Over het boek

De eerste doden zijn gevallen, de Revolutie is begonnen. Eén ding is zeker, de krachten die het volk drijven zijn onomkeerbaar. Vooralsnog bestaat de monarchie en leeft de koning en lijkt het volk te willen vasthouden aan die stand van zaken. Maar we weten hoe snel de stemming kan omslaan – naarmate honger groeit en wanhoop toeneemt – door een man, een mening, een woord.

Desmoulins, Danton en Robespierre zijn inmiddels volwassen. Ze bevinden zich in het centrum van de gebeurtenissen, die zich razendsnel ontwikkelen. Niemand weet waar hij morgen zal staan en of dat nog aan de goede kant van de wet zal zijn, nu de wet dagelijks verandert. De lijn tussen slagen en falen is flinterdun, en falen is geen optie.

De pers over het boek

‘Deze roman is een ongelofelijke prestatie. Het laat je voelen alsof je zelf in die tijd leeft.’ – The Independent

De pers over deel 1, Vrijheid:

‘*** Wemelt van de interessante historische observaties die je niet wilt missen.’ – NRC Handelsblad

‘*** Scherpe typeringen.’ – de Volkskrant

‘*** Vrijheid maakt indruk.’ – De Telegraaf

‘Vrijheid toont aan hoe Mantel excelleert in de historische roman.’ – Elsevier

‘Mantels stijl is beeldend en op de huid. Een drama met actualiteitswaarde.’ – Nu.nl

Over de auteur

Hilary Mantel schreef elf romans, en woonde met haar man op diverse plekken in Afrika en het Midden-Oosten. Met Wolf Hall, het verhaal over de opkomst van Thomas Cromwell als rechterhand van Henry VIII, brak ze internationaal definitief door; het boek werd uitgegeven in 32 landen. Het boek Henry, dat de val van Anne Boleyn beschrijft, is het vervolg op Wolf Hall en er zal nog één deel volgen, De spiegel en het licht. Een veiliger oord, een monumentale roman over de Franse Revolutie, schreef ze al eerder, en Signatuur brengt het in drie delen uit: Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap.

Van dezelfde auteur

Wolf Hall

Het boek Henry

Een veiliger oord. Deel 1: Vrijheid

Wilt u op de hoogte worden gehouden van de romans en literaire thrillers van uitgeverij Signatuur? Meldt u zich dan aan voor de literaire nieuwsbrief via onze website www.uitgeverijsignatuur.nl

Hilary Mantel

Een veiliger oord.
Deel 2: Gelijkheid

Vertaald door Ine Willems

e-bookeditie, juni 2014

Signatuur

2014

© Tertius Enterprises 1993

Oorspronkelijke titel: A Place of Greater Safety

Oorspronkelijk verschenen bij Viking

Vertaald uit het Engels door Ine Willems

© 2014 Uitgeverij Signatuur, Utrecht en Ine Willems

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp: Wil Immink Design

Omslagbeeld: Joseph Bose (1746-1826), Camille Desmoulins. Chartres, Musée des Beaux-Arts © AKG-Images

Typografie: Pre Press Media Groep, Zeist

isbn gebonden editie 978 90 5672 478 8

isbn e-book 978 90 449 6997 9

nur 302

Eerste druk, juni 2014

Tweede druk, e-book, juni 2014

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

Voor Clare Boylan

Inhoud

Brief aan de lezer

Wat vooraf ging

Kaart van Parijs ten tijde van de Revolutie

deel een

I  Maagden 1789

II  Vrijheid, Blijheid en Constitutioneel Koningschap 1790

III  Madames gerief 1791

IV  Meer Handelingen van de apostelen 1791

deel twee

I  Een gelukkige hand 1791

II  Danton laat zijn portret schilderen 1791

III  Drie mesbladen, twee reserve 1791-1792

IV  Stierentactieken 1792

V  Ze verbranden de lijken 1792

Wie is wie

Wie staat waar

Devon, april 2013

Beste lezer,

Het was 1974 toen ik mijn eerste roman begon. Ik was tweeëntwintig en besloot over de Franse Revolutie te schrijven, omdat ik het veruit de verbluffendste, interessantste gebeurtenis vond in de hele wereldgeschiedenis. Het is nu veertig jaar later, en het blijft zoeken naar gebeurtenissen die me meer verbazen. Wanneer je vandaag de dag Versailles bezoekt, is de verkillende grandeur ervan intact. De muren ademen nog altijd het hautaine uit van het ancien régime. En ook al weet je dat het Frankrijk van 1789 aan de grond zat, dat de weg bereid was voor revolutie, toch denk je: hoe hebben ze het ooit gedurfd? Doodgewone mannen, doodgewone vrouwen, tegen die macht, die volslagen zekerheid, die eeuwenoude onwrikbare overtuiging van status en klasse? Het blijft schokkend.

Natuurlijk werd de Revolutie gemaakt door talloze anoniem gebleven mannen en vrouwen, maar de aanvoerders van wie de namen zijn opgetekend, waren merendeels jong en onervaren. Antoine Saint-Just was zesentwintig en heeft nooit een andere baan gehad dan die van revolutionair. Danton, Desmoulins en Robespierre waren halverwege de dertig toen ze werden verteerd door de krachten die ze hadden ontketend. In 1789 waren ze jong genoeg om nog ambities en idealen te koesteren, en tegelijk oud genoeg om mislukking en frustratie te hebben geproefd. De mensen wier verhaal ik volg, zaten niet alleen verstrikt in een politieke opstand, maar ook in een persoonlijke: tegen hun familie, hun achtergrond, de regels die hen beknotten en tegen hun eigen natuur. Ik heb ervoor gekozen om over drie jongelui van de intellectuele middenklasse te schrijven. Misschien zou ik die keus nu niet maken, of liever gezegd, die keus lijkt nu moeilijker te rechtvaardigen. Het verhaal dat we onszelf vertellen over die periode is veranderd. Tegenwoordig hebben we meer oog voor de arbeiders die de Revolutie gestalte hebben gegeven, en voor de vrouwen. Maar als romanschrijver kun je niet echt over massale bewegingen schrijven. Uit de massa moet je één gezicht kiezen, de eigenaar ervan identificeren en die mens volgen tot achter de voordeur.

En de geschiedenis is in meer opzichten veranderd. De feiten die ik met zoveel moeite heb opgedolven en met nog meer moeite heb gecontroleerd, laten zich tegenwoordig met een paar muisklikken ontdekken en verifiëren. Je kunt een hele bibliotheek optrommelen vanachter je schrijftafel. Daardoor maak ik me zorgen dat ik fouten heb gemaakt of dat ik niet eens de juiste bronnen heb gevonden omdat de toegang ertoe beperkt was. Kleine fouten kunnen worden rechtgezet, de grote lijnen van het verhaal moet ik handhaven. Een verhaal dat ik bovendien heb geschreven voor – en afgestemd op de belevingswereld van – mijn mede-Britten, die de Revolutie vooral kenden uit een spectaculairder, toegankelijker soort romans; romans met een regressieve agenda, waarin goed gebruik werd gemaakt van al die handige achterafwijsheid en waarin tranen werden vergoten om fonkelschone aristocraten, niet om de groezelige, verbeten Jan met de pet die mij zo fascineert. Ik wilde die balans een beetje rechttrekken.

Het is lastig inschatten voor me hoe dit boek in andere landen zal worden gelezen. Als project heeft het er zijn tijd over gedaan om van de grond te komen. De eerste versie had ik voor mijn zevenentwintigste af, zo’n beetje op de leeftijd van de mensen over wie ik schreef. Toen het eindelijk werd gepubliceerd was ik veertig, ouder dan mijn personages zelf zijn geworden. Nu is er nog eens twintig jaar verstreken, en ik zou het niet meer kunnen schrijven. Ik zou niet meer kunnen beschrijven, niet meer in mezelf kunnen voelen wat die jonge mensen voelden: de opwinding bij het vooruitzicht van een nieuwe wereldorde, van een frissere, eerlijkere wereld. Ik zou de noodzaak voelen om ironischer te zijn, en selectiever: om mijn blikveld te vernauwen. En tegelijkertijd zou ik me zorgen maken om wat er daardoor buiten valt. Zo speelt mijn revolutie zich grotendeels af in Parijs. Er is zoveel te vertellen over de hoofdstad, over de paar straten die mijn revolutionairen bewonen, dat de grensgebieden van Frankrijk amper aan bod komen, laat staan zijn koloniën.

Toen ik aan deze roman begon, had ik drie jaar rechtenstudie achter de rug. Net als sommige van mijn personages had ik het niet tot advocaat geschopt, en het was maar zeer de vraag of ik het wel tot iets zou schoppen. Linkse barricaden trokken me, maar als revolutionair kwam ik laat kijken. Twee jaar na het activistische tumult van 1968, toen idealisme had plaatsgemaakt voor matheid en apathie, kwam ik op de universiteit. Ik denk dat ik het verleden wilde nasporen door een experimentele lens, door heden en verleden en het persoonlijke en politieke in elkaar te laten overlopen; dat ik wilde verkennen wat er destijds speelde en wat er misschien nog steeds speelt. De Franse Revolutie houdt nooit op. Die gedachte heeft me gaande gehouden in de tijd dat ik als schrijfster nog nergens stond: het heeft me meer dan tien jaar gekost om überhaupt gepubliceerd te worden, en toen ik dat voor elkaar kreeg, was het niet eens met dit boek maar met een heel ander.

Als ik nu een roman zou beginnen, zou ik het niet zo idioot ambitieus aanpakken. Ik zou misschien wat minder van mijn lezer eisen. Ik zou mijn onderwerp afstemmen op mijn kunnen. Maar toen ik begon met schrijven, wist ik niet wat ik kon. Bij elke uitdaging aan mijn schrijverschap heb ik, net als de revolutionairen, simpelweg alles in de strijd gegooid wat maar kans van slagen had. Door hun verhaal te schrijven heb ik ondervonden wat revolutionairen ondervinden: de noodzaak om compromissen te sluiten, de druk van doelmatigheid. Ik hoop dat de compromissen het verhaal niet helemaal hebben ondergesneeuwd, en dat de grootsheid die ik bedoelde weer te geven, erdoorheen schittert.

Met hartelijke groet,

Hilary

Wat vooraf ging

Een veiliger oord. Deel 1: Vrijheid gaat over de opmaat naar de Franse Revolutie: de lege staatskas; het onvermogen van de koning om die weer te vullen; zijn besluiteloosheid; de hongersnood en de idioot hoge broodprijzen; de onvrede onder de burgers; de weigering van de boeren om hun herendeel te vervullen; de steeds luider wordende roep van burgers om stemrecht.

In deze explosieve sfeer groeien drie jongens op, die elkaar ontmoeten als ze gaan studeren in Parijs: Camille Desmoulins, Georges-Jacques Danton en Maximilien de Robespierre.

Mantel schetst de jonge jaren van deze mannen, waar ze vandaan komen en hoe ze hun mening vormen in deze tumultueuze tijd, en laat zien hoe ze worden tot de personen zoals wij die nu kennen. Ze beschrijft burgers en werklieden die niet langer genoegen nemen met de verdeeldheid van de standen en de oneerlijke rechtstaat. Het Invalides is geplunderd, de Bastille bestormd, Danton en Desmoulins c.s. trekken modderig en bebloed maar zielsgelukkig door de straten van Parijs: de Revolutie is een feit ...

deel een

Vertel rond dat je een roemrijke reputatie hebt; de mensen zullen het herhalen en de herhalingen maken je reputatie.

Ik wil groots en meeslepend leven …

– jean-marie hérault de séchelles, De theorie van ambitie, een essay

I

Maagden

1789

Monsieur Soulès, lid van de kiesraad van Parijs, stond moederziel alleen op de weergang van de Bastille. Ze waren hem vroeg in de avond komen halen en hadden gezegd: Lafayette heeft je nodig. De Launay is om hals gebracht, zeiden ze, dus jij bent gouverneur ad interim. O nee, zei hij, waarom ik?

Beheers je toch, man, hadden ze gezegd, er komen geen problemen meer.

Drie uur ’s morgens op de weergang: hij had zijn vermoeide wacht weggestuurd. De nacht was zwart als een ziel zonder genade waarvan het lichaam smacht naar vergetelheid. Onder hem in de rue Saint-Antoine jankte een hond gevoelvol naar de sterren. Een eind verderop aan zijn linkerkant haalde een toortsvlam vanuit zijn armblaker zwakjes uit naar het duister en wierp licht op de klamme stenen, de weeklagende geesten.

Onze Vader, die in de hemel zijt, help ons nu en in het uur van onze dood.

Hij keek recht op een mannenborst, en de man zelf had een musket in handen.

Er had toch iets geroepen moeten worden? dacht hij verwilderd. Je hoorde toch te zeggen: Wie gaat daar, vriend of vijand? En stel dat ze dan zeggen: Vijand, en gewoon blijven komen?

‘Wie bent u?’ zei de borstkas.

‘Ik ben de gouverneur.’

‘De gouverneur is dood en ligt in mootjes. Kleine.’

‘Dat heb ik gehoord. Ik ben de nieuwe gouverneur. Lafayette heeft me gestuurd.’

‘O ja? Lafayette heeft hem gestuurd,’ zei de borstkas. Er klonk gegrinnik in het duister. ‘Laat uw benoemingsbrief maar eens zien dan.’

Soulès stak zijn hand in zijn jas en overhandigde het vel papier dat hij de afgelopen zenuwslopende uren op zijn hart had gedragen.

‘En hoe moet ik bij dit licht lezen?’ Hij hoorde het geluid van papier dat verkreukeld werd. ‘Goed,’ zei de borstkas uit de hoogte. ‘Ik ben kapitein d’Anton van het Cordeliersbataljon van de burgermilitie, en u bent gearresteerd omdat u me een bijzonder verdacht personage lijkt. Burgers, doe uw plicht.’

Soulès deed zijn mond open.

‘Roepen heeft geen zin. Ik heb de wacht geïnspecteerd. Die ligt voor pampus. We nemen u mee naar het districtshoofdkwartier.’

Soulès tuurde in het duister. Er stonden zeker vier gewapende mannen achter kapitein d’Anton, misschien meer.

‘Geen verzet, alstublieft.’

De kapitein klonk geschoold, correct. Een schrale troost. Hou je hoofd erbij, zei Soulès grimmig in zichzelf.

Ze luidden de noodklok in Saint-André-des-Arts. Binnen enkele minuten stonden er zo’n honderd mensen buiten. Een levendige wijk, zoals d’Anton altijd had gezegd.

‘Je kunt niet voorzichtig genoeg zijn,’ zei Fabre. ‘Misschien moesten we hem maar doodschieten.’

Soulès, voor de zoveelste keer: ‘Ik eis dat u me naar het stadhuis brengt.’

‘Met eisen komt u nergens,’ zei d’Anton. Toen leek hem iets in te vallen. ‘Goed dan. Naar het stadhuis.’

Het was een veelbewogen tocht. Ze moesten op weg in een open rijtuig, omdat er niets anders voorhanden was. Er was al (of nog steeds) volk op straat en het was overduidelijk dat de burgers van het Cordeliersdistrict hulp konden gebruiken. Mensen renden langs het rijtuig mee en riepen: ‘Hang ’m op!’

Toen ze aankwamen, zei d’Anton: ‘Het is zo’n beetje zoals ik had verwacht. De leiding over de stad is in handen van wie er maar komt opdagen en “Ik maak de dienst uit” roept.’ Sinds een paar weken noemde een officieus onderdeel van de Parijse kiesraad zichzelf La Commune, de gemeenteraad; monsieur Bailly van de Nationale Assemblée, die de Derde Stand had voorgezeten in de Staten-Generaal, was de creatieve geest erachter. Tot gisteren was er weliswaar een door de koning benoemde provoost van Parijs geweest, maar de meute had korte metten met hem gemaakt toen ze klaar waren met de Launay. Wie de stad nu bestiert? Wie de zegels, de stempels heeft? Dat zijn vragen voor na zonsopgang. De markies de Lafayette was naar huis, naar zijn bed, zei een functionaris.

‘Een mooi moment om te gaan liggen slapen. Haal hem hierheen. Wat moeten we daar nou van denken? Een burgerpatrouille verlaat zijn warme bed om de Bastille te inspecteren, die we tegen een hoge prijs aan tirannen hebben ontrukt; de wacht blijkt stomdronken en deze figuur hier, die zich niet nader kan verklaren, beweert dat hij de leiding heeft.’ Hij wendde zich tot zijn patrouille. ‘Iemand dient verslag uit te brengen aan het volk. En er zijn vast skeletten te tellen. God, best mogelijk dat er in de kerkers nog hulpeloze slachtoffers in de kluisters zitten.’

‘O, die zijn allemaal terecht,’ zei de functionaris. ‘Er zaten daar maar zeven mensen binnen, weet u.’

Dan nog, dacht d’Anton, de Bastille biedt al eeuwen onderdak. ‘Hoe zit het met de bezittingen van gevangenen?’ vroeg hij. ‘Zelf heb ik gehoord over een biljarttafel die er twintig jaar geleden in is gegaan en er nooit meer uit is gekomen.’

Gelach van de mannen achter hem. Een wezenloze, verwilderde blik van de functionaris. Ineens werd d’Anton weer serieus. ‘Haal Lafayette,’ zei hij.

Jules Paré, vrijgesteld van klerkwerkzaamheden, grijnsde in het duister. Licht flakkerde op het place de Grève.

Monsieur Soulès’ blik werd onweerstaanbaar naar de Lanterne getrokken: een enorm muurijzer waaraan een lantaarn bungelde. Daaronder was, niet zo heel veel eerder, het losgezaagde hoofd van de Launay door een uitgelaten menigte rondgeschopt als een voetbal. ‘Begint u te bidden, monsieur Soulès,’ ried d’Anton hem vriendelijk.

Het werd al licht toen Lafayette kwam opdagen. D’Anton moest met teleurstelling vaststellen dat zijn verschijning onberispelijk was; zijn pas geschoren gezicht was echter rood aangelopen.

‘Weet u wel hoe laat het is?’

‘Vijf uur?’ antwoordde d’Anton behulpzaam. ‘Ik sla er maar een slag naar. Ik dacht altijd dat soldaten erop voorbereid waren om bij nacht en ontij uit hun bed te komen.’

Lafayette wendde zich even af. Hij balde zijn vuisten en sloeg zijn ogen ten rood doorstreken hemel. Toen hij zich weer omdraaide, klonk zijn stem kordaat en beminnelijk. ‘Excuus. Waar zijn mijn manieren. Kapitein d’Anton, nietwaar? Van de Cordeliers?’

‘En een groot bewonderaar van u, generaal,’ zei d’Anton.

‘Heel vriendelijk van u.’ Lafayette blikte weifelend op naar de ondergeschikte die deze nieuwe wereld hem had geleverd: deze breedgeschouderde reus met zijn gezicht vol littekens. ‘Ik betwijfel of dit noodzakelijk was,’ zei hij, ‘maar u doet vast alleen maar uw … best.’

‘We zullen zorgen dat ons best voldoet aan de verwachtingen,’ zei kapitein d’Anton steilorig.

Een achterdochtige gedachte schoot de generaal door het hoofd: kon het zijn dat hij hier belachelijk werd gemaakt? ‘Dit is monsieur Soulès. Ik identificeer hem formeel. Monsieur Soulès heeft het volledige gezag over de Bastille. Ja, natuurlijk geef ik hem een nieuwe benoemingsbrief. In orde zo?’

‘Uitstekend in orde,’ zei de kapitein meteen. ‘Maar uw woord alleen volstaat, te allen tijde, generaal.’

‘Ik ga nu terug naar huis, kapitein d’Anton. Als u er tenminste geen bezwaar tegen hebt.’

Sarcasme was niet aan de kapitein besteed. ‘Welterusten,’ zei hij. Lafayette draaide zich op zijn hakken om; we moeten echt besluiten of we gaan salueren, dacht hij.

Met glinsterende ogen marcheerde d’Anton zijn patrouille weer in de richting van de rivier. Gabriëlle zat thuis op hem te wachten. ‘Waarom deed je dat nou?’

‘Initiatief tonen, hè?’

‘Je hebt Lafayette alleen maar tegen de haren in gestreken.’

‘Dat bedoel ik.’

‘Het is precies het soort lolletje dat de mensen hier kunnen waarderen,’ zei Paré. ‘Ik denk zo dat ze je echt kapitein van de militie zullen maken, d’Anton. En dat ze je nog tot districtsvoorzitter kiezen ook. Tenslotte kent iedereen je.’

‘Lafayette nu zeker,’ zei d’Anton.

Het nieuws uit Versailles: monsieur Necker is teruggeroepen. Monsieur Bailly is benoemd tot burgemeester van Parijs. Momoro de drukker werkt tot diep in de nacht aan de letterzetting voor Camilles pamflet. Er worden aannemers aangetrokken om de Bastille te slopen. Mensen nemen haar mee, steen voor steen, bij wijze van souvenir.

De Uittocht begint. De prins de Condé verlaat het land in grote haast, waarbij onder (veel) meer de rekeningen van zijn advocaat onbetaald achterblijven. Artois, de broer van de koning, vertrekt, evenals de de Polignacs, de favorieten van de koningin.

Op 17 juli verlaat burgemeester Bailly Versailles in een met bloemen overdekte koets, komt om tien uur ’s morgens aan bij het stadhuis en vertrekt onmiddellijk te midden van een menigte hoogwaardigheidsbekleders weer in omgekeerde richting voor een onderhoud met de koning. Ze komen tot aan de waterwerken van Chaillot – burgemeester, leden van de Parijse kiesraad, wachters, sleutels van de stad in een zilveren kommetje – waar driehonderd gedeputeerden en de koninklijke stoet hun tegemoetkomen.

‘Sire,’ zegt burgemeester Bailly, ‘ik breng Uwe Majesteit de sleutels van uw trouwe stad Parijs. Het zijn dezelfde sleutels die aan Henri IV werden overhandigd; hij had zijn volk heroverd, en nu heeft het volk zijn koning heroverd.’

Erg diplomatiek klinkt het niet, maar de bedoelingen zijn goed. Er barst spontaan applaus los. De militie staat drie rijen dik aan weerszijden van de route. De markies de Lafayette loopt voor de koets van de koning uit. De kanonnen vuren saluutschoten af. Zijne Majesteit stapt uit de koets en neemt uit de handen van burgemeester Bailly de nieuwe driekleurige kokarde der natie in ontvangst: het wit van de monarchie is aan het rood en blauw toegevoegd. Hij speldt de kokarde op zijn hoed en de menigte begint te juichen. (Hij had zijn testament opgemaakt voordat hij Versailles verliet.) Onder een erehaag van degens loopt hij de trap van het stadhuis op. De uitzinnige menigte dringt om hem heen, duwt en trekt en probeert hem aan te raken om te zien of hij net zo aanvoelt als andere mensen. ‘Lang leve de koning,’ roepen ze. (De koningin had niet verwacht hem ooit nog terug te zien.)

‘Laat ze maar,’ zegt hij tegen de soldaten. ‘Ik geloof dat ze echt van me houden.’

Een schijn van normaliteit keert terug. De winkels gaan weer open. Een oude man met een lange witte baard, een uitgemergelde schaduw van zichzelf, wordt in parade de stad rond gedragen om de mensen toe te wuiven die nog steeds op straat rondhangen. Zijn naam is majoor Whyte – mogelijk is het een Engelsman, mogelijk een Ier – en niemand weet hoe lang hij in de Bastille opgesloten heeft gezeten. Hij lijkt de drukte die om hem wordt gemaakt leuk te vinden, al begint hij te huilen als hem naar de omstandigheden van zijn opsluiting wordt gevraagd. Op slechte dagen weet hij in de verste verte niet wie hij is. Op goede dagen luistert hij naar ‘Julius Caesar’.

Verhoor van Desnot, juli 1789, Parijs:

Op de vraag of hij het hoofd van Sieur de Launay met dít mes had gemutileerd, antwoordde hij dat hij een zwart mes had gebruikt, een kleiner exemplaar. Toen hem werd voorgelegd dat het onmogelijk was om een hoofd af te snijden met zo’n nietig gereedschap, zei hij dat hij in zijn hoedanigheid van kok wel had geleerd hoe hij met vlees moest omspringen.

18 augustus 1789

Astley’s Amfitheater, Westminster Bridge

(na de koorddans van Signior Spinacuta)

Een Nieuw en Spannend Spektakel

DE FRANSE RESOLUTIE

– van zondag 12 juli tot en met woensdag 15 juli

Genaamd

PARIJS IN OPSTAND

Een van de grootst uitgevoerde, meest bijzondere

voorstellingen aller tijden

Berust op Ware Feiten

Loge 3 shilling, parterre 2 shilling, engelenbak (centraal) 1 shilling, engelenbak (zijden) sixpence

Deuren open om halfzes – Voorstelling begint klokslag halfzeven

Camille, persona non grata bij huize Duplessis in de rue Condé, moest zich verlaten op Stanislas Fréron, die wel toegang had, om op de hoogte te blijven van het laatste nieuws en zijn diepgevoelde groeten (en zijn brieven) over te brengen aan Lucile.

‘Tja, zie je,’ zei Fréron tegen hem, ‘als ik het goed begrijp, hield ze van je om je verheven spirituele kwaliteiten. Omdat je zo gevoelig was, zo hoogstaand. Omdat je – naar zij dacht – van een heel andere planeet kwam dan wij grover besnaarde stervelingen. Maar wat gebeurt er? Je blijkt het soort man te zijn dat bedekt met modder en bloed door de straten stormt en tot slachtpartijen aanzet.’

D’Anton zei dat Fréron ‘linksom of rechtsom de weg probeerde vrij te maken voor zichzelf’. Zijn toon was cynisch. Hij haalde de opmerking van Voltaire over Konijns vader aan: ‘Als Fréron werd gebeten door een slang, stierf de slang.’

De waarheid was – maar Fréron was niet van plan er melding van te maken – dat Lucile verliefder was dan ooit. Claude Duplessis hield vast aan zijn overtuiging dat zijn dochter wel over haar obsessie heen zou komen als hij haar maar aan de juiste man voorstelde. Het zou hem echter niet meevallen om iemand te vinden die ook maar een greintje interesse in haar opwekte: wanneer hij iemand geschikt vond, vond zij dat vanzelfsprekend niet. Alles aan Camille wond haar op: zijn gebrek aan respectabiliteit, zijn gemaakt naïeve maniertjes, zijn grillige intellect. En bovenal het feit dat hij van de ene op de andere dag beroemd was geworden.

Fréron – de oude vriend van de familie – was de verandering in Lucile niet ontgaan. Het aardige melk-met-beschuit-juffertje was een adembenemende jonge vrouw geworden, met de mond vol politiek jargon en een zelfbewuste blik in haar ogen. Vast goed in bed, dacht Fréron, wanneer ze daar eenmaal belandt. Zelf had hij een echtgenote, een inhuizig muisje dat amper aan zijn plannen te pas kwam. Alles is mogelijk tegenwoordig, dacht hij.

Helaas had Lucile die belachelijke gewoonte overgenomen om hem Konijn te noemen.

Camille sliep niet veel: geen tijd. En als hij sliep, putten zijn dromen hem uit. Hij droomde, inter alia, dat de hele wereld op een feest was. De plaats van handeling was afwisselend het place de Grève, Annettes salon, de Zaal des Konings Klein Vermaak. Iedereen was op dat feest. Angélique Charpentier praatte met Hérault de Séchelles; ze toetsten hun gezamenlijke kennis over hem en haalden zo zijn leugens onderuit. Sophie uit Guise, met wie hij naar bed was geweest toen hij zestien was, verhaalde er in geuren en kleuren over aan Laclos; Laclos had zijn notitieblokje paraat; naast hem stond maître Perrin te trappelen en met de bulderstem van een advocaat om aandacht te vragen. De onnozel glimlachende, kleffe gedeputeerde Pétion liep arm in arm met de dode gouverneur van de Bastille, de Launay, die zonder zijn hoofd doelloos rondhopste. Zijn oude schoolvriend Louis Suleau stond op straat te ruziën met Anne Théroigne. Fabre en Robespierre deden een spelletje: telkens wanneer de ruzie stilviel, bleven ze als versteend staan.

Hij zou zich zorgen hebben gemaakt over die dromen, ware het niet dat hij elke avond uit dineren ging. Hij wist dat er waarheid in school: alle mensen in zijn leven kwamen nu samen. ‘Wat vind je van Robespierre?’ vroeg hij aan d’Anton.

‘Max? Geweldige kleine kerel.’

‘O nee, dat moet je niet zeggen. Hij trekt zich zijn lengte ontzettend aan. Vroeger in elk geval wel, toen we nog op school zaten.’

‘Goeie god,’ zei d’Anton. ‘Hou het er dan maar op dat hij geweldig is. Ik heb geen tijd om tere ego’s te ontzien.’

‘En dan verwijt je mij dat ik geen tact heb.’

‘Zoek je soms ruzie?’

En zo kwam hij nooit te weten wat d’Anton echt van Robespierre dacht.

‘Wat vind je van d’Anton?’ vroeg hij aan Robespierre. Robespierre nam zijn bril af en poetste de glazen. Hij bepeinsde de vraag. ‘Bijzonder aardige vent,’ zei hij uiteindelijk.

‘Maar wat vind je echt? Je draait eromheen. Ik bedoel, je denkt toch niet alleen maar dat iemand “aardig” is en verder niets?’

‘Och jawel, Camille, jawel,’ zei Robespierre vriendelijk.

En zo kwam hij evenmin ooit te weten wat Robespierre echt van d’Anton dacht.

Oud-minister Foullon had ooit, in een tijd van hongersnood, opgemerkt dat het volk, als het zo’n honger had, altijd nog gras kon eten. Woorden van die strekking. Om die – afdoende – reden stond hij op 22 juli op het place de Grève, voor een publiek.

Hij werd bewaakt, maar het leek waarschijnlijk dat de kleine doch dreigende menigte, die zo haar plannen met hem had, hem aan zijn bewakers zou ontfutselen. Lafayette verscheen en sprak de menigte toe. Hij wilde het volk geenszins zijn rechten ontzeggen, maar Foullon moest in elk geval een eerlijk proces krijgen.

‘Hoeveel zin heeft een proces voor een vent die dertig jaar geleden zijn vonnis al heeft getekend?’ riep iemand.

Foullon was oud. Het was jaren geleden dat hij zijn geestigheidje had gedebiteerd. Teneinde aan juist dit lot te ontsnappen, was hij ondergedoken en had hij geruchten over zijn overlijden de wereld in geholpen. De roddel ging dat er een begrafenisceremonie was gehouden rond een met stenen gevulde doodskist. Nu, opgespoord en gearresteerd, keek hij smekend naar de generaal. Uit de steegjes achter het stadhuis klonk het sonore dreunen dat Parijs inmiddels herkende als marcherende voeten.

‘Ze komen samen,’ meldde een ondergeschikte aan de generaal. ‘Van het Palais-Royal aan de ene kant en Saint-Antoine aan de andere.’

‘Dat weet ik,’ zei Lafayette. ‘Ik heb oren aan mijn hoofd. Met hoeveel zijn ze?’

Niemand kon een goede schatting geven. Met te veel. Hij keek zonder aparte sympathie naar Foullon. Hij had geen manschappen bij de hand; als de autoriteiten van de stad Foullon wilden beschermen, zouden ze het zelf moeten doen. Hij wierp zijn ondergeschikte een blik toe, haalde nauw merkbaar zijn schouders op.

Ze ranselden Foullon af met grashalmen, bonden een bundel ervan op zijn rug, propten zijn mond ermee vol. ‘Kom, eet dat lekkere gras eens op,’ spoorden ze hem aan. Kokhalzend door de scherpe stelen werd hij naar de overkant van het place de Grève gesleurd, waar een touw over het wandijzer van de Lantaarn werd geslingerd. Heel even bungelde de oude man daar waar bij het vallen van het duister het grote licht wiegde. Toen knapte het touw en stortte hij in de menigte. Onder slaan en schoppen werd hij weer de lucht in gehesen. Opnieuw brak het touw. De handen van de meute grepen hem beet, voorzichtig om hem niet de genadeklap te geven. Een derde strop werd om de blauw verkleurde nek gelegd. Deze keer hield het touw het wel. Toen hij dood was, of op sterven na dood, sneed de meute zijn hoofd af en stak het op een piek.

Rond diezelfde tijd werd Foullons schoonzoon Berthier, de intendant van Parijs, opgepakt in Compiègne en met van doodsangst glazige blik naar het stadhuis gebracht. Hij werd haastig naar binnen geholpen, dwars door een mensenmassa heen die hem met korsten zurig zwartbrood bekogelde. Een minuut later werd hij weer naar buiten geholpen, met de bedoeling hem af te voeren naar de Abbaye-gevangenis; en nog een minuut later werd hij aan zijn einde geholpen, misschien door wurging, misschien door een musketkogel, wie zal zeggen wat uiteindelijk de doorslag gaf? En wie weet was hij al evenmin dood toen er met een zwaard op zijn nek werd ingehakt.

Ook zijn hoofd werd op een piek gestoken. De beide stoeten voegden zich samen en de pieken kwamen deinend dichter bij elkaar tot de afgehouwen hoofden zich neus-aan-neus bevonden. ‘Geef papa ’ns ’n kusje!’ joelde de meute. Berthiers borstkas werd opengezaagd en zijn hart eruit gewurmd. Het werd aan een degen gespietst, naar het stadhuis gebracht en bij Bailly op zijn bureau gesmakt. De burgemeester bleef er bijna in. Vervolgens werd het hart meegenomen naar het Palais-Royal. Het bloed werd er boven een glas uit geknepen, en mensen dronken ervan. Ze zongen:

‘Een feest is geen feest

Als ’t niet recht uit ’t hart komt’

Het nieuws van de lynchpartijen in Parijs bracht beroering teweeg in Versailles, waar de Assemblée verdiept was in een debat over mensenrechten. De reactie was ontzetting, verontwaardiging, protest: En waar was de militie al die tijd? Nu was alom bekend dat Foullon en zijn schoonzoon graanspeculanten waren geweest, maar de leden van de Assemblée, wier realiteit beperkt was tot de Zaal des Konings Klein Vermaak en de goedgevulde provisiekamer van hun logement, hadden dat detail, dat vaak werd afgedaan als volkssentiment, volledig uit het oog verloren. Vol afkeer over hun schijnheiligheid stelde Barnave hun de vraag: ‘En dat bloed dat nu heeft gevloeid, was dat dan zo zuiver?’ Geschokt jouwden ze hem weg, hem in gedachten aanmerkend als gevaarlijk. Het debat werd hervat: men was vastbesloten een ‘Verklaring van de Rechten van de Mens’ op te stellen. Hier en daar klonk gesputter dat de Assemblée eerst de grondwet zou moeten schrijven, daar rechten immers bestaan bij de gratie van wetten; maar jurisprudentie is zo’n hopeloos saai onderwerp, en vrijheid is zo opwindend.

In de nacht van 4 augustus houdt het feodale systeem in Frankrijk op te bestaan. De burggraaf de Noailles komt overeind en geeft met van emotie bevende stem alles weg wat hij bezit (wat niet bijster veel is; zijn bijnaam is Zonder Land). De Nationale Assemblée staat als één man op voor een bacchanaal van grootmoedigheid: ze werpen lijfeigenschap, jachtprivileges, tiendrechten in natura en laathoven af, en tranen van vreugde stromen over hun wangen. Eén lid geeft een briefje door aan de voorzitter: Schors de zitting, ze hebben zichzelf niet meer in bedwang. Maar zelfs de hand van God zou hen niet tegenhouden: iedere spreker levert in dit helse spektakel slag om patriottischer voor de dag te komen dan de vorige; vol vuur staan ze hun bezittingen af (en met nog meer vuur die van een ander). Volgende week zullen ze natuurlijk proberen terug te krabbelen, maar dan is het te laat.

Intussen trekt Camille een grillig spoor van verfrommeld papier door Versailles en produceert hij in de bedompte stilte van de zomernachten het proza waar hij allang niet meer op neerkijkt …

Die nacht zijn we, waarachtiger dan op Stille Zaterdag, uit de ellendige slavernij van Egypte getreden … Die nacht heeft de Fransen de rechten van de mens teruggegeven en alle burgers gelijk verklaard, met gelijke toegang tot alle betrekkingen, posities en openbare ambten; nogmaals, die nacht heeft alle functies in ambtenarij, Kerk en leger losgerukt van rijkdom, geboorte en Kroon, en ze aan de natie als geheel geschonken: op basis van verdienste. Die nacht heeft madame d’Epr– het jaargeld van twintigduizend livre ontnomen dat ze ontving omdat ze met een minister naar bed was geweest … De handel met de Indiën staat nu open voor iedereen. Iedereen die wil, kan een eigen zaak openen. De meesterkleermaker, de meesterschoenmaker, de meesterpruikenmaker, die zullen tranen vergieten, maar de gezellen zullen juichen, en er zal licht branden achter de zolderramen … O rampzalige nacht voor de parlementen en gerechtshoven, de klerken, de baljuws, de advocaten; voor de valets, de ministers en staatssecretarissen; voor alle plunderaars … Maar o wonderbaarlijke nacht, vera beata nox, waarlijk gelukkig voor allen, daar de barrières die zovelen hebben uitgesloten van eervol emplooi voorgoed zijn geslecht en er nu, vandaag, geen verschil meer tussen de Fransen bestaat behalve het verschil in deugd en talent.

In een donker hoekje, in een donkere kroeg: dr. Marat gebogen over een tafel. 4 augustus was een misselijke grap, zei hij.

Hij keek geringschattend naar het manuscript voor hem. ‘Vera beata nox … Was het maar waar, Camille. Maar je creëert een mythe, zie je dat niet? Je maakt de gebeurtenissen tot een legende, je maakt de Revolutie tot een legende. Jij wilt kunstzinnigheid toevoegen, zie je, waar slechts noodzaak …’ Hij zweeg. Zijn graatmagere lichaam leek van pijn ineen te krimpen.

‘Ben je ziek?’

‘Ben jij ziek?’

‘Nee, ik heb gewoon te veel gedronken.’

‘Met je nieuwe vrienden, zeker.’ Marat schoof naar achteren op de houten bank, nog steeds met die pijnlijk gespannen uitdrukking op zijn gezicht; toen keek hij Camille aan. Zijn vingers tikten aritmisch op het tafelblad. ‘Je waant je veilig, hè?’

‘Niet echt. Ik kreeg een waarschuwing dat ik weleens gearresteerd kon worden.’

‘Verwacht geen plichtplegingen van het Hof. Een vent met een mes heeft je zo het hoekje om geholpen. Mij ook, trouwens. Wat ik ga doen, is verhuizen naar het Cordeliersdistrict. Naar een plek waar het zin heeft om om hulp te schreeuwen. Waarom kom je daar niet ook heen?’ Marat lachte zijn hopeloos slechte tanden bloot. ‘Dan zijn we allemaal buren. Gezellig.’ Hij boog zich weer over de tekst, grabbelde door de vellen papier, pookte er her en der naar met zijn wijsvinger. ‘Wat je daarna zegt, dat vind ik goed. In elke andere tijd had het het volk jaren van burgeroorlog gekost om van vijanden als Foullon af te komen. En in oorlogen sterven er duizenden, hè? Dus die paar lynchpartijen zijn volmaakt acceptabel. Ze zijn het humane alternatief. Misschien dat ze je laten bloeden voor die gedachte, maar je kunt er gerust mee naar de drukker.’ Bedachtzaam wreef de doctor over zijn brede neus: zo prozaïsch, dat gebaar, die toon. ‘Wat ons te doen staat, Camille, is hoofden afhakken. Hoe langer we dat uitstellen, hoe meer hoofden het er uiteindelijk worden. Schrijf dat: het is noodzaak mensen te doden en hun hoofd af te hakken.’

Een eerste, bescheiden streek van stok langs darm. Een, twee: d’Antons vingers trommelden op het gevest van zijn sabel. Zijn buren stampten en gilden onder zijn raam, zwaaiend met plaatsbewijzen. Het orkest van de Koninklijke Muziekacademie speelde zich warm. Goed idee van hem om het in te huren, gaf de gelegenheid een beetje kleur. Allicht zou er ook een militaire band optreden. Als voorzitter van het district en kapitein bij de Nationale Garde (zoals de burgermilitie zichzelf nu noemde) was hij verantwoordelijk voor de organisatie van deze dag.

‘Je ziet er prima uit,’ zei hij tegen zijn vrouw, zonder naar haar te kijken. Hij zweette in zijn nieuwe uniform: witte broek, zwarte rijlaarzen, blauwe rokjas met witte opslagen en (naar nu bleek knellende) rode kraag. Buiten trok de zon blaren in de verf.

‘Ik heb die vriend van Camille, Robespierre, uitgenodigd voor vandaag,’ zei hij. ‘Maar hij kan zich niet vrijmaken van de Assemblée. Heel gewetensvol.’

‘Die arme jongen,’ zei zijn schoonmoeder. ‘Ik weet niet uit wat voor familie hij komt. Ik vroeg hem: “Beste jongen, heb je geen heimwee?” En hij zei, zo serieus als maar kan: “Nou, madame Charpentier, ik mis mijn hond.”’

‘Ik mocht hem wel,’ zei monsieur Charpentier. ‘Hoe hij ooit vrienden heeft kunnen worden met Camille is me een raadsel. Goed,’ hij wreef zich in zijn handen, ‘wat staat er vandaag op het programma?’

‘Over een kwartier komt Lafayette. We gaan met zijn allen naar de mis, de priester spreekt zijn zegen uit over ons nieuwe bataljonsvaandel, we lopen in een rij naar buiten, hijsen de vlag en marcheren erlangs terwijl Lafayette erbij staat te kijken als een opperbevelhebber. Waarschijnlijk verwacht hij dat hij wordt toegejuicht. Ik mag hopen dat er genoeg malloten zijn om een aanvaardbaar kabaal te produceren, zelfs in dit lompe deel van de stad.’

‘Ik weet nog steeds niet of ik het nu goed begrijp.’ Gabriëlle klonk verwijtend. ‘Staat de militie … de Nationale Garde, bedoel ik, aan de kant van de koning?’

‘O, iedereen staat aan de kant van de koning,’ zei haar man. ‘We kunnen alleen zijn ministers en zijn bedienden en zijn broers en zijn vrouw niet luchten. Louis zelf is wel te pruimen, de oude sukkelaar.’

‘Maar waarom zeggen de mensen dan dat Lafayette een republikein is?’

‘In Amerika is hij een republikein.’

‘Heb je hier republikeinen?’

‘Heel weinig.’

‘Zouden ze de koning vermoorden?’

‘Goeie help, nee. Dat soort fratsen laten we aan de Engelsen over.’

‘Zouden ze hem in de gevangenis zetten?’

‘Weet ik niet. Vraag dat maar aan madame Robert wanneer je haar weer ziet. Zij is een van de extremisten. Of aan Camille.’

‘Dus als de Nationale Garde aan de kant van de koning staat …’

‘Aan de kant van de koning,’ onderbrak hij haar, ‘zolang hij niet probeert terug te gaan naar waar we vóór juli stonden.’

‘Ja, dat snap ik. De Nationale Garde is vóór de koning en tegen republikeinen. Maar Camille en Louise en François Robert zijn toch republikeinen? Als Lafayette je bevel zou geven om ze te arresteren, zou je dat dan doen?’

‘Nee, zeg. Ik ga zijn vuile werk niet opknappen.’

We kunnen onze eigen wetten schrijven in dit district, dacht hij. Ik ben dan niet de opperbevelhebber, maar die hou ik wel onder de duim.

Camille kwam aanzetten, buiten adem en buiten zinnen. ‘Het nieuws kon niet beter zijn,’ zei hij. ‘In Toulouse is mijn nieuwe pamflet door de stadsbeul verbrand. Echt ontzettend aardig van ze, met die publiciteit komt er absoluut een tweede druk. En in Oléron is een boekhandel die het verkocht nota bene door mónniken aangevallen, en die hebben de hele voorraad naar buiten gesmeten en in brand gestoken en toen de boekhandelaar aan mootjes gehakt.’

‘Dat vind ik helemaal niet grappig,’ zei Gabriëlle.

‘Nee. Best triest, eigenlijk.’

Een pottenbakkerij buiten Parijs zette zijn beeltenis op dik geglazuurd aardewerk in schreeuwerig geel en blauw. Dat krijg je als je een publieke figuur wordt, dan vreten ze je kaal.

Er stond geen zuchtje wind toen ze de nieuwe vlag hesen; als een slappe, driekleurige tong hing hij rond zijn stok. Gabriëlle stond tussen haar vader en moeder in. De Gély’s, haar buren, stonden verderop links van haar, de kleine Louise met een nieuwe hoed, waar ze onuitstaanbaar trots op was. Ze was zich bewust van alle mensen die naar haar keken: Daar, zeiden ze, dat is d’Antons vrouw. Ze hoorde iemand zeggen: ‘Ze is wel knap, hè, hebben ze kinderen?’ Ze keek naar haar man, die op het bordes voor de kerk stond en met zijn brede bokserspostuur hoog boven de stijve verschijning van Lafayette uittorende. Ze klopte in zichzelf enige minachting voor de opperbevelhebber op omwille van haar mans minachting. Ze kon zien dat ze ontzettend beleefd deden tegen elkaar. De kapitein van het bataljon zwaaide met zijn hoed en zette gejuich in voor Lafayette. De menigte brulde; de bevelhebber bedankte hen met een afgemeten glimlachje. Ze hield haar ogen half dicht tegen de zon. Achter haar hoorde ze onophoudelijk de stem van Camille, die tegen Louise Robert praatte alsof ze een man was. De gedeputeerden van Bretagne, zei hij, en: De initiatieven in de Assemblée. En: Ik had meteen door willen stoten naar Versailles zodra de Bastille was ingenomen – ze hoorde madame Roberts gedempte instemming – dat moet nu zo snel mogelijk alsnog. Hij heeft het over een nieuw oproer, realiseerde ze zich, een nieuwe Bastille. Toen klonk achter haar ineens een kreet op: ‘Vive d’Anton!’

Ze draaide zich om, verbaasd en gelukkig. De kreet werd overgenomen. ‘Het zijn maar een paar Cordeliers,’ zei Camille verontschuldigend. ‘Maar binnenkort is het de hele stad.’

Even later was de ceremonie voorbij en kon het feest beginnen. Georges stond weer in het gewoel en omhelsde haar. ‘Ik zat te denken,’ zei Camille. ‘Je moet die apostrof uit je naam schrappen. Die kan niet meer in deze tijden.’

‘Daar heb je wel gelijk in,’ zei haar man. ‘Ik zal het geleidelijk aan doen; beter om er geen ophef over te maken.’

‘Nee, doe het openlijk, ineens,’ zei Camille, ‘zodat iedereen weet waar je staat.’

‘Drammer,’ zei Georges-Jacques mild. Ook hij kreeg de smaak te pakken; de smaak van de confrontatie. ‘Vind je het erg?’ vroeg hij aan haar.

‘Ik wil dat je doet wat jij het beste vindt,’ zei ze. ‘Ik bedoel, wat jij denkt dat goed is.’

‘En stel dat die twee niet samenvallen?’ vroeg Camille. ‘Wat hij het beste vindt en wat hij denkt dat goed is, bedoel ik.’

‘Maar die zouden altijd samenvallen,’ zei ze verhit. ‘Want hij is een goed mens.’

‘Dat is diepzinnig. Hij gaat je er nog van verdenken dat je nadenkt terwijl hij van huis is.’

Camille had de dag tevoren in Versailles doorgebracht en was ’s avonds met Robespierre naar een vergadering geweest van de Bretonse Club. Dat was tegenwoordig het podium voor de liberale gedeputeerden, degenen die met de zaak van het volk sympathiseerden en wantrouwig tegenover het Hof stonden. Sommige edelen waren er lid van; de dolzinnige Vierde Augustus was er tot in de finesses beraamd. Ook niet-gedeputeerden werden toegelaten, mits ze bekendstonden om hun patriottisme.

En wiens patriottisme genoot meer bekendheid dan het zijne? Robespierre had hem aangemoedigd om er een toespraak te houden. Maar hij was nerveus en had moeite zichzelf hoorbaar te maken. Hij stotterde hevig. De toehoorders toonden geen geduld. Wat hen betrof was hij gewoon een volksmenner, een anarchist. Alles bij elkaar genomen was het een afschuwelijke, vernederende ervaring geweest. Robespierre had naar zijn schoengespen zitten kijken. Toen Camille van het spreekgestoelte wegliep en naast hem plaatsnam, keek hij niet op; hij wierp hem een zijdelingse blik toe met zijn zeegroene ogen en glimlachte zijn geduldige, nadenkende glimlach. Geen wonder dat hij geen soelaas te bieden had. Telkens wanneer hij in de Assemblée het woord wilde nemen, deed een stel ongezeglijke edellieden met dramatisch gepuf alsof ze een kaars uitbliezen, of orkestreerden ze hun imitatie van een rabiaat lam. Het had voor hem weinig zin om te zeggen: ‘Je deed het prima, Camille.’ Om menistenleugens op te hangen.

Nadat de vergadering gesloten was, besteeg de graaf de Mirabeau het spreekgestoelte, waar hij voor zijn medestanders en hielenlikkers een persiflage hield op burgemeester Bailly, die probeerde te bedenken of het nu maandag was of dinsdag; om het antwoord te vinden tuurde burgemeester Bailly naar de manen van Jupiter en moest ten langen leste (met een obscene graai) toegeven dat zijn telescoop te klein was. Camille kon er niet om lachen; de tranen zaten hem hoog. Onder luid applaus schreed Mirabeau achter het spreekgestoelte vandaan, klopte hier en daar iemand op de schouder, nam hier en daar een hand in een knellende greep. Robespierre stootte Camilles elleboog aan: ‘Laten we gaan, goed?’ stelde hij voor.

Te laat. De graaf had Camille al in het vizier. Hij greep hem in een ribbenplettende omhelzing. ‘Je was grandioos,’ zei hij. ‘Negeer die provinciaaltjes. Laat ze in hun kleingeestige sop gaarkoken. Geen van hen had kunnen doen wat jij hebt gedaan. Geen een. De waarheid is dat je ze de stuipen op het lijf jaagt.’

Robespierre was naar een hoek van de vergaderzaal geglipt in een poging te ontkomen. Camille zag er zo opgefleurd uit, zo vol verrukking over het denkbeeld dat hij mensen de stuipen op het lijf joeg. Waarom had hij niet kunnen zeggen wat Mirabeau daarnet had gezegd? Het was volkomen waar. En hij wilde de weg bereiden voor Camille, hij wilde voor hem zorgen. Bijna twintig jaar geleden had hij beloofd dat hij voor hem zou zorgen, en hij zag niets wat erop wees dat hij van die plicht ontheven was. Maar daar had je het weer: hij had niet het talent om het juiste te zeggen. Camilles behoeften en wensen waren voor het overgrote deel een gesloten boek: een boek geschreven in een taal die hij nooit onder de knie gekregen had. ‘Kom eten,’ hoorde hij de graaf zeggen. ‘En sleep het lam mee, waarom ook niet? We geven hem wel wat rood vlees om zijn tanden in te zetten.’

Ze zaten met veertienen aan tafel. Boterzacht rundvlees bloedde op het bord. Gefileerde tarbot wasemde de geur van laurier en tijm. Blauwzwarte aubergineschillen, bovenaan dichtgeschroeid, gaven onder druk van het mes hun crèmekleurig binnenste bloot.

De graaf nam het er tegenwoordig erg goed van. Het was moeilijk te zeggen of hij alleen maar meer schulden maakte of dat hij het zich plotseling kon veroorloven; in het laatste geval zou je je afvragen hoe. Hij onderhield een geheime correspondentie met tal van bronnen. Zijn publieke uitingen waren tegelijk klankvol en cryptisch, en hij had op krediet een diamant gekocht voor zijn maîtresse, de uitgeversvrouw. Wat was hij die avond voorkomend tegen Robespierre! En waarom? Beleefdheid kost niets, meende hij. Bovendien had hij de jonge gedeputeerde de afgelopen weken in de gaten gehouden en zijn vaak droge toon opgemerkt, zijn (ogenschijnlijke) onverschilligheid over wat anderen van hem dachten, de ideeën die in dat advocatenbrein opflakkerden, dat zonder twijfel genoeg heeft aan zichzelf, dacht hij.

De hele avond sprak hij op gedempte, vertrouwelijke toon met het Kaarsje van Arras. Alles welbeschouwd verschilt politiek niet zoveel van seks, dacht hij. Het draait bij allebei om macht. Hij ging er niet van uit dat hij de eerste ter wereld was die deze waarneming deed. Het komt neer op verleiding, en hoe snel en goedkoop je die kunt bewerkstelligen: stel dat Camille vergelijkbaar is met zo’n naaistertje dat de eindjes niet aan elkaar kan knopen – een makkelijke prooi, met andere woorden – dan is Robespierre een karmelietes die vastberaden is om moeder-overste te worden. Zo een die niet te corrumperen valt; al hou je haar je blote pik voor de neus, ze verblikt of verbloost niet; waarom zou ze ook, als ze niet de geringste notie heeft waar het ding voor dient?

Ze hadden het over de koning, of die vetorecht moest hebben op de wetsvoorstellen van de Assemblée. Robespierre vond van niet. Mirabeau vond van wel, of meende dat hij tegen de juiste prijs kon vinden van wel. Ze hadden het erover hoe dit in Engeland geregeld was; Robespierre corrigeerde zijn argumenten haastig en een beetje geamuseerd. Hij liet zich corrigeren, praatte hem naar de mond; toen hij werd beloond met een minutieus driehoekig glimlachje, voelde hij verbijsterend genoeg een golf van opluchting.

Elf uur: het rabiate lam excuseerde zich en glipte even de kamer uit. Het is in elk geval iets, weten dat hij sterfelijk is, dat hij net als ieder ander weleens moet pissen. Mirabeau voelde zich vreemd, ongewoon nuchter, ongewoon kil. Hij keek een van zijn Geneefse ballingen tegenover hem aan tafel aan. ‘Die jongeman brengt het nog ver,’ zei hij. ‘Hij gelooft alles wat hij zegt.’

De graaf de Genlis, vriend van de hertog d’Orléans, stond op, geeuwde, rekte zich uit. ‘Bedankt, Mirabeau. Tijd om aan het serieuze drinkwerk te beginnen. Camille, rij je met ons mee terug?’

De uitnodiging leek in zijn algemeenheid gedaan te zijn. Ze sloot twee mensen uit: het Kaarsje van Arras (op dat moment afwezig) en de Toorts van de Provence. De Genevois, die zichzelf uitsloten, legden hun servet neer, kwamen overeind, bogen en zeiden welterusten; ze grepen naar hun hoed, trokken hun kravat recht, frunnikten aan hun kousen. Ineens walgde Mirabeau van hen. Hij walgde van hun grijszijden rokjas en hun precisie en hun kruiperige toeschieten bij elke kik die hij gaf; hij zou ze hun hoed over hun ogen willen trekken en groots de nacht tegemoet willen treden met één arm kameraadschappelijk om de schouders van zijn naaistertje en de andere om die van een bestsellerauteur. En dat was raar, eigenlijk: als er iemand was die hij niet kon uitstaan, was het Laclos wel, en als er iemand was met wie hij niet dronken wilde worden, was het Camille. Die felle gevoelens konden enkel het resultaat zijn, dacht hij bij zichzelf, van een beschaafde, onbeschonken avond lang flirten met Maximilien Robespierre.

Tegen de tijd dat Robespierre terugkwam, zou de kamer zijn leeggelopen. Er zou hun niets overblijven dan een duf Engels handdrukje. Hou je haaks, Kaarsje. De mazzel, Toorts.

Allicht moesten de kaarten op tafel komen; de Genlis zou van zijn leven niet naar bed gaan als er geen potje werd gekaart. Nadat hij zijn verliezende hand voldoende de vrije teugel had gegeven, leunde hij achterover en barstte in lachen uit. ‘Meneer Miles en de Elliots zouden zich opvreten als ze wisten wat ik met het geld van de Engelse Kroon deed.’

‘Ze hebben vast een vrij aardig idee van wat je ermee doet.’ Laclos schudde de stok. ‘Ze denken heus niet dat het opgaat aan liefdadigheid.’

‘Wie is meneer Miles?’ vroeg Camille.

Laclos en de Genlis wisselden een blik. ‘Ik vind dat je het hem moet vertellen,’ zei Laclos. ‘Camille zou niet als een koning zonder zorg in nalatige onwetendheid moeten verkeren over waar de centen vandaan komen.’

‘Het zit ingewikkeld in elkaar.’ Met tegenzin legde de Genlis zijn kaarten op tafel. ‘Je kent mevrouw Elliot toch, onze charmante Grace? Je hebt haar absoluut her en der in de stad de politieke roddels zien vergaren. Dat doet ze omdat ze voor de Engelse regering werkt. Haar diverse liaisons hebben haar in die interessante positie geplaatst, snap je. Ze was de maîtresse van de prins van Wales voordat Philippe haar als de zijne meenam naar Frankrijk. Tegenwoordig is Agnès de Buffon natuurlijk zijn maîtresse – mijn vrouw Félicité regelt dat soort dingen – maar Grace en de hertog zijn nog altijd de beste vrienden. Goed.’ Hij zweeg even en wreef vermoeid over zijn voorhoofd. ‘Mevrouw Elliot heeft twee zwagers, Gilbert en Hugh. Hugh woont in Parijs en Gilbert komt om de paar weken over. Dan is er nog een Engelsman, ene meneer Miles, een vriend van hen. Het zijn allemaal spionnen voor het Engelse Buitenlandse Zaken. Allemaal hier om de gebeurtenissen in de gaten te houden, er rapport van op te maken en ons van fondsen te voorzien.’

‘Bravo, Charles-Alexis,’ zei Laclos. ‘Bewonderenswaardig inzichtelijk gesteld. Nog een bordeauxtje?’

‘Waarom?’ vroeg Camille.

‘Omdat de Engelsen bijzonder geïnteresseerd zijn in onze Revolutie,’ zei de Genlis. ‘Ja doe maar, Laclos, schuif de fles even door. Je denkt misschien dat ze ons de zegen gunnen van een parlement en een grondwet zoals die van hen, maar daar gaat het ze in feite niet om; alles wat Louis’ positie ondermijnt, heeft hun interesse. En die van Berlijn. En die van Wenen. Het zou de Engelsen weleens uitstekend van pas kunnen komen als we koning Louis van de hand deden en vervingen voor koning Philippe.’

Gedeputeerde Pétion keek op. Zijn brede, knappe gezicht vertoonde rimpels van wroeging. ‘Hebt u ons hierheen gebracht om ons met vertrouwelijke informatie te belasten?’

‘Nee,’ zei Camille. ‘Hij vertelt ons dit allemaal omdat hij te veel gedronken heeft.’

‘Niks vertrouwelijk,’ zei de Genlis. ‘Het is zo’n beetje alom bekend. Vraag maar aan Brissot.’

‘Ik heb alle respect voor Brissot,’ protesteerde gedeputeerde Pétion.

‘Ach, hebt u dat?’ murmelde Laclos.

‘Hij lijkt me niet het soort man dat zich zou inlaten met dergelijk gekonkel.’

‘Goeie ouwe Brissot,’ zei Laclos. ‘Zo onnozel dat hij denkt dat het geld spontaan aan de voering van zijn zakken ontspruit. Nee hoor, hij weet best hoe het zit, hij geeft alleen niet toe dat hij het weet. Hij waakt er wel voor om navraag te doen. Als je hem een hartverzakking wilt bezorgen, Camille, fluister dan eens “William Augustus Miles” in zijn oor.’

‘Als ik even iets mag zeggen,’ kwam Pétion tussenbeide. ‘Brissot heeft niet het aanzien van iemand die geld krijgt. Ik zie hem altijd en eeuwig in dezelfde jas, en daarvan zijn de ellebogen bijna door.’

‘O, we betalen hem niet veel,’ zei Laclos. ‘Hij zou niet weten wat hij met het geld aan moest. Anders dan de hier aanwezigen. Die waardering hebben voor de fijnere kanten van het leven. U gelooft het nog steeds niet, Pétion? Vertel het hem, Camille.’

‘Het is waarschijnlijk waar,’ zei Camille. ‘Vroeger nam hij geld aan van de politie. Kletste gezellig met zijn vrienden en bracht dan verslag uit over hun politieke opvattingen.’

‘U laat me schrikken.’ Niet waar: Pétions stem was volmaakt beheerst.

‘Hoe moest hij anders de kost verdienen?’ vroeg Laclos.

De Genlis lachte. ‘Al die schrijvers en zo, die weten genoeg over elkaar om te leven van chantage, en goed ook. Hè, Camille? Ze doen het alleen niet uit angst dat ze dan teruggechanteerd worden.’

‘Maar jullie betrekken me in iets …’ Even zag Pétion er ontnuchterd uit. Hij zat met zijn hoofd in zijn handen. ‘Als ik mijn gedachten hierover toch eens helder kreeg.’

‘Het verdraagt geen helderheid,’ zei Camille. ‘Probeer wat anders.’

‘Het zal zo moeilijk worden om ook maar een greintje … integriteit te bewaren,’ zei Pétion.

Laclos schonk hem nog eens in. Camille zei: ‘Ik wil een krant beginnen.’

‘En wie had je in gedachten als financier?’ zei Laclos gladjes. Hij hoorde mensen graag toegeven dat ze het geld van de hertog nodig hadden.

‘De hertog mag van geluk spreken dat ik zijn geld aanneem,’ zei Camille, ‘als je bedenkt hoeveel andere bronnen er zijn. Wij mogen de hertog dan nodig hebben, maar de hertog heeft ons veel harder nodig.’

‘Collectief bezien heeft hij jullie misschien nodig,’ zei Laclos zonder zijn toon te wijzigen. ‘Individueel zeer zeker niet. Individueel kunnen jullie allemaal van de Pont Neuf springen en verdrinken. Individueel zijn jullie vervangbaar.’

‘O, dacht je dat?’

‘Ja, Camille, dat denk ik. Je hebt een ontzettend opgeblazen notie van je eigen plek in het grotere geheel.’

De Genlis leunde naar voren en legde een hand op Laclos’ arm. ‘Kalm aan, ouwe jongen. Maar even van onderwerp veranderen?’ Laclos slikte opstandig. Hij hulde zich in stilzwijgen en fleurde pas weer wat op toen de Genlis over zijn vrouw begon te roddelen. Félicité, zei hij, had stapels schrijfblokken onder het huwelijksbed gehad. Soms tastte ze ernaar wanneer je boven op haar lag te zwoegen om tot ontlading te komen. Vond de hertog dat niet net zo’n afknapper als hij altijd had gevonden?

‘Je vrouw is een ergerlijk mens,’ zei Laclos. ‘En Mirabeau zegt dat hij haar heeft gehad.’

‘Heel wel mogelijk, heel wel mogelijk,’ zei de Genlis. ‘De rest heeft hij ook gehad. Maar goed, veel doet ze tegenwoordig niet meer. Ze vindt het leuker het voor anderen te regelen. Als ik terugkijk, mijn god, als ik terugkijk op mijn leven …’ Hij verzandde even in dromerij. ‘Had ik ooit kunnen bedenken dat ik uiteindelijk getrouwd zou zijn met de meest belezen hoerenmadam van Europa?’

‘Trouwens, Camille,’ zei Laclos, ‘Agnès de Buffon kwetterde maar door over je jongste pamflet. Over je proza. Ze denkt dat ze er verstand van heeft. We moeten je echt aan haar voorstellen.’

‘En aan Grace Elliot,’ zei de Genlis. Laclos en hij lachten.

‘Ze vreten hem met huid en haar op,’ zei Laclos.

Tegen het ochtendgloren zette Laclos een raam open en drapeerde zijn elegante lijf over de vensterbank om ’s konings lucht met diepe teugen in te ademen. ‘Geen mens in heel Versailles is zo beneveld als wij,’ verklaarde hij. ‘Laat me jullie dit zeggen, mijn beste piratenbende, elke vogel krijgt wel een keer geluk, en dat van Philippe zit eraan te komen. Binnenkort, binnenkort. Augustus, september, oktober.’

In september kwam Camilles nieuwe pamflet uit. Het droeg de titel Vertoog van de Lantaarn tot de Parijzenaren en als motto een citaat van de evangelist Johannes: Qui male agit, odit lucem, door de auteur losjes vertaald als ‘galgenaas mijdt de Lantaarn’. Het muurijzer op het place de Grève verklaarde zich bereid om meer lasten te dragen. Het suggereerde de namen ervan. Nergens stond de naam van de auteur; die tekende als Procureur voor de Lantaarn.

In Versailles las Antoinette alleen de eerste twee bladzijden. ‘Onder normale omstandigheden zou deze schrijver voor zeer lange tijd achter tralies worden gezet,’ zei ze tegen Louis.

De koning was verdiept in een boek over aardrijkskunde. Hij keek even op. ‘Dan moesten we Lafayette maar om raad vragen, denk ik.’