas zei dat hij er zeker niet mee van huis was gegaan, waarop men tot de slotsom kwam dat Camilles welbespraaktheid ergens langs de koetsroute lag, als een zoekgeraakte koffer of een paar handschoenen. Niemand viel iets te verwijten; dat soort dingen gebeurde nu eenmaal.

In 1770, toen Camille tien was, adviseerden de priesters hem van school te halen, daar zij niet in staat waren hem de aandacht te geven die zijn vorderingen verdienden. ‘Misschien kunnen we een privéleraar voor hem nemen,’ zei Madeleine. ‘Een echt goede.’

‘Ben je betoeterd?’ schreeuwde haar echtgenoot. ‘Ben ik soms een hertog? Ben ik zo’n Engelse katoenbaron? Heb ik soms een kolenmijn? Heb ik horigen?’

‘Nee,’ zei zijn vrouw. ‘Ik weet wat je bent. Ik maak me geen illusies meer.’

Uiteindelijk verschafte een de Viefville de oplossing. ‘Het zou natuurlijk zonde zijn om het op niets te laten uitdraaien met dat wakkere zoontje van je, alleen door een beetje geldgebrek,’ zei hij. ‘Tenslotte zul jij de wereld nooit in vuur en vlam zetten,’ voegde hij er grof aan toe. Hij dacht diep na. ‘Het is een charmant kind. We gaan ervan uit dat hij over het gestotter heen groeit. We moeten bedenken dat er studiebeurzen bestaan. Als we hem op het Louis-le-Grand kunnen krijgen, zouden de kosten voor de familie te verwaarlozen zijn.’

‘Zouden ze hem dan aannemen?’

‘Naar ik hoor, is hij uitzonderlijk intelligent. Wanneer hij wordt toegelaten tot de balie zal hij een waar sieraad zijn voor de familie. Luister, de volgende keer dat mijn broer naar Parijs gaat, zal ik zorgen dat hij zich ermee bezighoudt. Zo goed?’

De gemiddelde levensverwachting in Frankrijk is nu gestegen tot bijna negenentwintig jaar.

Het Collège Louis-le-Grand was langgeleden gesticht door de jezuïeten, die er het bewind hadden gevoerd totdat ze werden afgezet en de oratorianen, een meer verlichte orde, het overnamen. De alumni waren befaamd, zij het divers: Voltaire, nu in eervolle ballingschap, was er afgestudeerd, evenals de markies de Sade, die zich momenteel schuilhield op een van zijn chateaus terwijl zijn vrouw voor strafvermindering ijverde na zijn recente veroordeling wegens vergiftiging en sodomie.