Over het boek

Frankrijk, 1792. De jonge Republiek wordt vanbinnen verscheurd door burgeroorlog en vanbuiten bedreigd door de grootmachten van Europa, die de monarchie met geweld willen herstellen. De Revolutie hangt aan een zijden draadje. In de oplopende spanning klinkt steeds luider de roep om daadkrachtig optreden van de overheid, totdat de Terreur niet meer te stoppen is.

Botsten in Gelijkheid republikeinen en royalisten met elkaar, in Broederschap komt het tot een confrontatie tussen de wapenbroeders van het eerste uur: onkreukbare idealist Robespierre en pragmatische levensgenieter Danton. Dantons manoeuvres maken hem rijk – en kwetsbaar voor chantage. Robespierres rigide opvattingen maken hem machtig – en angstaanjagend. Desmoulins, vriend van beiden, levert zijn messcherpe kritiek zonder aanzien des persoons en raakt verpletterd in de titanenstrijd, waarvan er maar één de overwinnaar kan zijn…

De pers over het boek

‘Zonder twijfel een succes. Mantel begrijpt hoe mensen zich voelen, hoe ze reageren, hoe ze denken. En net zo belangrijk: ze weet hoe ze ons moet laten meevoelen.’ – The New York Times

‘Het is onmogelijk om iets anders te doen als je in Hilary Mantels wereld bent.’ – The Independent

De pers over deel 1, Vrijheid:

‘*** Wemelt van de interessante historische observaties die je niet wilt missen.’ – NRC Handelsblad

‘*** Scherpe typeringen.’ – de Volkskrant

‘*** Vrijheid maakt indruk.’ – De Telegraaf

‘Vrijheid toont aan hoe Mantel excelleert in de historische roman.’ – Elsevier

‘Mantels stijl is beeldend en op de huid. Een drama met actualiteitswaarde.’ – Nu.nl

‘Opnieuw een wervelende vertelling. Met heerlijke Britse humor en ironie dirigeert Mantel haar verhaal fragmentarisch door de tijd, langs een eindeloze reeks personages, verwikkelingen en intriges.’ – Boek

Over de auteur

Hilary Mantel schreef elf romans, en woonde met haar man op diverse plekken in Afrika en het Midden-Oosten. Met Wolf Hall, het verhaal over de opkomst van Thomas Cromwell als rechterhand van Henry VIII, brak ze internationaal definitief door; het boek werd uitgegeven in 32 landen. Het boek Henry, dat de val van Anne Boleyn beschrijft, is het vervolg op Wolf Hall en er zal nog één deel volgen, De spiegel en het licht. Een veiliger oord, een monumentale roman over de Franse Revolutie, schreef ze al eerder, en Signatuur brengt het in drie delen uit: Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap.

Van dezelfde auteur

Wolf Hall

Het boek Henry

Een veiliger oord. Deel 1: Vrijheid

Een veiliger oord. Deel 2: Gelijkheid

Wilt u op de hoogte worden gehouden van de romans en literaire thrillers van uitgeverij Signatuur?

Meldt u dan aan voor de literaire nieuwsbrief via onze website www.uitgeverijsignatuur.nl

Hilary Mantel

Een veiliger oord.
Deel 3: Broederschap

Vertaald door Ine Willems

e-bookeditie, oktober 2014

2014

© Tertius Enterprises 1993

Oorspronkelijke titel: A Place of Greater Safety

Oorspronkelijk verschenen bij Viking

Vertaald uit het Engels door Ine Willems

© 2014 Uitgeverij Signatuur, Amsterdam en Ine Willems

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp: Wil Immink Design

Omslagbeeld: Joseph Bose (1746-1826), Camille Desmoulins. Chartres, Musée des Beaux-Arts © AKG-Images

Typografie: Pre Press Media Groep, Zeist

isbn gebonden editie 978 90 5672 479 5

isbn e-book 978 90 449 6998 6

nur 302

Eerste druk, oktober 2014

Tweede druk, e-book, oktober 2014

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

Voor Clare Boylan

Inhoud

Brief aan de lezer

Wat vooraf ging

Kaart van Parijs ten tijde van de Revolutie

deel een

I

Samenzweerders 1792

II

Robespierricide 1792

III

De zichtbare uitoefening van macht 1792 – 1793

IV

Chantage 1793

V

Een martelaar, een koning, een kind 1793

VI

Een geheime geschiedenis 1793

VII

Vleeseters 1793

VIII

Onvolmaakt berouw 1793

deel twee

I

Oost-Indiërs 1793

II

Bezoek van een markies 1793

III

De oude Cordeliers 1793 – 1794

IV

Tweeslachtigheid 1794

V

Voorwaardelijke absolutie 1794

Nawoord

Wie is wie

Verdeling van staatsmachten 1794

Brief aan de lezer

Devon, april 2013

Beste lezer,

Het was 1974 toen ik mijn eerste roman begon. Ik was tweeëntwintig en besloot over de Franse Revolutie te schrijven, omdat ik het veruit de verbluffendste, interessantste gebeurtenis vond in de hele wereldgeschiedenis. Het is nu veertig jaar later, en het blijft zoeken naar gebeurtenissen die me meer verbazen. Wanneer je vandaag de dag Versailles bezoekt, is de verkillende grandeur ervan intact. De muren ademen nog altijd het hautaine uit van het ancien régime. En ook al weet je dat het Frankrijk van 1789 aan de grond zat, dat de weg bereid was voor revolutie, toch denk je: hoe hebben ze het ooit gedurfd? Doodgewone mannen, doodgewone vrouwen, tegen die macht, die volslagen zekerheid, die eeuwenoude onwrikbare overtuiging van status en klasse? Het blijft schokkend.

Natuurlijk werd de Revolutie gemaakt door talloze anoniem gebleven mannen en vrouwen, maar de aanvoerders van wie de namen zijn opgetekend, waren merendeels jong en onervaren. Antoine Saint-Just was zesentwintig en heeft nooit een andere baan gehad dan die van revolutionair. Danton, Desmoulins en Robespierre waren halverwege de dertig toen ze werden verteerd door de krachten die ze hadden ontketend. In 1789 waren ze jong genoeg om nog ambities en idealen te koesteren, en tegelijk oud genoeg om mislukking en frustratie te hebben geproefd. De mensen wier verhaal ik volg, zaten niet alleen verstrikt in een politieke opstand, maar ook in een persoonlijke: tegen hun familie, hun achtergrond, de regels die hen beknotten en tegen hun eigen natuur. Ik heb ervoor gekozen om over drie jongelui van de intellectuele middenklasse te schrijven. Misschien zou ik die keus nu niet maken; of liever gezegd, die keus lijkt nu moeilijker te rechtvaardigen. Het verhaal dat we onszelf vertellen over die periode is veranderd. Tegenwoordig staan we beter stil bij de arbeiders die de Revolutie gestalte hebben gegeven, en bij de vrouwen. Maar als romanschrijver kun je niet echt over massale bewegingen schrijven. Uit de massa moet je één gezicht kiezen, de eigenaar ervan identificeren en die mens volgen tot achter de voordeur.

En de geschiedenis is in meer opzichten veranderd. De feiten die ik met zoveel moeite heb opgedolven en met nog meer moeite heb gecontroleerd, laten zich tegenwoordig met een paar muisklikken ontdekken en verifiëren. Je kunt een hele bibliotheek optrommelen vanachter je schrijftafel. Daardoor maak ik me zorgen dat ik fouten heb gemaakt of dat ik niet eens de juiste bronnen heb gevonden omdat de toegang ertoe beperkt was. Kleine fouten kunnen worden rechtgezet, de grote lijnen van het verhaal moet ik handhaven. Een verhaal dat ik bovendien heb geschreven voor – en afgestemd op de belevingswereld van – mijn mede-Britten, die de Revolutie vooral kenden uit een spectaculairder, toegankelijker soort romans; romans met een regressieve agenda waarin goed gebruik werd gemaakt van al die handige achterafwijsheid. Waarin tranen werden vergoten om fonkelschone aristocraten, niet om de groezelige, verbeten Jan met de pet die mij zo fascineert. Ik wilde die balans een beetje rechttrekken.

Het is lastig inschatten voor me hoe dit boek in andere landen zal worden gelezen. Als project heeft het er zijn tijd over gedaan om van de grond te komen. De eerste versie had ik voor mijn zevenentwintigste af, zo ongeveer op de leeftijd van de mensen over wie ik schreef. Toen het eindelijk werd gepubliceerd was ik veertig, ouder dan mijn personages zelf zijn geworden. Nu is er nog eens twintig jaar verstreken en zou ik het niet meer kunnen schrijven. Ik zou niet meer kunnen beschrijven, niet meer in mezelf kunnen voelen wat die jonge mensen voelden: de opwinding bij het vooruitzicht van een nieuwe wereldorde, van een frissere, eerlijkere wereld. Ik zou de noodzaak voelen om ironischer te zijn, en selectiever: om mijn blikveld te vernauwen. En tegelijkertijd zou ik me zorgen maken om wat er daardoor buiten valt. Zo speelt mijn revolutie zich grotendeels af in Parijs. Er is zoveel te vertellen over de hoofdstad, over de paar straten die mijn revolutionairen bewonen, dat de grensgebieden van Frankrijk amper aan bod komen, laat staan zijn koloniën.

Toen ik aan deze roman begon, had ik drie jaar rechtenstudie achter de rug. Net als sommige van mijn personages had ik het niet tot advocaat geschopt, en het was maar zeer de vraag of ik het sowieso tot iets zou schoppen. Linkse barricaden trokken me, maar als revolutionair kwam ik laat kijken. Twee jaar na het activistische tumult van 1968, toen idealisme had plaatsgemaakt voor matheid en apathie, kwam ik op de universiteit. Ik denk dat ik het verleden wilde nasporen door een experimentele lens, door heden en verleden en het persoonlijke en politieke in elkaar te laten overlopen; dat ik wilde verkennen wat er destijds speelde en wat er misschien nog steeds speelt. De Franse Revolutie houdt nooit op. Die gedachte heeft me gaande gehouden in de tijd dat ik als schrijfster nog nergens stond: het heeft me meer dan tien jaar gekost om überhaupt gepubliceerd te worden, en toen ik dat voor elkaar kreeg, was het niet eens met dit boek maar met een heel ander.

Als ik nu een roman zou beginnen, zou ik het niet zo idioot ambitieus aanpakken. Ik zou misschien wat minder van mijn lezer eisen. Ik zou mijn onderwerp afstemmen op mijn kunnen. Maar toen ik begon met schrijven, wist ik niet wat ik kon. Bij elke uitdaging aan mijn schrijverschap heb ik, net als de revolutionairen, simpelweg alles in de strijd gegooid wat maar kans van slagen had. Door hun verhaal te schrijven heb ik ondervonden wat revolutionairen ondervinden: de noodzaak om compromissen te sluiten, de druk van doelmatigheid. Ik hoop dat de compromissen het verhaal niet helemaal hebben ondergesneeuwd, en dat de grootsheid die ik bedoelde weer te geven, erdoorheen schittert.

Met hartelijke groet,

Hilary

Wat vooraf ging

Een veiliger oord. Deel 1: Vrijheid

Een lege staatskas; het onvermogen van de koning om die weer te vullen; zijn besluiteloosheid, de hongersnood en de idioot hoge broodprijzen; de onvrede onder de burgers; de steeds luider wordende roep van burgers om stemrecht. In deze explosieve sfeer groeien drie jongens op die elkaar ontmoeten als ze gaan studeren in Parijs: Camille Desmoulins, Georges-Jacques Danton en Maximilien de Robespierre.

Een veiliger oord. Deel 2: Gelijkheid

De eerste doden zijn gevallen, de Revolutie is begonnen. Eén ding is zeker, de krachten die het volk drijven zijn onomkeerbaar. Vooralsnog bestaat de monarchie en leeft de koning en lijkt het volk te willen vasthouden aan die stand van zaken. Maar we weten hoe snel de stemming kan omslaan naarmate honger groeit en wanhoop toeneemt, door een man, een mening, een woord.

Desmoulins, Danton en Robespierre zijn inmiddels volwassen. Ze bevinden zich in het centrum van de gebeurtenissen, die zich razendsnel ontwikkelen. Niemand weet waar hij morgen zal staan en of dat nog aan de goede kant van de wet zal zijn nu de wet dagelijks verandert. De lijn tussen slagen en falen is flinterdun, en falen is geen optie.

Kaart van Parijs ten tijde van de Revolutie

Deel een

Terreur is niets meer of minder dan recht in parate, strikte en onbuigzame vorm; ze is ook niet zozeer een opzichzelfstaand gegeven, maar eerder het gevolg van de algemene grondbeginselen van democratie, zoals toegepast op de meest urgente behoeften van ons land … Het bewind van de Revolutie is het despotisme van vrijheid tegenover de tirannen.

– maximilien robespierre

Om kort te gaan: dat een beroemdheid een natuurlijke dood stierf was in deze regeringsperioden zo zeldzaam dat de pers er prominent verslag van deed en dat geschiedschrijvers de gebeurtenis vastlegden voor het nageslacht. Onder een zeker consulaat, zo willen de annalen, was er een pontifex, Pisonius, die in zijn slaap overleed; het werd beschouwd als een wonder.

– camille desmoulins

I
Samenzweerders

1792

‘Schoonpapa!’ juicht Camille en hij wijst naar Claude. ‘Zie,’ zegt hij tegen het gezelschap, ‘nooit iets weggooien. Hoe sleets of uit de tijd iets ook mag zijn, het kan altijd nog van pas komen. Welnu, burger Duplessis, leg me alsjeblieft uit, in eenvoudige korte zinnen, of in dichtvorm, of in een sketch, hoe je een ministerie bestiert.’

‘Dit gaat mijn ergste nachtmerrie te boven,’ zegt Claude.

‘O, ze hebben me geen ministerie van mezelf gegeven; nog niet, tenminste; daarvoor moeten de rampen zich eerst nog opstapelen. Maar het grote nieuws is: Danton is zegelbewaarder en minister van Justitie, en Fabre en ik zijn zijn secretarissen.’

‘Een toneelspeler,’ zegt Claude. ‘En jij. Ik mag Danton niet, maar nu heb ik toch medelijden met hem.’

‘Danton is het hoofd van de Provisionele Regering, dus ik moet wel proberen zijn ministerie voor hem te runnen, want Fabre gaat die moeite niet nemen. O, ik moet mijn vader schrijven; geef eens gauw wat papier. Of nee, wacht, ik schrijf hem vanuit het ministerie, vanachter mijn enorme bureau, en dan stuur ik het onder zegel.’

‘Claude,’ zegt Annette, ‘waar zijn je manieren? Zeg proficiat.’

Claude huivert. ‘Eén ding. Een kleinigheidje. De zegelbewaarder heeft de portefeuilles van Kanselarij en Justitie, maar hij is maar één persoon. Hij heeft ook altijd maar één secretaris. Altijd.’

‘Haarkloverij!’ zegt Camille. ‘Daar staat Georges-Jacques boven! We gaan verhuizen naar het place Vendôme! We gaan in een paleis wonen!’

‘Vaderlief, trek het je niet zo aan,’ smeekt Lucile.

‘Nee, je begrijpt het niet,’ zegt Claude. ‘Hij is nu gearriveerd; hij ís het establishment. Wie een revolutie wil, zal die tegen hém moeten voeren.’

Claudes gevoel van ontwrichting is acuter dan op de dag dat de Bastille viel. Dat van Camille ook, nu hij nadenkt over wat Claude heeft gezegd. ‘Nee, dat is helemaal niet waar. Er valt nog genoeg te strijden. Neem Brissots mensen.’

‘Je houdt wel van strijd, hè?’ zegt Claude. Even stelt hij zich een andere wereld voor: in caféconversatie laat hij de frase ‘mijn schoonzoon, de staatssecretaris’ vallen. Maar de realiteit is dat zijn leven, zijn inspanning, voor niets is geweest; dertig jaar niet-aflatende vlijt heeft hem nooit toegang verschaft tot staatssecretariële kringen, en nu wordt hij erin gejaagd door zijn krankzinnige vrouwvolk en de manier waarop zij hebben verkozen hun leven te leiden. Zie ze hollen om de staatssecretaris toe te koeren. Hij zou zich bij hen kunnen voegen, veronderstelt hij, hij zou de staatssecretaris een aai over de bol kunnen geven; heeft hij hem niet met gebogen hoofd zien zitten terwijl de nieuwbakken minister uitweidt over een of ander patriottisch thema en met verstrooide moordenaarsvingers door zijn krullen woelt? Woelt de minister dadelijk ook onder de neus van zijn ambtenaren door zijn krullen? Claudes beslissing om geen enkel blijk van genegenheid te geven is snel genomen. Kwaad kijkt hij naar zijn schoonzoon. Zíé hem nu; zou je hem niet iets willen doen? Zie hem zitten met zijn wimpersluier, zijn neergeslagen ogen. Waar zit hij met zijn gedachten? Hoort een staatssecretaris daar wel te zitten?

Camille zit met zijn gedachten in Guise. De brief die hij in de zin heeft, is al geschreven. Onzichtbaar zweeft hij over het place des Armes en door de dichte voordeur van het hoge witte huis. Zijn aanwezigheid dringt door in zijn vaders werkkamer. Daar ligt de Encyclopedie van het recht op het bureau; zo onderhand zullen we toch wel aan het einde van het alfabet zijn?

Jazeker, dit is volume VI. Erbovenop ligt een brief uit Parijs. Met wiens handschrift op het omslag? Het zijne! Het handschrift waarover zijn uitgevers steen en been klagen, dat onvergelijkelijke handschrift! De deur gaat open. Zijn vader verschijnt. Hoe ziet hij eruit? Zoals Camille hem voor het laatst heeft gezien: mager, grijs, streng en afstandelijk.

Hij ziet de brief. Maar ho, stop, hoe is die daar gekomen? Hoe komt die daar boven op de Encyclopedie van het recht te liggen? Ongeloofwaardig allemaal, tenzij hij een hele scène verzint rond de aankomst van de brief, en dat zijn moeder of Clément of wie dan ook die naar boven brengt zonder er hun vinger en hun neus in te steken.

Oké, opnieuw.

Jean-Nicolas gaat de trap op. Camille (in spookvorm) zweeft achter hem aan. Jean-Nicolas heeft een brief in zijn hand. Hij tuurt op het omslag; het is het vertrouwde, half leesbare handschrift van zijn oudste zoon.

Wil hij hem lezen? Nee, niet speciaal. Maar de rest van het huishouden roept van beneden: En, wat is het nieuws uit Parijs?

Hij vouwt hem open. Met enige moeite leest hij … maar geen moeite zal hem te veel zijn bij wat zijn zoon hem te melden heeft.

Verbijstering; genoegdoening! De beste vriend van mijn zoon (nou ja, een van zijn twee beste vrienden) is benoemd tot minister! Mijn zoon zal zijn secretaris zijn! Hij zal in een paleis wonen!

Jean-Nicolas drukt de brief tegen het borstpand van zijn gilet (het linker natuurlijk, en op de juiste hoogte). We hebben de jongen verkeerd beoordeeld! In feite is hij een genie! Ik moet de stad in, nu meteen, het aan iedereen vertellen; ze worden groen, ze worden ziek, ze zullen kotsen van onversneden jaloezie. Rose-Fleurs vader zal zich de haren uit zijn hoofd rukken. Bedenk toch eens, ze had nu de vrouw van een staatssecretaris kunnen zijn.

Maar nee, o nee nee, denkt Camille, zo zal het helemaal niet gaan. Grijpt Jean-Nicolas naar zijn pen om à la minute zijn gelukwensen te sturen? Plempt hij zijn hoed op zijn eerbiedwaardige grijze lokken en rent hij naar buiten om de buren aan te klampen? Om de dooie dood niet. Hij zal naar de brief staren met een vertwijfeld O nee, o nee! Hij zal denken: welk onuitsprekelijk wangedrag heeft mijn zoon deze gunst opgeleverd? En trots? Hij zal geen trots voelen. Hooguit wantrouwen, gêne. Hij zal een zeurende pijn onder in zijn rug voelen opkomen en zijn bed opzoeken.

‘Camille, waar denk je aan?’ vraagt Lucile.

Camille kijkt op. ‘Ik zat te denken dat je het sommige mensen nooit naar de zin maakt.’

De vrouwen vuren vernietigende blikken af op Claude en scharen zich vol aanbidding om Camille.

‘Als het me niet was gelukt,’ zei Danton, ‘zou ik zijn afgevoerd als een crimineel.’

Het was twaalf uur geleden dat Camille en Fabre hem wakker hadden gemaakt en hem hadden gezegd de leiding over het land te nemen. Uit zijn ingewikkelde droom gerukt over eindeloze reeksen kamers en eindeloze reeksen deuren die weer toegang boden tot andere kamers, had hij Camille stamelend van voldoening vastgegrepen, al was dat misschien niet op zijn plaats, had hij misschien een tikje nolo episcopari aan de dag moeten leggen? Een tikje nederigheid in het aangezicht van het lot? Nee, hij was te moe om tegenzin voor te wenden. Hij voerde het bevel over Frankrijk, en zo hoorde het ook.

Aan de overkant van de rivier was het opruimen van de Zwitserse gardisten – de levende zowel als de dode – nu de eerste zorg. In het leeggeplunderde paleis smeulden de branden nog na.

‘De zegels in bewaring geven?’ had Gabriëlle gezegd. ‘Weet je wel wat je doet? Camille kan nog geen tam konijn in zijn hok houden.’

Hier zat Robespierre nu, gloednieuw, alsof hij uit een doosje was gehaald en voorzichtig op een fluwelen zetel was gezet in Dantons appartement. Danton gaf orders om niemand binnen te laten – ‘Niemand behalve mijn staatssecretarissen’ – en maakte zich op om zich naar de mening van dit noodzakelijke heerschap te voegen.

‘Ik hoop dat je me helpt?’ zei hij.

‘Natuurlijk, Georges-Jacques.’

Volmaakt serieus, onze Robespierre, volmaakt geconcentreerd; volmaakt zichzelf ook op deze ochtend waarop iedereen als een ander mens wakker had moeten worden. ‘Mooi,’ zei Georges-Jacques. ‘Dus je neemt een post op het ministerie?’

‘Sorry. Dat zal niet gaan.’

‘Hoezo “dat zal niet gaan”? Ik heb je nodig. Ja goed, je runt de Jakobijnen al, je hebt al zitting in de nieuwe gemeenteraad, maar we moeten nu …’ De nieuwe minister zweeg en sloeg zijn grote knuisten ineen in een kloek gebaar van saamhorigheid.

‘Als je een secretaris-generaal zoekt, dan zou François Robert die functie uitstekend vervullen.’

‘Vast wel, ja.’ Dacht je nou echt dat ik een ambtenaar van je wilde maken? Natuurlijk niet; ik wil je in uitermate goedbetaalde én uitermate onofficiële capaciteit aan mijn zij, als mijn politiek adviseur, mijn derde oog, mijn derde oor. Dus wat is nou het probleem? Misschien ben je zo iemand die geboren is om oppositie te voeren en niet om te regeren. Is dat het? Of wil je gewoon niet onder mij werken?

Robespierre keek op; een lichte blik, die maar net die van zijn aspirant-meester raakte. ‘Mag ik bedanken?’ Hij glimlachte.

‘Zoals je wilt.’ Hij is zich tegenwoordig vaak bewust van zijn pseudochique advocatenstem en de zegswijzen die erbij passen, en van zijn andere stem, zijn straatstem, die evengoed het resultaat is van oefening. Robespierre beschikt maar over één stem, een nogal vlakke, kleurloze, gewone stem; hij heeft nooit van zijn leven de noodzaak ingezien van toneelspel. ‘Maar in de gemeenteraad zul je nu de teugels toch wel in handen nemen?’ Hij probeerde zijn toon te matigen tot een suggestie. ‘Fabre is een van de leden; je kunt ervan op aan dat hij tot je beschikking staat.’

Robespierre leek geamuseerd. ‘Ik weet niet zeker of ik jouw passie voor beschikken deel.’

‘Je eerste probleem is de familie Capet. Waar ga je ze onderbrengen?’

Robespierre inspecteerde zijn nagels. ‘Sommigen vinden dat ze in verzekerde bewaring moeten worden gesteld in het paleis van justitie.’

‘O? En dan mag ik zeker ergens op zolder of in een bezemkast de staatszaken gaan zitten regelen?’

‘Ik heb al gezegd dat je er geen oren naar zou hebben.’ Robespierre leek zijn vermoedens graag bevestigd te zien.

‘Ze horen achter slot en grendel in de kleine toren van de Temple.’

‘Ja, zo denkt de Commune er ook over. Wel een beetje naargeestig voor de kinderen, na wat zij gewend zijn.’ Maximilien, dacht Danton, ben jij wel ooit kind geweest? ‘Al heb ik gehoord dat het ze gerieflijk zal worden gemaakt. Ze zullen de tuin in mogen. Misschien willen ze een hondje om mee te wandelen?’

‘Je moet mij niet vragen wat ze willen,’ zei Danton. ‘Hoe moet ik dat nou weten? Maar goed, de Capets zijn niet het dringendste probleem. We moeten de krijgswet afkondigen in de stad. We moeten ruimere bevoegdheden hebben voor opsporing, voor beslaglegging. We moeten alle royalisten oppakken die nog gewapend zijn. En de gevangenissen raken vol.’

‘Dat is onvermijdelijk. De mensen die de afgelopen week tegenover ons hebben gestaan … die definiëren we nu als misdadigers, neem ik aan? Ze moeten toch een status hebben; we zullen ze er een moeten toekennen. En als het beklaagden zijn, moeten we hun een proces bieden; maar het is allemaal behoorlijk ingewikkeld, want ik zou niet weten welke misdaad ze precies hebben begaan.’

‘Hun misdaad is dat ze zich door de gebeurtenissen hebben laten inhalen,’ zei Danton. ‘En ik ben heus geen jurisprudentieel stuk onbenul, ik begrijp dat de gewone rechtbanken niet voldoen. Ik wil een speciaal tribunaal. Jij neemt zitting als rechter? We regelen het zo meteen. Goed, we zullen de provincies op de hoogte moeten brengen. Heb je daar ideeën over?’

‘De Jakobijnen willen met een eenduidige …’

‘Versie?’

‘Is dat jouw woord ervoor? Ach, ja … De mensen moeten weten wat er is gebeurd. Camille zal het stuk schrijven. De Jakobijnen zullen het laten drukken en verspreiden.’

‘Camille is goed in versies,’ zei Danton.

‘En dan moeten we vooruitdenken over de komende verkiezingen. Zoals de zaken staan, weet ik niet hoe we Brissots mensen ervan kunnen weerhouden terug te keren in de nieuwe regering.’

Dantons ogen werden spleetjes. ‘Je denkt niet dat we met hen kunnen samenwerken?’

‘Ik denk dat het misdadig zou zijn om het zelfs maar te proberen. Hoor eens, Danton, je ziet toch wel waar hun politiek toe leidt. Ze zijn voor de provincies en tegen Parijs; het zijn federalisten. Ze willen de natie opsplitsen in kleine deeltjes. Als dat gebeurt, als zij hun zin krijgen, hoeveel kans maakt het Franse volk dan nog tegen de rest van Europa?’

‘Weinig. Geen.’

‘Precies. Hun beleid leidt dus tot de vernietiging van de natie. Het is landverraad. Het draagt bij tot het succes van de vijand. Misschien – wie weet – heeft de vijand het hun zelfs ingefluisterd?’

Danton stak zijn hand op. ‘Ho, even. Jij zegt: Eerst beginnen ze een oorlog en dan zorgen ze ervoor dat we die verliezen? Als je wilt dat ik geloof dat Pétion, Brissot en Vergniaud agenten zijn van de Oostenrijkers, zul je met harde bewijzen moeten komen. Wettige bewijzen.’ En dan nog, dacht hij, geloof ik je niet.

‘Ik zal mijn best doen,’ zei Robespierre: de nijvere schooljongen die zich voor zijn taak gesteld ziet. ‘Wat doen we intussen met de hertog?’

‘Die arme ouwe Philippe,’ zei Danton. ‘Hij verdient wel iets. Ik denk dat we de Parijzenaren moeten aanmoedigen om hem in de nieuwe Assemblée te kiezen.’

‘De Nationale Conventie,’ corrigeerde Robespierre hem. ‘Vooruit, als het dan moet.’

‘En dan hebben we Marat nog.’

‘Wat wil die?’

‘O, hij wil niks, niet voor zichzelf. Ik bedoel alleen maar dat hij een van degenen is die we een plaats zullen moeten geven. Hij heeft een enorme aanhang onder het volk.’

‘Daar kan ik me iets bij voorstellen,’ zei Robespierre.

‘Je zult hem bij je hebben in de Commune.’

‘En in de Conventie? Ze zullen zeggen dat Marat te extreem is, en Camille ook … maar we moeten ze wel hebben.’

‘Extreem?’ zei Danton. ‘De tijden zijn extreem. Legers zijn extreem. We bevinden ons op een kritiek punt.’

‘Daar twijfel ik niet aan. God is met ons. Die troost hebben we.’

Danton overdacht die verbazingwekkende uitspraak. ‘Helaas,’ zei hij ten slotte, ‘heeft God ons tot op heden nog niet van pieken voorzien.’

Robespierre wendde zich af. Alsof je met een egel speelt, dacht Danton. Je raakt zijn neus maar aan, en hopla, hij rolt zich op en jij mag proberen iets aan te vangen met een hoop stekels. ‘Ik heb die oorlog nooit gewild,’ zei Robespierre.

‘Maar we zitten er nu eenmaal mee en we kunnen niet blijven roepen dat hij van een ander is.’

‘Vertrouw je generaal Dumouriez?’

‘Hij heeft ons geen reden gegeven om dat niet te doen.’

Robespierres mond werd een zuinig lijntje. ‘Dat is toch zeker niet voldoende? Wat heeft hij gedaan om ons ervan te overtuigen dat hij een patriot is?’

‘Het is een soldaat; vermoedelijk is hij trouw aan de regering van de dag.’

‘Een weinig gegronde aanname als je aan ’89 denkt, toen de gardes françaises de kant van het volk kozen. Die volgden toen hun natuurlijke belangen. Dumouriez en al onze andere knappe, adellijke officieren zullen binnen de kortste keren hetzelfde doen. Neem nu Dillon, Camilles vriend.’

‘Ik zei niet dat de trouw van de officieren vaststaat, ik zei dat de regering die als vaststaand beschouwt tot het tegendeel bewezen wordt. Anders zou een leger niet te handhaven zijn.’

‘Mag ik je van advies dienen?’ Robespierre keek hem strak aan. Dit advies gaat me niet bevallen, dacht Danton. ‘Je neemt het woord “regering” te gemakkelijk in de mond. Je bent een revolutionair; de Revolutie heeft je gemaakt en in tijden van revolutie houden de oude aannames geen stand. In tijden van stabiliteit en vrede kan een staat zijn vijanden misschien afdoen door ze te negeren, maar in tijden als deze zullen we ze moeten identificeren en aanpakken, ze onderuit moeten halen.’

Hoe onderuithalen, vroeg Danton zich af. Met hen praten? Hen bekeren? Hun bloed laten vloeien? Maar jij wilt geen bloed zien vloeien, toch, Max? Daar kun je niet tegen. Hardop zei hij: ‘Met diplomatie hou je de oorlog binnen de perken. Zolang ik op deze post zit, zal ik mijn best doen om Engeland erbuiten te houden. Maar wanneer ik hier het bewind niet meer voer …’

‘Weet je wat Marat zou zeggen? Hij zou zeggen: Waarom zou jij ooit het bewind niet meer voeren?’

‘Maar ik ben van plan zitting te nemen in de Conventie. Dat is mijn podium, daar ben ik het meest van nut; je wilt me niet serieus vastnagelen achter een bureau. En een gedeputeerde kan niet tegelijk minister zijn, zoals je heel goed weet.’

‘Luister.’ Robespierre viste zijn beduimelde exemplaar van Rousseaus Het maatschappelijk verdrag uit zijn zak.

‘O leuk, verhaaltjestijd,’ zei Danton.

Robespierre sloeg het open bij een gemarkeerde passage. ‘Luister. “Wetten kunnen door hun onwankelbaarheid onder sommige omstandigheden gevaarlijk worden en de ondergang veroorzaken van een in crisis verkerende staat … Als het gevaar dusdanig is dat de machinerie van de wet een obstakel vormt, dan wordt een dictator aangewezen, die de wet het zwijgen oplegt.”’ Hij sloeg het boek dicht en keek vragend op.

‘Is dat een constatering of een voorschrift?’ informeerde Danton.

Robespierre zei niets.

‘Ik vrees dat ik niet onder de indruk ben, alleen maar omdat je het uit een boek haalt. Al is het van Jean-Jacques.’

‘Ik wil je voorbereiden op de argumenten die ze op je zullen afvuren.’

‘Je had de passage gemarkeerd, zie ik. Probeer het gesprek voortaan niet zo te manipuleren. Vraag me gewoon op de man af wat je wilt weten.’

‘Ik ben hier niet om je uit de tent te lokken. Ik had die passage gemarkeerd omdat ik veel over dit onderwerp heb zitten denken.’

Danton keek hem uitdrukkingsloos aan. ‘En je conclusie?’

‘Ik zou …’ Robespierre aarzelde. ‘Ik neem graag alle opties in overweging. We moeten niet dogmatisch zijn. Maar pragmatisme verwordt zo gemakkelijk tot gebrek aan principes.’

‘Aan het einde van het liedje,’ zei Danton, ‘wordt er keihard afgerekend met dictators.’

‘Maar stel dat je, voordat het zover is, je land hebt gered? “Het is in uw eigen belang dat één mens sterft voor het volk en dat niet de hele natie ten onder gaat.”’

‘Vergeet het maar. Ik heb niet de minste behoefte om een martelaar te worden. Jij wel?’

‘Het is sowieso allemaal maar hypothetisch. Maar jij en ik, Danton … Jij en ik,’ zei hij bedachtzaam, ‘zijn heel verschillend.’

‘Ik vraag me af wat Robespierre nou eigenlijk van me vindt,’ zei Danton tegen Camille.

‘O, hij vindt je geweldig.’ Camille glimlachte zo goed en kwaad als het ging, zenuwachtig en geagiteerd als hij was. ‘Hij kan je niet genoeg prijzen.’

‘Ik wil graag weten hoe Danton eigenlijk over me denkt,’ zei Robespierre.

‘O, hij kan je niet genoeg prijzen.’ Camilles glimlach was een beetje geforceerd. ‘Hij vindt je geweldig.’

Het leven gaat veranderen. O, je dacht dat het al veranderd was? Dat is niets vergeleken bij wat er nog te gebeuren staat.

Alles wat je afkeurt, noem je vanaf nu ‘aristocratisch’. Die term leent zich voor voedsel, boeken en toneelstukken, voor manieren van spreken, voor kapsels en voor eeuwenoude instituties als de prostitutie en de rooms-katholieke Kerk.

Als Vrijheid het sleutelwoord was van de aanvang van de Revolutie, dan is Gelijkheid dat van het vervolg. Broederschap, een minder in het oog springende kwaliteit, moet maar zien waar het zich een plekje verwerft.

Iedereen heet nu kortweg ‘burger’ of ‘burgeres’. Het place Louis XV wordt het place de la Révolution, waar het wetenschappelijke onthoofdingsapparaat komt te staan dat ter ere van de invloedrijke volksgezondheidsdeskundige, dr. Guillotin, voortaan ‘guillotine’ zal heten. De rue Monsieur-de-Prince verandert in de rue Liberté, het place de la Croix-Rouge in het place de la Bonnet-Rouge. De Notre Dame wordt de Tempel van de Rede; Bourg-la-Reine, Bourg-la-République. En na verloop van tijd wordt de rue des Cordeliers de rue Marat.

Scheiden wordt een fluitje van een cent.

Een tijdje zal Annette Duplessis nog blijven wandelen in de tuinen van het Luxembourg. Er zal daar een kanongieterij verrijzen; de patriottische herrie en stank zullen onvoorstelbaar zijn en de patriottische afvalproducten zullen in de Seine worden gekiept. De wijk rond het Luxembourg zal veranderen in Stadssectie Mucius Scaevola. De Romeinen zijn bijzonder in trek. Net als de Spartanen. De Atheners beduidend minder.

In minstens één provinciestad zal Beaumarchais’ komedie De bruiloft van Figaro worden verboden, net zoals de koning het stuk ooit heeft verboden. Het geeft een manier van leven weer die nu voor de wet strafbaar is; bovendien zijn de kostuums bepaald aristocratisch.

De arbeiders noemen zichzelf ‘sansculotten’ omdat ze lange broeken dragen in plaats van de kniebroek. Daarop horen een calicot vestjasje met de tricolore in brede strepen en een heuplange jas van grove wol die carmagnole wordt genoemd. Op het sansculottenhoofd de rode frygische muts, de ‘muts van de vrijheid’. (Waarom de vrijheid een hoofddeksel vereist is een raadsel.)

Voor de rijken en machtigen is het streven om in de geest als sansculotte te worden aangemerkt zonder het belachelijke uniform te hoeven dragen. Intussen houden alleen Robespierre en een handjevol anderen de hoop van de werkloze kappers van Frankrijk in leven. Veel gedeputeerden van de gloednieuwe Nationale Conventie dragen hun haar naar voren gekamd en in een recht geknipte lijn over het voorhoofd, zoals de standbeelden van klassieke helden. Bij alle gelegenheden worden rijlaarzen gedragen, ook bij harprecitals. Welke dag het ook is, heren wekken de indruk dat ze paraat staan om na het eten een Pruisische colonne te verpletteren.

De kravat wordt steeds hoger, alsof hij de keel moet beschermen. De hoogste kravatten in het publieke leven worden gedragen door burger Antoine Saint-Just van de Nationale Conventie en het Comité van Algemeen Welzijn. In de angstige donkere dagen van ’94 zal er een obscene vrouwelijke tegenhanger van verschijnen: een smal karmijnrood lint, gedragen om de blote blanke hals.

Er komen economische maatregelen; door de overheid gereguleerde prijzen en heffingen. Er komen koffierellen en suikerrellen. De ene maand zal er geen brandhout zijn, de andere geen zeep, of geen kaarsen. De zwarte markt wordt een florerende maar desperate aangelegenheid, met de doodstraf voor zwarthandelaren en speculanten.

Hardnekkige geruchten over ci-devant hoge dames en heren, teruggekeerde emigrés, zullen de ronde doen. Iemand heeft een markies aan het werk gezien als schoenpoetser, en zijn vrouw neemt naaiwerk aan. En een hertog werkt als lakei in zijn eigen huis, dat nu van een Joodse bankier is. Sommige mensen geloven het allemaal graag.

In de Nationale Assemblée waren er momenten van betreurenswaardig hoog oplopende emotie waarbij daadwerkelijk handen op rapiergevesten werden gelegd. Nu, in de Conventie en de Jakobijnenclub, worden vuistgevechten en steekpartijen doodnormaal. Het duel maakt plaats voor de sluipmoord.

Voor de rijken – dat wil zeggen, de nieuwe rijken – valt er onder het nieuwe regime even goed te leven als je onder het oude maar had gewild. Camille Desmoulins op een avond in ’93 in een semi-vertrouwelijk gesprek in de Jakobijnenclub: ‘Ik snap niet waarom mensen klagen dat ze tegenwoordig geen geld kunnen verdienen. Mij kost het geen enkele moeite.’

Kerken worden geplunderd, standbeelden verminkt. Heiligen van steen houden vingerstompjes geheven in een geknotte zegen. Als je een standbeeld van de Heilige Maagd wilt redden, zet het dan een rode muts op en maak er een godin van de Vrijheid van. Zo redden trouwens alle maagden zichzelf; wie wil er nou zo’n politieke harpij?

Vanwege de straatnaamveranderingen wordt het onmogelijk om mensen de weg te wijzen in de stad. Ook de kalender ondergaat veranderingen: januari wordt afschaft, weg met aristocratisch juni. ‘Wat is het vandaag in echte dagen?’ vragen de mensen elkaar.

’92, ’93, ’94. Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap, of de Dood.

Dantons eerste handeling als minister van Justitie was zijn hoofdambtenaren bijeenroepen. Hij bekeek ze eens goed. Een grijns spleet zijn verminkte gezicht. ‘Heren,’ zei hij, ‘ik adviseer u om gebruik te maken van de mogelijkheid van vervroegd pensioen.’

‘Ik zal je vreselijk missen,’ zei Louise Gély tegen Gabriëlle. ‘Mag ik je op het place Vendôme komen opzoeken?’

‘Het place des Piques,’ verbeterde Gabriëlle. Ze glimlachte, een heel iel glimlachje. ‘Ja, natuurlijk moet je langskomen. En wij komen heus gauw terug, want Georges heeft het ambt alleen aanvaard voor zolang de noodregering duurt. Zodra de crisis voorbij is …’ Ze slikte haar woorden in. Het noodlot uitdagen, dat deed ze.

‘Je moet niet bang zijn,’ zei Louise, die haar zacht tegen zich aan trok. ‘Je zou overtuiging moeten uitstralen: zolang mijn man er is komt de vijand de stad niet in.’

‘Maar Louise … jij bent dapper.’

‘Danton is ervan overtuigd.’

‘Maar kan één man in zijn eentje zoveel voor elkaar krijgen?’

‘Het is niet zomaar één man.’ Ze liet Gabriëlle los. Soms was het moeilijk je niet aan haar te ergeren. ‘Het zijn heel veel mannen met de beste leider.’

‘Ik dacht dat je mijn echtgenoot niet zo mocht.’

Louise trok haar wenkbrauwen op. ‘En wanneer heb ik gezegd dat ik hem mocht? Al is het aardig van hem wat hij voor mijn vader heeft gedaan.’

Monsieur Gély had een nieuwe baan op het ministerie van Marine en Koloniën.

‘O, dat is niets,’ zei Gabriëlle. ‘Hij heeft voor al zijn vroegere klerken een baan gevonden, en voor … nou, voor iedereen, eigenlijk. Zelfs voor Collot d’Herbois, die we niet eens mogen.’

‘En tonen ze zich dankbaar?’ Waarschijnlijk niet, dacht Louise. ‘Mensen die hij mag, mensen die hij niet mag, volslagen onbelangrijke mensen … Ik denk dat hij de hele stad aan een baan zou helpen als hij kon. Wel interessant. Ik vraag me af waarom hij burger Fréron naar Metz heeft gestuurd?’

‘Och,’ zei Gabriëlle, niet helemaal op haar gemak, ‘dat heeft iets te maken met de Uitvoerende Overgangsraad daar; ze hebben hulp nodig met hun aandeel in de Revolutie, neem ik aan.’

‘Metz ligt aan de grens.’

‘Ja.’

‘Ik vroeg me af of hij het niet had gedaan als een gunst aan burgeres Desmoulins. Fréron liep haar toch continu achterna? Volgde haar met grote hondenogen en complimentjes. Danton had er niets mee op. Het leven wordt een stuk gemakkelijker voor hem nu Fréron uit de weg is.’

Als het aan Gabriëlle lag, werd dit gesprek niet gevoerd. Zelfs zo’n kind merkt het op, dacht ze, zelfs dit meisje van veertien weet er alles van.

Toen het nieuws van de staatsgreep van 10 augustus en de gevangenneming van de koninklijke familie het militaire hoofdkwartier van generaal Lafayette bereikte, probeerde die zijn strijdkrachten te mobiliseren en naar Parijs op te rukken om de Provisionele Regering neer te halen. Slechts een handjevol officieren steunde hem. Op 19 augustus stak hij bij Sedan de grens over en werd prompt gevangengenomen door de Oostenrijkers.

Op het ministerie van Justitie had men de gewoonte opgepakt om tijdens een gezamenlijk ontbijt de agenda van de dag door te nemen. Danton begroette iedereen behalve zijn vrouw, maar die had hij tenslotte al eerder op de ochtend gezien. Dit zou het moment zijn om over te stappen op gescheiden slaapkamers, dachten ze allebei; maar geen van beiden had het hart om erover te beginnen. En dus werden de gebruikelijke maritale regelingen getroffen en werden ze wakker onder een baldakijn met kroon, omsloten door fluwelen bedgordijnen dikker dan een Perzisch tapijt.

Lucile was die ochtend in het grijs. Duifgrijs. Pikant puriteins, dacht Danton. Hij stelde zich voor dat hij over de tafel leunde en haar bruut op de mond kuste.

Dantons eetlust leed nergens onder; niet onder een opwelling van lust, niet onder de nationale noodsituatie, niet onder het stof van eeuwen in de bedgordijnen van staat. Lucile at geen hap. Ze hongerde zichzelf uit in een poging haar figuur van voor de zwangerschap terug te krijgen. ‘Je verdwijnt nog, meisje,’ zei Danton.

‘Ze probeert er net zo uit te zien als haar man,’ legde Fabre uit. ‘Dat geeft ze niet toe, maar om redenen die alleen haar bekend zijn is ze daarmee bezig.’

Camille nam slokjes zwarte koffie uit een klein kopje. Zijn vrouw bekeek hem heimelijk terwijl hij hun post opende; wrede kleine sneden met een briefopener en zijn lange, elegante vingers. ‘Waar zijn François en Louise?’ vroeg Fabre. ‘Iets moet hen hebben opgehouden. Wat een apart stel is het toch, dag in, dag uit naast elkaar wakker worden en altijd in hetzelfde bed als waar ze de nacht in zijn begonnen.’

‘Genoeg!’ zei Danton. ‘We stellen een regel in: geen vunzige roddels voor het ontbijt.’

Camille zette zijn koffiekopje neer. ‘Voor jou mag het dan voor het ontbijt zijn, maar sommigen van ons staan te trappelen om aan onze dagelijkse portie schandaal, achterklap en kwaadaardigheid te beginnen.’

‘Laten we hopen dat de verfijnde sfeer van deze omgeving mettertijd op ons overslaat. Zelfs op Fabre.’ Danton keek hem aan. ‘Het is hier niet zoals bij de Cordeliers, waar ze elke verdorvenheid van je toejuichen zodra je je neus maar buiten de deur steekt.’

‘Ik ben niet verdorven,’ klaagde Fabre. ‘Camille is verdorven. Trouwens, ik neem aan dat het in orde is dat Caroline Rémy hier intrekt?’

‘Nee,’ zei Danton. ‘Dat is het niet.’

‘Waarom niet? Hérault vindt het vast niet erg; hij kan gewoon langskomen.’

‘Het kan me geen moer schelen of hij het erg vindt of niet. Dacht je dat je hier een bordeel van kon maken?’

‘Meen je dit nou?’ vroeg Fabre. Hij keek hulpzoekend naar Camille, maar Camille was verdiept in zijn post.

‘Scheid van Nicole, trouw met Caroline, en dan is ze welkom.’

‘Met haar trouwen?’ zei Fabre. ‘Nu maak je echt een geintje.’

‘Als het zo ondenkbaar is, past ze niet in het gezelschap van onze echtgenotes.’

‘O, ik snap het al.’ Fabre werd kwaad. En logisch: hij gelooft zijn oren niet. De minister en zijn collega-staatssecretaris hebben zich afgelopen zomer beiden veelvuldig van Caro bediend. ‘Eén wet voor jou,’ zei hij, ‘en een heel andere voor mij.’

‘Ik weet niet waar je op doelt. Stel ik soms voor om een maîtresse onder mijn dak te houden?’

‘Ja,’ mopperde Fabre.

Camille lachte hardop.

‘Begrijp alsjeblieft,’ zei Danton, ‘dat de ministeries en de Assemblée er binnen het uur lucht van krijgen als je Caro hier laat intrekken, en dat er dan – terecht – harde kritiek over ons – over mij – wordt uitgestort.’

‘Goed dan,’ zei Fabre nijdig. ‘We veranderen van onderwerp. Wilt u weten wat Condorcet vandaag in de krant over uw benoeming te zeggen heeft, minister?’

‘Ik hoop dat je ons niet elke dag stichtelijk onderhoudt met Brissotijnse wartaal,’ zei Lucile. ‘Maar oké. Ga verder.’

Fabre sloeg de krant open. ‘“De eerste minister moest iemand zijn die het vertrouwen genoot van de oproerlingen die onlangs verantwoordelijk waren voor het omverwerpen van de monarchie. Het moest een man zijn met voldoende persoonlijk gezag om de verachtelijkste instrumenten van deze uiterst heilzame, glorieuze en noodzakelijke Revolutie onder controle te houden.” Die verachtelijkste instrumenten, dat zijn wij, Camille. “Het moest een man zijn die dermate welbespraakt, bevlogen en hoogstaand was dat hij noch het ambt dat hij uitoefende, noch de leden van de toekomstige Nationale Conventie die met hem te maken zouden moeten hebben, zou verlagen. Alleen Danton combineerde deze kwaliteiten. Ik heb op hem gestemd, en ik betreur die beslissing geenszins.”’ Fabre leunde over naar Gabriëlle. ‘Zo, ben je nu niet onder de indruk?’

‘Er klinkt iets onwilligs door in dat middenstuk,’ zei Camille.

‘Iets bevoogdends.’ Lucile stak haar hand uit om de krant van Fabre over te nemen. ‘“Die met hem te maken zouden moeten hebben.” Het klinkt alsof je in een kooi zou zitten en ze je met een lange stok tussen de tralies door zouden aanporren. Al klappertandend.’

‘Alsof het er iets toe doet of Condorcet zijn beslissing betreurt,’ zei Camille. ‘Alsof hij zelfs maar een keus had. Alsof de Brissotijnse opvattingen er voor wie dan ook toe doen.’

‘Je zult wel merken dat die ertoe doen wanneer de Nationale Conventie is gekozen,’ zei Danton.

‘Ik vind dat stukje over je hoogstaandheid leuk,’ zei Fabre. ‘Stel dat hij je Mandat door het stadhuis had zien sleuren?’

‘Probeer dat te vergeten,’ zei Danton.

‘Ach. En ik vond het nog wel een van je beste momenten, Georges-Jacques.’

Camille had zijn post in kleine stapeltjes gerangschikt. ‘Geen bericht uit Guise,’ zei hij.

‘Misschien zijn ze geïntimideerd door het nieuwe adres.’

‘Ik denk dat ze me gewoon niet geloven. Ze denken dat het een van mijn sterke verhalen is.’

‘Lezen ze daar geen kranten?’

‘Jawel, maar goddank weten ze beter dan te geloven wat daarin staat. Nu ik ervoor schrijf. Weet je, mijn vader denkt dat ik aan de galg eindig.’

‘Dat kan nog steeds,’ zei Danton grijnzend.

‘Dit is misschien interessant. Een brief van mijn dierbare neef Fouquier-Tinville.’ Camilles blik gleed over het zondagse handschrift van zijn bloedverwant. ‘Kronkel, slijm, kruip, kronkel, beste liefste Camille, kronkel kronkel kronkel … de verkiezing van de patriottische ministers … ken allen van reputatie, maar verkeer niet in de gelukkige omstandigheid dat ik bij hen bekend ben …’

‘Hij is bekend bij mij,’ zei Danton. ‘Bruikbare vent. Doet wat ’m gezegd wordt.’

‘Vlei mezelf met de hoop dat je mijn belangen onder de aandacht brengt van de minister van Justitie teneinde me een positie te verschaffen … zoals je weet ben ik de vader van een groot gezin en niet rijk … Zo.’ Hij wierp de brief voor Danton neer. ‘Ik breng de belangen van mijn nederige en bereidwillige dienaar Antoine Fouquier-Tinville onder de aandacht. In onze familie staat hij bekend als een volmaakt competente jurist. Neem hem in dienst als je er zin in hebt.’

Danton pakte de brief. Hij lachte. ‘Die slaafse toon, Camille! Bedenk toch eens: zou hij je drie jaar geleden ook maar een blik waardig gekeurd hebben?’

‘Absoluut niet. Had voor de val van de Bastille nog in de verste verte niet aan me verwant willen zijn.’

‘Maar vooruit,’ zei Danton, terwijl hij de brief las, ‘misschien komt je neef van pas bij het speciale tribunaal dat we opzetten om de verliezers te berechten. Laat het maar aan mij over, ik vind wel een bezigheid voor hem.’

‘Wat zijn dat?’ vroeg Lucile en ze wees op het andere stapeltje brieven.

‘Hier ligt de vleierij.’ Camilles hand wapperde naar links, toen naar rechts. ‘Daar de smeerlapperij.’ Haar aandacht vestigde zich op de hand; die was bijna doorzichtig. ‘Weet je, de smeerlapperij gaf ik vroeger aan Mirabeau. Die hield er een dossier over bij.’

‘Mag ik ze eens zien?’ vroeg Fabre.

‘Niet nu,’ zei Danton. ‘Krijgt Robespierre dit soort dingen ook?’

‘Ja, soms. Maurice Duplay haalt ze ertussenuit. Nu is dat huishouden een geweldige bron voor een oververhitte verbeelding. Al die dochters, en die twee jonge knaapjes. Maurice wordt er woest van. Mijn naam valt vaak, schijnt. Hij komt bij mij klagen. Alsof ik er iets aan kan doen.’

‘Robespierre zou moeten trouwen,’ zei Fabre.

‘Dat lijkt niet te helpen.’ Danton wendde zich zogenaamd gelukzalig tot zijn vrouw. ‘En wat zijn jouw plannen voor vandaag, mijn liefste?’ Gabriëlle gaf geen antwoord. ‘Je levenslust kent geen grenzen, hè?’

‘Ik mis mijn huis,’ zei Gabriëlle. Ze sloeg haar ogen neer. Ze zag haar privéleven niet graag open en bloot op tafel.

‘Waarom ga je niet wat geld uitgeven?’ opperde haar echtgenoot. ‘Je zinnen verzetten. Ga naar de kleermaakster, of wat je gewoonlijk ook doet om je zinnen te verzetten.’

‘Ik ben drie maanden zwanger. Kleren interesseren me niet.’

‘Doe niet zo akelig tegen haar, Georges-Jacques,’ zei Lucile zacht.

Gabriëlle wierp het hoofd in de nek en keek haar boos aan. ‘Ik hoef jouw bescherming niet, kleine slet die je bent.’ Ze rees van tafel. ‘Neem me niet kwalijk.’ Ze keken haar na.

‘Trek het je niet aan, Lolotte,’ zei Danton. ‘Ze is zichzelf niet.’

‘Gabriëlle heeft het temperament van die brievenschrijvers,’ zei Fabre. ‘Ze ziet alles in het slechtst mogelijke licht.’

Danton duwde de brieven naar Fabre. ‘Geef toe aan je brandende nieuwsgierigheid. Maar niet hier.’

Fabre boog zwierig voor Lucile en maakte zich gretig uit de voeten.

‘Ze zullen hem te ver gaan,’ zei Danton. ‘Ze zullen zelfs Fabre te ver gaan.’

‘Max krijgt wel huwelijksaanzoeken,’ zei Camille plotseling. ‘Hij krijgt er twee of drie per week. Hij bewaart ze op zijn kamer, samengebonden met een lint. Hij bewaart alles.’

‘Dit is een van je wilde fantasieën,’ zei Danton.

‘Nee, echt. Hij bewaart ze onder zijn matras.’

‘En hoe weet jij dat?’ zei Danton scherp.

Ze begonnen te lachen. ‘Niet doorvertellen,’ zei Camille. ‘Max zou weten waar het vandaan komt.’

Gabriëlle verscheen in de deuropening, stuurs en gespannen. ‘Als jullie klaar zijn, dan zou ik mijn echtgenoot even willen spreken. Als jullie hem kunnen missen.’

Danton stond op. ‘Ben jij vandaag minister van Justitie,’ zei hij tegen Camille, ‘dan zal ik me bezighouden met wat Gabriëlle “de buitenlandse toestanden” noemt. Ja lieve, wat wilde je zeggen?’

‘O verduld,’ zei Lucile, toen ze alleen waren. ‘Dus ik ben een slet, hè?’

‘Ze bedoelt er niets mee. Ze is erg ongelukkig, erg in de war.’

‘En wij maken het er niet gemakkelijker op, hè?’

‘Nou ja, wat stel je voor?’

Hun handen raakten elkaar aan, lichtjes. Ze waren niet van plan het spel op te geven.

De geallieerden zetten voet op Franse bodem. ‘Parijs is zó veilig,’ zei Danton tegen de Assemblée, ‘dat ik mijn kinderen en mijn bejaarde moeder hierheen heb gehaald, naar mijn huis aan het place des Piques.’

Hij ontmoette burger Roland in het Tuilerieënpark; ze wandelden onder de bomen. Het licht viel in groenige vlekken op het gezicht van zijn collega. De stem van burger Roland beefde. ‘Misschien is het tijd om te vertrekken. De regering moet koste wat kost bijeen blijven. Als we onder de Loire zouden gaan zitten, kunnen we wellicht, wanneer Parijs wordt ingenomen …’

Danton keerde zich woest naar hem toe. ‘Pas goed op waar en wanneer je over wegrennen praat, Roland; het volk zou je weleens kunnen horen. Toe dan, ouwe, vlucht maar. Als je het gevecht niet aandurft, maak dan dat je wegkomt. Maar ik ga nergens heen, Roland, ik blijf hier en regeer. Parijs ingenomen? Dat wordt nooit ingenomen. We steken het in de hens voordat dat gebeurt.’

Weet je hoe angst zich verspreidt? Danton denkt dat er een reflex voor moet zijn, een onberedeneerde standaardprocedure in het brein of de ziel. Hij hoopt dat op diezelfde manier, langs diezelfde wegen, moed zich verspreidt; hij zal wel in het midden gaan staan, en dan kan het van hem uit gaan.

Zijn moeder, madame Recordain, zat in een rechte zetel en bezag de pracht en praal van het paleis van de minister van Justitie. En snoof.

Rond de stadsmuren werden loopgraven aangelegd.

Tijdens de eerste weken van Dantons ministerschap liep dr. Marat vaak binnen. Hij achtte het beneden zijn waardigheid om voor deze gelegenheden een bad te nemen en hij weigerde een afspraak te maken. Terwijl hij door de gangen hipte met zijn nerveuze, ongelijkmatige tred, gaf hij op afkerige toon te kennen wie hij wilde zien – ‘De minister’ of: ‘De secretaris’ – en ging hij iedereen te lijf die hem probeerde tegen te houden.

Deze ochtend voerden twee hoofdambtenaren overleg voor de deur van staatssecretaris Desmoulins. Hun gezicht stond gegriefd, hun toon klonk verontwaardigd. Ze legden hem geen strobreed in de weg. Hij verdient je, viel er van hun gezicht af te lezen.

Het was een groot, schitterend vertrek; Camille zelf trok er nog de minste aandacht. De wanden hingen vol portretten, die in de loop der jaren de kleur van talg en rook hadden aangenomen; onder hun pruik en poeder waren de ernstige ministeriële gezichten nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Allen staarden uitdrukkingsloos naar degene achter het bureau dat wellicht ooit het hunne was geweest: Ons maakt het niet uit, wij zijn dood. Het leek hun geen moeite te kosten om aan Camille voorbij te zien, geen enkele moeite.

‘Longwy is gevallen,’ zei Marat.

‘Ja, ik hoorde het. Daar ligt een kaart; die hebben ze me gegeven omdat ik geen idee heb waar wat ligt.’

‘Verdun volgt,’ zei Marat. ‘Voor het einde van de week.’ Hij nam plaats tegenover Camille. ‘Wat is de moeilijkheid met je ambtenaren? Ze staan voor de deur te mopperen.’

‘Een mens gaat hier nog dood. Ik wou dat ik weer een krant uitgaf.’

Marat gaf op het moment geen krant uit op de gebruikelijke manier; in plaats daarvan kalkte hij zijn opvattingen op affiches die hij in de hele stad aanplakte. Geen aanpak die fijnzinnigheden of genuanceerde argumentaties toeliet; het maakte je, zei hij, zuinig met je sympathieën. Hij nam Camille op. ‘Jij en ik, mijn vrolijke Frans, worden straks overhoopgeschoten.’

‘Zover was ik ook.’

‘Wat zul je doen, denk je? Om genade smeken?’

‘Ik vermoed van wel,’ zei Camille realistisch.

‘Maar jouw leven is iets waard. Het mijne ook, al verwacht ik niet dat veel mensen het daarmee eens zullen zijn. We zijn op dit punt wel iets verplicht aan de Revolutie. Brunswick heeft zijn troepen gemobiliseerd. Wat zei Danton ook weer? “Onze positie is wanhopig, niet hopeloos.” Hij is geen idioot, ik ga ervan uit dat hij reden heeft om hoop te koesteren. Maar Camille, ik ben bang. De vijand, Brunswick voorop, zegt dat ze de stad in puin leggen. Mensen zullen lijden zoals ze in onze hele geschiedenis nog niet hebben geleden. Kun je je voorstellen hoe verschrikkelijk de wraak van de royalisten zal zijn?’

Camille schudde zijn hoofd, waarmee hij bedoelde te zeggen: Ik doe mijn best er niet aan te denken.

‘Provence en Artois keren terug. Antoinette. Met al haar staatsie. De priesters keren terug. Kinderen die nu in de wieg liggen zullen gestraft worden voor wat hun vaders en moeders hebben gedaan.’ Marat leunde naar voren, zijn lichaam ineengedoken, zijn blik fel, net als wanneer hij vanaf de tribune de Jakobijnen toesprak. ‘Het wordt een slachthuis, deze natie, één groot slachthuis.’

Camille zette zijn ellebogen op het bureau en keek Marat aan. Hij kon met de beste wil van de wereld niet bedenken wat Marat verwachtte dat hij hierop zou zeggen.

‘Ik weet niet hoe je de oprukkende vijand tot stilstand moet brengen,’ zei Marat. ‘Dat laat ik aan Danton en aan de soldaten over. Mij gaat het om deze stad. De verraders erin. De subversieven. De royalisten waarmee onze gevangenissen stampvol zitten. Die gevangenissen zijn niet onneembaar, dat weet jij ook; we hebben mensen vastzitten in kloosters, in ziekenhuizen; we hebben niet genoeg plaats voor ze, laat staan de mankracht om ze te bewaken.’

‘Jammer dat we de Bastille met de grond gelijk hebben gemaakt,’ zei Camille. ‘Denk ik dan.’

‘Stel dat ze uitbreken?’ zei Marat. ‘Nee, dat zijn geen hersenschimmen: gevangenschap, de hele notie van gevangenschap, vereist een zekere instemming van het slachtoffer, een zekere medewerking. Stel dat die medewerking wordt ingetrokken? Terwijl onze troepen slag leveren, laten we de stad aan vrouwen, kinderen en politici; de aristocraten hoeven maar uit te breken, de wapens die ze verstopt hebben op te halen …’

‘De wapens die ze verstopt hebben? Doe niet zo achterlijk. Waarom denk je dat de Commune een huiszoeking heeft gedaan?’

‘En kun jij me garanderen dat ze niets over het hoofd hebben gezien?’

Camille schudde zijn hoofd. ‘Wat wil je nou dat we doen? De gevangenissen binnenvallen en iedereen afmaken?’

‘Hè hè, eindelijk,’ zei Marat. ‘Ik dacht dat we er nooit zouden komen.’

‘In koelen bloede?’

‘Hoe je maar wilt.’

‘En jij zet het op touw, Marat?’

‘O nee, het zou gewoon spontaan gebeuren. Zie je, het volk verkeerde in doodsangst, het was dol van woede op hun vijanden …’

‘Spontaan?’ zei Camille. ‘O, dat klinkt heel aannemelijk.’ En toch, dacht hij, we hebben hier een stad onder vuur, we hebben een woedende bevolking, we hebben een ware springvloed aan haat die in het wilde weg tegen de instituties van de staat beukt en over de pleinen spoelt, én we hebben slachtoffers, we hébben een mikpunt voor die haat, we hébben verraders bij de hand … Ja, het klonk met de minuut aannemelijker.

‘O komaan, man,’ zei Marat. ‘We weten allebei hoe die dingen gebeuren.’

‘We zijn al begonnen met de processen tegen de royalisten.’

‘Hebben we dan een jaar of twee de tijd, denk je? Hebben we een maand? Een week?’

‘Nee. Nee, ik zie wat je bedoelt. Maar Marat, we hebben nooit … ik bedoel, we hebben ons nooit met zoiets ingelaten. Hoe je het ook draait of keert, het is moord.’

‘Haal die handen voor je gezicht weg. Hypocriet. En wat we in ’89 hebben gedaan, hoe wou je dat dan noemen? Moord heeft je gemaakt. Moord heeft je uit het slop getrokken en je gebracht waar je nu bent. Moord! Wat is het helemaal? Een woord.’

‘Ik zal Danton je advies doorgeven.’

‘Ja. Doe dat.’

‘Maar hij zal er niet in meegaan.’

‘Dat moet hij zelf weten. Het gaat toch gebeuren. En óf wij houden het zo goed we kunnen in de hand, óf het gebeurt buiten onze macht. Danton zal meester moeten zijn of slaaf; wat is hij liever?’

‘Hij zal zijn goede naam verliezen. Zijn eer.’

‘O, Camille,’ zei Marat zacht. ‘Zijn eer!’ Hij schudde zijn hoofd. ‘O, mijn arme Camille.’

Camille wierp zichzelf achterover in zijn stoel, keek naar het plafond, keek naar de gezichten aan de muren; de ministersogen dof onder hun patina, het oogwit troebel. Hadden ze een vrouw gehad, kinderen? Sowieso gevoelens? Hadden die ribben ooit bewogen, had dat hart ooit geslagen onder het geborduurde gilet? De portretten staarden terug, gaven geen krimp. De ambtenaren stonden niet meer voor zijn deur. Hij kon een klok horen, kon de minuten horen verstrijken. ‘Het volk heeft geen eer,’ zei Marat. ‘Die heeft het zich nooit kunnen veroorloven. Eer is een luxe.’

‘En als de rest van de ministers het nu tegenhoudt?’

‘De rest van de ministers? Spaar me die flauwekul. Dat zijn eunuchen.’

‘Het zal Danton niet aanstaan.’

‘Het hoeft hem niet aan te staan,’ grauwde Marat. ‘Hij hoeft er de noodzaak maar van in te zien. Dat moet hem gemakkelijk afgaan, zou ik denken, een kind kan er de noodzaak van inzien. Aanstaan … dacht je dat het mij aanstond?’ Camille zei niets. Marat dacht even na. ‘Nou ja, het staat me niet tégen,’ zei hij. ‘Het staat me zeker niet tegen.’

De voorbereidingen voor de verkiezingen van de Nationale Conventie zijn begonnen. Het lijkt er dus op dat het leven verdergaat. Er wordt brood gebakken voor de dag die aanbreekt, er worden toneelstukken gerepeteerd.

Lucile heeft haar kindje terug; babygehuil galmt door de monumentale vertrekken, onder de beschilderde plafonds, te midden van de paperassen en de in leer gebonden wetboeken, waar nog nooit een baby heeft gehuild.

Verdun valt op 1 september. De vijand – mocht die besluiten op te rukken naar Parijs – is twee dagmarsen van hen verwijderd.

Robespierre moest tegenwoordig steeds aan Mirabeau denken, aan hoe die placht te zeggen (met een zwierig armgebaar): ‘Mirabeau zal (zus of zo doen)’ of: ‘Het antwoord van de graaf de Mirabeau luidt …’, waarbij hij over zichzelf sprak als over een personage in een toneelstuk dat hij regisseerde. Hij was zich bewust van de blikken die op hem gevestigd waren: Robespierre treedt op, of: Robespierre treedt niet op; Robespierre zit stil en ziet hen naar hem kijken.

Hij had een rechterlijke aanstelling in Dantons buitengewone tribunaal geweigerd. De flits van ergernis op Dantons gezicht was hem niet ontgaan: Dus, waarde vriend, nog steeds tegen de doodstraf? En toch had Danton zelf ook genade getoond. Er was maar weinig werk geweest voor burger Sanson: een officier van de nationale garde was geëxecuteerd – met het nieuwe onthoofdingsapparaat – en de secretaris van de Civiele Lijst, maar van een aristo-journalist was het doodvonnis bijvoorbeeld niet uitgevoerd. Camille had Dantons vermoeide schouders gemasseerd en gefleemd dat journalisten executeren een slecht precedent schiep. Danton had gelachen: ‘Zoals je wilt. Je kunt het vonnis niet herroepen, dus blijf de executie maar uitstellen. We verliezen hem gewoon ergens in het systeem. Doe wat jou goeddunkt, je hebt mijn zegel.’

Genade was, met andere woorden, een kwestie van willekeur; iemands leven kon, zoals Fabre zei, afhangen van Camilles herinnering aan een zege in een duel van hatelijkheden in ’89, waardoor hij zich nu grootmoedig genoeg voelde om zijn hoerenact op te voeren en zodoende Danton na een lange dag weer in een goede bui te krijgen. (Een geheim dat Camille tegen vette winst aan Dantons echtgenote zou kunnen verkopen, aldus Fabre.) De gang van zaken had Fabre bitter gestemd; en niet, bedacht Robespierre, omdat hij het recht zo’n warm hart toedroeg, maar omdat híj niet over zo’n middel beschikte om zijn zin te krijgen. Stond hij, Robespierre, dan alleen in de overtuiging dat de wet niet zo diende te worden gebruikt, misbruikt? Even welde er walging in hem op, intellectueel zeer. Maar dat gevoel stamde uit de oude tijd, uit de dagen voor de Revolutie. Tegenwoordig stoelde het regime op het recht; elk ander standpunt sloot overleven uit. Niet dat hij Danton, als minister van Justitie, om hoofden wilde horen roepen zoals die duivel Marat, dat niet, het zou hem tegen de borst stuiten. Maar het ontbrak Danton wel aan rechtlijnigheid, hij was te vatbaar voor de vleitaal van individuen, en niet alleen die van Camille.

Van Brissot. Vergniaud. Buzot. Condorcet. Roland. En opnieuw Roland en Brissot. In zijn dromen wachtten ze hem lachend op om hem in een net te vangen. En Danton trad er niet tegen op …

Dát zijn de samenzweerders. Waarom, vroeg hij (rationeel als hij immers is), ziet hij samenzweringen terwijl verder niemand ze ziet?

Zijn antwoord: Ik vrees wat me in het verleden reden tot vrees heeft gegeven.

En dit zijn de inwendige samenzweerders: het hart dat beeft, het hoofd dat pijn doet, de maag die weigert te verteren en ogen die steeds minder bestand zijn tegen zonlicht. En daarachter gaat de meestersamenzweerder schuil, het verborgen deel van de geest; nachtmerries schudden hem om halfvijf ’s nachts wakker, waarna er niets anders op zit dan in een hopeloze parodie op de slaap te blijven liggen tot de dag aanbreekt.

En met welk doel zweert die inwendige mens samen? Om een avond vrij te nemen en een roman te lezen? Om meer vrienden te hebben, een beetje aardiger te worden gevonden?

Maar de mensen zeggen: Heb je die getinte glazen van Robespierres nieuwe bril gezien? Hij ziet er bepaald sinister mee uit.

Danton, gehuld in een scharlakenrode frak, stond voor de Assemblée. De aanwezigen juichten; sommigen huilden. De commotie van de tribune was aan de overkant van de rivier te horen.

Zijn diepe, krachtige stem volmaakt onder controle: hij bestierde zijn ademhaling zoals Fabre hem had geleerd. Twee gedachtelijnen die zich stilletjes in zijn hoofd ontrolden: de plannen uitgewerkt, de strijdkrachten opgesteld, de diplomatieke manoeuvres in gang gezet; mijn generaals kunnen hen veertien dagen tegenhouden, en daarna (zei hij tegen zichzelf), daarna verzin ik iets anders, ik verkoop ze de koningin als ze interesse hebben, of mijn moeder, of ik geef me over of snij mezelf de keel door.

De tweede gedachtelijn: hier worden handelingen en actie gewrocht uit woorden. Hoe kunnen woorden nu een land redden? Maar woorden vormen mythen, lijkt het, en voor hun mythen vechten mensen tot hun laatste ademteug. Louise Gély: Je moet ze sturing geven. Als ze eenmaal weten welke houding ze moeten aannemen, hoe ze de situatie het hoofd moeten bieden, dan is het gemakkelijk voor ze. Het kind heeft helemaal gelijk … de situatie is simpel. Zelfs een veertienjarige ziet het. De boodschap moet eenvoudig zijn. De weinige woorden kort. Hij richt zich op, steekt een hand uit naar zijn publiek. ‘Zet alles op alles,’ zegt hij. ‘Zet altijd, en telkens weer, alles op alles. Zo red je Frankrijk.’

Op dat moment, schreef iemand, was die monsterlijke man mooi.

Hij voelde zich als een Romeinse keizer, aanwezig bij zijn eigen vergoddelijking. Levende goden gaan door de straten; incarnaties laden het geschut, iconen steken de kaarten.

Legendre: ‘De vijand stond voor de poorten van Parijs. Toen kwam Danton en redde het land.’

Het is erg laat. In het kaarslicht ziet Marats gezicht grauw als van een drenkeling. Fabre heeft redenen gevonden om te lachen. Aan zijn elleboog staat een fles cognac. Er zijn misschien tien aanwezigen. Ze hebben elkaar niet bij naam begroet en vermijden het elkaar aan te kijken. Misschien zullen ze er over een jaar geen eed op kunnen doen wie erbij was en wie niet. Een nadrukkelijk plebejische stadssectieaanvoerder zit bij een open raam omdat de vergadering de lucht van zijn pijp niet verdraagt.

‘Het is geen willekeur,’ zegt iemand van de Parijse Commune. ‘We beschikken over betrouwbare patriotten, mannen van de stadssecties. We fourneren hen met de volledige lijsten; ze worden in staat gesteld om iedere gevangene te verhoren, om vrij te laten wie er onschuldig vastzit voor zover we die nog niet hebben laten gaan, en om de rest te vonnissen. Wat vinden jullie?’

‘Ik vind het prima,’ zegt Marat. ‘Zolang er maar één vonnis mogelijk is.’

‘Wat heeft zo’n travestie voor zin?’ vraagt Camille de man van de Commune. ‘Kun je niet net zo goed gewoon binnenbanjeren en lukraak mensen afslachten?’

‘Ongetwijfeld gebeurt dat uiteindelijk toch wel,’ zegt Marat. ‘Maar de schijn van rechtsvorm is noodzakelijk. Niet talmen, burgers, we moeten snel optreden. Het volk hongert en dorst naar recht.’

‘O Marat,’ zegt Camille, ‘hou toch eens op met je kreten.’

De sansculotte haalde de pijp uit zijn mond. ‘Je bent hier niet echt goed in, hè Camille? Waarom ga je niet gewoon naar huis?’

Camille tikt nadrukkelijk op de paperassen op tafel. ‘Dit is míjn verantwoordelijkheid. Die van mij en van de minister.’

‘Hoor eens, zie het als een voortvloeisel van wat we 10 augustus in gang hebben gezet, als je je daar beter door voelt,’ zei de sansculotte. ‘We zijn die dag iets begonnen; dat maken we nu af. Waarom een republiek stichten als je niet kunt doen wat er nodig is om haar in stand te houden?’

‘Dat heb ik hem ook gezegd,’ zegt Marat zacht. ‘Dat zeg ik hem keer op keer. Domme jongen.’

Midden op tafel prijkt, als een prijs, het zegel van de minister van Justitie. Meer is er niet nodig om een man of vrouw uit het gevang te laten. Het klopt weliswaar dat burger Roland, als minister van Binnenlandse Zaken, iets te zeggen zou moeten hebben over wat er in de gevangenissen omgaat. Maar de algemene opvatting is dat Roland ermee bekend noch begaan is; of wel begaan maar niet bekend; of wel bekend maar niet begaan; of zowel bekend als begaan, maar te bang om er iets tegen te ondernemen. Maar wat doet Roland er per slot van rekening toe? Eén urgente kwestie op zijn bord erbij, en de man krijgt een hartaanval.

‘Naar onze lijsten,’ zegt burger Hébert.

De lijsten zijn erg lang. Nu zitten er ook ongeveer tweeduizend mensen opgesloten; het exacte aantal is moeilijk te zeggen; nogal wat mensen komen niet in de boekhouding voor. Wie van de lijst wordt geschrapt, wordt vanavond nog vrijgelaten. De rest zal het erop moeten wagen en voor hun provisoire rechters moeten verschijnen.

Ze belanden bij ene Bérardier, priester. ‘Ik wil hem vrij,’ zegt Camille.

‘Een weerspannige priester, heeft geweigerd trouw te zweren aan de grondwet …’

‘Vrij,’ zegt Camille woest. Ze halen hun schouders op, stempelen het bevel. Camille is onvoorspelbaar; het gaat niet aan hem te zeer tegen de haren in te strijken; trouwens, de kans bestaat altijd dat iemand voor de overheid werkt, geheim agent is. Danton heeft een eigen lijstje gemaakt van mensen die hij vrijgelaten wil hebben, en aan Fabre gegeven. Camille vraagt of hij het mag zien; Fabre zegt nee. Camille suggereert dat Fabre ermee geknoeid heeft. Fabre vraagt waar hij hem voor aanziet. Er komt geen antwoord op. Fabre insinueert dat een strafpleiter van middelbare leeftijd wiens vrijlating Camille heeft bedongen, een van diens minnaars is uit de vroege jaren ’80, toen hij erg mooi was en het hem nog niet voor de wind ging. Camille snauwt terug dat dat misschien wel zo mag wezen, maar dat het altijd nog beter is dan mensen het vege lijf redden in ruil voor een dikke fooi, zoals Fabre nu waarschijnlijk aan het doen is. ‘Fascinerend,’ zegt Hébert. ‘Zullen we doorgaan naar de volgende bladzij?’

Buiten de deur staan boodschappers te wachten om de dringende bevelen tot vrijlating weg te brengen. Wanneer je met de pen de namen afgaat, valt het niet mee die in verband te brengen met het lijk dat er morgen of de dag erna bij zal horen. Het heeft allemaal niets boosaardigs, ze zijn vooral moe en de nasmaak van kinderachtig gekibbel drukt de sfeer. Camille drinkt nogal veel van Fabres cognac. Tegen het aanbreken van de dag heeft een somber soort camaraderie ingezet.

Allicht is er de kwestie van wie het daadwerkelijke executeren voor zijn rekening moet nemen; niet de mannen met de lijsten, dat spreekt voor zich, zelfs niet de pijprokende sansculotte. Het wordt raadzaam geacht een groepje slagers in de arm te nemen en hen tegen vergoeding het karwei te laten opknappen. Het is niet spottend of macaber bedoeld; het komt louter voort uit gezond verstand en medemenselijkheid.

Maar naarmate de geruchten over een definitieve oplossing voor het aristo-probleem zich verspreiden, melden zich geestdriftige beginnelingen. Het ontbreekt hun aan vaardigheid, en de slagers tut-tutten om hun beperkte anatomische kennis. Of foltering en verminking moeten de bedoeling zijn, natuurlijk.

Ergernis rond het middaguur: ‘We hadden evengoed niet de hele nacht op die lijsten kunnen zweten,’ zegt Fabre. ‘Ik weet zeker dat de verkeerden worden afgemaakt.’

Camille denkt aan wat Marat had gezegd: Of wij houden het zo goed we kunnen in de hand, of het gebeurt buiten onze macht. Het lijkt erop, nu uur na uur de onuitsprekelijke berichten binnenkomen, dat ze het slechtste van beide hebben getroffen. Vanaf nu zullen we geen moment meer vrij zijn van wroeging; vanaf nu is de reputatie die we hadden onherstelbaar verloren, ook al is dit nooit onze opzet geweest, niet eens gedeeltelijk. We hebben alleen weggekeken, onze handen gewassen, een lijst opgesteld en een agenda gevolgd, en we zijn naar huis gegaan om te slapen terwijl het volk zijn bloeddorst leste en zich (volgens Camille) gaandeweg niet meer liet vertalen met helden maar met aaseters, beesten, menseneters.

Aanvankelijk wordt er wel een poging gedaan om orde te handhaven en de vertoning, hoe belabberd ook, in elk geval de schijn van rechtsgeldigheid te geven. Een stel gewapende sansculotten met rode muts achter de grootste tafel die ze kunnen vinden, de verdachte ervoor; achter de deur de binnenplaats waar de beulen staan te wachten met hun hartsvanger, hun bijl, hun piek. De helft van de verdachten laten ze vrij, uit verstandelijke overwegingen of uit sentimentaliteit, of omdat op de valreep een persoonsverwisseling aan het licht is gekomen. De hele kwestie van identificatie wordt trouwens gaande de dag troebeler doordat mensen beweren dat hun papieren zijn kwijtgeraakt of gestolen; maar wie in de gevangenis zit, zit daar toch om een reden, nietwaar, en die reden kan niet stroken met het algemeen belang, en zoals iemand al zei: Al die aristo’s zien er voor mij hetzelfde uit; ik hou ze niet uit elkaar.

Sommigen weten dat ze gedoemd zijn; sommigen hebben tijd om te bidden, anderen sterven krabbend en bijtend tot hun laatste snik. Een boze beul komt het tribunaal binnengestampt: ‘Gebruik je kop nou ’ns effe, geef ons ’ns wat lucht, we houwen ’t verdomme niet bij.’ Waarop de gevangenen luchtig worden weggewuifd door hun rechters: ‘Ga maar, jullie zijn vrij.’ Achter de deur staat een volhardende ziel klaar om ze neer te maaien. Vrijheid is het laatste wat ze kennen.

Halverwege de middag: de jonge journalist Prudhomme wacht tot Danton uit zijn vergadering komt. Hij weet niet dat Danton om de gevangenisverslagen van de toezichthouder heeft gelachen, noch dat hij Rolands privésecretaris de huid heeft vol gescholden. Sinds die dag in ’91, toen een ploeg van de Nationale Garde hem voor Camille had aangezien en hem bijna had vermoord, vindt Prudhomme dat hij het recht heeft om Danton en zijn vrienden op de voet te volgen.

Danton kijkt hem aan: een tikje wezenloos. ‘De gevangenen worden afgeslacht,’ zegt Prudhomme.

‘De gevangenen kunnen m’n rug op. Dat ze maar voor zichzelf zorgen.’ Hij beent met grote passen weg.

Camille bekijkt Prudhomme eens goed, maar het lukt hem zoals altijd niet om zich diens littekens op zijn eigen gezicht voor te stellen. ‘Het is in orde,’ zegt hij. Hij kijkt zenuwachtig, schuldig, wat meer te wijten is aan Prudhommes aanwezigheid dan aan de situatie. Hij geeft een kneepje in een van ’s mans tot vuisten gebalde handen. ‘Het is allemaal geregeld. Wie onschuldig is wordt geen haar gekrenkt. Als de eigen stadssectie voor de gevangene spreekt, wordt hij vrijgelaten. Het is …’

‘Camille.’ Danton staat stil, draait zich om en buldert hem toe. ‘Godallemachtig, schiet op, kom hier.’

Hij zou hem kunnen slaan. Of Prudhomme. Zijn officiële houding: ik weet hier helemaal niets van.

De prinses de Lamballe werd vermoord in de La Force-gevangenis. Mogelijkerwijs na te zijn verkracht. Nadat de meute het gros van haar ingewanden uit haar lijf had gereten en aan pieken had gespietst, werd haar hoofd afgehakt en meegenomen naar een kapper. Onder dreiging van messen dwongen ze de man, wiens maag zich omkeerde, om de mooie blonde lokken van de prinses te krullen en op te steken. Vervolgens marcheerden ze in processie naar de Temple, waar de Capets opgesloten zaten. Ze staken het hoofd op een piek en hieven die hoog op zodat het voor de boogramen deinde. ‘Kom je vriendinnetje ’ns goeiedag zeggen,’ maanden ze de vrouw daarbinnen.

De rede moet allereerst ferm verankerd zijn in de geest van de leiders; dan daalt die vanzelf geleidelijk af totdat hij uiteindelijk ook het volk regeert, dat – al kent het zelf geen rede – zijn leiders matigheid ziet betrachten en leert hun voorbeeld te volgen. Had Voltaire dat niet gezegd?

Negen manieren waarop men zich medeschuldig kan maken aan andermans zonde:

Door raadgeving

Door bevel

Door instemming

Door uitlokking

Door goedkeuring

Door verhulling

Door deelname

Door verzwijging

Door goedpraten

Toen Robespierre het woord nam, legden de leden van het Gemeentelijk Comité Politiezaken hun pen neer en hoorden aandachtig toe. Er werd niet weggekeken, niet in paperassen gebladerd en er werden geen neuzen gesnoten. Kriebels in de keel werd de kop ingedrukt. Ze trokken hun schouders recht en hun gezicht in gewetensvolle plooi. Hij verwachtte hun volle aandacht en kreeg die dan ook.

Er was een complot gaande, zei hij, om de Engelse hertog van Brunswick op de troon van Frankrijk te zetten. Hoe ongelofelijk het ook mocht klinken – hij keek het vertrek rond, en niemand stond zichzelf toe ongeloof te laten blijken – de bevelhebber van de geallieerden koesterde dergelijke ambities, en Fransen – Fránsen – verleenden er actieve steun aan. Hij noemde Brissot.

Billaud-Varennes, Dantons vroegere klerk, was er snel bij om dit te bevestigen. Op die onverteerbare zaniktoon van hem, dacht Max, die Billaud niet mocht. De man beweerde te beschikken over een uitzonderlijk vermogen: hij zei dat hij iemand maar hoefde aan te kijken om te weten of het een samenzweerder was.

De ambtenaren van de Commune stelden bevelen op om Brissot en Roland per direct te arresteren. Robespierre ging naar huis.

Éléonore Duplay hield hem staande op de cour. ‘Is het waar dat iedereen in de gevangenissen wordt gedood?’

‘Dat weet ik niet,’ zei hij.

Ontzet: ‘Maar jij zou het moeten weten; ze kunnen niets doen zonder het aan jou voor te leggen.’

Hij stak een hand uit en trok haar aan zijn zij, niet omwille van de intimiteit, maar omdat hij de uitdrukking op haar gezicht wilde veranderen. ‘Stel dat het waar is, mijn lieve Éléonore, mijn lieve Cornélia, zou je er dan om huilen? En als je aan de mensen denkt die op het moment door de Oostenrijkers worden gedood, verdreven, wier dak boven hun hoofd in brand wordt gezet … om wie zou je dán huilen?’

‘Ik zou er geen vragen bij stellen,’ zei ze. ‘Jij kunt geen ongelijk hebben.’

‘Maar om wie zou je tranen vergieten?’ Hij antwoordde zelf: ‘Om allebei.’

Danton keek de documenten op het bureau van de openbaar aanklager door. Hij stond zich die vrijheid toe met ieders zaken. Uiteindelijk kwam het allemaal weer bij hem terecht.

Toen hij de beide arrestatiebevelen zag, pakte hij ze op en liet ze weer vallen. Brissot. Roland. Hij liet ze liggen en staarde ernaar, en terwijl zijn brein zich traag in beweging zette, begon hij van top tot teen te beven, net als op de ochtend dat hem de dood van zijn eerste kind was medegedeeld. Wie was de hele dag in de Commune aanwezig geweest? Robespierre. Wiens woord was daar wet? Het zijne, en dat van Robespierre. Wie had deze arrestatiebevelen laten uitgaan? Robespierre. Je kon allicht de notulen opvragen, de exacte bewoordingen die dit hadden bewerkstelligd lezen en beoordelen, schuld toebedelen. Maar het bestond niet dat de gemeenteraad dit zonder Robespierre had gedaan, net zomin als het bestond dat Roland en Brissot werden gearresteerd en het zouden overleven. Ik moet iets doen, zei hij tegen zichzelf; ik moet in actie komen.

Naast hem dook Louvet op, Manon Rolands liederlijk dichtende vriend. ‘Danton,’ zei hij, ‘Robespierre heeft Brissot aangegeven …’

‘Ik zie het.’ Hij pakte de arrestatiebevelen op en wendde zich tot Louvet, zijn stem rauw: ‘Jezus, hoe konden jullie zo stom zijn? Of ik.’ Hij duwde de man de papieren onder de neus. ‘Duik in godsnaam ergens onder.’

Hij vouwde de arrestatiebevelen en stopte ze in de binnenzak van zijn jas. ‘Zo. Het kereltje zal me neer moeten slaan wil hij deze terugkrijgen.’

Louvet zag rood. ‘Nog een oorlog, dus,’ zei hij. ‘Of wij maken Robespierre af, of hij ons.’

‘Kom niet bij mij aan om redding.’ Dantons hand tegen zijn borst slingerde hem achterwaarts het vertrek door. ‘Ik heb genoeg aan mijn hoofd met mijn eigen hachje en die verdomde Oostenrijkers.’

Pétion pakte de arrestatiebevelen op en liet ze weer vallen, net als Danton had gedaan. ‘In opdracht van Robespiérre?’ Goeie help, zei hij. Goeie help. En nog maar eens: Goeie help. ‘Danton, is hij wel op de hoogte? Weet hij dat ze hun dood tegemoet zouden gaan?’

‘Allicht weet hij dat.’ Danton ging zitten, ellebogen op tafel, het hoofd in de handen. ‘Tegen de ochtend zou er geen regering meer zijn geweest. God weet wat hij erbij dacht te winnen. Is het hem in zijn bol geslagen sinds ik hem gisteren heb gezien, of is dit berekende opzet? In welk geval hij bezig is zijn eigen heerschappij te vestigen en ons vanaf ’89 heeft voorgelogen, niet openlijk, dat geef ik toe, maar impliciet … Pétion, zeg het maar, welke van de twee?’

Pétion leek in zijn stijgende paniek tegen zichzelf te praten. ‘Ik denk … hij is een beter mens dan de meesten, ja, dat zeker, maar nu, onder de druk van de recente gebeurtenissen …’ Hij zweeg. Hij stond zelf bekend als vriend van Brissot; zijn grondige hekel aan de man had anderen er niet van weerhouden hem dat etiket op te plakken. Sinds de val van de monarchie op 10 augustus werden de Brissotijnen nog slechts geduld als bewindvoerders. Ze gaven voor dat zij Danton hadden gevraagd om mee te regeren, maar in werkelijkheid had hij hun hun posten teruggeschonken en legde hij hun bij elke kabinetsvergadering zijn wil op, breed en stevig op de zetel die in het verleden werd bezet door Capets wekere persoon. ‘Danton,’ zei Pétion, ‘wil Robespierre mijn hoofd ook?’ Danton haalde zijn schouders op: geen idee. Pétion keek weg; hij leek zich te schamen voor zijn gedachten. ‘Manon zei vanmorgen: Robespierre en Danton houden ons allemaal het zwaard boven het hoofd.’

‘En welk antwoord heb je die beste meid gegeven?’

‘We zeiden: Burgeres, uiteindelijk is Robespierre een onbetekenend klerkje.’

Danton stond op. ‘Je kunt haar zeggen dat ik jullie geen zwaard boven het hoofd hou. Maar het hangt er wel. En ik leg er mijn nek niet onder.’

‘Ik snap niet waar we dit aan verdienen,’ zei Pétion.

‘Ik wel. Ik bedoel, als ik Robespierre was, snapte ik het heel goed. Jullie hebben je zo blindgestaard op jullie politieke eigenbelang dat jullie niet meer weten waarom je ook alweer aan de macht wilde komen. Hoor eens, ik ga je niet verdedigen, niet in het openbaar. Camille zet me al maanden onder druk over Brissot. Net als Marat, op zijn manier. En Robespierre … die met woorden, natuurlijk. We dachten dat hij niet meer in huis had.’

‘Robespierre zal erachter komen dat jij hem hebt gedwarsboomd.’

‘Het is geen dictator.’

Pétions innemende gezicht stond nog steeds wezenloos van angst. ‘Zal hij je dadelijk dankbaar zijn, denk je, dat je hem hebt gered van de gevolgen van een ondoordachte daad? Van een driftbui?’

‘Een driftbui? Die man kent geen drift. Ik zat verkeerd toen ik zei dat hij krankzinnig moest zijn geworden. Al sluit je hem vijftig jaar op in een kerker, dan wordt hij nog niet gek. Alles wat hij nodig heeft, heeft hij in zijn hersenpan.’ Even legde hij zijn hand op Pétions schouder. ‘Ik wed dat hij het langer volhoudt dan wij.’

Toen Danton thuiskwam, reusachtig in zijn scharlakenrode frak, wierp zijn vrouw hem een verslagen blik toe vol betraande verbittering; ze deinsde terug van zijn uitgestoken handen en sloeg haar armen om zichzelf heen alsof ze het kind dat ze droeg tegen hem wilde beschermen.

‘Jij ook al, Gabriëlle?’ zei hij. ‘Als je eens wist. Als je toch eens wist hoeveel mensen ik heb gered.’

‘Blijf uit mijn buurt,’ zei ze. ‘Ik kan het nauwelijks verdragen om met je in één ruimte te zijn.’

Hij trok aan het schellekoord. ‘Zorg voor haar,’ zei hij, toen het meisje binnenkwam.

Buiten adem viel hij het appartement van de Desmoulins binnen. Alleen Lucile was thuis, stilletjes in een stoel, met de kat opgekruld op schoot. Alles was meegekomen naar het place des Piques: baby, kat, piano. ‘Ik ben op zoek naar Camille …’ zei hij. ‘Nee, nee, laat maar.’ Hij liet zich op zijn knieën naast haar stoel vallen. De kat maakte dat hij met één afgemeten, bange sprong via de verst verwijderde armleuning wegkwam. Ik heb die kat snorrend kopjes zien geven aan Robespierre, dacht hij, en dan hebben ze het over het feilloze instinct van dieren.

Lucile stak een zachte hand uit; ze streelde zijn wang, zijn voorhoofd, zo lichtjes dat hij het amper voelde.

‘Lucile,’ zei hij, ‘laat me je mee naar bed nemen.’ God weet dat hij niet van plan was geweest dat te zeggen.

Ze schudde haar hoofd. ‘Ik zou bang voor je zijn, Georges. En trouwens, naar jouw bed of het onze? De bedden zelf zijn al zo intimiderend. Met die kroon, en al die vergulde cherubijnen om voor op te passen. We stoten ons voortdurend aan die gouden voetjes en vuisten.’

‘Lucile, ik smeek het je. Ik heb je nodig.’

‘Nee, ik denk niet dat de breuk met onze routine je zou bevallen. Jij vraagt het beleefd, ik zeg nee, zo gaat het toch? Niet vandaag. Je zou het naderhand allemaal verwarren met Robespierre. Je zou een hekel aan me krijgen en dat zou ik echt niet kunnen verdragen.’

‘Nee, dat zou ik niet.’ Zijn toon veranderde abrupt. ‘Wat weet jij over Robespierre?’

‘Het is verbazend wat je te weten komt als je maar gewoon stilzit en luistert.’

‘Dus Camille wist … Hij wist, hij moet geweten hebben wat Robespierre van plan was?’

Weer streelde ze zijn gezicht; de aanraking en haar toon waren bijna eerbiedig. ‘Niet vragen, Georges. Beter om er niet naar te vragen.’

‘Vind je het dan niet erg? Vind je het niet erg wat we hebben gedaan?’

‘Misschien wel, maar ik besef dat ik er deel aan heb. Maar Gabriëlle, zie je, voor haar is het ondraaglijk; ze denkt dat je je ziel hebt verdoemd en de hare erbij. Maar voor mij … Toen ik Camille voor het eerst zag – ik zal twaalf zijn geweest, twaalf of dertien – wist ik al: dit wordt de hel. Dan moet ik nu niet gaan jammeren. Gabriëlle trouwde een aardige jonge advocaat. Ik niet.’

‘Dat maak je me niet wijs; je kunt me niet zeggen dat je wist wat je je op de hals haalde.’

‘Weten en weten zijn twee.’

Hij greep haar pols, hard. ‘Lolotte, dit kan zo niet veel langer. Ik ben Fréron niet, ik ben Dillon niet, ik ben geen man om mee te flirten, ik sta niet toe dat je je vermaakt ten koste van mij.’

‘En?’

‘En ik zal je hebben.’

‘Georges, bedreig je me nu?’

Hij knikte. ‘Ik veronderstel van wel,’ zei hij bedachtzaam. ‘Ik veronderstel dat het daarop neerkomt.’ Hij stond op.