Over het boek

Een veiliger oord is een monumentale roman over de Franse Revolutie in drie delen: Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap.

1789: de Revolutie is in aantocht in Frankrijk. De staatskas is leeg, er heerst hongersnood en de onvrede onder de burgers neemt toe. In deze explosieve sfeer treden drie jonge mannen op de voorgrond: Georges-Jacques Danton, Camille Desmoulins en Maximilien Robespierre. De Revolutie is onomkeerbaar, de bestorming van de Bastille een logische stap.

In Gelijkheid zijn de eerste doden gevallen en is de Revolutie begonnen. De monarchie houdt voorlopig stand maar naarmate de honger groeit en de wanhoop toeneemt, kan de stemming elk moment omslaan. Desmoulins, Danton en Robespierre bevinden zich in het centrum van de gebeurtenissen, die zich razendsnel ontwikkelen. De lijn tussen slagen en falen is flinterdun, en falen is geen optie.

Frankrijk, 1792. In Broederschap hangt de Revolutie aan een zijden draadje en is de Terreur niet meer te stoppen. Het komt tot een confrontatie tussen de onkreukbare idealist Robespierre en de pragmatische levensgenieter Danton. Desmoulins levert zijn messcherpe kritiek en raakt verpletterd in de titanenstrijd, waarvan er maar één de overwinnaar kan zijn…

De pers over het boek

‘De roman Een veiliger oord is zonder twijfel een succes. Mantel begrijpt hoe mensen zich voelen, hoe ze reageren, hoe ze denken. En net zo belangrijk: ze weet hoe ze ons moet laten meevoelen.’ – The New York Times

‘*** Wemelt van de interessante historische observaties die je niet wilt missen.’ – NRC Handelsblad

‘*** Scherpe typeringen.’ – de Volkskrant

‘*** Vrijheid maakt indruk.’ – De Telegraaf

‘Vrijheid toont aan hoe Mantel excelleert in de historische roman.’ – Elsevier

‘Mantels stijl is beeldend en op de huid. Een drama met actualiteitswaarde.’ – Nu.nl

‘Niemand heeft een betere historische roman geschreven over de Franse Revolutie dan Hilary Mantel.’ – Library Journal

‘Deze roman is een ongelofelijke prestatie. Het laat je voelen alsof je zelf in die tijd leeft.’ – The Independent

Over de auteur

Hilary Mantel schreef elf romans, en woonde met haar man op diverse plekken in Afrika en het Midden-Oosten. Ze is tweevoudig winnaar van de belangrijke Man Booker Prize.

Met Wolf Hall, het verhaal over de opkomst van Thomas Cromwell als rechterhand van Henry VIII, brak ze internationaal definitief door; het boek werd uitgegeven in 32 landen. Het boek Henry, dat de val van Anne Boleyn beschrijft, is het vervolg op Wolf Hall.

Wilt u op de hoogte worden gehouden van de romans en literaire thrillers van uitgeverij Signatuur?

Meldt u zich dan aan voor de literaire nieuwsbrief via onze website www.uitgeverijsignatuur.nl

© Tertius Enterprises 1993

Oorspronkelijke titel: A Place of Greater Safety

Oorspronkelijk verschenen bij Viking

Vertaald uit het Engels door Ine Willems

© 2014 Uitgeverij Signatuur, Amsterdam en Ine Willems

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp: Wil Immink Design

Omslagbeeld: Joseph Bose (1746-1826), Camille Desmoulins. Chartres, Musée des Beaux-Arts © AKG-Images

Typografie: Pre Press Media Groep, Zeist

isbn e-book 978 90 449 7380 8

nur 302

Eerste druk, e-book, december 2014

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

Hilary Mantel

Een veiliger oord

Vertaald door Ine Willems

e-bookeditie, december 2014

2014

Inhoud

Brief aan de lezer

Kaart van Parijs ten tijde van de Revolutie

Vrijheid

deel een

I

Het leven een slagveld 1763-1774

II

Dwaallicht 1774-1780

III

Bij maître Vinot 1780

deel twee

I

De theorie van ambitie 1784-1787

II

Donderdagmiddag aan de rue Condé 1787

III

Maximilien: leven en zeden 1787

IV

Een bruiloft, een rel, een prins van den bloede 1787-1788

V

Een nieuwe professie 1788

VI

De nadagen van Titonville 1789

VII

Doodsklok 1789

Gelijkheid

deel een

I

Maagden 1789

II

Vrijheid, Blijheid en Constitutioneel Koningschap 1790

III

Madames gerief 1791

IV

Meer Handelingen van de apostelen 1791

deel twee

I

Een gelukkige hand 1791

II

Danton laat zijn portret schilderen 1791

III

Drie mesbladen, twee reserve 1791-1792

IV

Stierentactieken 1792

V

Ze verbranden de lijken 1792

Broederschap

deel een

I

Samenzweerders 1792

II

Robespierricide 1792

III

De zichtbare uitoefening van macht 1792-1793

IV

Chantage 1793

V

Een martelaar, een koning, een kind 1793

VI

Een geheime geschiedenis 1793

VII

Vleeseters 1793

VIII

Onvolmaakt berouw 1793

deel twee

I

Oost-Indiërs 1793

II

Bezoek van een markies 1793

III

De oude Cordeliers 1793-1794

IV

Tweeslachtigheid 1794

V

Voorwaardelijke absolutie 1794

Nawoord

Wie is wie

Verdeling van staatsmachten 1794

Voor Clare Boylan

Brief aan de lezer

Devon, april 2013

Beste lezer,

Het was 1974 toen ik mijn eerste roman begon. Ik was tweeëntwintig en besloot over de Franse Revolutie te schrijven, omdat ik het veruit de verbluffendste, interessantste gebeurtenis vond in de hele wereldgeschiedenis. Het is nu veertig jaar later, en het blijft zoeken naar gebeurtenissen die me meer verbazen. Wanneer je vandaag de dag Versailles bezoekt, is de verkillende grandeur ervan intact. De muren ademen nog altijd het hautaine van het ancien régime. En al weet je dat het Frankrijk van 1789 aan de grond zat, dat de weg bereid was voor revolutie, toch denk je: hoe hebben ze het ooit gedurfd? Doodgewone mannen, doodgewone vrouwen, tegen die macht, die volslagen zekerheid, die eeuwenoude stellige overtuiging van status? Het blijft schokkend.

Natuurlijk werd de Revolutie gemaakt door talloze anoniem gebleven mannen en vrouwen, maar de aanvoerders van wie de namen zijn opgetekend, waren merendeels jong en onervaren. Antoine Saint-Just was zesentwintig en heeft nooit een andere baan gehad dan die van revolutionair. Danton, Desmoulins en Robespierre waren halverwege de dertig toen ze werden verteerd door de krachten die ze hadden ontketend. In 1789 waren ze jong genoeg om nog ambities en idealen te koesteren, en tegelijk oud genoeg om mislukking en frustratie te hebben geproefd. De mensen wier verhaal ik volg, zaten niet alleen verstrikt in een politieke opstand, maar ook in een persoonlijke: tegen hun familie, hun achtergrond, de regels die hen beknotten en hun eigen natuur. Ik heb ervoor gekozen om over drie jongelui van de intellectuele middenklasse te schrijven. Misschien zou ik die keus nu niet maken, of liever gezegd, die keus lijkt nu moeilijker te rechtvaardigen. Het verhaal dat we onszelf vertellen over die periode is veranderd. Tegenwoordig hebben we meer oog voor de arbeiders die de Revolutie gestalte hebben gegeven, en voor de vrouwen. Maar als romanschrijver kun je niet echt over massabewegingen schrijven. Uit de massa moet je één gezicht kiezen, de eigenaar ervan identificeren en die mens volgen tot achter de voordeur.

En de geschiedenis is in meer opzichten veranderd. De feiten die ik met zoveel moeite heb opgedolven en met nog meer moeite heb gecontroleerd, laten zich tegenwoordig met een paar muisklikken ontdekken en verifiëren. Je kunt een hele bibliotheek optrommelen vanachter je bureau. Daardoor maak ik me zorgen dat ik fouten heb gemaakt of dat ik niet eens de juiste bronnen heb gevonden omdat de toegang ertoe beperkt was. Kleine fouten kunnen worden rechtgezet, de grote lijnen van het verhaal moet ik handhaven. Een verhaal dat bovendien is geschreven voor – en afgestemd op de belevingswereld van – mijn mede-Britten, die de Revolutie vooral kenden uit een spectaculairder, toegankelijker soort romans; romans met een regressieve agenda waarin goed gebruik werd gemaakt van al die handige achterafwijsheid, waarin tranen werden vergoten om fonkelschone aristocraten, niet om de groezelige, verbeten Jan met de pet die mij zo fascineert. Ik wilde die balans een beetje rechttrekken.

Het is lastig inschatten voor me hoe dit boek in andere landen zal worden gelezen. Als project heeft het er zijn tijd over gedaan om van de grond te komen. De eerste versie had ik voor mijn zevenentwintigste af, zo’n beetje op de leeftijd van de mensen over wie ik schreef. Toen het eindelijk werd gepubliceerd was ik veertig, ouder dan mijn personages zelf zijn geworden. Nu is er nog eens twintig jaar verstreken, en ik zou het niet meer kunnen schrijven. Ik zou niet meer kunnen beschrijven, niet meer in mezelf kunnen voelen, wat die jonge mensen voelden: de opwinding bij het vooruitzicht van een nieuwe wereldorde, van een frissere, eerlijkere wereld. Ik zou de noodzaak voelen om ironischer te zijn, en selectiever; om mijn blikveld te vernauwen. En tegelijkertijd zou ik me zorgen maken om wat er daardoor buiten dat blikveld valt. Zo speelt mijn revolutie zich grotendeels af in Parijs. Er is zoveel te vertellen over de hoofdstad, over de paar straten die mijn revolutionairen bewonen, dat de grensgebieden van Frankrijk amper aan bod komen, laat staan zijn koloniën.

Toen ik aan deze roman begon, had ik drie jaar rechtenstudie achter de rug. Net als sommige van mijn personages had ik het niet tot advocaat geschopt, en het was maar zeer de vraag of ik het wel tot iets, wat dan ook, zou schoppen. Linkse barricaden trokken me, maar als revolutionair kwam ik laat kijken. Twee jaar na het activistische tumult van 1968, toen idealisme had plaatsgemaakt voor matheid en apathie, kwam ik op de universiteit. Ik denk dat ik het verleden wilde nasporen door een experimentele lens, door heden en verleden en het persoonlijke en politieke in elkaar te laten overlopen; dat ik wilde verkennen wat er destijds speelde en misschien nog steeds speelt. De Franse Revolutie houdt nooit op. Die gedachte heeft me gaande gehouden in de tijd dat ik als schrijfster nog nergens stond; het heeft me meer dan tien jaar gekost om überhaupt gepubliceerd te worden, en toen ik dat voor elkaar kreeg, was het niet eens met dit boek maar met een heel ander.

Als ik nu een roman zou beginnen, zou ik het niet zo idioot ambitieus aanpakken. Ik zou misschien wat minder van mijn lezer eisen. Ik zou mijn onderwerp afstemmen op mijn kunnen. Maar toen ik begon met schrijven, wist ik niet wat ik kon. Bij elke uitdaging aan mijn schrijverschap heb ik, net als de revolutionairen, simpelweg alles in de strijd gegooid wat maar zou kunnen werken. Door hun verhaal te schrijven heb ik ondervonden wat revolutionairen ondervinden: de noodzaak om compromissen te sluiten, de druk van doelmatigheid. Ik hoop dat de compromissen het verhaal niet helemaal hebben ondergesneeuwd, en dat de grootsheid die ik bedoelde weer te geven, erdoorheen schittert.

Met hartelijke groet,

Hilary

Vrijheid

Deel een

Louis XV heet in de volksmond de Welbeminde. Tien jaren verstrijken. Datzelfde volk gelooft dat de Welbeminde baden neemt in mensenbloed … Zelfs buiten Parijs, zelfs verschanst in Versailles, zijn hem te veel mensen, is het daglicht hem te fel. Hij zoekt zijn heil in lommerrijker oorden …

In een jaar van schaarste (geen uitzondering in die tijd) was hij als gewoonlijk op jacht in het woud bij Sénart. Hij kwam een pachtboer met een berrie tegen en wilde weten waar hij die wel heen bracht? ‘Naar die en die plaats.’ ‘Voor een man of een vrouw?’ ‘Een man.’ ‘Waaraan is hij gestorven?’ ‘Honger.’

– jules michelet

I

Het leven een slagveld

1763-1774

Nu het stof is gaan liggen kunnen we eindelijk de balans opmaken. Nu de laatste rode dakpan op het dak van het Nieuwe Huis is gelegd, nu de huwelijksovereenkomst vier jaar oud is. De stad ruikt naar de zomer; niet bijzonder aangenaam dus, maar hetzelfde als het jaar ervoor, hetzelfde als ze de jaren hierna zal doen. Het Nieuwe Huis ruikt naar hars en boenwas, en er hangt de zwavelige lucht van ophanden zijnde familieruzies.

De studeerkamer van maître Desmoulins bevindt zich aan de andere kant van de binnenplaats, in het Oude Huis, dat aan de straat grenst. Als je vanaf het place des Armes naar de smalle witte gevel opkijkt, zie je hem vaak aan een van de ramen op de eerste verdieping. Hij lijkt naar de straat te kijken, maar volgens opmerkzame toeschouwers is hij mijlenver weg. Dat klopt, en die mijlenverte is met precisie te benoemen. In gedachten is hij terug in Parijs.

In lichaam is hij, momenteel, op weg naar boven. Met zijn driejarige zoon op zijn hielen. Daar hij verwacht dat het kind hem de komende twintig jaar nog voor de voeten zal lopen, heeft het geen zin zich erover te beklagen. De middaghitte drukt op de straten. De kleintjes, Henriette en Elisabeth, liggen in hun wieg te slapen. Madeleine foetert de wasmeid uit met een gemak en een gif die haar gezegende staat en adellijke opvoeding logenstraffen. Hij trekt de deur achter zich dicht.

Zodra hij aan zijn bureau zit, schurkt zoals zo vaak een zwerffantasie over Parijs rond zijn gedachten. Even geeft hij eraan toe: hij plaatst zichzelf bij de ingang van het Châtelet-gerecht met een moeizaam bevochten vrijspraak en een kluitje lovende collega’s. Hij geeft de collega’s namen en gezichten. Waar plaatst hij Perrin vanmiddag? En Vinot? Tegenwoordig gaat hij twee keer per jaar naar Parijs, en Vinot – die zijn Toekomstplan met hem had bediscussieerd toen ze nog studenten waren – was hem op het place Dauphine straal voorbijgelopen, zonder een greintje herkenning.

Dat was vorig jaar; nu leven we in augustus van het jaar onzes Heren 1763. En in Guise, Picardië; hij is drieëndertig jaar oud, echtgenoot, vader, jurist, notabele in stad en ommelanden en een man met een rekening voor een nieuw dak, die hem zwaar op de maag ligt.

Hij haalt zijn kasboeken tevoorschijn. Twee maanden geleden pas is Madeleines familie over de brug gekomen met de laatste termijnbetaling van de bruidsschat. In de wetenschap dat hij er moeilijk op kon afdingen, hadden ze gedaan alsof het om een complimenteuze vergissing ging; alsof een man in zijn positie, met zijn overvloedige toestroom van werk, die laatste paar honderd nauwelijks zou opmerken.

Een typische de Viefville-streek, en er was niets wat hij ertegen kon doen. Ze nagelden hem aan de familiemast terwijl hij hun sidderend van ellende de spijkers aangaf. Hij was op hun verzoek teruggekomen uit Parijs om alles in orde te brengen voor een leven met Madeleine. Hij had niet geweten dat ze dertig zou zijn tegen de tijd dat haar familie zijn situatie ook maar enigszins aanvaardbaar zou vinden.

De de Viefvilles, dat zijn bestuurders. Van kleine steden en grote rechtspraktijken. Ze hebben neven in de hele Laonnois, in heel Picardië: een stelletje koelbloedige knopendraaiers die zich overal uit kletsen. Eén de Viefville is burgemeester van Guise, een andere lid van dat doorluchtige rechtsorgaan, het parlement van Parijs. De Viefvilles trouwen doorgaans met Godards; Madeleine is een Godard, van vaderszijde. De naam Godard ontbeert het felbegeerde adellijke voorvoegsel; desondanks neigen de Godards ertoe vooruit te komen in het leven en wanneer je in Guise en omstreken een muziekavond, begrafenis of diner van de Orde van Advocaten bijwoont, is er altijd wel eentje present om voor te kruipen.

De dames van die familie zijn voorstander van jaarlijkse productie, en Madeleines late start weerhoudt haar bepaald niet. Vandaar het Nieuwe Huis.

Dit kind, dat nu aan de andere kant van het vertrek op de brede vensterbank klautert, is zijn oudste. Zijn eerste reactie toen hem de pasgeborene werd getoond: die is niet van mij. Bij de doop werd duidelijk waarom niet, dankzij de grijnzende ooms en heksenschare aan tantes: Een echte kleine Godard, dat ben je, is hij niet op-en-top een kleine Godard? Drie wensen, denkt Jean-Nicolas zuur: landheer worden, trouwen met je nichtje, baden in weelde.

Het kind had een hele riedel namen omdat de peetouders het niet eens konden worden. Jean-Nicolas maakte zijn voorkeur kenbaar, waarop de familie de rangen sloot: Noem jij hem Lucien als je zo graag wilt, maar Wij noemen hem Camille.

Het leek Desmoulins alsof hij met de geboorte van zijn eerste kind vast was komen zitten in een zuigend moeras, zonder de minste hoop op redding. Het was niet dat hij geen verantwoordelijkheden op zich wilde nemen, maar hij werd simpelweg overweldigd door de complexiteit van het leven, lamgeslagen door de zekerheid dat er niets constructiefs te ondernemen viel in welke situatie dan ook. Met name het kind vormde een onoplosbaar probleem. Het leek ongevoelig voor juridische denkprocessen. Hij glimlachte ernaar en mettertijd glimlachte het terug: niet met de vertederende tandeloze grijns van de doorsneebaby, maar met wat op hem de indruk maakte van een vonkje vermaak. Daar kwam bij dat hij altijd had begrepen dat baby’s hun ogen nog niet goed scherp konden stellen, maar deze – en ongetwijfeld was het louter verbeelding van hem – leek hem nogal koeltjes op te nemen. Het maakte hem nerveus. Diep vanbinnen vreesde hij dat de baby op een goede dag in gezelschap rechtop zou gaan zitten en het woord zou nemen; dat hij hem recht zou aankijken, naar waarde zou schatten en zeggen: ‘Wat ben jij een lul.’

Nu, staand op de vensterbank, leunt zijn zoon naar buiten en doet verslag van het komen en gaan op het plein. Daar is monsieur le curé, daar is monsieur Saulce. Daar komt een rat. Daar komt de hond van monsieur Saulce; ooo, arme rat.

‘Camille, kom daarvan af,’ zegt hij. ‘Als je op de keien valt en hersenbeschadiging oploopt, kom je nooit in het stadsbestuur. Of misschien ook wel, bij nader inzien; wie zou het merken?’

Terwijl hij de rekeningen van kooplui en aannemer optelt, leunt zijn zoon zo ver mogelijk naar buiten, op zoek naar meer bloedvergieten. De curé komt het plein weer over, de hond valt in slaap in de zon. Een jongen legt de hond aan de leiband en voert hem mee naar huis. Eindelijk kijkt Jean-Nicolas op. ‘Als ik dat dak heb betaald, ben ik volslagen blut,’ zegt hij. ‘Luister je wel? Zolang je ooms al het rechtswerk van de regio bij me vandaan houden op een paar miezerige kruimels na, kom ik maandelijks niet rond tenzij ik je moeders bruidsschat aanspreek, die eigenlijk bedoeld is voor jouw opleiding. Met de meisjes komt het wel goed, die kunnen leren borduren, misschien trouwt er iemand met ze om hun charme. We kunnen moeilijk van jou verwachten dat jij er op die manier komt.’

‘Daar komt de hond weer,’ zegt zijn zoon.

‘Doe wat ik zeg en kom uit dat raam. En gedraag je niet als een klein kind.’

‘Hè?’ zegt Camille. ‘Ik ben toch een kind?’

Zijn vader beent het vertrek door en neemt hem op de arm, zonder pardon de vingertjes loswrikkend van het raamkozijn waaraan Camille zich vastklampt. Diens ogen worden groot van verbazing dat hij door deze hogere macht wordt weggevoerd. Alles verbaast hem: zijn vaders retorische betogen, spikkels op een eierschaal, dameshoeden, eenden in de vijver.

Jean-Nicolas draagt hem het vertrek door. Op je dertigste zul je aan dit bureau zitten, denkt hij, je kasboeken opzijleggen voor de onbenullige plaatselijke beslommeringen waarvoor je bent aangetrokken en, misschien voor de tiende keer in je loopbaan, een akte van hypotheek op het herenhuis van Wiège opstellen; en dat vaagt de verbazing wel van je gezicht. Als jij veertig bent, grijzend en ziek van de zorg om je oudste zoon, zal ik zeventig zijn. Dan zit ik in het zonnetje te kijken hoe de peren rijpen, en monsieur Saulce en de curé lopen langs en groeten me met een tikje tegen de hoed.

Wat vinden we eigenlijk van vaders? Belangrijk of niet? Dit zegt Rousseau erover:

‘De oudste van alle samenlevingen en de enige natuurlijke is die van het gezin, maar toch blijven kinderen van nature slechts aan hun vader gebonden zolang zij hem nodig hebben voor hun behoud … Het gezin kan wellicht worden gezien als de voorloper van een politieke samenleving. Het staatshoofd verbeeldt de vader, het volk zijn kinderen.’

Nog een paar familieverhalen, dan.

Monsieur Danton had vier dochters en als jongste kind een zoon. Die bezag hij niet met speciaal gevoel, behalve misschien opluchting over de sekse. Monsieur Danton overleed op veertigjarige leeftijd. Zijn weduwe was zwanger, maar verloor het kind.

In zijn latere leven meende de zoon, Georges-Jacques, zich zijn vader te herinneren. In zijn familie ging het met regelmaat over de doden. Hij zoog de gesprekken in zich op en veranderde ze in wat voor herinneringen doorging. Dat is voldoende. De doden keren niet terug om te klagen of te corrigeren.

Monsieur Danton was procureur geweest bij een plaatselijke rechtbank. Er was wat geld, er waren wat huizen, er was wat land. Madame merkte dat ze het wel redde. Ze was een bazige kleine vrouw, die het leven met gereedgehouden ellebogen tegemoet trad. Haar zwagers kwamen elke zondag langs en dienden haar van advies.

Intussen lapten de kinderen God en zijn gebod aan hun laars. Ze vernielden omheiningen, joegen schapen op en begingen diverse andere plattelandszonden. Wanneer ze erop werden aangesproken, gaven ze een grote mond. Kinderen van andere families duwden ze in de rivier.

‘Dat meisjes zich zo gedragen!’ zei monsieur Camus, de broer van madame.

‘De meisjes zijn het punt niet,’ zei madame. ‘Dat is Georges-Jacques. Maar weet je, ze moeten overleven.’

‘Dit is de jungle niet,’ zei monsieur Camus. ‘Dit is Patagonië niet. We hebben het over Arcis-sur-Aube.’

Arcis is groen; het land eromheen vlak en geel. Het leven verglijdt er in kalm tempo. Monsieur Camus keek naar het kind, dat aan de andere kant van het raam stenen tegen de schuur gooide.

‘De jongen is een wildebras en werkelijk onnodig fors,’ zei hij. ‘En waarom heeft hij een verband om zijn hoofd?’

‘Waarom zou ik je dat vertellen? Dan geef je alleen maar meer op hem af.’

Twee dagen eerder had een van de meisjes hem in de zoele avondschemer thuisgebracht. Ze hadden in de stierenwei eerste-christentje gespeeld, zei ze. Dat kon natuurlijk het vrome glanslaagje zijn waarmee Anne-Madeleine de kwestie bedekte; het was heel goed mogelijk dat niet alle martelaren van de Kerk bereid waren geweest om te worden ontwijd, en dat sommige, zoals Georges-Jacques, zich voor de gelegenheid hadden bewapend met puntige stokken. Zijn halve gezicht was opengereten door de stierenhoorn. In paniek had zijn moeder zijn hoofd in haar handen genomen, het vlees samengedrukt en tegen alle hoop in gebeden dat het aan elkaar zou blijven zitten. Ze omzwachtelde zijn gezicht stevig en legde nog een verband aan rond zijn hoofd om de builen en schrammen op zijn voorhoofd af te schermen. Twee dagen lang had hij gehelmd en agressief binnen lopen mokken en geklaagd dat hij hoofdpijn had. Dit was dag drie.

Vierentwintig uur na het vertrek van monsieur Camus zag madame Danton – als in een verbijsterende, vreselijke, zichzelf herhalende nachtmerrie – door hetzelfde raam hoe het stoffelijk overschot van haar zoon alle hoeken van de wei te zien kreeg. Een boerenknecht tilde het zware lichaam in zijn armen; ze kon zijn knieën zien doorbuigen onder het doodsgewicht. Twee honden renden met de staart tussen de poten achter hem aan. Daarachter kwam Anne-Madeleine aan sjokken, huilend van woede en wanhoop.

Toen ze hen bereikte, zag ze dat de man tranen in zijn ogen had. ‘Die verdomde stier gaat naar de slacht,’ zei hij. Ze gingen de keuken in. Alles zat onder het bloed. Het hemd van de man, de vacht van de honden, Anne-Madeleines schort, zelfs haar haren. Het stroomde over de vloer. Ze keek om zich heen op zoek naar iets – een deken, een schone lap – om het lijk van haar enige zoon op te leggen. De knecht zakte uitgeput tegen de muur, waardoor hij een veeg roestbruin over het pleisterwerk trok.

‘Leg hem maar op de vloer,’ zei ze.

Zodra zijn wang de koude tegelvloer raakte, kreunde het kind zachtjes; pas op dat moment drong tot haar door dat hij niet dood was. Anne-Madeleine draaide monotoon het De profundis af: ‘Mijn ziel verlangt naar de Heer, meer dan wachters naar de morgen, wachters naar de morgen, Israël hoop op de Heer …’ Haar moeder gaf haar een draai om de oren om haar tot zwijgen te brengen. Een kip fladderde naar binnen en kwam voor haar voeten terecht.

‘Sla dat meidje niet,’ zei de knecht. ‘Zij haalde hem onder de hoeven vandaan.’

Georges-Jacques sloeg zijn ogen op en braakte. Ze zorgden dat hij stil bleef liggen en onderzochten zijn botten op breuken. Zijn neus was gebroken. Hij ademde bloedbellen. ‘Niet je neus snuiten,’ zei de man, ‘of je hersens komen mee naar buiten.’

‘Stilliggen, Georges-Jacques,’ zei Anne-Madeleine. ‘Je hebt die stier iets gegeven om over na te denken. Voortaan maakt hij wel dat hij wegkomt als hij je ziet.’

‘Ik wou dat ik een echtgenoot had,’ zei zijn moeder.

Voor het ongeluk had niemand echt op zijn neus gelet, dus niemand kon zeggen of er nobele trekken verloren waren gegaan. Maar de plek waar de stierenhoorn zijn gezicht had opengehaald, vertoonde lelijke littekens. De schade liep over de volle lengte aan de zijkant van zijn gezicht en vormde een paarsbruine uitloper in zijn bovenlip.

Het jaar erna kreeg hij de pokken. De meisjes ook; het toeval wilde dat geen van hen stierf. Zijn moeder vond niet dat de littekens afbreuk aan hem deden. Als je toch lelijk wordt, kun je dat evengoed met overtuiging doen, er een beetje werk van maken. Georges trok in elk geval de aandacht.

Toen hij tien was, hertrouwde zijn moeder. Met Jean Recordain, een koopman uit de stad, een weduwnaar met een (rustig) zoontje. Hij had een paar kleine eigenaardigheden, maar ze meende dat ze goed bij elkaar zouden passen. Georges ging naar school, een kleine provinciebedoening. Hij merkte algauw dat hij alles zonder de geringste inspanning onder de knie kreeg en liet derhalve niet toe dat de school inbreuk maakte op zijn leven. Op een dag werd hij vertrappeld door een kudde zwijnen: builen en schrammen, nog een paar littekens die schuilgingen onder zijn dikke, springerige haar.

‘Dit is echt de laatste keer dat een beest me onder de voet loopt,’ zei hij. ‘Of het nu vier poten heeft of twee.’

‘God geve ’t,’ zei zijn stiefvader devoot.

Een jaar ging voorbij. Op een dag stortte hij ineens in met hoge koorts en klapperende tanden. Hij hoestte bloederig sputum op en er kwam, volmaakt hoorbaar voor iedereen in de kamer, een schrapend, reutelend geluid uit zijn borstkas. ‘’t Is niet best gesteld met zijn longen,’ zei de heelmeester. ‘Al die ribben die er met regelmaat in hebben gestoken. Sorry, lieve. Haal er maar beter de priester bij.’

De priester kwam en diende hem de laatste sacramenten toe. Maar de jongen weigerde die nacht te sterven. Drie dagen later klampte hij zich nog altijd vast aan een comateus halfleven. Zijn zus Marie-Cécile deelde iedereen in in een gebedsrooster; zelf nam ze de moeilijkste wacht, die van twee uur ’s morgens tot zonsopgang. De salon vulde zich met familieleden die op de juiste woorden zaten te zwoegen. Gapende stiltes werden onderbroken door het vertwijfelde geluid van mensen die allemaal tegelijk beginnen te praten. Bericht over elke ademteug ging van kamer tot kamer.

Op de vierde dag ging hij rechtop zitten en herkende hij zijn familie. Op de vijfde maakte hij grapjes en vroeg hij om eten; veel eten.

Hij werd buiten levensgevaar verklaard.

Ze waren van plan geweest het familiegraf te openen en hem naast zijn vader te begraven. De doodskist, die ze in de schuur hadden gezet, moest worden teruggebracht. Gelukkig hadden ze er alleen een aanbetaling op gedaan.

Toen Georges-Jacques aan de beterende hand was, ging zijn stiefvader op reis naar Troyes. Bij zijn terugkomst kondigde hij aan dat hij voor de jongen een plaats had geregeld op het kleinseminarie.

‘Druiloor,’ zei zijn vrouw. ‘Geef maar toe, je wilt hem gewoon het huis uit hebben.’

‘Hoe kan ik me ooit aan mijn uitvinding wijden?’ vroeg Recordain in alle redelijkheid. ‘Ik leef hier op een slagveld. Als het geen kudde zwijnen is, zijn het wel reutelende longen. Wie gaat er nou in november de rivier in? Wie gaat er überhaupt de rivier in? Er is geen enkele noodzaak voor mensen in Arcis om te leren zwemmen. Het is de jongen in zijn bol geslagen.’

‘Ach, misschien is hij ook wel geschikt voor het priesterschap,’ zei madame verzoenend.

‘Zeker,’ zei oom Camus. ‘Ik zie hem zijn kudde al hoeden. Misschien kunnen ze hem op kruistocht sturen.’

‘Ik weet niet waar hij zijn hersens vandaan heeft,’ zei madame. ‘Bij ons in de familie zitten er geen.’

‘Bedankt,’ zei haar broer.

‘Nu hoeft hij natuurlijk geen priester te worden, alleen omdat hij naar het seminarie gaat. Je hebt de advocatuur. We hebben advocaten in de familie.’

‘En als het vonnis hem niet aanstaat? Je moet er niet aan denken.’

‘Hoe dan ook,’ zei madame, ‘laat me hem nog een jaar of twee thuishouden, Jean. Hij is mijn enige zoon. Ik heb hem graag bij me.’

‘Wat je maar wilt,’ zei Jean Recordain. Hij was een zachtaardige, vriendelijke man die zijn vrouw gelukkig maakte door precies te doen wat ze zei; hij bracht veel van zijn tijd door in een afgelegen schuur, waar hij aan een machine werkte om garen te spinnen uit katoen. Die zou de wereld veranderen, zei hij.

Zijn stiefzoon was veertien jaar oud toen hij zijn lawaaierige, opgeschoten aanwezigheid overbracht naar de oude kathedraalstad Troyes. Troyes was een ordentelijk stadje. Het vee had er besef van zijn nederige plaats in het universum en de vaders stonden er zwemmen niet toe. Er was een gerede kans dat hij daar in leven zou blijven.

Wanneer hij later terugkeek op zijn jeugd, beschreef hij die altijd als uitzonderlijk gelukkig.

In een schraler, grauwer, noorderlijker licht wordt een bruiloft gevierd. Het is 2 januari en de luttele, verkleumde aanwezigen kunnen elkaar gelukkig nieuwjaar wensen.

De liefdesaffaire van Jacqueline Carraut had de lente en zomer van 1757 in beslag genomen en rond Sint-Michaël wist ze dat ze zwanger was. Ze beging nooit vergissingen. Of alleen kolossale, dacht ze.

Omdat de passie van haar minnaar inmiddels was bekoeld, omdat haar vader een cholerisch man was, legde ze de lijfjes van haar jurken uit en hield ze zich heel stil. Wanneer ze aan haar vaders tafel geen hap door haar keel kreeg, sluisde ze het eten stiekem door naar de terriër aan haar voeten. Het werd advent.

‘Als je het me eerder had gezegd,’ zei haar minnaar, ‘dan hadden we alleen te maken gekregen met de rel dat een brouwersdochter in de de Robespierre-familie trouwt. Maar zoals jij opzwelt, krijgen we ook nog eens een schandaal.’

‘Een liefdesbaby,’ wierp Jacqueline tegen. Ze was niet romantisch van aard, maar voelde zich gedwongen tot die houding. Met opgeheven hoofd stond ze voor het altaar, en de hele dag keek ze de familie recht in de ogen. Dat wil zeggen, de hare; de de Robespierres waren thuisgebleven.

François was zesentwintig. Hij was de rijzende ster van de plaatselijke balie en een van de meest begeerde vrijgezellen in de Artois. Al driehonderd jaar waren er de Robespierres in de regio rond Arras. Ze hadden geen geld en waren ontzettend arrogant. Jacqueline bezag het huishouden waarin ze terechtkwam met verbazing. Onder haar vaders dak, waar de brouwer de godganse dag raasde en tierde en zijn werklui uitkafferde, kwamen flinke braadstukken op tafel. De de Robespierres waren beleefd tegen elkaar en aten dunne soep.

En omdat zij, naar hun idee, wel een robuust, volks type zou zijn, schoven ze bordenvol van het waterige spul haar kant op. Ze schonken zelfs haar vaders bier. Robuust was Jacqueline niet. Ze was ziekelijk en teer. Maar goed dat ze in de adel is getrouwd, zeiden de mensen hatelijk. Uit haar handen hoef je geen werk te verwachten. Ze was niet meer dan een breekbaar ornament, een porseleinen beeldje, de tengere vorm ontsierd door het ophanden zijnde kind.

François had zijn plicht gedaan toen hij voor de priester stond, maar toen hij zich eenmaal tussen de lakens tot haar wendde, laaide zijn oorspronkelijke, intense hartstocht op. Hij werd aangetrokken door het nieuwe hart dat in haar binnenste klopte, door de oerronding van haar lichaam. Hij was vol ontzag voor haar doorschijnende huid, voor de huid aan de binnenkant van haar polsen, waar een groenig marmerpatroon van aderen zichtbaar was. Hij werd aangelokt door haar bijziende groene ogen, grote ogen, die zachter of scherper konden worden als die van een kat. Wanneer ze sprak, waren haar woorden net klauwtjes die zich vastzetten.

‘Dat zoute water stroomt ze door de aderen,’ zei ze. ‘Als je ze opensnijdt, zouden ze goede manieren bloeden. Goddank kunnen we morgen in ons eigen huis.’

Het was een winter vol schroom en strijd. De beide zussen van François bleven in de buurt en brachten boodschappen over, bang om één verkeerd woord te zeggen. Jacquelines kind, een jongen, werd op 6 mei om twee uur in de ochtend geboren. Later die dag kwam de familie bijeen rond de doopvont. François’ vader, Maximilien, was peetouder, dus het kind werd naar hem vernoemd. Een degelijke oude familienaam, zei hij tegen Jacquelines moeder; haar dochter behoorde nu tot een degelijke oude familie.

In de daaropvolgende vijf jaar kwamen uit dit huwelijk nog drie kinderen voort. Voor Jacqueline brak de tijd aan dat misselijkheid, gevolgd door angst, gevolgd door pijn, haar natuurlijke toestand werd. Ze kon zich geen ander leven meer indenken.

Die dag las tante Eulalie hun een verhaaltje voor. Het heette De vos en de kat. Ze las erg snel en joeg door de bladzijden. Dat noem je nou ergens met de pet naar gooien, dacht hij. Een kind zou er slaag voor krijgen. En dit was nog wel zijn lievelingsboek.

Ze had zelf wel wat van een vos, zoals ze met een rukje haar kin hief om te luisteren, haar zandkleurige wenkbrauwen samentrok. Veronachtzaamd liet hij zich op de vloer glijden en speelde met het randje kant aan haar mouw. Zijn moeder kon kantklossen.

Hij had een akelig voorgevoel; hij mocht nooit op de grond zitten (Zo gaan je goede kleren toch kapot!).

Zijn tante viel midden in zinnen stil om te luisteren. Boven lag Jacqueline op sterven. Haar kinderen waren niet op de hoogte.

Ze hadden de vroedvrouw weggestuurd, want die had het er niet beter op gemaakt. Die zat nu in de keuken aan een stuk kaas, waarvan ze de korst met smaak uitschraapte terwijl ze de meid angst aanjoeg met precedenten. Ze hadden de chirurgijn laten komen; François was boven aan de trap met hem in discussie. Tante Eulalie sprong op en deed de deur dicht, maar je kon hen nog steeds horen. Ze las verder met een vreemde klank in haar stem en haar smalle, bleke dameshand op de rand van Augustins wieg, schommelend, schommelend.

‘Ik zie niet hoe ik haar kan verlossen,’ zei de man, ‘behalve door te snijden.’ Hij gebruikte het woord niet graag, dat kon je merken, maar hij moest wel. ‘Misschien kan ik het kind redden.’

‘Red haar,’ zei François.

‘Als ik niets doe, sterven ze allebei.’

‘Laat het kind sterven, maar red haar.’

Eulalie greep de wiegenrand krampachtig beet; de schok maakte Augustin aan het huilen. Geluksvogel Augustin, om al geboren te zijn.

Nu werd het ruzie: de chirurgijn ongeduldig over het trage begrip van de leek. ‘Dan kan ik er evengoed de slager bij halen,’ schreeuwde François.

Tante Eulalie stond op; het boek gleed uit haar vingers en langs haar jurk op de vloer, waar het open bleef liggen. Ze rende de trap op: ‘Om godswil. Zachter. De kinderen.’

De bladzijden sloegen om in de tocht: de vos en de kat, de haas en de schildpad, de wijze raaf met zijn glinsterende oog, de honingbeer onder de boom. Maximilien raapte het op en streek de omgebogen hoeken van de bladzijden glad. Hij legde de mollige handjes van zijn zus op de rand van de wieg. ‘Zo doen,’ zei hij en hij schommelde.

Ze hief haar gezicht met het openhangende peutermondje: waarom?

Tante Eulalie liep langs hem heen zonder hem te zien; zweetdruppeltjes stonden op haar bovenlip. Zijn voeten roffelden op de traptreden. Zijn vader zat ineengedoken in een stoel te huilen, met zijn hand voor zijn ogen. De chirurgijn rommelde in zijn tas. ‘Mijn verlostang,’ zei hij. ‘Ik zal het in elk geval proberen. Deze techniek biedt nog weleens uitkomst.’

De jongen duwde de deur op een kier, net ver genoeg om naar binnen te glippen. De ramen waren gesloten voor de vroege zomer, voor de met gegons gevulde zoete geur van tuin en veld. Er brandde een flink vuur, en in een mand lagen houtblokken klaar. De warmte was benauwend, zichtbaar. Zijn moeders lichaam was in wit gehuld; ze lag op bed met kussens in haar rug en haar haar strak achterover in een lint. Ze draaide alleen haar ogen naar hem toe, niet haar hoofd, en de schamele restanten van een glimlach. De huid rond haar mond zag grauw.

Jij en ik zullen nu gauw uiteengaan, leek die te zeggen.

Toen hij dat zag, wendde hij zich af. Bij de deur hief hij zijn hand naar haar, een nietig, vroegwijs blijk van solidariteit. Aan de andere kant van de deur had de chirurgijn zijn overjas uitgedaan en stond ermee over zijn arm te wachten tot iemand die van hem aannam en ophing. ‘Als u me eerder had laten halen …’ merkte de chirurgijn op tegen niemand in het bijzonder. François’ stoel was leeg. Kennelijk had hij het huis verlaten.

De priester arriveerde. ‘Als het hoofd naar buiten komt, moet ik het dopen,’ zei hij.

‘Als het hoofd naar buiten zou komen, waren onze problemen voorbij,’ zei de chirurgijn.

‘Of een van de ledematen,’ zei de priester hoopvol. ‘Dat staat de Kerk ook toe.’

Tante Eulalie ging de slaapkamer binnen. De hitte golfde naar buiten toen ze de deur opendeed. ‘Is dit wel goed voor haar? Het is verschrikkelijk bedompt.’

‘Kou is desastreus,’ zei de chirurgijn. ‘Hoewel in dit geval …’

‘De laatste sacramenten, dan,’ stelde de priester voor. ‘Ik hoop dat er een tafel bij de hand is.’

Hij haalde een wit altaarkleed uit zijn tas en delfde vervolgens zijn kaarsen op. De genade Gods bij u thuis.

De chirurgijn keek om zich heen in het trapportaal. ‘Haal dat kind hier weg,’ zei hij.

Eulalie tilde hem in haar armen, de liefdesbaby. Terwijl ze hem naar beneden droeg, streek de stof van haar jurk langs zijn wang met een zacht, raspend geluid.

Eulalie zette hen op een rij bij de voordeur. ‘Jullie handschoenen,’ zei ze. ‘Jullie hoed.’

‘Het is warm,’ zei hij. ‘We hebben onze handschoenen niet echt nodig.’

‘Doe toch maar,’ drong ze aan. Haar gezicht leek te bibberen.

De min drong langs hen heen met baby Augustin achteloos tegen haar schouder, alsof hij een zandzak was. ‘Vijf in zes jaar tijd,’ zei ze tegen Eulalie. ‘Wat wil je ook? Haar geluk is gewoon op.’

Ze gingen naar grootvader Carraut. Later die dag kwam Eulalie terug en zei dat ze moesten bidden voor hun kleine broertje. Grootmoeder Carraut vroeg geluidloos: ‘Gedoopt?’ Tante Eulalie schudde haar hoofd. Ze wierp een blik op de kinderen, een ik-kan-niet-te-veel-zeggen-blik. Geluidloos zei ze terug: ‘Doodgeboren.’

Hij huiverde. Tante Eulalie bukte zich om hem een kus te geven. ‘Wanneer mag ik naar huis?’ zei hij.

‘Jullie blijven fijn een paar dagen bij grootmoeder, totdat jullie moeder zich beter voelt,’ zei Eulalie.

Maar hij herinnerde zich de grauwe huid rond zijn moeders mond. Hij begreep wat die hem had gezegd: algauw lig ik in mijn doodskist, algauw lig ik in mijn graf.

Hij vroeg zich af waarom ze zo logen.

Hij telde de dagen. Tante Eulalie en tante Henriette liepen over en weer. Wil je niet weten hoe je moeder het vandaag maakt? vroegen ze. ‘Maximilien vraagt niet hoe het met zijn moeder gaat,’ zei tante Henriette.

‘Kil kereltje,’ zei zijn grootmoeder.

Hij telde de dagen tot ze zouden besluiten de waarheid te vertellen. Negen dagen gingen voorbij. Bij het ontbijt, toen ze aan hun brood en melk zaten, kwam grootmoeder binnen.

‘Jullie moeten heel dapper zijn,’ zei ze. ‘Jullie moeder woont nu bij Jezus.’

Kindje Jezus, dacht hij. ‘Dat weet ik,’ zei hij.

Hij was zes toen dat gebeurde. Een wit gordijn fladderde voor het open raam op in de bries, spreeuwen tsjilpten druk op de vensterbank, en God de Vader keek in wolken van glorie neer vanaf een schilderij aan de muur.

Een dag of twee daarna: zijn zusje Charlotte, die naar de doodskist wees; en zijn jongere zusje Henriette, die dwars en genegeerd in een hoekje zat te mokken.

‘Ik lees je wel voor,’ zei hij tegen Charlotte, ‘maar niet uit het dierenboek. Dat is me te kinderachtig.’

Later tilde de grote Henriette, zijn tante, hem op om in de kist te kijken voordat die gesloten werd. Ze beefde en zei over zijn hoofd heen: ‘Ik wilde het hem niet laten zien; grootvader Carraut zei dat het moest.’ Hij begreep heel goed dat dit zijn moeder was, dit lijk met de haakneus en angstaanjagend papierachtige handen.

Tante Eulalie rende de straat op. ‘François toe, alsjeblieft,’ riep ze. Maximilien rende achter haar aan en greep naar haar rokken; hij zag zijn vader niet één keer omkijken. Tante Eulalie sjouwde het kind mee terug het huis in. ‘Hij moet de overlijdensakte ondertekenen,’ zei ze. ‘Hij zegt dat hij er zijn naam niet onder zet. Wat moeten we doen?’

De volgende dag kwam François terug. Hij rook naar cognac, en grootvader Carraut zei dat hij duidelijk met een vrouw was geweest.

In de daaropvolgende maanden begon François zwaar te drinken. Hij verwaarloosde zijn clientèle, die naar een ander ging. Hij verdween dagen aan een stuk; op een dag pakte hij een koffer en zei dat hij voorgoed vertrok.

Ze – grootmoeder en grootvader Carraut – zeiden dat ze hem nooit hadden gemogen. We hebben niets tegen de de Robespierres, zeiden ze, dat zijn nette lui. Maar hij, hij heeft geen fatsoen. Aanvankelijk hielden ze de leugen in leven dat hij in beslag werd genomen door een langdurige prestigezaak in een andere stad. Van tijd tot tijd waaide hij aan, gewoonlijk om geld te lenen. De oudere de Robespierres vonden – ‘op onze leeftijd’ – niet dat zij François’ kinderen een thuis konden bieden. Grootvader Carraut nam de jongens in huis: Maximilien en Augustin. Tante Eulalie en tante Henriette, die ongetrouwd waren, zeiden dat ze de meisjes zouden nemen.

Op een gegeven moment ontdekte Maximilien, of werd hem verteld, dat hij buitenechtelijk was verwekt. Mogelijk gaf hij de slechtst denkbare interpretatie aan zijn familieomstandigheden, want daarna had hij het nooit meer over zijn ouders.

In 1768 dook François de Robespierre na een afwezigheid van twee jaar op in Arras. Hij zei dat hij in het buitenland was geweest, maar vertelde niet waar, of hoe hij zich in leven had gehouden. Hij ging naar grootvader Carraut en vroeg of hij zijn zoon kon zien. Maximilien stond in de gang en hoorde hen achter de gesloten deur schreeuwen.

‘Je zegt dat je er nooit overheen bent gekomen,’ zei grootvader Carraut. ‘Maar heb je er weleens aan gedacht om je zoon te vragen of hij eroverheen is gekomen? Het kind is haar evenbeeld; hij is niet sterk, zíj was niet sterk; dat wist je toen je je na elke geboorte weer aan haar opdrong. Het is alleen aan mij te danken dat ze kleren aan hun lijf hebben en als christenen opgroeien.’

Zijn vader kwam naar buiten, zag hem staan en zei: Hij is mager, hij is klein voor zijn leeftijd. Hij bleef een paar minuten met hem staan praten, stroef en gegeneerd. Bij zijn vertrek bukte hij zich om zijn zoon een kus op het voorhoofd te geven. Zijn adem rook zuur. De eertijdse liefdesbaby trok snel zijn hoofd terug met een volwassen uitdrukking van afkeer op zijn gezicht. François leek teleurgesteld. Had hij misschien een knuffel gewild, een kus? Had hij zijn zoon hoog in de lucht rond willen zwieren?

Later vroeg het kind, dat had geleerd krachtige emoties zuinig af te meten, zich af of hij spijt hoorde te voelen. ‘Kwam mijn vader voor mij?’ vroeg hij zijn grootvader.

De oude man wendde zich mopperend af. ‘Hij kwam geld lenen zoals altijd. Hou toch eens op met dromen!’

Maximilien bezorgde zijn grootouders geen last. Je merkt amper dat hij in huis is, zeiden ze. Zijn belangstelling ging uit naar lezen en naar de duiven die hij in een kot in de tuin hield. ’s Zondags kwamen de meisjes op bezoek en dan speelden ze samen. Hij liet hen – heel voorzichtig, met één vinger – de duiven over hun trillende rug aaien.

Ze smeekten om een eigen duif, eentje die ze mee naar huis mochten nemen en zelf konden houden. Ik ken jullie, zei hij, jullie zijn het binnen een paar dagen beu. Voor duiven moet je zorgen; het zijn geen poppen, weet je. Ze gaven het niet op: zondag na zondag zeuren en dreinen. Uiteindelijk gaf hij toe. Tante Eulalie kocht een mooie, vergulde kooi.

Een paar weken later was de duif dood. Ze hadden de kooi buiten laten staan; er had een storm gewoed. Hij stelde zich voor hoe de kleine vogel zich in paniek tegen de tralies te pletter sloeg; de vleugels gebroken, het onweer tierend om hem heen. Toen Charlotte het hem vertelde, hikte en huilde ze van spijt, maar over vijf minuten, wist hij, zou ze naar buiten hollen, de zon in, en het vergeten zijn. ‘We hebben de kooi buiten gezet, zodat hij in het wild zou zijn,’ snikte ze.

‘Het was geen wilde vogel. Het was een vogel waarvoor gezorgd moest worden. Dat heb ik je toch gezegd. Ik had gelijk.’

Dat hij gelijk had, schonk hem geen genoegen. Het liet een bittere smaak achter in zijn mond.

Zijn grootvader zei dat hij bij hem in de zaak kon komen als hij oud genoeg was. Hij leidde het kind rond in de brouwerij, zodat hij de diverse werkzaamheden kon bekijken en met de arbeiders kon praten. De jongen toonde beleefde interesse. Zijn grootvader opperde dat hij, aangezien zijn belangstelling eerder theoretisch was dan praktisch, misschien priester kon worden. ‘Augustin kan de zaak overnemen,’ zei hij. ‘Of die kan verkocht. Ik ben niet sentimenteel. Er zijn meer vakken dan dat van brouwer.’

Toen Maximilien tien was, werd de abbé van Saint-Waast ertoe bewogen om zich de familie aan te trekken. Hij sprak in eigen persoon met Maximilien en had niet heel veel met hem op. Ondanks zijn bescheiden manier van doen leek de jongen in de grond geringschattend tegenover de opvattingen van de abbé te staan, alsof hij in gedachten bij hogere zaken was en bij een overvloed aan taken die zijn aanwezigheid elders vereisten. Maar het leek duidelijk dat hier een goed stel hersens werd verspild. De abbé besloot zelfs dat de jongen niets aan zijn onfortuinlijke omstandigheden kon doen. Het was het soort kind waar je iets voor zou doen; hij had drie jaar op school gezeten in Arras, en zijn leraren waren vol lof over zijn vooruitgang en vlijt.

De abbé regelde een beurs. Toen hij zei: ‘Ik zal je helpen,’ had hij geen kleinigheid in de zin. Het werd het Louis-le-Grand, de beste school van het land, waar de zoons van de aristocratie werden onderwezen; een school die zich evengoed richtte op talent en waar een jongen zonder fortuin toch hogerop kon komen. Zei de abbé, die in dezelfde adem niet-aflatende ijver, slaafse gehoorzaamheid en eeuwige dank eiste.

‘Als ik straks weg ben, zult u me brieven moeten schrijven,’ zei Maximilien tegen zijn tante Henriette.

‘Ja, natuurlijk.’

‘En Charlotte en Henriette ook, alstublieft.’

‘Ik zal ervoor zorgen.’

‘In Parijs zal ik veel nieuwe vrienden krijgen.’

‘Waarschijnlijk wel, ja.’

‘En als ik groot ben, zal ik voor mijn broer en zussen kunnen zorgen. Dat hoeft dan niemand anders te doen.’

‘En je oude tantes dan?’

‘Voor jullie ook. We gaan samen in een groot huis wonen. En we maken nooit ruzie.’

Je kunt het onmogelijke willen, dacht ze. Moest hij wel gaan? vroeg ze zich af. Op zijn twaalfde was hij nog steeds zo klein, sprak hij zo zacht en hield hij zich zo op de achtergrond; ze vreesde dat hij helemaal over het hoofd zou worden gezien als hij eenmaal zijn grootvaders huis verliet.

Maar nee, natuurlijk moest hij gaan. Kansen als deze waren dun gezaaid; je zult vooruit moeten in dit leven, aan moeders rokken blijven hangen heeft geen zin. Soms deed hij haar aan Jacqueline denken; hij had ook die zeegroene ogen die het licht leken te vangen. Ik heb haar altijd wel gemogen, dacht ze. Ze had een groot hart, Jacqueline.

In de zomer van 1769 werkte hij hard aan zijn Grieks en Latijn. Over de zorg voor de duiven maakte hij afspraken met de dochter van buren, een meisje dat iets ouder was dan hij. In oktober vertrok hij.

In Guise had de carrière van maître Desmoulins onder het toeziend oog van de de Viefvilles een zekere vlucht genomen. Hij werd magistraat. ’s Avonds na het eten zaten Madeleine en hij zwijgend tegenover elkaar. Geld vormde een eeuwig probleem.

In 1767 – toen Armand kon lopen en Anne-Clothilde de baby van de familie was – zei Jean-Nicolas tegen zijn vrouw: ‘Camille hoort zo langzamerhand op kostschool, weet je.’

Camille was nu zeven. Nog steeds liep hij zijn vader overal in huis achterna, waarbij hij onophoudelijk kletste en als een echte de Viefville overal een mening over had.

‘Hij kan het beste naar Cateau-Cambrésis,’ zei Jean-Nicolas. ‘Zijn neven zitten er ook en het is niet zo ver.’

Madeleine had veel aan haar hoofd. De oudste dochter was continu ziek, de bedienden liepen er de kantjes af en het huishoudbudget vergde tijdrovende bezuinigingen. Jean-Nicolas eiste dat allemaal van haar en wilde op de koop toe dat ze rekening hield met zijn gevoelens.

‘Is hij niet een beetje jong om de last op zich te nemen van jouw onvervulde dromen?’ informeerde ze.

Want de verzuring van Jean-Nicolas had ingezet. Met veel discipline had hij zichzelf uit zijn dagdromen geschud. Over een paar jaar zouden verwachtingsvolle jongelieden van de balie van Guise hem vragen: Waarom neemt u genoegen met zo’n beperkt toneel voor uw onmiskenbare talenten, monsieur? Dan zou hij hun toesnauwen dat zijn eigen provincie goed genoeg was voor hem en dat ook voor hen zou moeten zijn.

In oktober stuurden ze Camille naar Cateau-Cambrésis. Vlak voor kerst ontvingen ze een wijdlopige brief van het schoolhoofd, waarin hij verslag deed over de verbazingwekkende vooruitgang die Camille had geboekt. Jean-Nicolas zwaaide met het epistel naar zijn vrouw. ‘Heb ik het je niet gezegd? Ik wist wel dat we er goed aan deden,’ zei hij.

Maar de brief had Madeleine verontrust. ‘Het is net alsof ze zeggen: “Wat is uw kind toch aantrekkelijk en intelligent, ook al heeft het maar één been.”’

Jean-Nicolas vatte dit op als een grapje. De dag tevoren had Madeleine nog tegen hem gezegd dat hij geen fantasie en geen gevoel voor humor had.

Niet lang daarna kwam de jongen thuis. Hij had een gruwelijke stotter ontwikkeld en kon ternauwernood worden overgehaald om ook maar iets te zeggen. Madeleine verschanste zich in haar kamer en liet haar maaltijden boven brengen. Camille zei dat de priesters erg aardig voor hem waren en was van mening dat hij er zelf schuld aan had. Zijn vader zei om hem op te beuren dat er geen sprake was van schuld, maar van een ongemak. Camille hield vol dat hij om een of andere vage reden laakbaar was en vroeg op koude toon wanneer hij terug kon naar school, want daar maakten ze er niet de hele tijd zo’n drukte over. In oorlogsstemming nam Jean-Nicolas contact op met Cateau-Cambrésis om te vragen hoe zijn zoon wel aan een spraakgebrek kwam. De priesters zeiden dat hij ermee was aangekomen, Jean-Nicolas zei dat hij er zeker niet mee van huis was gegaan, waarop men tot de slotsom kwam dat Camilles welbespraaktheid ergens langs de koetsroute lag, als een zoekgeraakte koffer of een paar handschoenen. Niemand viel iets te verwijten; dat soort dingen gebeurde nu eenmaal.

In 1770, toen Camille tien was, adviseerden de priesters hem van school te halen, daar zij niet in staat waren hem de aandacht te geven die zijn vorderingen verdienden. ‘Misschien kunnen we een privéleraar voor hem nemen,’ zei Madeleine. ‘Een echt goede.’

‘Ben je betoeterd?’ schreeuwde haar echtgenoot. ‘Ben ik soms een hertog? Ben ik zo’n Engelse katoenbaron? Heb ik soms een kolenmijn? Heb ik horigen?’

‘Nee,’ zei zijn vrouw. ‘Ik weet wat je bent. Ik maak me geen illusies meer.’

Uiteindelijk verschafte een de Viefville de oplossing. ‘Het zou natuurlijk zonde zijn om het op niets te laten uitdraaien met dat wakkere zoontje van je, alleen door een beetje geldgebrek,’ zei hij. ‘Tenslotte zul jij de wereld nooit in vuur en vlam zetten,’ voegde hij er grof aan toe. Hij dacht diep na. ‘Het is een charmant kind. We gaan ervan uit dat hij over het gestotter heen groeit. We moeten bedenken dat er studiebeurzen bestaan. Als we hem op het Louis-le-Grand kunnen krijgen, zouden de kosten voor de familie te verwaarlozen zijn.’

‘Zouden ze hem dan aannemen?’

‘Naar ik hoor, is hij uitzonderlijk intelligent. Wanneer hij wordt toegelaten tot de balie zal hij een waar sieraad zijn voor de familie. Luister, de volgende keer dat mijn broer naar Parijs gaat, zal ik zorgen dat hij zich ermee bezighoudt. Zo goed?’

De gemiddelde levensverwachting in Frankrijk is nu gestegen tot bijna negenentwintig jaar.

Het Collège Louis-le-Grand was langgeleden gesticht door de jezuïeten, die er het bewind hadden gevoerd totdat ze werden afgezet en de oratorianen, een meer verlichte orde, het overnamen. De alumni waren befaamd, zij het divers: Voltaire, nu in eervolle ballingschap, was er afgestudeerd, evenals de markies de Sade, die zich momenteel schuilhield op een van zijn chateaus terwijl zijn vrouw voor strafvermindering ijverde na zijn recente veroordeling wegens vergiftiging en sodomie.

Het Collège was gevestigd aan de rue Saint-Jacques, en van de stad afgesneden door solide, hoge muren en ijzeren hekken. Men deed er niet aan verwarming, tenzij in de wijwatervaten in de kapel het ijs op het water stond; ’s winters was het dan ook de gewoonte om in alle vroegte buiten ijspegels te verzamelen en in de wijwatervaten te laten glijden, in de hoop dat het schoolhoofd over zijn hart zou strijken. Vlagen ijzige tocht en gedempte gespreksflarden in dode talen doortrokken de lokalen.

Maximilien de Robespierre was er nu een jaar.

Bij aankomst had hij te horen gekregen dat hij zijn uiterste best moest doen omwille van de abbé, want tenslotte had hij deze geweldige kans aan de abbé te danken. Hij had te horen gekregen dat heimwee, mocht hij daar last van hebben, overging. Meteen na aankomst schreef hij alles neer wat hij onderweg had gezien, zodat hij er dan recht aan zou hebben gedaan en het niet langer in zijn hoofd mee zou hoeven sjouwen. Werkwoorden lieten zich in Parijs op dezelfde manier vervoegen als in de Artois. Als je je concentreerde op de werkwoorden, zou daaromheen alles op zijn plaats vallen. Hij volgde elke les met aandacht. Zijn leraren waren nogal met hem ingenomen. Hij maakte geen vrienden.

Op een dag werd hij aangesproken door een leerling uit een hogere klas, die een klein kind voor zich uit duwde. ‘Kom eens hier, Dinges,’ zei de jongen. (Ze deden altijd alsof zijn naam hun ontschoot.)

Maximilien bleef abrupt staan. Hij keerde zich niet meteen om. ‘Zocht je mij?’ zei hij, beleefd aanstootgevend; dat kon hij.

‘Ik wil dat je een oogje houdt op de kleuter die ze onbegrijpelijk genoeg hierheen hebben gestuurd. Hij komt uit jouw contreien: Guise, geloof ik.’

Die achterlijke Parijzenaren denken dat het buiten één pot nat is, dacht Maximilien. ‘Guise ligt in Picardië,’ zei hij rustig. ‘Ik kom uit Arras. Arras ligt in de Artois.’

‘Nou ja, belangrijk is anders, hè? Ik hoop dat je tijd kunt vrijmaken van je kennelijk enorm vergevorderde studie om hem wegwijs te maken.’

‘Goed dan,’ zei Maximilien. Hij wendde zich naar de zogenoemde kleuter. Het was een erg knappe jongen, heel donker.

‘Welke weg wil je gewezen worden?’ vroeg hij.

Op dat moment kwam père Herivaux rillend aanlopen door de gang. Hij hield halt. ‘Ah, daar ben je, Camille Desmoulins,’ zei hij.

Père Herivaux was een classicus van naam. Hij zorgde ervoor dat hij overal van wist. Studiebeurzen hielden de herfstkou niet buiten, en de herfstkou was nog maar het begin.

‘En je bent pas tien, meen ik,’ zei de priester.

De jongen keek naar hem op en knikte.

‘En voor je leeftijd al bijzonder wijs?’

‘Ja,’ zei de jongen. ‘Dat klopt.’

Père Herivaux beet op zijn lip. Haastig liep hij verder. Maximilien zette de bril af die hij moest dragen, en wreef met duim en wijsvinger over zijn ogen. ‘Probeer “Ja, père”,’ adviseerde hij. ‘Dat verwachten ze. Niet knikken, daar hebben ze een hekel aan. En toen hij vroeg of je erg slim was, had je bescheidener moeten doen. Je weet wel: “Ik doe mijn best, père.” Zoiets.’

‘Zeker een hielenlikker, Dinges?’ zei de jongen.

‘Hoor eens, het is maar een idee. Ik laat je hier meeprofiteren van mijn ervaring.’ Hij zette zijn bril weer op. De grote donkere ogen van de jongen zwommen in beeld. Even dacht hij aan de duif, in de val in zijn kooi. Het was alsof hij de veren aan zijn handen voelde, zacht en dood, het kleine lichaam zonder hartslag. Hij veegde zijn handen af aan zijn jas.

De jongen stotterde. Het gaf hem een onbehaaglijk gevoel. In feite had de hele situatie iets wat hem van zijn stuk bracht. Hij had het gevoel dat zijn moeizaam verworven modus vivendi onder vuur lag; dat het leven in belangrijke mate moeilijker zou worden en dat de zaken voor hem een slechte wending hadden genomen.

Toen hij voor de zomervakantie terugkwam in Arras, zei Charlotte: ‘Jij groeit ook amper, hè?’

Dat zei ze elk jaar weer.

Zijn leraren waardeerden hem. Flair, nee, zeiden ze, maar hij spreekt altijd de waarheid.

Hij wist niet met zekerheid wat zijn medeleerlingen van hem dachten. Vroeg je hem wat voor iemand hij volgens hemzelf was, dan zou hij zeggen dat hij capabel, gevoelig en geduldig was en tekortschoot in charme. Maar in welk opzicht dit oordeel verschilde van dat van de mensen om hem heen … Tja, hoe kun je nu weten of de gedachten in jouw hoofd ooit zijn bedacht door iemand anders?

Hij kreeg niet veel brieven van thuis. Charlotte stuurde met enige regelmaat een keurig, kinderlijk verslag van futiliteiten. Hij hield die brieven een paar dagen, las ze twee keer en gooide ze dan, niet wetend wat hij er anders mee moest, weg.

Voor Camille Desmoulins kwam de post twee keer per week, met ware boekwerken; ze groeiden uit tot een publiek vermaak. Hij legde uit dat hij vanaf zijn zevende naar kostschool was gestuurd en dat hij zijn familie bijgevolg beter kende op papier dan in persoon. De epistels waren net hoofdstukken uit een roman, en gaandeweg, naarmate hij ze vaker voor de goegemeente voordroeg, begonnen zijn vrienden zijn familie als personages te zien. Soms raakte de hele groep in de greep van machteloze hilariteit bij een zin als ‘Je moeder hoopt dat je bent wezen biechten’, en herhaalde die dagen later nog tegen elkaar met tranen in hun ogen van het lachen. Camille vertelde dat zijn vader een encyclopedie van het recht schreef. Volgens hem had het project louter ten doel zijn vader ’s avonds onder gesprekken met zijn moeder uit te laten komen. Hij waagde te suggereren dat zijn vader zich met de encyclopedie opsloot om vervolgens weg te duiken in wat père Proyart ‘slechte boekjes’ noemde.

Camille beantwoordde de brieven met hele pagina’s in zijn nonchalante, ordeloze handschrift. Hij bewaarde de correspondentie zodat die later kon worden gepubliceerd.

‘Hou deze waarheid in het achterhoofd, Maximilien,’ zei père Herivaux. ‘De meeste mensen zijn lui en zullen klakkeloos jouw oordeel over jezelf overnemen. Zorg dus dat je jezelf niet onderschat.’

Voor Camille was dat nooit een probleem geweest. Hij had er slag van om aansluiting te krijgen bij oudere leerlingen met goede connecties; om zichzelf op een of andere manier populair te maken. Hij werd onder de hoede genomen door Stanislas Fréron, die vijf jaar ouder was en was vernoemd naar zijn peetvader, de koning van Polen. Frérons familie was rijk en ontwikkeld, zijn oom een notoire vijand van Voltaire. Op zijn zesde was hij naar Versailles gebracht, waar hij een gedicht had voorgedragen aan Mesdames Troisième, Quatrième en Cinquième, respectievelijk Adelaïde, Victoire en Sophie, dochters van de oude koning; ze hadden hem vertroeteld en snoepjes gegeven. ‘Als je ouder bent, zal ik je introduceren in de kringen die ertoe doen, je carrière vooruithelpen.’

Was Camille dankbaar? Niet echt. Hij overgoot Frérons ideeën met minachting. Noemde hem ‘Konijn’. Fréron reageerde gevoelig: hij bestudeerde zijn gezicht in de spiegel om te zien of zijn tanden vooruitstaken en of hij er bangelijk uitzag.

En je had Louis Suleau, een jongen met gevoel voor ironie, die glimlachte wanneer de jonge aristocraten afgaven op de status-quo. Het is leerzaam om te zien hoe mensen de grond onder hun eigen voeten wegslaan, zei hij. Wij gaan in ons leven een oorlog meemaken, zei hij tegen Camille, en jij en ik staan dan niet aan dezelfde kant. Dus laten we vrienden zijn zolang het kan.

Camille zei tegen père Herivaux: ‘Ik ga niet meer biechten. Als u me er toch toe dwingt, zal ik doen alsof ik iemand anders ben. Dan verzin ik andermans zonden en biecht ik die wel op.’

‘Wees redelijk,’ zei père Herivaux. ‘Als je je geloof wilt verzuimen, doe het dan op je zestiende. Dat is er de leeftijd voor.’

Maar tegen de tijd dat Camille zestien was, beging hij andere vormen van verzuim. Maximilien de Robespierre doorstond dagelijks tientallen angsten. ‘Hoe kom je zelfs maar buiten?’ vroeg hij.

‘Het is de Bastille niet, weet je. Soms kun je je naar buiten kletsen. Of je klimt over de muur. Zal ik je laten zien waar? Nee, dat wil je liever niet weten.’

Binnen de muren leeft een rationele, intellectuele gemeenschap. Erbuiten trekken beesten achter elkaar aan de ijzeren poorten voorbij. Alsof de mensen gekooid zijn en de wilde dieren vrij rondlopen en mensendingen doen. De stad stinkt naar rijkdom en corruptie; bedelaars zitten in de vuiligheid langs de straat; de beul voert publieke martelingen uit; gewelddadige afrekeningen en roofovervallen vinden op klaarlichte dag plaats. Wat Camille buiten de muren aantrof, wekte zijn opwinding en ontzetting. Het is een onverlicht oord, zei hij, door God vergeten; een oord van bedrieglijke spirituele verdorvenheid, met een oudtestamentische toekomst. Die kringen waarin Fréron hem wilde introduceren? Een reusachtig, giftig organisme dat op zijn eigen dood af strompelt. Alleen mensen zoals jij, zei hij tegen Maximilien, zijn geschikt om een land te regeren.

Camille zei ook: ‘Wacht maar tot père Proyart tot schoolhoofd wordt benoemd. Dan worden we allemaal de grond in gestampt.’ Zijn ogen lichtten op bij het vooruitzicht.

Typisch Camille om zo te denken, dacht Maximilien: hoe slechter het gaat, hoe beter het is. Niemand anders zou er zulke ideeën op na houden.

Het toeval wilde dat père Proyart werd gepasseerd. Het nieuwe hoofd was père Poignard d’Enthienloye, een vriendelijk, onbekrompen, getalenteerd man. Die zich zorgen maakte om de geest die in zijn pupillen was gevaren.

‘Père Proyart zegt dat jullie een “club” hebben,’ zei hij tegen Maximilien. ‘Hij zegt dat jullie allemaal anarchisten en puriteinen zijn.’

‘Père Proyart mag me niet zo,’ zei Maximilien. ‘En ik denk dat hij overdrijft.’

‘Natuurlijk overdrijft hij. Is die tijdverspilling nodig? Over een halfuur moet ik de mis lezen.’

‘Wij, puriteinen? Daar zou hij blij om moeten zijn.’

‘Als jullie het voortdurend over vrouwen hadden, zou hij wel weten wat hij moest doen, maar hij zegt dat jullie het de godganse dag over politiek hebben.’

‘Ja,’ zei Maximilien. Hij was bereid om stil te staan bij de problemen van zijn ouderen. ‘Hij is bang dat de hoge muren de Amerikaanse ideeën niet buiten houden. En daar heeft hij natuurlijk gelijk in.’

‘Elke generatie kent zo haar vlagen. Een schoolmeester ziet ze aan. Soms denk ik dat ons systeem volslagen onzinnig is. We nemen jullie je jeugd af, stoppen al jullie ideeën bijeen in deze broeikas en laten jullie vervolgens over aan de winter in een klimaat van despotisme.’ Na deze ontboezeming zuchtte de priester; zijn metaforen deprimeerden hem.

Even overwoog Maximilien de brouwerij over te nemen; daar was weinig klassieke scholing voor nodig. ‘U vindt het beter om mensen geen hoop te geven?’ zei hij.

‘Ik vind het jammer dat we jullie talenten tot bloei brengen en dan tegen jullie zeggen …’ de priester stak zijn hand op ‘… tot hier en niet verder. We kunnen een jongen als jij niet de voorrechten van geboorte en rijkdom verschaffen.’

‘Tja.’ De jongen glimlachte, nauw merkbaar maar oprecht. ‘Dat was me niet ontgaan.’

Het hoofd kon de vooroordelen van père Proyart tegen deze jongen niet begrijpen. Hij was niet agressief, leek er niet op uit om je te slim af te zijn. ‘Dus wat ga je doen, Maximilien? Ik bedoel, wat zijn je plannen?’ Hij wist dat de jongen volgens de voorwaarden van zijn studiebeurs zou moeten afstuderen in de geneeskunde, theologie of rechtsgeleerdheid. ‘Ik hoor dat men altijd heeft gedacht dat je misschien de Kerk in zou gaan.’

‘Anderen hebben inderdaad die gedachte.’ Maximiliens toon was uiterst respectvol, vond het hoofd; hij toonde de vereiste eerbied voor de mening van een ander en vervolgens trok hij zich er niets van aan. ‘Mijn vader had vroeger een rechtspraktijk. Ik hoop die weer op te pakken. Ik moet naar huis. Ik ben de oudste, weet u.’

De priester wist dat uiteraard. En ook dat onwillige familieleden hem afscheepten met een aalmoes voor uitgaven die de beurs niet dekte, zodat de jongen zich wel voortdurend scherp bewust moest zijn van zijn sociale status. Vorig jaar had nota bene de thesaurier van school moeten regelen dat er een nieuwe overjas voor hem werd aangeschaft. ‘Een carrière in je eigen provincie,’ zei hij. ‘Zul je daar genoeg aan hebben?’

‘Och, ik zal me binnen mijn eigen kring bewegen.’ Sardonisch? Mogelijk. ‘Maar père, u maakte zich zorgen om de morele tendens hier. Voert u dit gesprek niet liever met Camille? Hij is veel onderhoudender als het om morele tendensen gaat.’

‘Ik betreur dit gebruik van enkel voornamen,’ zei de priester. ‘Alsof hij beroemd is. Wil hij door het leven gaan met maar één naam? Ik heb geen hoge pet op van je vriend. En zeg nu niet dat je zijn oppasser niet bent.’

‘Dat ben ik wel, vrees ik.’ Hij dacht na. ‘Komaan, père, zo slecht denkt u toch ook weer niet over hem?’

De priester lachte. ‘Père Proyart zegt dat jullie niet alleen puriteinen en anarchisten zijn, maar ook nog eens een stelletje poseurs. Hoogdravend, aanstellerig … Die jongen van Suleau evengoed. Maar zo ben jij niet, merk ik.’

‘En u vindt dat ik gewoon mezelf zou moeten zijn?’

‘Waarom niet?’

‘Meestal heb ik het gevoel dat dat niet genoeg is.’

Later legde de priester zijn getijdenboek neer, in gedachten bij het gesprek. Die jongen zal gewoon ongelukkig worden, dacht hij. Hij gaat terug naar zijn provincie en zal het nooit ver brengen.

Het is nu 1774. Poseurs of niet, het is tijd om volwassen te worden. Het is tijd om het openbare leven in te gaan, de wereld van openbare handelingen en openbare standpunten. Alles wat er vanaf nu gebeurt, gebeurt in het licht van de geschiedenis. Geen heldere middagzon die het verstand verlicht maar een dwaallicht, of op zijn best het indirecte licht van de maan, dat halfblind en dor fouten in de hand werkt.

Camille Desmoulins, 1793: ‘Ze denken dat vrijheid verwerven net zo is als opgroeien; er moet en zal lijden aan te pas komen.’

Maximilien de Robespierre, 1793: ‘Geschiedenis is fictie.’

II

Dwaallicht

1774-1780

Vlak na Pasen kreeg koning Louis XV de pokken. Vanaf zijn geboorte was zijn leven overspoeld geweest met hovelingen; zijn opstaan ’s morgens was een ceremonie die gereguleerd werd door een complexe, rigide etiquette, en wanneer hij dineerde, deed hij dat publiekelijk, met honderden die zich aan elke hap vergaapten. Elke stoelgang, elke seksuele daad, elke ademtocht was onderwerp van publiek commentaar. En nu zijn dood.

Hij had zijn jachtpartij moeten afbreken en was zwak en koortsig het paleis binnengebracht. Hij was vierenzestig; vanaf het begin gingen ze er min of meer van uit dat hij zou sterven. Toen de uitslag kwam, lag hij in bed te rillen van angst omdat hijzelf evengoed wist dat hij zou sterven en naar de hel zou gaan.

Zijn vrouw en zijn troonopvolger, de dauphin, bleven uit angst voor besmetting op hun kamer. Zodra de blaasjes begonnen te etteren werden ramen en deuren wijd opengegooid, maar de stank bleef ondraaglijk. De laatste uren werd het rottende lichaam overgelaten aan de artsen en priesters. Het rijtuig van madame du Barry, de laatste in de rij maîtresses, rolde voorgoed weg van Versailles, en toen pas, toen zij weg was en hij zich volslagen verlaten voelde, wilden de priesters hem absolutie schenken. Hij vroeg naar haar en kreeg te horen dat ze al was vertrokken. ‘Nu al,’ zei hij.

De hofhouding had zich in afwachting van de gebeurtenissen verzameld in de enorme antichambre die men het Oeil de Boeuf noemde. Op 10 mei, om kwart over drie ’s middags, werd in de raamopening van de ziekenkamer een brandende kaars gedoofd.

En ineens klonk er een explosie van geluid, als donderslagen bij heldere hemel: de stormloop, het ellebogenwerk, het gestamp van honderden voeten. Verwilderd en met maar één gedachte in het hoofd jakkerde de hofhouding het Oeil de Boeuf uit en door de Grand Galérie naar de nieuwe koning.

Die nieuwe koning is negentien jaar oud; zijn gemalin, de Oostenrijkse prinses Marie-Antoinette, een jaar jonger. De koning is een forse, vrome, gewetensvolle jongeman, flegmatiek en verzot op de jacht en de geneugten van een welvoorziene dis; naar verluidt kan hij vanwege een pijnlijk strakke voorhuid zijn vleselijke lusten niet eenzelfde vrije teugel laten. De koningin is een zelfzuchtig kind, koppig en niet bijster geïnformeerd. Ze is blond, met een frisse teint: knap zoals vrijwel ieder meisje op haar achttiende knap is. Haar Habsburgse kin en zelfingenomenheid leveren echter al slag met de winst die je met zijde, diamanten en naïviteit boekt.

De verwachtingen van de nieuwe regering zijn hooggespannen. Op het standbeeld van de grote Henri IV schrijft een onbekende optimist: resurrexit.

Wanneer de luitenant-generaal van politie zich aan zijn bureau zet – vandaag, vorig jaar, elk jaar – is de prijs van een brood in de bakkerszaken van Parijs het eerste waar hij om vraagt. Zijn Les Halles goed bevoorraad, dan stemmen de bakkers van de binnenstad en de faubourgs hun klanten tevreden en komen de talloze rondreizende bakkers hun brood aanbieden op de markt in de Marais, in Saint-Paul, in het Palais-Royal en in Les Halles zelf.

In goede tijden kost een bruin vierpondsbrood acht of negen sou. Een dagloner zonder specialisme kan ervan uitgaan dat hij per dag twintig sou verdient, een metselaar haalt zo’n veertig sou binnen, een bedreven slotenmaker of timmerman vijftig. Waarvan moet worden betaald: huur, kaarsen, kookvet, groenten, wijn. Vlees is voor speciale gelegenheden. Brood is de eerste prioriteit.

De bevoorradingslijnen zijn strak en helder en staan onder strenge controle. Wat de bakkers aan het einde van de dag overhebben, moet goedkoop van de hand; de armen eten pas wanneer de nacht over de markten neerdaalt.

En alles gaat goed, totdat de oogst mislukt – zoals in 1770 bijvoorbeeld, of in 1772, of in 1774 – en de prijzen tot exorbitante hoogten stijgen. In de herfst van 1774 kost een brood in Parijs elf sou, de lente daarop veertien. De lonen stijgen niet. Onder de bouwarbeiders rommelt het altijd, net als onder de wevers, de boekbinders en (arme zielen) de hoedenmakers, maar er wordt zelden gestaakt om loonsverhoging te krijgen, doorgaans alleen om loonsverlaging te voorkomen. Voor de stadsarbeider is niet staking maar broodoproer de meest vertrouwde toevlucht, en zo staan de temperatuur en neerslag van verre graanvelden in direct verband met de hoofdpijnaanvallen van de luitenant-generaal van politie.

Telkens wanneer er een graantekort heerst, roepen de mensen: ‘Een hongercomplot!’ en wijzen ze naar speculanten en zwarthandelaren. De molenaars, zeggen ze, spannen samen om de slotenmakers, hoedenmakers, boekbinders en hun kinderen uit te hongeren. Nu, in deze jaren zeventig, voeren de voorstanders van economische hervorming vrije handel van graan in, zodat men tot in de armste regio’s van het land op de vrije markt zal moeten concurreren. Maar een oproertje of twee, en de overheidsregulering is terug. In 1770 is abbé Terray, de minister van Financiën, er snel bij om de overheidsprijzen, de heffingen en de beperkingen op in- en uitvoer van graan weer op te leggen. Waarbij hij niemand naar zijn mening vraagt, maar eenvoudig volgens koninklijk decreet handelt. ‘Despotisme!’ roepen degenen die die dag te eten hebben gehad.

Brood is waar het allemaal om draait: de hoofdschotel voor speculaties, het voedsel voor alle theorieën over wat er zal gebeuren. Over vijftien jaar, op de dag dat de Bastille valt, is de prijs van een brood in Parijs na zestig jaar stijgen op zijn hoogst. Over twintig jaar (wanneer het allemaal voorbij is) zal een vrouw uit de hoofdstad zeggen: ‘Er vloeide dan bloed onder Robespierre, maar het volk had wel brood. Misschien moet je voor een korst brood wel een beetje bloed vergieten.’

De jonge koning riep ene Turgot tot zich als de nieuwe minister van Financiën. Turgot was achtenveertig, een modern man, een rationalist, een aanhanger van laissez faire; energiek, vol ideeën, vol van hervormingen waarvan hij zei dat ze nodig waren, wilde het land overleven. In zijn eigen ogen was hij de juiste man op het juiste moment. Een van de eerste dingen die hij deed, was voorstellen dat Versailles zijn uitgaven matigde. Het Hof was geschokt. Malesherbes, lid van de koninklijke hofhouding, adviseerde de minister om wat omzichtiger te werk te gaan; hij maakte te veel vijanden. ‘De nood van het volk is gigantisch,’ antwoordde Turgot. ‘En in mijn familie halen we maar net de vijftig.’

In de lente van 1775 waren rellen aan de orde van de dag in marktstadjes, met name in Picardië. In Versailles verzamelden zich achtduizend inwoners bij het paleis. Hoopvol keken ze op naar de koninklijke ramen; als altijd dachten ze dat de persoonlijke tussenkomst van de koning al hun problemen zou oplossen. De gouverneur van Versailles beloofde dat de graanprijs in de stad zou worden bevroren. De nieuwbakken koning werd tevoorschijn gehaald om het volk vanaf een balkon toe te spreken, waarna het vreedzaam uiteenging.

In Parijs plunderden bendes de bakkers op de Linkeroever. De politie verrichtte een paar arrestaties, maar hield zich verder op de vlakte en vermeed confrontaties. In 162 gevallen vond vervolging plaats. Twee plunderaars, van wie eentje een jongen van zestien, werden op het place de Grève opgehangen: 11 mei, om drie uur ’s middags. Ze dienden als voorbeeld.

In juli 1775 zouden de jonge koning en zijn lieftallige gemalin een bezoek brengen aan het Collège Louis-le-Grand. Zo’n bezoek was traditie na een kroning; maar ze zouden niet lang blijven, ze hadden leukere dingen te doen. De afspraak was dat ze, samen met hun gevolg, bij de hoofdingang zouden worden begroet, dat ze uit hun rijtuig zouden stappen en dat de ijverigste, verdienstelijkste leerling van de school woorden van trouw zou voordragen. Toen de grote dag aanbrak, was het weer niet best.

Anderhalf uur voordat de gasten redelijkerwijs konden worden verwacht, stelden leerlingen en staf zich op bij de poort aan de rue Saint-Jacques. Een troep soldaten te paard verscheen, die hen – niet bepaald zachtzinnig – terugdrong in nieuwe rijen. De incidentele spat regen veranderde in aanhoudend gedruil. Vervolgens kwamen de bedienden, de garde, de dames en heren van de hofhouding; tegen de tijd dat die zich hadden opgesteld, was iedereen tot op het bot verkleumd en de strijd om een betere positie beu. Niemand herinnerde zich de vorige kroning, dus niemand had er enig idee van gehad dat het allemaal zo lang zou gaan duren. De leerlingen stonden in miserabele kluitjes en hopten van de ene voet op de andere. Als iemand ook maar één tel uit het gelid stapte, sprongen de soldaten naar voren om hem met getrokken wapen terug te duwen.

Eindelijk kwam het koninklijke rijtuig aan. Iedereen stond op zijn tenen te reikhalzen, en de jongere kinderen klaagden dat het niet eerlijk was dat zij geen barst konden zien na al dat wachten. Père Poignard, het schoolhoofd, kwam naar voren en boog. In de richting van het koninklijke vehikel begon hij het woordje te spreken dat hij had voorbereid.

De mond van de bursaal werd droog. Zijn hand trilde een beetje. Maar dankzij het Latijn zou niemand zijn provinciale accent bespeuren.

De koningin stak haar aanvallige hoofd naar buiten en trok het weer terug. De koning wuifde en mompelde iets tegen een man in livrei, die de portee ervan met een sneer de functionarisrangen af liet gaan, die haar met stilzwijgend vertoon overbrachten aan de wachtende wereld. Het was volmaakt duidelijk: ze zouden niet uitstappen. De toespraak moest aan Hunne Majesteiten worden gereciteerd terwijl zij beschut in het rijtuig bleven.

Père Poignards hoofd liep om. Hij had voor tapijten moeten zorgen, hij had voor baldakijnen moeten zorgen, hij had een soortement van tijdelijk paviljoen moeten laten bouwen en wellicht laten versieren met groen, in de rustieke stijl die zo gewild was, en wellicht met het koninklijke wapen of de verstrengelde monogrammen van de monarchen, opgemaakt uit bloemen. Zijn gezichtsuitdrukking werd paniekerig, berouwvol, afstandelijk. Gelukkig dacht père Herivaux eraan de bursaal het startsein te geven.

De leerling ving aan, zijn stem krachtiger na de eerste nerveuze zinnen. Père Herivaux ontspande zich; hij had het stuk geschreven, de jongen getraind. En hij was tevreden; het klonk goed.

Hare Hoogheid huiverde, zo zag men. ‘Aaah!’ zuchtte de wereld. ‘Ze huiverde!’ Dertig seconden later onderdrukte ze een geeuw. De koning boog zich vol zorg naar haar toe. En wat was dat nu? De koetsier nam de teugels op! De hele gewichtige boel roerde zich en kwam knarsend in beweging. Ze vertrokken: het welkom in het luchtledige, de toespraak nog niet halverwege.

De bursaal leek niet te merken wat er gebeurde. Hij oreerde gewoon verder. Zijn gezicht was strak en bleek en hij keek recht voor zich uit. Hij zag toch zeker wel dat ze de straat al uit reden?

Onuitgesproken verontwaardiging hing schallend in de lucht. Het hele trimester hebben we hiernaartoe gewerkt … De opeengepakte menigte keek besluiteloos schuifelend om zich heen. Het was harder gaan regenen. Het leek onbeschoft om de gelederen te verbreken en als de bliksem een schuilplek te zoeken, hoewel niet onbeschofter dan wat de koning en koningin hadden gepresteerd, zomaar wegrijden, Dinges daar midden op straat achterlaten, midden in zijn toespraak …

‘Het is niet persoonlijk bedoeld,’ zei père Poignard. ‘We hebben toch zeker niets verkeerd gedaan? Hare Majesteit was moe …’

‘Volgens mij had je evengoed Chinees tegen haar kunnen spreken,’ zei de leerling aan zijn zij.

‘Camille, voor deze ene keer heb je gelijk,’ zei père Poignard.

De bursaal was bezig zijn toespraak af te ronden. Met een ernstig gezicht voegde hij de monarchen, die al uit zicht waren verdwenen, hartelijke afscheidswoorden toe en hij sprak de hoop uit dat de school in de nabije toekomst de eer zou hebben …

Een troostende hand kwam op zijn schouder neer. ‘Het geeft niets, de Robespierre, dit had iedereen kunnen overkomen.’

Eindelijk verscheen er dan een glimlach op het gezicht van de leerling.

Dat was in Parijs, in juli 1775. In Troyes had Georges-Jacques Danton op dat moment ongeveer de helft van zijn leven achter zich. Zijn familie wist dat natuurlijk niet. Hij deed het goed op school, al kon je niet zeggen dat hij zijn wilde haren kwijt was. Zijn toekomst was het onderwerp van menig familieberaad.

Welnu: in Troyes zat er op een dag, in de buurt van de kathedraal, een man portretten te tekenen. Hij probeerde de voorbijgangers te schetsen, wierp af en toe een blik op de hemel en neuriede in zichzelf, een aanstekelijk, welbekend deuntje.

Niemand wilde model staan; de mensen drongen langs hem heen en liepen snel door. Hij leek er niet door uit het veld geslagen, integendeel, hij leek volmaakt op zijn plaats op zo’n mooie middag. Het was een vreemdeling, enigszins fatterig, met een Parijs air. Georges-Jacques Danton bleef vlak bij hem staan. Draaide feitelijk opvallend om hem heen. Hij wilde ’s mans werk bekijken en met hem in gesprek raken. Hij ging graag gesprekken aan en zeker met vreemdelingen. Hij zou alles over hen willen weten.

‘Bent u in de gelegenheid om uw portret te laten tekenen?’ De man keek niet op; hij bevestigde een nieuw vel papier op zijn tekenbord.

Georges-Jacques aarzelde.

‘U bent student, u hebt geen geld, ik weet het,’ zei de kunstenaar. ‘Maar dat gezicht van u … goeie god, u hebt niet stilgezeten, hè? Zo’n verzameling littekens heb ik nog nooit gezien. Gewoon stil blijven staan terwijl ik een paar schetsen van u maak in houtskool, dan mag u er eentje hebben.’

Georges-Jacques bleef staan en liet zich tekenen. Vanuit zijn ooghoek keek hij naar de man. ‘Niet praten,’ zei de kunstenaar. ‘Doet u die angstaanjagende frons nog eens – ja, zo – ik voer het gesprek wel. Mijn naam is Fabre, Philippe Fabre d’Églantine. Aparte naam, zult u zeggen. Waarom d’Églantine, zult u vragen. Goed, omdat u ernaar vraagt: in de literaire competitie van 1771 kende de Académie van Toulouse mij de krans van egelantier toe. Een buitengewoon felbegeerd, gedenkwaardig huldeblijk, vindt u niet? Ja, u hebt volkomen gelijk, ik had ook liever een leuk goudbaartje gehad, maar wat doe je eraan? Mijn vrienden vonden dat ik ter herinnering aan het gebeuren het suffix “d’Églantine” aan mijn eigen wat alledaagse naam moest toevoegen. Draait u uw gezicht een beetje. Nee, de andere kant op. Dus – zegt u – als deze jongeman zo bejubeld wordt om zijn literaire verrichtingen, waarom staat hij dan op straat te tekenen?’

‘U zult wel veelzijdig zijn, denk ik,’ zei Georges-Jacques.

‘Een paar van die provinciale stadsbestuurders van u nodigden me uit om mijn werk voor te dragen,’ zei Fabre. ‘Dat ging dus faliekant mis, hè. Ik ging in discussie met mijn beschermheren. Ongetwijfeld weet u dat kunstenaars daartoe geneigd zijn.’

Georges-Jacques nam hem op, voor zover dat kon zonder zijn hoofd te draaien. Fabre was een man van midden twintig, niet lang, met ongepoederd, kortgeknipt donker haar. Zijn jas was keurig geborsteld maar glom aan de manchetten; zijn linnen overhemd was sleets. Alles wat hij zei was tegelijk wel en niet serieus. Zijn gezicht was een palet van expressie.

Fabre koos een ander staafje houtskool. ‘Een beetje naar links,’ zei hij. ‘Veelzijdig, zegt u. Nu ben ik warempel toneelschrijver, regisseur, portrettekenaar zoals u ziet, en landschapsschilder; componist en musicus, dichter en choreograaf. Ik ben essayist, schrijf over alles van algemeen belang en spreek meerdere talen. Ik zou me graag eens wagen aan de tuinarchitectuur, maar niemand geeft me een opdracht. Ik moet zeggen, de wereld lijkt niet klaar te zijn voor mij. Tot vorige week was ik rondreizend toneelacteur, maar ik ben mijn troep kwijt.’

Hij was klaar. Hij gooide zijn staafje neer en bekeek met toegeknepen ogen zijn beide schetsen, die hij op armlengte afstand hield. ‘Hier,’ besliste hij. ‘Dit is de beste, die is voor u.’

Zijn eigen, weinig bekoorlijke gezicht keek Danton recht aan: het langgerekte litteken, de ooit gebroken neus, de springerige bos haar die van zijn voorhoofd naar achteren veerde. ‘Wanneer u beroemd bent, kon dit weleens geld waard zijn,’ zei hij. Hij keek op. ‘Wat is er met de andere acteurs gebeurd? Ging u een toneelstuk opvoeren?’

Hij zou zich erop hebben verheugd. Het leven was kalm; het leven was saai.

Nogal abrupt stond Fabre op van zijn kruk en hij maakte een obsceen gebaar in de richting van Bar-sur-Seine. ‘Twee van onze beste treurspelacteurs verschimmelen momenteel in een dorpscachot op beschuldiging van dronkenschap en verstoring van de openbare orde. Onze hoofdrolspeelster is ettelijke maanden geleden bevrucht door een onkundig stuk boerenellende, zodat ze nu alleen nog geschikt is voor de vulgairste kluchtrollen. Het gezelschap is ontbonden. Tijdelijk.’ Hij ging weer zitten. ‘Zeg …’ zijn ogen lichtten belangstellend op. ‘U voelt er zeker niet voor om van huis weg te lopen en acteur te worden?’

‘Lijkt me niet verstandig. Mijn familie rekent erop dat ik priester word.’

‘O, dat kunt u beter laten,’ zei Fabre. ‘Weet u waarop ze een bisschop kiezen? Op zijn stamboom. Hebt u een stamboom? Zeg nu zelf. U komt recht van de boerderij. Wat heeft het voor zin om in een branche aan de slag te gaan als je er nooit de top in kunt bereiken?’

‘Zou ik de top kunnen bereiken als ik rondreizend toneelspeler werd?’ vroeg hij beleefd, alsof hij bereid was alles in overweging te nemen.

Fabre lachte. ‘U zou de slechteriken kunnen spelen. U zou toegejuicht worden. U hebt daar een goede stem, in potentie.’ Hij tikte Georges-Jacques op de borst. ‘Laat hem vanhier komen.’ Hij zette zijn vuist vlak onder diens middenrif. ‘Van hieruit ademen. Zie uw adem als een rivier. Laten stromen, laten stromen. De hele kunst zit hem in de ademhaling. Gewoon ontspannen, ziet u wel, en schouders naar achteren. Adem van hieruit …’ nu beklopte hij zichzelf, ‘… en u kunt uren oreren.’

‘Ik zou niet weten waarom ik dat zou moeten kunnen,’ zei Danton.

‘O, ik weet wel wat u denkt. U beschouwt acteurs als iets wat onder een mesthoop uit komt sijpelen, hè? U ziet acteurs als drek op twee benen. Zoiets als protestanten. Joden. Maar vertel me eens, knullemans, staat u er dan zo glansrijk voor? We zijn allemaal wormen, we zijn allemaal stront. Hebt u wel in de gaten dat u morgen voor de rest van uw leven kon worden opgesloten, als de koning zijn handtekening onder een briefje zet dat hij niet eens heeft gelezen?’

‘Ik kan me niet voorstellen waarom hij dat zou doen,’ zei Danton. ‘Ik heb hem er bepaald geen aanleiding toe gegeven. Het enige wat ik doe, is naar school gaan.’

‘Juist,’ zei Fabre. ‘Daar heb je het. Zorg dan maar dat u de komende veertig jaar doorkomt zonder de aandacht op uzelf te vestigen. Hij hoeft u niet te kennen, dat is het hele punt, snapt u dat dan niet? Jezus, wat leren ze jullie tegenwoordig op school? Iedereen, iedereen die iemand is, die u niet mag en u uit de weg wil hebben, kan met zijn document naar de koning gaan – “Hier tekenen, Uwe Sukkelschap” – en daar zit u dan in de Bastille, honderdvijftig meter onder de rue Saint-Antoine, in de boeien geslagen, met een hoop beenderen als gezelschap. En nee, u krijgt geen cel voor u alleen, want ze nemen nooit de moeite om de oude skeletten weg te halen. U weet allicht dat ze daar een speciaal rattenras houden, dat de gevangenen levend opvreet?’

‘Wat, stukje bij beetje?’

‘O, absoluut,’ zei Fabre. ‘Eerst een pink. Dan een kleine teen.’ Hij ving Dantons blik, barstte in lachen uit, verfrommelde een verknoeid vel papier en wierp het achteloos over zijn schouder. ‘Het is me potduvel wel een werk om jullie provinciaaltjes op te voeden,’ zei hij. ‘Ik weet niet waarom ik niet gewoon naar Parijs ga, mijn fortuin maken.’

‘Ik hoop zelf binnenkort naar Parijs te gaan,’ zei Georges-Jacques. Zijn goede stem bleef in zijn keel steken; hij had niet geweten wat hij hoopte voordat hij die woorden uitsprak. ‘Misschien zie ik u daar terug.’

‘Niks misschien,’ zei Fabre. Hij hield zijn eigen schets omhoog, de schets die een tikje mislukt was. ‘Ik heb uw gezicht op zak. Ik zal naar u uitkijken.’

De jongeman stak zijn enorme hand uit. ‘Mijn naam is Georges-Jacques Danton.’

Fabre keek op, zijn beweeglijke gezicht ernstig. ‘Tot ziens, Georges-Jacques,’ zei hij. ‘Ga rechten studeren. De wet is een wapen.’

Die hele week peinsde hij over Parijs. De laureaat knaagde aan zijn gedachten. Misschien was hij niet meer dan drek op twee benen, maar in elk geval was hij ergens geweest, zou hij zomaar weer ergens heen kunnen. Adem van hieruit, zei hij steeds tegen zichzelf. Hij oefende. Ja, het klopte helemaal. Hij had het gevoel dat hij dagen achtereen kon praten.

Wanneer monsieur de Viefville des Essarts Parijs aandeed, zocht hij zijn neefje op aan het Louis-le-Grand om te zien hoe hij het maakte. Inmiddels had hij zijn twijfels – ernstige twijfels – omtrent de toekomst van de jongen. Het was er niet beter op geworden met zijn spraakgebrek, eerder slechter. In gesprekken met de jongen zweefde er een bezorgd glimlachje om zijn lippen. Het was gênant, soms ronduit ontmoedigend, wanneer hij weer eens vastliep in een zin. Je kon inspringen, hem helpen met wat hij wilde zeggen. Alleen, met Camille wist je nooit precies waar hij heen wilde. Zijn zinnen konden vanaf een doodnormaal punt starten en werkelijk overal eindigen.

Hij leek in belangrijke mate ongeschikt voor het leven dat ze voor hem hadden uitgestippeld. Hij was zo nerveus dat je zijn hart bijna kon horen kloppen. De jongen, fijngebouwd, tenger en bleek, met een dikke massa donker haar, keek zijn oom van onder zijn lange wimpers aan en schoot links en rechts door het vertrek alsof alleen de vraag hoe hij buitenkwam hem bezighield. De reactie van zijn oom was: arm klein ding.

Maar zodra hij de straat weer op liep, ging dit medeleven in rook op. Dan had hij het gevoel dat hij verbaal in mootjes was gehakt. Het was niet eerlijk. Net of je in de goot over een mankepoot was gestruikeld: je wilde een klacht indienen, maar wanneer je de omstandigheden in ogenschouw nam, vond je dat je het niet kon maken.

Het belangrijkste doel van monsieur wanneer hij de hoofdstad bezocht, was de zittingen bijwonen van het parlement van Parijs. Dit rijksparlement met al zijn subparlementen was geen gekozen orgaan. De de Viefvilles hadden hun lidmaatschap gekocht en gaven het door aan hun erfgenamen; aan Camille wellicht, als die zich beter zou gedragen. Het parlement hield hoorzittingen en sanctioneerde de decreten van de koning. Dat wil zeggen, bevestigde de wettigheid ervan.

Nu en dan kreeg het parlement het een beetje benauwd. Nu en dan stelde het protesten op tegen de troonrede, maar alleen als het er een bedreiging van de eigen belangen in zag of een mogelijkheid om die belangen te dienen. En monsieur de Viefville behoorde tot dat deel van de bourgeoisie dat de adel niet wilde vernietigen, maar hoopte erin te worden opgenomen. Officies, posities, monopolies: allemaal hebben ze hun prijs en vele brengen een titel met zich mee.

De parlementariërs kregen het meer dan een beetje benauwd toen de Kroon zich begon te roeren: decreten uitvaardigde op vlakken waarop de Kroon voorheen nooit decreten had uitgevaardigd en met slimme nieuwe noties kwam over hoe het land bestuurd diende te worden. Ze kwamen bij meerdere gelegenheden lijnrecht tegenover de monarch te staan, en aangezien elk verzet tegen die autoriteit een riskante noviteit was, leverden de parlementariërs daarmee de niet onaanzienlijke prestatie om aartsconservatievelingen en volkshelden tegelijk te zijn.

In januari 1776 stelde minister Turgot de afschaffing van een feodaal recht voor, het corvee: een systeem van dwangarbeid aan wegen en bruggen. Hij meende dat de wegen erop vooruit zouden gaan als ze werden aangelegd en onderhouden door particuliere aannemers, in plaats van door keuterboertjes die van hun akker waren gesleurd. Dat bracht natuurlijk wel kosten met zich mee. Dus misschien kon er een onroerendgoedbelasting worden ingevoerd? Die iedere bemiddelde man dan betaalde; niet alleen de gewone man, maar ook de adel?

Het parlement veegde het voorstel vierkant van tafel. Na de zoveelste bittere ruzie dwong de koning het parlement om de afschaffing van het corvee goed te keuren. Turgot maakte overal vijanden. De koningin en haar kring verhevigden hun campagne tegen hem. De koning hield er niet van op zijn strepen te moeten staan en wankelde onder de druk. In mei ontsloeg hij Turgot; het corvee werd heringevoerd.

En zo was alvast één minister neergehaald; het trucje was voor herhaling vatbaar. De graaf d’Artois tegen de rug van de terugtredende bezuiniger: ‘Eindelijk kunnen we weer over ons geld beschikken.’

Wanneer de koning niet op jacht was, sloot hij zichzelf graag op in zijn werkplaats, waar hij metaal bewerkte en aan sloten knutselde. Hij hoopte fouten te vermijden door geen beslissingen te nemen; hij dacht dat de wereld, als hij zich er maar niet mee bemoeide, zou blijven draaien zoals die altijd had gedraaid.

Nadat Turgot de laan uit was gestuurd, diende Malesherbes uit eigen beweging ontslag in. ‘U boft,’ zei Louis mismoedig. ‘Ik wilde dat ík kon opstappen.’

1776: een afkondiging van het parlement van Parijs

De eerste regel van het recht is voor ieder individu datgene te behouden wat hem toebehoort. Dat is een grondregel van het natuurrecht, van de mensenrechten en van het civiel bestuur; een regel die niet alleen handhaving omvat van het recht op bezit, maar ook van die rechten die onvervreemdbaar bij het individu berusten en zijn afgeleid van de voorrechten van geboorte en sociale status.

Wanneer monsieur de Viefville huiswaarts keerde door de kleinsteeds benepen straatjes en langs de kleinsteeds benepen harten, zette hij zichzelf ertoe om bij Jean-Nicolas langs te gaan in het hoge, witte, met boeken gevulde onderkomen aan het place des Armes. Maître Desmoulins had tegenwoordig een fixatie, en de Viefville zag huizenhoog op tegen hun gesprekken, tegen de verbijsterde blik en de eeuwige vraag die niemand kon beantwoorden: wat was er toch gebeurd met het brave, mooie kind dat hij negen jaar tevoren naar Cateau-Cambrésis had gestuurd?

Op Camilles zestiende verjaardag stampte zijn vader door het huis. ‘Soms denk ik dat ik een zedeloos klein loeder aan de hand heb, zonder gevoel of verstand,’ tierde hij. Hij had de priesters in Parijs geschreven om te vragen wat zij zijn zoon wel leerden; waarom hij er zo haveloos bij liep en hoe het kwam dat hij tijdens zijn vorige verlof de dochter van een van de leden van het stadsbestuur had verleid? ‘… een man met wie ik nota bene elke dag van mijn werkend leven te maken heb.’

Niet dat Jean-Nicolas echt antwoord op die vragen verwachtte. Zijn eigenlijke bedenkingen tegen zijn zoon behelsden iets heel anders. Waarom, wilde hij eigenlijk weten, was zijn zoon zo emotioneel? Waar had hij dat vermogen vandaan om anderen met die emoties aan te steken, hen op te ruien, in verwarring te brengen, uit hun gerieflijke bestaan te schudden? De simpelste conversaties namen in Camilles aanwezigheid bizarre wendingen of veranderden in felle ruzies. Veilige sociale vormen kregen een gevaarlijk randje. Je kon hem werkelijk met niemand alleen laten, dacht Desmoulins.

Er werd niet langer gezegd dat zijn zoon een echte kleine Godard was. Evenmin haastten de de Viefvilles zich nog om hem in hun rangen op te nemen. Zijn broers gedijden, zijn zussen floreerden, maar wanneer Camille door de voordeur van het Oude Huis naar binnen sloop, zag hij eruit alsof hij van het vondelingenhuis kwam.

Misschien groeit hij op tot zo’n jongen die je betaalt om van huis weg te blijven.

Sommige edelen in Frankrijk hebben ontdekt dat hun advocaat hun beste vriend is. Nu de inkomsten uit landbezit gestaag dalen en de prijzen stijgen, worden niet alleen de armen armer: de rijken ook. Het is noodzakelijk geworden om bepaalde privileges, die men in de loop der jaren heeft laten versloffen, aan te halen. Vaak zijn lenen die je rechtens toekomen al een generatie niet betaald. Aan dat lakse, liefdadige heerschap moet nu een einde komen. Nogmaals, je voorvaderen hebben toegelaten dat delen van hun landgoed bekend zijn komen staan als ‘meentgrond’, een uitdrukking die doorgaans elke juridische basis mist.

Voor Jean-Nicolas waren dit gouden tijden: privé mocht hij dan zijn zorgen hebben, professioneel ging het hem voor de wind. Maître Desmoulins was geen hielenlikker: hij was zich sterk bewust van zijn waardigheid en bovendien een liberaal, een voorstander van hervorming op de meeste vlakken van het Franse leven. Zo las hij na het eten Diderot en tekende hij in op de Geneefse herdruk van de Encyclopédie, die hij op afbetaling aanschafte. Zijn radicale inborst liet onverlet dat het bestuderen van kadastraalboeken en napluizen van adellijke titels het gros van zijn tijd opslokten. Er werden een paar oude kluizen bij hem afgeleverd en naar zijn studeerkamer gehesen. Toen ze werden geopend, wolkte er een muf luchtje uit. ‘Dus zo ruikt tirannie,’ zei Camille. Zijn vader legde zijn werk opzij en stortte zich op de kluizen; met oneindige zorg hield hij de vergeelde documenten in het licht. Clément, de jongste, dacht dat hij naar begraven schatten zocht.

De prins de Condé, de eerste edelman van de provincie, bracht in hoogsteigen persoon een bezoek aan maître Desmoulins in het hoge, witte, met boeken gevulde en zeer, zeer nederige onderkomen aan het place des Armes. Normaal gesproken zou hij zijn zaakgelastigde hebben gestuurd, maar hij was nieuwsgierig naar de man die zulk goed werk voor hem verzette. En trouwens, als hij hem met een bezoek vereerde, zou de beste man van zijn leven geen rekening durven sturen.

Het was herfst, laat in de middag. Met een glas dieprode wijn in zijn hand en in een beminnelijke bui – zich welbewust van de vriendelijkheid die hij betoonde – zat de prins op zijn gemak in de gloed van het kaarslicht; om hen heen rukte de avond stilletjes op en schilderde schaduwen in de hoeken van het vertrek. ‘Wat willen jullie lieden nu eigenlijk?’ vroeg hij.

‘Tja …’ Maître Desmoulins dacht na over deze brede vraag. ‘Mensen als ik, mensen uit de professionele klasse, zouden denk ik een beetje meer zeggenschap willen; of laat ik het anders zeggen, we zouden graag de gelegenheid krijgen om te dienen.’ Niet meer dan fair, vond hij; onder de oude koning was geen edelman ooit minister geweest, maar tegenwoordig is iedere minister een edelman. ‘Burgerlijke gelijkheid,’ zei hij. ‘Fiscale gelijkheid.’

Condé trok zijn wenkbrauwen op. ‘Jullie willen dat de adel jullie belastingen betaalt?’

‘Nee, monseigneur. We willen dat u de uwe betaalt.’

‘Ik betaal belasting,’ zei Condé. ‘Ik betaal toch mijn hoofdgeld? Dat gedoe rond onroerendgoedbelasting is flauwekul. En wat nog meer?’

Desmoulins maakte een, naar hij hoopte, welsprekend gebaar. ‘Gelijke kansen. Dat is alles. Gelijke kansen op bevordering in het leger of de Kerk …’ Ik leg het zo simpel mogelijk uit, dacht hij; een abc van aspiraties.

‘Gelijke kansen? Dat klinkt tegennatuurlijk.’

‘Sommige naties gaan daar anders mee om. Neem Engeland. U kunt niet zeggen dat het mensen eigen is om onderdrukt te worden.’

‘Onderdrukt? Vindt u dat u onderdrukt wordt?’

‘Dat gevoel heb ik; en als ik dat gevoel al heb, hoeveel erger zal het dan niet zijn voor de armen?’

‘De armen hebben geen gevoel,’ zei de prins. ‘Doe niet zo sentimenteel. Die hebben geen interesse in de kunst van het regeren. Die kijken alleen naar hun maag.’

‘Zelfs alleen naar hun maag gekeken …’

‘En jullie hebben geen interesse in de armen,’ zei Condé. ‘Behalve wanneer ze geschikte argumenten verschaffen. Jullie advocaten willen alleen concessies voor julliezelf.’

‘Het gaat niet om concessies. Het gaat om de natuurlijke rechten van menselijke wezens.’

‘Mooie woorden. U maakt er nogal vrijelijk gebruik van tegenover mij.’

‘Vrijheid van mening, vrijheid van meningsuiting … is dat te veel gevraagd?’

‘Het is in elk geval verdomd veel, en dat weet u best,’ zei de Condé somber. ‘Het trieste is dat ik dat soort dingen ook in mijn kringen hoor. Salonfähige ideeën voor een nieuwe sociale orde. Glanzende plannen voor een “rationele maatschappij”. En Louis is zwak. Hij hoeft maar een duimbreedte te wijken en er staat een Cromwell op. Dan hebben we revolutie. En dat gaat geen theekransje wezen.’

‘Nee toch zeker?’ zei Jean-Nicolas. Een beweginkje in de schaduwen trok zijn aandacht. ‘Goeie hemel, wat doe jij daar nou?’ zei hij.

‘U afluisteren,’ zei Camille. ‘Nou ja, u had me zo kunnen zien als u had gekeken.’

Maître Desmoulins werd rood. ‘Mijn zoon,’ zei hij. De prins knikte. Camille trad voorzichtig in het kaarslicht. ‘En,’ zei de prins, ‘heb je er iets van opgestoken?’ Uit zijn toon bleek duidelijk dat hij Camille jonger inschatte dan die was. ‘Hoe heb je je zo lang stil kunnen houden?’

‘Misschien liet u het bloed in mijn aderen stollen,’ zei Camille. Hij nam de prins van top tot teen op, als een beul die de maten opneemt. ‘Natuurlijk komt er revolutie,’ zei hij. ‘Jullie scheppen hier een hele natie Cromwells. Maar wij komen verder dan Cromwell, hoop ik. Over vijftien jaar zijn jullie, tirannen en parasieten, verleden tijd. Dan hebben we een republiek gesticht naar het zuiverste Romeinse model.’

‘Hij zit in Parijs op school,’ zei Jean-Nicolas diep ellendig. ‘Hij heeft van die noties …’

‘En hij denkt zeker dat hij te jong is om ze te leren berouwen,’ zei de Condé. Hij wendde zich tot de jongen. ‘Wat moet dit in vredesnaam voorstellen?’

‘De climax van uw bezoek, monseigneur. U wilde zien hoe uw hoogopgeleide lijfeigenen leven en u amuseren door clichés met ze uit te wisselen.’ Hij beefde nu, zichtbaar en zorgwekkend. ‘Ik veracht u,’ zei hij.

‘Zo laat ik me niet behandelen,’ bromde de Condé. ‘Desmoulins, hou die zoon van u uit mijn buurt.’ Hij keek om zich heen naar een plaats waar hij zijn glas kwijt kon en duwde het uiteindelijk zijn gastheer in de hand. Maître Desmoulins volgde hem de trap af.

‘Monseigneur …’

‘Ik deed verkeerd aan deze geste. Ik had mijn zaakgelastigde moeten sturen.’

‘Het spijt me vreselijk.’

‘Verontschuldigingen zijn volstrekt onnodig. Ik zou onmogelijk aanstoot kunnen nemen. Zo ben ik niet.’

‘Mag ik uw werk voortzetten?’

‘U mag mijn werk voortzetten.’

‘U bent echt niet boos?’

‘Het zou onhoffelijk zijn om boos te worden om iets wat werkelijk geen betekenis heeft.’

Zijn kleine gevolg had zich snel bij de voordeur verzameld. Hij keek om naar Jean-Nicolas. ‘Als ik zeg “uit mijn buurt” bedoel ik dat ook: vér uit mijn buurt.’

Nadat de prins was weggereden, liep Jean-Nicolas de trap op en zijn kantoor weer in. ‘En, Camille?’ zei hij. Er was een onnatuurlijke kalmte in zijn stem geslopen en hij haalde diep adem. De stilte duurde voort. Het laatste licht was nu weggestorven; de wassende maan hing als een bleek vraagteken boven het plein. Camille had zich teruggetrokken in de schaduwen, alsof hij zich daar veiliger voelde. ‘Dat was een ontstellend dom, zinloos gesprek dat u daar voerde,’ zei hij ten slotte. ‘Iedereen weet die dingen. Hij is niet gek. Zij zijn niet gek; niet allemaal.’

‘En dat zeg je tegen mij? Ik weet natuurlijk niet wat er in de wereld te koop is.’

‘Ik mocht zijn woordkeus wel: “die zoon van u”. Alsof ik een buitenissigheid van u ben.’

‘Dat ben je misschien ook,’ zei Jean-Nicolas. ‘Als ik in de oudheid had geleefd, had ik je eens goed bekeken en je ergens op een heuvel aan je lot overgelaten.’

‘Misschien was er een wolvin langsgekomen die me had geadopteerd,’ zei Camille.

‘Camille … toen je tegen de prins praatte, was je op een of andere manier je gestotter kwijt.’

‘Hm. Maak u geen zorgen. Ik heb het terug.’

‘Ik dacht dat hij je zou slaan.’

‘Ja, ik ook.’

‘Ik wilde dat hij dat gedaan had. Als je zo doorgaat, staat mijn hart dadelijk nog stil. Zomaar,’ hij knipte met zijn vingers, ‘van de ene minuut op de andere.’

‘Nee, hoor.’ Camille glimlachte. ‘U bent eigenlijk heel sterk. U hebt alleen last van nierstenen, dat heeft de dokter zelf gezegd.’

Jean-Nicolas had de aandrang om zijn armen om zijn kind te slaan. Het was een irrationele impuls, die hij snel onderdrukte.

‘Je hebt aanstoot gegeven,’ zei hij. ‘Je hebt onze toekomst in gevaar gebracht. Het ergste was de manier waarop je hem bekeek. Toen je niet eens iets zei.’

‘Ja,’ zei Camille afstandelijk. ‘Ik ben goed in stil verzet. Daar oefen ik op, dat snapt u wel.’ Hij ging op zijn vaders stoel zitten en maakte zich, terwijl hij met een traag gebaar het haar uit zijn ogen veegde, op voor een voortzetting van de dialoog.

Jean-Nicolas kende zichzelf als een man met een ijzige waardigheid, stijf en rechtschapen op het ongenaakbare af. Nu zou hij willen krijsen en de ramen aan diggelen willen slaan; eruit springen en op straat een snelle dood sterven.

De prins zal het allemaal zo vergeten zijn in zijn haast om naar Versailles terug te keren. Faro is momenteel de rage. De koning verbiedt het spel omdat de verliezen enorm zijn. Maar de koning is een gewoontedier dat vroeg naar bed gaat, en zodra hij dat doet, worden de inzetten aan de tafel van de koningin verhoogd.

‘De arme man’, noemt ze hem.

De koningin geeft de toon aan in mode. Haar japonnen – zo’n honderdvijftig per jaar – worden gemaakt door Rose Bertin, een dure maar onmisbare modiste met een atelier aan de rue Saint-Honoré. Hofkledij is een soort draagbare gevangenis met zijn baleinen, enorme hoepels, sleep, stijve brokaat en gewapende boordsels. Haaropmaak en hoedenontwerp lopen op bizarre wijze door elkaar en zijn onderhevig aan de caprice van het moment; George Washingtons troepen deinen in slagorde mee in gepommadeerde torens en in gevlochten lokken worden hele Engelse landschapstuinen verwerkt. Het is waar, het liefst zou de koningin met al deze poespas breken en een tijdperk van vrijheid en eenvoud inluiden, van de fijnste tule, de zachtste mousseline, van simpele linten en vloeiende hemdjurken. Verbazingwekkend genoeg kost eenvoud, wanneer die wordt ingegeven vanuit verfijnde smaak, al evenveel als al het fluweel en satijn vroeger deden. De koningin is, zo zegt ze, dol op alles wat natuurlijk is: aan kleding, aan etiquette. Nog doller is ze op diamanten; haar transacties met de Parijse juweliers Böhmer en Bassenge zijn de oorzaak van een wijdverbreid en schadelijk schandaal. In haar vertrekken zet ze het meubilair aan de kant, haalt het behang van de muren, bestelt alles nieuw … en verhuist.

‘Ik ben zo vreselijk bang voor verveling,’ zegt ze.

Ze heeft geen kinderen. In pamfletten die over heel Parijs zijn verspreid, wordt ze beschuldigd van promiscue betrekkingen met haar mannelijke hovelingen, van lesbische handelingen met vrouwelijke favorieten. In 1776 wordt ze, wanneer ze in haar box in de Opéra verschijnt, begroet met vijandige stilte. Ze begrijpt er niets van. Men zegt dat ze achter de gesloten deuren van haar slaapkamer huilt: ‘Wat heb ik hun gedaan? Wat heb ík nu gedaan?’ Als er echt zoveel verkeerd is, is het dan eerlijk om te vitten op de onbetekenende pleziertjes van één vrouw? vraagt ze zich af.

Haar broer, de keizer van het Heilige Roomse Rijk, schrijft vanuit Wenen: Uiteindelijk kan het zo niet doorgaan … De revolutie zal genadeloos zijn, en je zou haar nog weleens aan jezelf te wijten kunnen hebben.

In 1778 keerde Voltaire terug naar Parijs, achtenveertig jaar oud, uitgeteerd en bloed ophoestend. Hij reed door de stad in een blauw rijtuig vol gouden sterren. Uitzinnige mensenmassa’s verdrongen zich langs de straten en riepen: ‘Vive Voltaire!’

‘Er zouden er evenveel staan als het om mijn executie ging,’ zei de oude man. De Comédie liep leeg om hem te verwelkomen: Franklin kwam, Diderot kwam. Tijdens de opvoering van zijn tragedie Irène kroonden de acteurs zijn standbeeld met laurierkransen en de volgepakte engelenbak kwam overeind en gaf joelend blijk van hun instemming en aanbidding.

In mei stierf hij. Parijs weigerde hem een christelijke begrafenis, en men vreesde dat zijn vijanden zijn stoffelijke resten zouden schenden. Dus werd het lijk ’s nachts de stad uit gesmokkeld, overeind gehouden in een koets, in het licht van de vollemaan en met alle schijn van leven.

Een man die Necker heette, een protestantse Zwitserse miljonair en bankier, werd opgeroepen om minister van Financiën en wonderwerker voor het Hof te zijn. Alleen Necker kon het schip der staat drijvend houden. Het geheim, zei hij, zat hem erin dat je leende. Met belastingverhogingen en bezuinigingen liet je Europa zien dat je op de knieën lag. Maar als je leende, liet je zien dat je toekomstgericht was, ondernemend, energiek; door vertrouwen uit te stralen, creëerde je het. En hoe meer je leende, hoe groter dat effect. Monsieur Necker was een optimist.

Het leek nog te werken ook. Toen de gebruikelijke reactionaire, antiprotestantse hofkliek de minister in mei 1781 neerhaalde, treurde het land om een verloren gegaan tijdperk van bloei. Maar de koning was opgelucht en deed Antoinette een paar diamanten cadeau om het te vieren.

Georges-Jacques Danton had in de tussentijd besloten naar Parijs te gaan.

Het was zo moeilijk geweest om weg te komen. Alsof je van plan was naar Amerika te gaan, zei zijn zus Anne-Madeleine, of naar de maan. Eerst waren er de familieberaadslagingen geweest, waarbij alle ooms met inachtneming van de vormen waren langsgekomen om hun visie te verkondigen. Uiteindelijk hadden ze het priesterschapsplan laten varen. Hij had een jaar of twee in de rechtspraktijken van zijn ooms en hun vrienden gewerkt. Een bescheiden familietraditie. Maar vooruit. Als hij dat nu eenmaal wilde …

Zijn moeder zou hem missen, maar ze waren uit elkaar gegroeid. Ze was een ongeschoolde vrouw, met een blikveld dat ze opzettelijk had vernauwd. De enige nijverheid van Arcis-sur-Aube was de productie van slaapmutsen; hoe kon hij haar duidelijk maken dat dit was gaan voelen als een persoonlijke belediging?

In Parijs zou hij een bescheiden klerkenloon ontvangen van de advocaat in wiens kantoor hij zich verder bekwaamde; mettertijd zou hij geld nodig hebben om zelf een praktijk op te zetten. De uitvindingen van zijn stiefvader hadden ingevreten op het familiefortuin; diens nieuwe weefgetouw was bepaald vatbaar voor calamiteiten. Beduusd door het gerammel en gekletter van de dansende garenklossen hadden ze in de schuur naar zijn kleine machine staan staren in afwachting van de volgende gebroken draad. Er was wat geld van monsieur Danton, nu achttien jaar dood, dat opzij was gelegd voor wanneer zijn zoon volwassen zou zijn. ‘U zult het nodig hebben voor de uitvinding,’ zei Georges-Jacques. ‘Echt, ik zal me er beter bij voelen als ik een nieuw begin kan maken.’

Die zomer ging hij de familie af. Een vrijpostige, gedreven jongen die naar Parijs ging zou niet meer terugkeren, of het moest zijn om als een afstandelijk, geslaagd man op visite te komen. Het was dus op zijn plaats dat hij deze bezoekjes aflegde en niemand oversloeg, niet de verste neef, nog niet de weduwe van een oudoom. In hun koele, zeer vergelijkbare boerderijen moest hij zijn benen voor zich uit strekken en hun een beeld schetsen van wat hij in het leven wilde, zijn plannen ter goedkeuring voorleggen. Hij bracht lange middagen door in de salons van deze weduwen en oudevrijstertantes, terwijl de oude dames knikkebollend in het zwakker wordende zonlicht zaten en rondzwevende stofdeeltjes een purperen nimbus om hun gebogen hoofd vormden. Het was niet dat hij hun niets wist te zeggen; zo was hij niet. Maar met elk bezoek merkte hij dat hij verder en verder weg reisde.

En toen was er nog één visite over: aan Marie-Cécile in haar klooster. Hij volgde de rechte figuur van de novicemeesteres door een gang waar een doodse stilte heerste; hij voelde zich absurd groot, veel te veel man, gedoemd om zich voor zichzelf te verontschuldigen. Nonnen kwamen voorbij met geruis van donkere gewaden, hun ogen op de vloer gericht, hun handen verborgen in hun mouwen. Hij had niet gewild dat zijn zus hierheen ging. Ik zou liever dood zijn dan een vrouw, dacht hij.

De non bleef staan en noodde hem met een gebaar in een vertrek. ‘Het is lastig dat onze salon zo ver in het gebouw ligt,’ zei ze. ‘We zullen er een dichter bij de poort laten bouwen, wanneer we er geld voor hebben.’

‘Ik meende dat uw orde rijk was, zuster.’

‘Dat hebt u dan mis.’ Ze snoof. ‘Sommigen van onze postulantes brengen een bruidsschat mee waarvan je amper de stof voor hun habijt betaalt.’

Marie-Cécile zat achter een rooster. Hij kon haar niet aanraken, geen kus geven. Ze zag bleek; dat, of het helle wit van de novicesluier stond haar niet. Haar blauwe ogen waren klein en onbevreesd, zoals die van hemzelf.

Ze praatten, beiden verlegen en geforceerd. Hij vertelde haar de laatste nieuwtjes van thuis en zijn plannen. ‘Kom je terug voor mijn inkleding?’ vroeg ze. ‘Voor als ik mijn geloften afleg?’

‘Ja,’ loog hij. ‘Als ik kan.’

‘Parijs is erg groot. Zul je er niet verloren lopen?’

‘Ik betwijfel het.’

Ze keek hem ernstig aan. ‘Wat wil je van het leven?’

‘Erin vooruitkomen.’

‘Wat houdt dat in?’

‘Ik veronderstel dat het betekent dat ik een baan wil, dat ik geld wil, dat ik wil dat mensen respect voor me hebben. Sorry, het heeft geen zin om eromheen te draaien, vind ik. Ik wil gewoon iemand zijn.’

‘Iedereen is iemand. In Gods ogen.’

‘Je wordt nog vroom van het leven hier.’

Ze lachten. Toen: ‘Heb je ook aan je zielenheil gedacht in je plannen?’

‘Waarom moet ik om mijn zielenheil denken, als mijn luie grote zus een non is, die niets beters te doen heeft dan de hele dag voor me te bidden?’ Hij keek op. ‘En jij? Ben jij … je weet wel, gelukkig?’

Ze zuchtte. ‘Denk aan wat we zo uitsparen, Georges-Jacques. Trouwen kost geld. Er zijn te veel meisjes in onze familie. Ik denk dat de anderen me in zekere zin naar voren hebben geschoven. Maar nu ik hier ben … ja, ik ben gelukkig. Het heeft echt zijn goede kanten, al verwacht ik niet van jou dat je die ziet. Ik geloof niet dat jij voor een rustig bestaan geboren bent, Georges-Jacques.’

Hij wist dat er boeren in de omgeving waren die met haar getrouwd zouden zijn om de karige bruidsschat die ze het klooster had gegeven, die blij waren geweest met een vrouw die goed gezond en vrolijk van aard was. Het was niet onmogelijk geweest om een man te vinden die hard zou werken en haar fatsoenlijk zou behandelen, en haar een stel kinderen zou geven. Hij vond dat iedere vrouw kinderen zou moeten krijgen.

‘Kun je er nog onderuit?’ vroeg hij. ‘Als ik geld verdien, kan ik voor je zorgen. We kunnen een echtgenoot voor je zoeken of je zou zonder kunnen doen; ik zou je in huis nemen.’

Ze stak haar hand op. ‘Ik zei toch, ik ben gelukkig. Ik ben tevreden.’

‘Het doet me verdriet te zien dat je zo weinig kleur hebt,’ zei hij teder.

Ze keek weg. ‘Ga nu maar, voordat je me verdrietig maakt. Ik denk vaak aan de dagen dat we over de velden struinden, weet je. Ach, dat is nu voorbij. God beware je.’

‘En jou.’

Jij mag erop vertrouwen, dacht hij; ik doe het niet.

III

Bij maître Vinot

1780

Sir Francis Burdett, Brits ambassadeur, over Parijs:

‘Het is de slechtst uitgedachte, slechtst gebouwde, smerigst stinkende stad die je je kunt voorstellen; en wat de inwoners betreft, die zijn nog tien keer hondser dan de inwoners van Edinburgh.’

Georges-Jacques stapte bij het cour des Messageries uit de postkoets. De reis was onverwacht levendig verlopen. Er was een meisje aan boord geweest, Françoise-Julie: Françoise-Julie Duhauttoir, uit Troyes. Ze hadden elkaar nooit eerder ontmoet – dat zou hij zich hebben herinnerd – maar hij wist wel iets over haar: ze was het soort meisje waarvan zijn zussen hun lippen opeen zouden persen. Allicht: ze was knap, ze was vrolijk, ze had geld en geen ouders en bracht zes maanden per jaar in Parijs door. Onderweg had ze hem vermaakt met imitaties van haar tantes: ‘Je-blijft-niet-eeuwig-jong’, ‘een-goede-naam-is-geld-op-de-bank’, ‘is-het-geen-tijd-dat-je-je-netjes-in-Troyes-vestigt-waar-je-hele-familie-woont-en-dat-je-een-man-zoekt-voordat-je-aftakelt?’ Alsof er een acuut tekort aan mannen dreigt, zei Françoise-Julie.

Hij geloofde niet dat er ooit een tekort aan mannen zou komen, niet voor een meisje als zij. Ze flirtte met hem alsof het de normaalste zaak van de wereld was; ze leek zich niet te storen aan het litteken. Ze was net iemand die maandenlang gemuilband in het cachot had gezeten en zojuist was vrijgelaten. De woorden tuimelden van haar lippen terwijl ze hem over de stad, over haar leven, over haar vrienden vertelde. Toen de koets halt hield, wachtte ze niet tot hij haar kwam helpen; ze sprong eruit.

De herrie sloeg hem in het gezicht. De twee mannen die voor de paarden kwamen zorgen, kregen ruzie. Dat was het eerste wat hij hoorde: een giftige stroom obsceniteiten in de schelle accenten van de hoofdstad.

Met haar koffers om zich heen hing Françoise-Julie aan zijn arm. Ze lachte van pure verrukking om terug te zijn. ‘Wat ik zo geweldig vind,’ zei ze, ‘is dat het hier aldoor verandert. Altijd zijn ze wel iets aan het neerhalen en er iets nieuws voor terug aan het bouwen.’

Ze had haar adres op een velletje papier gekrabbeld en het in zijn jaszak gestopt. ‘Mag ik je niet helpen?’ vroeg hij. ‘Zorgen dat je goed bij je appartement aankomt?’

‘Luister, zorg jij nu maar voor jezelf,’ zei ze. ‘Ik wóón hier, ik red me wel.’ Ze wendde zich af, gaf instructies ten aanzien van haar bagage en overhandigde wat muntgeld. ‘Je weet waar je heen moet, hè? Ik verwacht je binnen een week. Als je niet komt opdagen, kom ik achter jou aan.’ Zelf pakte ze haar kleinste tas; ineens wierp ze zich tegen hem aan, ging op haar tenen staan en drukte een kus op zijn wang. Toen verdween ze met een zwierige draai in de menigte.

Hij had maar één koffer bij zich, vol boeken. Hij hees hem op en zette hem vervolgens weer neer terwijl hij in zijn zak naar het velletje papier zocht met het handschrift van zijn stiefvader erop:

Herberg Het zwarte paard

Rue Geoffroy l’Asnier

Parochie van Saint-Gervais

Overal om hem heen hadden kerkklokken gebeier aangeheven. Hij vloekte binnensmonds. Hoeveel kerkklokken waren er niet in deze stad en hoe moest hij in godsnaam weten welke van de parochie van Saint-Gervais waren? Hij verfrommelde het papiertje en gooide het weg.

De helft van de voorbijgangers was verdwaald. Je kon eeuwig ronddolen in de steegjes en verborgen hofjes; er waren straten zonder naam, er waren met puin bezaaide bouwplaatsen, kookkachels stonden midden op straat. Oude mannen rochelden en spuwden, vrouwen hesen rokken op die dropen van geel slijk, waar kinderen naakt in rondrenden alsof ze op het platteland waren. Het leek op Troyes en tegelijk absoluut niet. In zijn zak had hij een introductiebrief voor een advocaat op het Île Saint-Louis, ene maître Vinot. Hij zou onderdak zoeken voor de nacht. Morgen zou hij zich voorstellen.

Een straatventer die remedies tegen tandpijn verkocht, trok toeschouwers die hem stevig van repliek dienden. ‘Kwakzalver!’ schreeuwde een vrouw. ‘Laat die tanden trekken, da’s de enige manier.’ Voordat hij doorliep, ving hij haar uitzinnige, laaiende stadse blik op.

Maître Vinot was een corpulent heerschap met worstvingers en een strijdlustige natuur. Hij hield er een joviale manier van doen op na, als een overjarige schooljongen.

‘Tja,’ zei hij, ‘we kunnen het allicht met je proberen. We … kunnen … het … allicht … proberen.’

Ik kan het allicht proberen, dacht Georges-Jacques.

‘Eén ding is zeker: je handschrift is een gruwel voor het oog. Wat leren ze jullie tegenwoordig? Ik hoop dat je Latijn in orde is.’

‘Maître Vinot, ik ben twee jaar klerk geweest,’ zei Danton. ‘U dacht toch niet dat ik hier was om brieven te schrijven?’

Maître Vinot staarde hem aan.

‘Mijn Latijn is in orde,’ zei hij. ‘Mijn Grieks ook. Daarnaast spreek ik vloeiend Engels en kan ik me aardig redden in het Italiaans. Voor het geval het u interesseert.’

‘Waar heb je dat geleerd?’

‘Ik heb het mezelf geleerd.’

‘Wat buitengewoon ondernemend. Nu halen we er altijd een tolk bij als we last hebben met buitenlanders.’ Hij bekeek Danton van hoofd tot voeten. ‘Dus je zou graag reizen, hè?’

‘Jazeker, als ik de kans kreeg. Ik zou graag naar Engeland gaan.’

‘O, een bewonderaar van de Engelsen? En van hun instituties?’

‘Wij kunnen evengoed een parlement gebruiken, vindt u niet? Een dat ons fatsoenlijk vertegenwoordigt, bedoel ik, niet eentje dat ten onder gaat aan corruptie zoals nu gebeurt. O, en scheiding van de wetgevende en de uitvoerende macht. Dat staat daar op instorten.’

‘Nu moet je eens goed naar me luisteren,’ zei maître Vinot. ‘Ik heb hier maar één ding over te zeggen, en ik hoop dat ik het niet zal hoeven herhalen. Ik bemoei me niet met je opvattingen; je veronderstelt zeker dat die uniek zijn? Pah,’ sputterde hij, ‘banaler kom je ze niet tegen; mijn koetsier heeft die denkbeelden nog. Ik ren niet achter mijn klerken aan om naar de staat van hun normen en waarden te informeren of te zorgen dat ze naar de mis gaan. Maar deze stad is geen veilig oord. Er doen allerhande boeken zonder censuurstempel de ronde, en in sommige koffiehuizen – zelfs in de betere – grenst de roddel aan hoogverraad. Ik zal niet het onmogelijke van je vragen; ik zeg niet dat je er niet aan mag denken. Maar ik verzoek je wel om op te passen met wie je je inlaat. Ik wil geen opruiing hebben, niet in mijn zaak. Ga er nooit van uit dat je gesprekken privé zijn of vertrouwelijk, want voor je het weet zit iemand je uit de tent te lokken, klaar om je aan te geven bij de autoriteiten. O ja,’ zei hij, heftig knikkend om aan te geven dat hij een duchtige vijand in de smiezen had, ‘o ja, in dit vak kom je het een en ander te weten. Jongelui moeten hun tong in bedwang leren houden.’

‘Ja, maître Vinot,’ zei Georges-Jacques gedwee.

Een man stak zijn hoofd om de deur. ‘Maître Perrin vroeg of u Jean-Nicolas’ zoon nog in dienst nam of niet,’ zei hij.

‘O, god,’ kreunde maître Vinot. ‘Heb je Jean-Nicolas’ zoon weleens gezien? Ik bedoel, heb je weleens het genoegen gehad hem te spreken?’

‘Nee,’ zei de man. ‘Ik dacht alleen, zoon van een oude vriend en zo, weet u. En ze zeggen dat hij erg bij de pinken is.’

‘Zeggen ze dat? Dat is niet het enige wat ze zeggen. Nee, ik neem deze koele kikker hier in dienst, deze jonge gast uit Troyes. Hij laat zichzelf nu al kennen als een luidruchtige oproerkraaier, maar wat stelt dat voor als je het afzet tegen de doodsgevaren van een werkdag met de jonge Desmoulins?’

‘Geen zorg. Perrin wil hem graag.’

‘Dat kan ik me voorstellen. Heeft Jean-Nicolas de geruchten nooit opgevangen? Nee, hij was altijd al traag. Niet mijn probleem, laat Perrin zijn gang gaan. Leven en laten leven, zeg ik altijd maar,’ zei maître Vinot tegen Danton. ‘Maître Perrin is een oude collega van me, erg goed thuis in belastingwetgeving … Ze zeggen dat hij een sodomiet is, maar zijn dat mijn zaken?’

‘Een particuliere zonde,’ zei Danton.

‘Exact.’ Hij keek op naar Danton. ‘Heb ik nog onduidelijkheden laten bestaan?’

‘Niet een, maître Vinot, ik zou zelfs zeggen dat uw uitleg verblindend was in zijn helderheid.’

‘Mooi. Nou, het heeft geen zin om je hier op kantoor te hebben als niemand je handschrift kan lezen, dus je begint maar aan de andere kant van het vak: je gaat de rechtbanken af, woont de rolzittingen bij, zoals wij dat zeggen, en controleert dagelijks hoe het ervoor staat met alle zaken waar dit kantoor bij betrokken is. Zo kom je overal: hoge raad, kanselarij, Châtelet. Interesse in kerkrechtelijke zaken? Die doen wij niet, maar we kunnen je uitbesteden aan iemand die ze wel doet. Mijn advies aan jou is,’ hij pauzeerde even, ‘ga niet overhaast te werk. Bouw het rustig op; wie betrouwbaar werk levert, kan zijn bescheiden succes boeken; betrouwbaarheid is alles. De juiste contacten mogen niet ontbreken, natuurlijk, maar die zal mijn kantoor je geven. Probeer voor jezelf een Toekomstplan te formuleren. Er is meer dan voldoende werk in jouw contreien. Over vijf jaar zul je het aardig voor elkaar hebben.’

‘Ik maak bij voorkeur carrière in Parijs.’

Maître Vinot glimlachte. ‘Dat zeggen alle jongelui. Ach, ga er morgen maar eens op af, vorm jezelf een oordeel.’

Ze schudden elkaar de hand, een beetje formeel, uiteindelijk toch als Engelsen. Georges-Jacques denderde de trap af en de straat op. Hij kon zijn gedachten niet van Françoise-Julie afhouden. Elke paar minuten schoot ze door zijn hoofd. Hij had haar adres, rue de la Tixanderie, waar dat ook mocht wezen. Tweede verdieping, had ze gezegd, chic is het niet, maar het is helemaal van mij. Hij vroeg zich af of ze met hem naar bed zou gaan. Het leek best mogelijk. Het had er alle schijn van dat datgene wat in Troyes ondenkbaar was, hier zomaar kon.

De hele dag en tot diep in de nacht ratelde er verkeer door nauwe, ongeschikte straten. Rijtuigen drongen hem plat tegen muren. Het blazoen van de eigenaar gloeide op in grove heraldische schakeringen; paarden met fluwelen neuzen zetten hun hoeven kieskeurig in het stadsvuil. De eigenaren zaten met verre blik achterovergeleund. Op de bruggen en kruisingen vochten koetsen, brouwerswagens en groentekarren om voorrang en raakten met hun wielen in de knel. Livreiknechten op achtertreden van koetsen lieten zich opzij hangen om schimpscheuten uit te wisselen met kolenboeren en bakkers-van-buiten. De uit ongelukken rijzende problemen werden vlot afgehandeld, in contanten, volgens de geëigende tarieven voor armen, benen en leven, en onder de neus van de onverschillige politie.

Op de Pont Neuf hadden de publieksschrijvers hun stalletjes en boden venters hun waren aan vanaf de grond of vanuit wankele kramen. Hij snuffelde in een paar manden met tweedehandsboeken: een sentimenteel romannetje, bundels van Ariosto, een splinternieuw, ongelezen boek, Chains of Slavery van Jean-Paul Marat, gedrukt in Londen. Hij kocht er een handvol voor twee sou per stuk. Honden stroopten in roedels de markt af.

Het leek of van iedere twee mannen die hij tegenkwam, er één een met mortel bedekte bouwarbeider was. De stad rukte zichzelf met wortel en tak uit. In sommige wijken gingen hele straten tegen de vlakte en bouwden ze nieuwe. Toeschouwers groepten samen bij de meer spectaculaire, hachelijke klussen. De werklui waren seizoenarbeiders, en arm. Er viel een bonus te verdienen wanneer ze de werkzaamheden voltooiden voor de afgesproken datum, en dus lag het tempo gevaarlijk hoog, de lucht doortrokken van hun gevloek, hun magere rug druipend van het zweet. Wat zou maître Vinot zeggen? ‘Bouw het kalmpjes op.’

Er stond een straatmuzikant, een man met een opgeschroefde, eens krachtige bariton. Hij had een gruwelijk verminkt gezicht waarvan één lege oogkas was dichtgegroeid met grauw littekenweefsel, en een bordje om zijn nek met daarop held van de amerikaanse bevrijdingsoorlog. Hij zong over het Hof; zijn liederen beschreven de koningin die zich overgaf aan zonden die niemand in Arcis-sur-Aube nog had ontdekt. In de Jardin du Luxembourg bekeek een mooie blonde vrouw Georges van top tot teen en zette hem uit haar hoofd.

In de rue Saint-Antoine bleef hij aan de voet van de Bastille staan en keek op naar de acht torens. Hij had muren verwacht als torenhoge klippen. De hoogste was zo’n … wat? Twintig, vijfentwintig meter?

‘De muren zijn tweeënhalve meter dik, weet je,’ zei een voorbijganger tegen hem.

‘Ik had iets formidabelers verwacht.’

‘Formidabel zat,’ zei de man zuur. ‘Je zou er niet willen zitten, hè. D’r zijn daar mannen naar binnen gegaan en nooit meer naar buiten gekomen.’

‘Bent u van hier?’

‘Jazeker,’ zei de man. ‘We weten ’r alles van. Er zijn ondergrondse cellen; die staan blank en het krioelt ’r van de ratten.’

‘Ja, dat van de ratten heb ik gehoord.’

‘En dan de cellen onder het dak … ook geen pretje. ’s Zomers om te stikken, ’s winters bevries je d’r. Maar da’s alleen voor de pechvogels. Sommigen hebben het nog niet zo kwaad; hangt ’rvan af wie je bent. Die hebben een bed met fatsoenlijke bedgordijnen en ze kunnen d’r eigen katten meenemen om het ongedierte d’ronder te houden.’

‘Wat krijgen ze te eten?’

‘Dat verschilt, denk ik zo. Ik zeg al, ligt ’raan wie je bent. Je ziet nog weleens een half beest naar binnen gaan. Een buurman van me, die zweert dat ie ze een jaar of wat terug een biljart naar binnen zag sjouwen. ’t Is net als met alles in het leven, hè,’ zei de man. ‘Je trekt aan een lang eind of aan een kort, en daarmee uit.’

Georges-Jacques bekeek het bolwerk nog eens goed, niet bijster ingenomen met wat hij zag: het was ondoordringbaar, dat leed geen twijfel. Die lui hier leidden hun leven en deden hun zaken – bierbrouwen, zo te zien, en meubelstofferen – aan de voet van de muren ervan; ze zagen het dag in, dag uit en uiteindelijk zagen ze het niet meer, het was er en ook weer niet. De hoogte van de torens deed er in feite niet toe, de beelden in je hoofd deden dat wel: de mensen die er krankzinnig waren geworden van eenzaamheid, de stenen vloeren glibberig van het bloed, de kinderen die in het stro werden geboren. Je kon je hele innerlijke wereld niet overhoop laten halen door een vent die je toevallig op straat tegenkwam. Was er dan niets heilig? Besmeurd door de stoffenververij kleurde de rivier geel, toen blauw.

Wanneer de schemer valt, haasten de ambtenaren zich naar huis; de juweliers aan het place Dauphine komen kling-klang met hun sleutels om hun diamanten voor de nacht achter slot en grendel te leggen. Geen huiswaarts kerend vee, geen avondgloed over de velden; schud dat sentiment van je af. In de rue Saint-Jacques zet een broederschap van schoenmakers een dronkenmansavond in. In een appartement op de tweede verdieping in de rue de la Tixanderie laat een jonge vrouw haar nieuwe minnaar binnen en trekt haar kleren uit. Op het Île Saint-Louis, in een verder verlaten kantoor, krijgt de zoon van maître Desmoulins met droge mond het zware sieraad van zijn nieuwe werkgever onder ogen. Naaisters die vijftien uur per dag in slecht licht werken, wrijven in hun roodomrande ogen en bidden voor hun familie in de provincie. Deuren worden vergrendeld, lampen ontstoken. Acteurs schminken hun gezicht voor de voorstelling.

Deel twee

We gaan alleen met grote sprongen voorwaarts wanneer we bevangen raken door melancholie: wanneer we ons uit onvrede met de echte wereld gedwongen zien er voor onszelf een te scheppen die beter te verdragen is.

– jean-marie hérault de séchelles, De theorie van ambitie, een essay

I

De theorie van ambitie

1784-1787

Het café du Parnasse stond onder de klanten bekend als het café de l’École, omdat het over de quai de l’École uitkeek. Vanuit de ramen kon je de rivier en de Pont Neuf zien en in de verte de torens van de gerechtshoven. Het café was van monsieur Charpentier, een belastinginspecteur; het was zijn hobby, zijn bron van neveninkomsten. Wanneer het na afloop van de zittingsdag druk werd in de zaak, drapeerde hij een servet over zijn arm en bediende zelf; wanneer de drukte dan weer was weggeëbd, schoof hij met een glas wijn aan bij zijn stamgasten om juristenroddels uit te wisselen. Hoewel de praat in het café de l’École goeddeels een droge, legalistische teneur had, was de ambiance niet geheel en al mannelijk. Je zag er ook wel dames; complimenten met een zweem van dubbelzinnigheid vlogen over de witmarmeren tafelbladen.

Angélique, de echtgenote van monsieur, was voor haar trouwen Angelica Soldini geweest. Het zou prettig zijn als gezegd kon worden dat de Italiaanse bruid diep vanbinnen voortleefde achter het koelbloedige, Parijse masker van de matrone. In plaats daarvan had Angélique haar radde, flamboyante tong behouden, net als haar donkere, ondefinieerbaar buitenlandse japonnen en haar seizoensgevoelige schommelingen tussen godsvrucht en zinnelijkheid, en floreerde achter die innemende buitenkant haar ware zelf: een behoedzame, zuinige vrouw, zo hard als graniet. Elke dag stond ze in het café: voorbeeldig getrouwd, mollig, met fluweelzachte ogen. Af en toe schreef iemand een sonnet en overhandigde het haar met hoffelijke zwier. ‘Ik bewaar het voor straks,’ zei ze dan, waarna ze het zorgvuldig dichtvouwde en haar ogen liet fonkelen.

Haar dochter, Antoinette-Gabriëlle, was zeventien toen ze voor het eerst haar opwachting maakte in het café. Ze was langer dan haar moeder, had een mooi voorhoofd en ernstige bruine ogen. Haar glimlach was een snelle beslissing, een flits van witte tanden voordat ze haar gezicht afwendde of haar hele lichaam wegdraaide, alsof haar vrolijkheid een geheim mikpunt gold. Haar bruine haar viel glanzend van het vele borstelen als een bontmantel over haar rug, uitheems en half levend, een eigen warmte op koude dagen.

Gabriëlle was niet ordentelijk, zoals haar moeder. Wanneer zij haar haar opstak, trok het gewicht ervan de spelden los. Binnen liep ze alsof ze over straat ging. Ze was snel van haar stuk gebracht, bloosde gemakkelijk; haar conversatie had niets om het lijf en haar katholieke, pittoreske vorming vertoonde gaten. Ze had de aardse uitstraling van een wasvrouw en een huid – zei iedereen – als zijde.

Madame Charpentier had Gabriëlle naar het café gehaald opdat ze onder de aandacht kwam van de mannen die haar een huwelijksaanzoek konden doen. Wat haar twee zoons betrof: Antoine was bezig met zijn rechtenstudie en Victor was getrouwd en maakte carrière als advocaat-notaris; alleen de dochter was nog een punt van aandacht. Het lag voor de hand dat Gabriëlle een echtgenoot zou vinden onder de juristenclientèle. Ze schikte zich gracieus in haar lot en dacht met maar lichte spijt aan de jaren van overtredingen, testamentaire verificaties en hypotheken die voor haar lagen. Haar echtgenoot zou misschien verscheidene jaren ouder zijn dan zijzelf. Ze hoopte dat hij knap zou zijn en gevestigd, dat hij royaal zou zijn en attent; dat hij, kortgezegd, gedistingeerd zou zijn. Dus toen op een dag de deur openging voor maître d’Anton, de zoveelste obscure jurist uit de provincie, zag ze in hem niet haar toekomstige echtgenoot … in het geheel niet.

Vlak nadat Georges-Jacques naar de hoofdstad was gekomen, smaakte Frankrijk het genoegen van een nieuwe minister van Financiën, gevierd om zijn belastingverhoging van 10 procent op levensmiddelen. Georges-Jacques zelf stond er niet riant voor, maar het zou hem hebben teleurgesteld als hij helemaal geen financiële strijd had moeten leveren; dan zou hij in de dagen van welvaart die hem voor ogen stonden niets hebben om op terug te kijken.

Maître Vinot had hem hard laten werken, maar zijn beloften gehouden. ‘Noem jezelf d’Anton,’ had hij aangeraden. ‘Dat maakt een betere indruk.’ Op wie? Nou, niet op de echte adel, maar veel van het werk in het civiele recht wordt aangebracht door de volgepakte rangen van de sociaal onzekeren. ‘En wat dan nog als iedereen weet dat het nep is?’ zei maître Vinot. ‘Er gaat de juiste boodschap van uit. Koester begrijpelijke ambities, beste jongen. Hou het gemakkelijk voor ons.’

Toen het tijd was om zijn graad te halen, stelde maître Vinot de universiteit van Reims voor. Een zevendaags verblijf en een korte leeslijst; de examinatoren stonden bekend om hun coulance. Maître Vinot pijnigde zijn hersens om op iemand te komen die Reims niet had gehaald, en wist er niet één te noemen. ‘Natuurlijk kun je, met jouw capaciteiten, je examens hier in Parijs afleggen,’ zei hij, ‘maar …’ Zijn zin bleef in het luchtledige hangen. Hij maakte een wuivend gebaartje, liet het klinken als zo’n uitgeholde intellectuele ambitie van het soort waarvoor ze in Perrins praktijk warmliepen. D’Anton ging naar Reims, haalde zijn graad en werd aangenomen als jurist van het Parijse parlement, waar hij zich bij de laagste rangen van advocaten voegde. Daar begin je. Daarvandaan is promotie niet zozeer een kwestie van verdienste als wel van geld.

Voorts verliet hij het Île Saint-Louis voor logementen en kantoorruimten die varieerden in comfort, voor opdrachten die varieerden in aantal en kwaliteit. Hij richtte zich op een specifiek type zaak, die rond de lagere adel: bewijzen van adeldom, rechten van heerlijkheid. Zo’n sociale streber die zijn adelsbrieven op orde wilde hebben, beval hem dan aan bij zijn vrienden. De massa details – complex maar niet moeilijk – eiste niet al zijn aandacht op. Toen hij er eenmaal de slag van te pakken had, lag het overgrote deel van zijn brein braak. Nam hij die zaken aan om zichzelf de tijd te gunnen om aan andere dingen te denken? Hij was niet geneigd tot zelfbeschouwing, niet in die tijd. Het verraste hem enigszins en irriteerde hem vervolgens, te merken dat de mensen om hem heen veel minder intelligent waren dan hijzelf. Blunderende pennenlikkers als Vinot klommen op tot topfuncties en fortuin. ‘Dag,’ zeiden ze. ‘Geen kwade week. Tot dinsdag weer.’ En hij zag hen hun weekend ingaan op wat Parijzenaren voor het platteland hielden. Op een dag zou hij zelf een buiten aanschaffen; een aardige hofstee was voldoende, een paar hectaren. Wie weet zou het de scherpe kantjes van zijn rusteloosheid slijpen.

Hij wist wat hij nodig had. Hij had geld nodig, een goed huwelijk, orde op zaken in zijn leven. Hij had kapitaal nodig om een betere praktijk op te bouwen. Op zijn achtentwintigste had hij de bouw van een geslaagde kolensjouwer. Je kon je hem moeilijk voorstellen zonder zijn littekens, maar hij had op een grove manier knap kunnen zijn. Zijn Italiaans was nu vloeiend; elke dag nadat het hof was opgestaan, ging hij langs bij café L’École en oefende het op Angélique-Angelica. God had hem een stem gegeven, krachtig, beschaafd, sonoor, ter compensatie voor zijn gehavende gezicht; een stem die vrouwen een rilling over de rug deed lopen. Hij dacht terug aan de laureaat, nam diens advies, stuwde zijn stem van ergens onder zijn ribben voort. Hij moest geperfectioneerd worden: iets levendiger nog, iets meer kleur in de toon. Maar in aanleg was het er: een professioneel pluspunt.

Gabriëlle dacht: uiterlijk is ook niet alles. En ze dacht: geld is ook niet alles. Ze moest zich wel toeleggen op dergelijke gedachten. Maar vergeleken bij hem leken alle andere mannen die het café bezochten klein, tam, zwak. In de winter van ’86 schonk ze hem langdurige vertrouwelijke blikken; de lente daarop een kuise, vluchtige kus op gesloten lippen. En monsieur Charpentier dacht: hij heeft een toekomst.

Het probleem is dat een carrière in de rangen van de balie een slaafsheid vereist die hem uitput. Soms tekent de spanning zich duidelijk af op zijn ruige, rossige gezicht.

Maître Desmoulins had sinds een halfjaar een eigen praktijk. Zijn optredens in de rechtszaal waren schaars en trokken, zoals dat gaat met al wat schaars is, een vast publiek van connaisseurs, dat met de week veeleisender en verwender werd. Een troep studenten volgde hem op de voet alsof hij een groot rechtsgeleerde was; ze waren gefascineerd door zijn gestotter en zijn pogingen om erbovenuit te stijgen door zijn zelfbeheersing te verliezen. Ze vergaapten zich bovendien aan zijn volslagen verachting voor de feiten van een zaak en zijn vermogen om de normaalste judiciële uitspraak te verdraaien tot het machtswoord van een ingegraven tiran wiens schansen hij en hij alleen kon bestormen: iets wat een speciale kijk op de wereld vergt, de onvermijdelijke kijk van een worm die zich omdraait. De zaak van vandaag had om graasrechten gedraaid, om troebele, truttige precedenten die geen juridische geschiedenis zouden maken.

Maître Desmoulins veegde zijn papieren op een hoop, wierp de rechter een stralende glimlach toe en verliet de rechtszaal met het enthousiasme van een vrijgelaten gevangene, zijn lange haar wapperend achter zich aan.

‘Kom eens terug!’ riep d’Anton. Hij bleef staan en draaide zich om. D’Anton kwam naar hem toe. ‘Ik kan wel merken dat je het niet gewend bent om te winnen. Je hoort je tegenstander je medeleven te betuigen.’

‘Wat wil je met medeleven? Je hebt je honorarium toch. Loop met me mee, ik blijf hier niet graag hangen.’

En d’Anton liet niet graag los. ‘Het gaat erom de schijn van fatsoen op te houden. Zo zijn de regels.’

Camille Desmoulins keek hem onder het lopen bedenkelijk aan. ‘Je bedoelt dat ik me mag verkneukelen?’

‘Als je wilt.’

‘Dat ik mag zeggen: “Is dat alles wat ze bij maître Vinot leren?”’

‘Desnoods. Mijn eerste zaak was zo’n zelfde,’ zei d’Anton. ‘Ik vertegenwoordigde een veehoeder, tegen de heer.’

‘Maar die tijd ligt inmiddels ver achter je.’

‘Net als mijn eer; ik hoor het je denken. Heb je je honorarium geweigerd? Ja, dat dacht ik al. God, daar kan ik je wel om haten.’

Desmoulins bleef abrupt staan. ‘Is dat zo, maître d’Anton?’

‘O godallemachtig, man, ik dacht dat je van krachtige emoties hield. Er vlogen er daarnet genoeg door de rechtszaal. Je gedroeg je heel schappelijk jegens de rechter, vond ik; je maakte hem nog net niet uit voor rotte vis.’

‘Ja, dat is weleens anders. Ik heb niet zoveel ervaring met winnen, zoals je al zei. Wat denk jij, d’Anton, ben ik zo’n ontzettend slechte advocaat of zijn mijn zaken zo ontzettend hopeloos?’

‘Hoezo, wat denk ik?’

‘Als objectieve waarnemer.’

‘Hoe kan ik dat nou zijn?’ De hele wereld kent je, dacht hij. ‘Als je het mij vraagt,’ zei hij, ‘zou je erop vooruitgaan als je meer werk aannam en kwam opdagen wanneer het van je wordt verwacht en betaling accepteerde voor wat je doet, als een normale advocaat.’

‘Zo, dat is nog eens mooi,’ zei Camille. ‘Een keurige, complete preek. Maître Vinot zelf had het niet beter kunnen verwoorden. Binnenkort klop je je op je beginnende buikje en raad je me een Toekomstplan aan. We hebben aldoor geweten hoe het er bij jullie in de praktijk aan toeging. We hadden spionnen.’

‘Maar ik heb wel gelijk.’

‘Er lopen heel veel mensen rond die een advocaat nodig hebben en die zich er geen kunnen veroorloven.’

‘Ja, maar dat is een sociaal probleem; jij bent niet verantwoordelijk voor die stand van zaken.’

‘Je hoort mensen te helpen.’

‘Is dat zo?’

‘Ja, of althans, ik kan de tegenovergestelde gedachtegang volgen: vanuit gezond filosofisch oogpunt hoor je ze misschien in hun sop gaar te laten koken, maar als het leven hun onder jouw neus een loer draait, dan … ja.’

‘Ten koste van jezelf?’

‘Nou ja, ten koste van een ander mag niet.’

D’Anton keek hem nog eens goed aan. Niemand, dacht hij, kon zo wíllen zijn. ‘Je moet het wel heel laakbaar van me vinden dat ik probeer de kost te verdienen.’

‘De kost? Dat is geen kost; het is roof, je reinste diefstal, en je weet het. Echt, maître d’Anton, je maakt jezelf onmogelijk met die ongure opvattingen. Er komt onvermijdelijk revolutie, en dan zul je voor jezelf moeten bepalen aan wiens kant je staat.’

‘Die revolutie … valt daarvan te leven?’

‘Laten we het hopen. Hoor eens, ik moet ervandoor, een cliënt opzoeken. Hij wordt morgen opgehangen.’

‘Is dat de gewone gang van zaken?’

‘O, ze verhangen mijn cliënten altijd. Al gaat het om goederen- of huwelijksrecht.’

‘Een bezoek, bedoel ik. Zal hij blij zijn je te zien? Misschien vindt hij wel dat je ergens tekortgeschoten bent.’

‘Misschien. Van de andere kant, de gevangenen bezoeken is een van de lichamelijke werken der barmhartigheid. Dat wist je toch zeker wel, d’Anton? Je bent toch opgegroeid in het geloof? Ik verzamel aflaten en zo,’ zei hij. ‘Ik ga ervan uit dat ik elk moment kan sterven.’

‘Waar zit die cliënt van je?’

‘In het Châtelet.’

‘Je weet dat je dan de verkeerde kant op gaat, hè?’

Maître Desmoulins keek hem aan alsof hij iets onzinnigs had gezegd. ‘Ik had geen vooropgezet idee over de route, zie je.’ Hij aarzelde. ‘D’Anton, waarom verdoe je je tijd met deze stomme discussie? Waarom ben je niet druk bezig je naam te vestigen?’

‘Misschien heb ik vakantie nodig van het systeem,’ zei d’Anton. Uit de ogen van zijn collega, zo donker en glanzend, sprak de angst van het slachtoffer, de noodlottige uitputting van een gemakkelijke prooi. Hij boog zich naar hem toe. ‘Camille, hoe kan het dat je er zo slecht aan toe bent?’

Camille Desmoulins’ ogen stonden verder uiteen dan gangbaar; wat d’Anton aanzag voor een glimp van persoonlijkheid was in feite een gril van de anatomie. Het zou nog vele jaren duren voordat hij dat in de gaten had.

En zo ging het verder: met gesprekken op de late avond, doorspekt met lange stiltes.

‘Waar komt het uiteindelijk allemaal op neer?’ zei d’Anton. Na het donker, na een glaasje, werd hij vaak des te dwarser. ‘Je leven lang naar de pijpen dansen van zo’n stompzinnige idioot als Vinot.’

‘Jouw Toekomstplan reikt dus verder?’

‘Vergeet dat Toekomstplan; wat je ook aanpakt, je moet er de top in bereiken.’

‘Ik heb zelf ook wel ambities,’ zei Camille. ‘Je weet dat ik op zo’n school heb gezeten waar we het altijd stervenskoud hadden en waar het eten walgelijk was? Het is min of meer in mijn systeem gaan zitten; als ik het koud heb, accepteer ik dat gewoon, kou is een natuurlijk gegeven, en aan eten denk ik nauwelijks. Als ik het dan een keertje warm heb of iemand zet me een goede maaltijd voor, dan ben ik natuurlijk aandoenlijk dankbaar, en ik denk weleens, ach, je kent het wel, dat het zo prettig zou zijn om dat op grote schaal te doen: om van die hoog oplaaiende haardvuren te hebben en elke avond te gaan dineren. Allicht denk ik alleen zo op momenten van zwakte. O, en je weet wel: elke ochtend wakker worden naast iemand die je aardig vindt. Niet steeds naar je hoofd grijpen en vertwijfeld uitroepen: Wat is er in gódsnaam gebeurd vannacht, hoe heb ik me zo in de nesten kunnen werken?’

‘Dat lijkt niet echt veel gevraagd,’ zei Georges-Jacques.

‘Maar als je dan eindelijk iets bereikt, begint het je al tegen te staan. Dat is tenminste wat ik hoor. Ik heb nooit iets bereikt, dus ik zou het niet kunnen zeggen.’

‘Je moet het voor jezelf helder zien te krijgen, Camille.’

‘Mijn vader had me thuis willen hebben zodra ik mijn graad had behaald; hij had me bij zich in de praktijk willen hebben. En tegelijkertijd ook weer niet … Ze hebben een huwelijk voor me geregeld met mijn nichtje, staat al sinds jaar en dag vast. We trouwen allemaal onder elkaar om de familiegelden te kruisen.’

‘En jij wilt dat niet?’

‘Och, ik vind het niet zo erg. Het maakt in feite niet uit met wie je trouwt.’

‘Niet?’ Die denkwijze was nieuw voor hem.

‘Maar Rose-Fleur zal wel naar Parijs moeten komen, ik kan echt niet terug.’

‘Wat is het voor een meisje?’

‘Weet ik eigenlijk niet, onze paden kruisen elkaar maar zelden. O, om te zien, bedoel je? Ze is best knap.’

‘Als je zegt dat het niet uitmaakt met wie je trouwt … hoop je dan niet op iemand van wie je kunt houden?’

‘Ja, allicht. Maar het zou een allemachtig toeval zijn als je ook met haar getrouwd was.’

‘En je ouders? Wat zijn dat voor mensen?’

‘Lijken tegenwoordig geen woord met elkaar te wisselen. Het is bij ons traditie dat je trouwt met iemand van wie dan blijkt dat je hem of haar niet kunt uitstaan. Zo zou mijn neef Antoine, een van mijn neven Fouquier-Tinville, zijn eerste vrouw vermoord hebben.’

‘Wat, je bedoelt dat hij er daadwerkelijk voor is vervolgd?’

‘Alleen door het geroddel bij de rechtszaal. Er was niet genoeg bewijs om het te laten voorkomen. Maar ja, Antoine, hè. Hij is ook advocaat, dus ik ga ervan uit dat hij wel weet wat hij met bewijs aan moet. Het bracht de familie nogal van de kook, en ik heb hem dus altijd zo’n beetje …’ even zweeg hij weemoedig, ‘… als een held gezien, weet je. Iedereen die de de Viefvilles echt in het ongerede brengt, is mijn held. Antoine Saint-Just is er nog zo een. Ik weet dat we familie zijn, al kan ik me er niets bij voorstellen; de Saint-Justs komen uit Noyon. Hij is er onlangs vandoor gegaan met het familiezilver, en zijn moeder, een weduwe, heeft serieus een lettre de cachet aangevraagd en hem laten opsluiten. Wanneer hij vrijkomt – ze zullen hem toch een keer moeten vrijlaten, veronderstel ik – zal hij woest zijn; hij vergeeft het ze nooit. Hij is zo iemand, zo’n groot, breed en verwaand type, ongelooflijk zelfingenomen … Waarschijnlijk zint hij nu, op dit ogenblik, uit alle macht op wraak. Hij is pas negentien, dus wie weet bouwt hij een carrière in de misdaad op, en dat leidt de aandacht dan van mij af.’

‘Ik snap niet dat je hem niet schrijft om hem aan te moedigen.’

‘Ja, misschien doe ik dat wel. Zie je, ik ben het er echt mee eens dat ik zo niet door kan gaan. Er is een gedicht van me verschenen – o, niets bijzonders, gewoon een beginnetje. Het liefst van alles zou ik schrijven – nou ja, met mijn manco’s is het een opluchting om niet te hoeven praten, zoals je je kunt voorstellen. Ik wil gewoon in alle stilte ergens wonen – bij voorkeur ergens waar het warm is – en met rust gelaten worden tot ik iets fatsoenlijks op papier heb.’

Nu al hechtte d’Anton hier geen geloof aan. Hij herkende het als een vrijwaringsclausule die Camille van tijd tot tijd zou laten uitgaan in de hoop er het feit mee te verhullen dat hij een onverbeterlijke herrieschopper was. ‘Heb je ook respectabele lui om wie je geeft?’

‘O ja, hoor. Ik geef om de Robespierre, een vriend van me, maar die woont in Arras; ik zie hem nooit. En maître Perrin is erg aardig geweest.’

D’Anton staarde hem aan. Hij kon zich niet voorstellen hoe Camille daar doodleuk kon zeggen: ‘Maître Perrin is erg aardig geweest.’

‘Heb je er dan geen moeite mee?’ wilde hij weten.

‘Met wat de mensen zeggen? Tja,’ zei Camille zacht, ‘ik laad liever geen algeheel odium op me, maar ik zou er mijn handelwijze niet voor veranderen.’

‘Ik zou toch wel graag willen weten … vanuit mijn standpunt, bedoel ik,’ zei d’Anton, ‘of er waarheid in schuilt.’

‘O, omdat over een uurtje de zon aan de hemel staat, bedoel je, en jij denkt dat ik regelrecht naar de rechtbank draaf en iedereen vertel dat ik de nacht met jou heb doorgebracht?’

‘Iemand zei … Nou ja, onder andere … dat je iets hebt gehad met een getrouwde vrouw.’

‘Ja, in zekere zin.’

‘Je hebt wel een interessante verzameling problemen.’

Tegen de tijd dat de klok vier uur sloeg, had hij het gevoel dat hij al te veel wist over Camille, sowieso meer dan hij prettig vond. Hij keek hem aan door een waas van alcohol en vermoeidheid, een voorbode van de komende jaren.

‘Ik zou je over Annette Duplessis vertellen,’ zei Camille, ‘maar daar is het leven te kort voor.’

‘Te kort?’ D’Anton had het nooit zo gezien. Zoals zijn leven op zijn toekomst af kroop, leek het lang, lang genoeg.

In juli 1786 kregen de koning en koningin een dochter. ‘Allemaal leuk en aardig,’ zei Angélique Charpentier, ‘maar nu zal ze weer een stel diamanten willen bij wijze van troost omdat ze haar figuur kwijt is.’

‘Hoe weten wij nou of ze haar figuur kwijt is?’ zei haar echtgenoot. ‘We zien haar nooit. Ze komt nooit in Parijs. Ze heeft er iets tegen.’ Het speet hem danig. ‘Ze vertrouwt ons niet, denk ik. Maar ze is dan ook geen Française. Ze is ver van huis.’

‘Dat ben ik ook,’ zei Angélique onbewogen. ‘Daarom steek ik het land nog niet in de schulden.’

De Schuld, het Tekort: deze woorden lagen de klanten van het café op de lippen terwijl ze pogingen deden er een cijfer aan te verbinden. Maar weinig mensen hadden het vermogen om zich geld in deze orde van grootte voor te stellen, meende het café; men meende dat het een bijzonder vermogen was en dat monsieur Calonne, de huidige minister van Financiën, er niet over beschikte. Monsieur Calonne was een voorbeeldig hoveling, met zijn kanten manchetten en lavendelwater, zijn goudgetopte wandelstok en welbekende voorliefde voor truffels uit de Périgord. Net als monsieur Necker leende hij; het café was echter van mening dat aan de leningen van monsieur Necker visie ten grondslag had gelegen, terwijl die van monsieur Calonne voortvloeiden uit een gebrek aan fantasie en een wens om de schijn op te houden.

In augustus 1786 legde de minister van Financiën de koning een pakket hervormingsvoorstellen voor. Er was één gewichtige, dringende reden om actie te ondernemen: de rijksmiddelen van volgend jaar waren al voor de helft uitgegeven. Frankrijk is een welvarend land, hield monsieur Calonne zijn soeverein voor; het kan tien keer zoveel belasting opbrengen als het nu doet. Dit kan toch niet anders dan bijdragen aan de glorie en het prestige van de monarchie? Louis leek in dubio. Glorie en prestige zijn allemaal goed en wel, zeer welkom zelfs, maar hij wilde graag het júíste doen; en die rijksmiddelen genereren zou substantiële veranderingen met zich meebrengen, nietwaar?

Zeker, zei zijn minister, vanaf nu moest iedereen – adel, geestelijkheid en Derde Stand – onroerendgoedbelasting betalen. Het moest afgelopen zijn met dat verderfelijke systeem van belastingvrijstellingen. Er moest vrije handel heersen, interne tolheffingen moesten worden afgeschaft. En hier en daar waren concessies nodig aan het liberale denken: het corvee moest volledig van de baan. De koning fronste. Hij leek dit allemaal al eens eerder te hebben gehoord. Het deed hem aan monsieur Necker denken, zei hij. Als hij had nagedacht, had het hem aan monsieur Turgot doen denken, maar zo langzamerhand was het hem gaan duizelen.

Het punt is, zei hij tegen zijn minister, dat hijzelf dergelijke maatregelen wel kon voorstaan, maar dat de parlementen er nooit mee zouden instemmen.

Dat is een buitengewoon staaltje steekhoudend redeneren, zei monsieur Calonne. Zijne Majesteit had met zijn gebruikelijke feilloze precisie de vinger op de zere plek gelegd.

Maar als Zijne Majesteit vond dat deze maatregelen noodzakelijk waren, moest hij zich dan laten hinderen door de parlementen? Waarom niet het initiatief nemen?

Mmm, zei de koning. Rusteloos schoof hij op zijn stoel heen en weer en hij keek naar buiten om te zien hoe het weer ervoor stond.

Wat hij moest doen, zei monsieur Calonne, was een Assemblée van Notabelen beleggen. Een wat? zei de koning. Calonne drong aan. De notabelen zouden de benarde economische positie van het land onmiddellijk ten volle begrijpen en hun steun geven aan elke maatregel die de koning noodzakelijk achtte. Het zou een kloeke zet zijn, verzekerde hij de koning, om een orgaan in het leven te roepen dat inherent superieur was aan de parlementen, een orgaan dat zij zouden moeten volgen. Het was het soort zet, zei hij, dat Henri IV zou hebben gedaan.

De koning dacht erover na. Henri IV was de schranderste, meest gevierde van alle monarchen, bij uitstek degene aan wie hij, Louis, zich zou willen spiegelen.

De koning liet zijn hoofd in zijn handen zakken. Het klonk goed zoals Calonne het bracht, maar al zijn ministers wisten het te brengen, en het was nooit zo eenvoudig als ze het voorstelden. Trouwens, de koningin en haar kliek … Hij keek op. De koningin vond dat de parlementen de eerstvolgende keer dat ze hem voor de voeten liepen, gewoon ontbonden moesten worden. Het parlement van Parijs, alle provinciale parlementen: tsjak-tsjak, deed de koning. Allemaal weg.

Monsieur Calonne kermde toen hij deze gedachtegang hoorde. Wat had die te bieden behalve het vooruitzicht van bittere strijd, van jaren en jaren van bonje, bloedwraak, rebellie? We moeten deze cirkel doorbreken, Uwe Majesteit, zei hij. Geloof me – alstublieft, u moet me geloven – het heeft er nog nooit zo slecht voor gestaan.

Georges-Jacques ging naar monsieur Charpentier en legde zijn kaarten op tafel. ‘Ik heb een bastaard,’ zei hij. ‘Een zoon, vier jaar oud. Ik had het u misschien eerder moeten zeggen.’

‘Och, waarom?’ Monsieur Charpentier raapte snel zijn verstand bijeen. ‘Aangename verrassingen zijn er om achter de hand te houden.’

‘Ik voel me een hypocriet,’ zei d’Anton. ‘Ik heb net die kleine Camille de les gelezen.’

‘Vertel vooral verder, Georges-Jacques. Ik ben een en al oor.’

Ze hadden elkaar in de postkoets ontmoet, zei hij, toen hij voor het eerst naar Parijs kwam. Ze had hem haar adres gegeven, hij had haar een paar dagen later opgezocht. Vanaf dat punt was het verdergegaan … nou ja, dat kon monsieur Charpentier zich misschien voorstellen. Nee, hij had geen relatie meer met haar, dat was voorbij. De jongen verbleef in de provincie, met een verzorgster.

‘Je hebt haar natuurlijk ten huwelijk gevraagd.’

D’Anton knikte.

‘En waarom wilde ze niet met je trouwen?’

‘Ik denk dat mijn gezicht haar niet meer aanstond.’

Weer zag hij Françoise-Julie razend door haar slaapkamer benen, vol afgrijzen over het feit dat ze onderworpen was aan dezelfde wetten als andere vrouwen: Als ik trouw, wil ik dat het de moeite waard is, ik wil geen klerkje, geen nul, en jij met je bevliegingen en je eigendunk, binnen een maand zat je achter andere vrouwen aan. Zelfs toen de baby in haar binnenste volop blijk gaf van leven, leek die hem een verre onzekere factor: misschien wel, misschien niet. Baby’s werden doodgeboren of stierven in hun eerste levensdagen; niet dat hij hoopte dat dat zou gebeuren, maar hij wist dat die mogelijkheid bestond.

Maar de baby gedijde en kwam ter wereld. Vader onbekend, zette ze op de geboorteakte. Inmiddels had Françoise-Julie de man gevonden die ze wilde trouwen: ene maître Huet de Paisy, die zitting had in de koninklijke rechtskundige adviesraad. Maître Huet dacht erover zijn zetel te verkopen; hij had iets anders op het oog; d’Anton vroeg niet wat. Hij bood hem d’Anton aan.

‘Wat wil hij ervoor hebben?’

D’Anton zei het. Charpentier, die zijn tweede grote schok van die middag incasseerde, liet zich ontvallen: ‘Dat is toch absurd.’

‘Ja, ik weet dat het buiten alle proportie is, maar het behelst mijn schikking voor het kind. Maître Huet zal het vaderschap erkennen, alle juridische vormen worden keurig in acht genomen en de kwestie zal achter me liggen.’

‘Haar familie had haar moeten dwingen met je te trouwen. Wat zijn dat voor lui?’ Hij zweeg even. ‘In zekere zin zal de kwestie achter je liggen, maar je schulden? Ik zou sowieso niet weten hoe je aan dat bedrag moest komen.’ Hij trok een vel papier naar zich toe. ‘Dit kan ik je bieden; laten we het voorlopig een lening noemen; als de huwelijksovereenkomst getekend is, scheld ik je de schuld kwijt.’ D’Anton keek op. ‘Ik wil dat Gabriëlle goed verzorgd is; ze is mijn enige dochter; ik wil het netjes aanpakken met haar. Goed, en jouw familie kan … wat inbrengen? Goed, maar dat is bij lange na niet genoeg.’ Hij schreef de getallen op. ‘Hoe dekken we het tekort af?’

‘Lenen. Dat zou Calonne tenminste zeggen.’

‘Ik zie geen andere oplossing.’

‘Er zit nog een kant aan de schikking, vrees ik. Die zal u niet bevallen. Punt is: Françoise-Julie heeft aangeboden me het bedrag zelf te lenen. Ze is rijk. We hebben het niet over de details gehad, maar ik verwacht niet dat de rentevoet in mijn voordeel zal zijn.’

‘Dat is gratuit. Goeie god, wat een kreng. Zou je haar niet willen wurgen?’

D’Anton glimlachte. ‘Jazeker.’

‘En je weet heel zeker dat de jongen van jou is?’

‘Ze zou niet tegen me liegen. Dat zou ze niet gedurfd hebben.’

‘Dat denken mannen graag …’ Hij keek d’Anton in het gezicht. Nee, dat was een doodlopend spoor. Zo zij het: het kind was van hem. ‘Het is een ontzettend grote som geld,’ zei hij. ‘Bovenmaats, lijkt me, voor één nachtje werk vijf jaar geleden. Het kan je nog jaren achtervolgen.’

‘Ze wil me tot de laatste druppel uitwringen. Niet onbegrijpelijk.’ Tenslotte was de pijn voor haar rekening geweest, dacht hij, de schande. ‘Ik wil het in de komende paar maanden geregeld hebben. Ik wil met een schone lei met Gabriëlle beginnen.’

‘Een schone lei zou ik het niet precies noemen,’ zei Charpentier vriendelijk. ‘Dat is het nu juist niet. Je trekt een wissel op je hele toekomst. Valt er niet over te …’

‘Nee, ik kan hierover niet in onderhandeling met haar. Ik heb ooit van haar gehouden. En ik denk ook aan de jongen. Maar ga uzelf eens na: als ik de andere aanpak koos, was ik dan het soort man dat u als schoonzoon zou willen?’

‘Ja, goed, dat begrijp ik, laat daar geen misverstand over bestaan; ik ben gewoon oud en door de wol geverfd en ik maak me zorgen om je. Wanneer wil die vrouw de laatste termijnbetaling?’

‘1791, zei ze, met Maria-Boodschap, de eerste kwartaaldag, dus. Vindt u dat ik het tegen Gabriëlle moet zeggen?’

‘Dat moet je zelf beslissen. Kun je het stilhouden tot aan je trouwdag?’

‘Hoor eens, ik heb vier jaar om het af te betalen. Ik red het wel.’

‘O zeker, als koninklijk raadsheer kun je goed verdienen. Dat ontken ik niet.’ Hij is jong, hij is kwetsbaar, hij moet zich nog helemaal waarmaken, dacht monsieur Charpentier, vanbinnen kan hij niet half zo overtuigd zijn als hij klinkt. Hij wilde hem troosten. ‘Je weet wat maître Vinot zegt. Volgens hem zijn er woelige tijden op komst, en in woelige tijden nemen de rechtsgangen altijd toe.’ Hij schoof de papieren bijeen, klaar om ze weg te bergen. ‘Ik durf te wedden dat er tussen nu en ’91 wel iets gebeurt waardoor je vooruitzichten opklaren.’

2 maart 1787. Het was Camilles zevenentwintigste verjaardag, en het was een week geleden dat iemand hem had gezien. Het leek erop dat hij weer van adres was veranderd.

De Assemblée van Notabelen had een patstelling bereikt. Het café was vol, lawaaierig en hield er meningen op na.

‘Wat heeft de markies de Lafayette gezegd?’

‘Hij zei dat de Standen bijeengeroepen moeten worden.’

‘Maar de Staten-Generaal zijn een reliek. De Standen zijn niet meer bijeengekomen sinds …’

‘1614.’

‘Dank je, d’Anton,’ zei maître Perrin. ‘Hoe kunnen de Staten-Generaal nu een oplossing voor onze problemen betekenen? Je zult de geestelijkheid in één kamertje zien debatteren, de adel in een ander en de burgerij in een derde; en waar de gewone man ook mee komt, het zal twee tegen één worden weggestemd door de andere Standen. Dus welke vooruitgang …’

‘Luister,’ interrumpeerde d’Anton, ‘zelfs een oud instituut kan een nieuwe vorm aannemen. Er hoeft niet te gebeuren wat er de vorige keer is gebeurd.’

Het gezelschap keek hem ernstig aan. ‘Lafayette is een jónge man,’ zei maître Perrin.

‘Ongeveer van jouw leeftijd, Georges.’

Ja, dacht d’Anton, en terwijl ik over de boekdelen in Vinots kantoor gebogen zat, voerde hij legers aan. Nu ben ik een armlastige advocaat en is hij de held van Frankrijk en Amerika. Lafayette kan ambities koesteren om een leider der natie te worden, ik om een bestaantje bijeen te scharrelen. En nu had deze jónge man met zijn onbestemde voorkomen – schriel postuur, muisbruin haar – zíjn publiek ingepikt, een idee naar voren geschoven; en was d’Anton, die een irrationele antipathie voor de kerel had opgevat, gedwongen om hem hier te verdedigen. ‘De Staten-Generaal zijn onze enige hoop,’ zei hij. ‘Ze zouden billijke vertegenwoordiging moeten toekennen aan ons, de burgerij, de Derde Stand. Het is overduidelijk dat de adel niet de belangen van de koning op het oog heeft, dus is het dom van hem om hun belangen te blijven verdedigen. Hij moet de Standen bijeenroepen en de Derde Stand echte macht geven; niet alleen het woord, niet een louter adviserende rol, maar de macht om echt iets voor elkaar te krijgen.’

‘Ik geloof het pas als ik het zie,’ zei Charpentier.

‘Dat gebeurt nooit,’ zei Perrin. ‘Wat ik interessanter vind, is dat voorstel van Lafayette om een onderzoek in te stellen naar belastingfraude.’

‘En naar schimmig, onderhands speculeren,’ zei d’Anton. ‘De vuile handeltjes van de markt in zijn geheel.’

‘Altijd die gebetenheid,’ zei Perrin, ‘van mensen die geen obligaties hebben maar ze o zo graag zouden willen.’

Iets trok de aandacht van monsieur Charpentier. Hij keek over d’Antons schouder en glimlachte. ‘Daar is iemand die helderheid op de zaak kan werpen.’ Met uitgestoken handen liep hij op de nieuwkomer af. ‘Monsieur Duplessis, wat een genoegen, we zien u zelden. U hebt mijn dochters verloofde nog niet ontmoet. Monsieur Duplessis is een oude vriend van me; hij werkt bij de Tresorie.’

‘Een beloning voor mijn zonden,’ zei monsieur Duplessis met een doodbiddersglimlach. Hij knikte d’Anton toe, alsof hij mogelijk zijn naam kende. Het was een lange man van rond de vijftig, met sporen van vroegere charme, keurig en onopvallend gekleed. Zijn blik leek een tikje bezijden en achter het doel te rusten, alsof zijn gezichtsveld zich niets gelegen liet liggen aan de tafeltjes met hun marmeren blad, de vergulde stoelen of de zwarte ledematen van de stadsadvocatuur.

‘Dus Gabriëlle gaat trouwen. Wanneer is de grote dag?’

‘We hebben nog geen datum geprikt. In mei of juni.’

‘Wat vliegt de tijd toch.’

Hij produceerde gemeenplaatsen zoals kinderen zandtaartjes; weer glimlachte hij, en je eerste gedachte gold de spierinspanning die ermee gemoeid was.

Monsieur Charpentier gaf hem een kop koffie. ‘Wat verschrikkelijk, dat nieuws over uw dochters echtgenoot.’

‘Ja, een trieste zaak, bijzonder verdrietig en ongelukkig. Mijn dochter Adèle,’ zei hij. ‘Getrouwd en meteen weduwe, een kind nog.’ Hij had het tegen Charpentier; zijn blik rustte ergens boven de linkerschouder van zijn gastheer. ‘We houden Lucile nog maar een poosje thuis. Al is ze al vijftien, zestien. Een hele dame. Dochters zijn een zorg. Zoons ook, maar die heb ik niet. Schoonzoons zijn een zorg, zoals die het leven laten. U natuurlijk niet, maître d’Anton. Ik bedoel het niet persoonlijk. U bent vast geen zorg. U ziet er gezond genoeg uit. Extreem gezond, zelfs.’

Hoe kan hij zo eerbiedwaardig zijn, vroeg d’Anton zich af, als hij zulke onsamenhangende klets verkoopt? Was hij altijd al zo, of was hij door omstandigheden zo geworden; en had het Tekort of zijn huiselijk geluk hem zijn verstand gekost?

‘En uw lieve vrouw,’ informeerde monsieur Charpentier. ‘Hoe is het met haar?’

Monsieur Duplessis verzonk bij deze vraag in gepeins; hij zag eruit alsof hij zich haar gezicht amper kon herinneren. Ten slotte zei hij: ‘Hetzelfde zo’n beetje.’

‘Wilt u niet een keertje komen dineren? Met de meisjes, natuurlijk, als ze zin hebben.’

‘Dat zou ik best doen, weet u … maar het werk … Ik zit tegenwoordig een groot deel van de week in Versailles; vandaag moest ik alleen een paar zaken afhandelen … Soms werk ik zelfs in het weekend.’ Hij richtte zich tot d’Anton. ‘Ik werk al mijn hele leven op de Tresorie. En het is een lonend leven geweest, maar het wordt met de dag moeilijker. Als abbé Terray nu maar …’

Charpentier onderdrukte een geeuw. Hij had het allemaal al vaker gehoord; iedereen had het al vaker gehoord. Abbé Terray was Duplessis’ ideale minister van Financiën, zijn grote fiscale held. ‘Als Terray was aangebleven, had hij ons kunnen redden; elke strategie die de afgelopen jaren is voorgesteld, elke oplossing … Terray had die jaren geleden al uitgewerkt.’ Dat was toen hij nog jong was, de meisjes de peuterleeftijd hadden en zijn werk iets was waar hij naar uitkeek, in het volle besef van het waagstuk en de vooruitgang die elke dag in zich borg. Maar het parlement had zich tegen de abbé gekant, hem van graanspeculatie beschuldigd en het stompzinnige volk opgehitst om hem publiekelijk af te branden. ‘Dat was voordat de situatie zo slecht werd; de problemen waren destijds nog te overzien. Sindsdien zie ik ze met diezelfde goede oude ideeën komen …’ Hij maakte een radeloos gebaar. Monsieur Duplessis was diep begaan met de staat waarin de koninklijke schatkist verkeerde, en sinds het vertrek van abbé Terray was zijn werk een dagelijkse, ambtelijke vorm van hartzeer geworden.

Monsieur Charpentier leunde naar voren om zijn koffiekop bij te vullen. ‘Nee, ik moet ervandoor,’ zei Duplessis. ‘Ik heb werk bij me. We houden u aan die uitnodiging. Zo gauw deze crisis voorbij is.’

Monsieur Duplessis pakte zijn hoed en baande zich buigend en knikkend een weg naar de deur. ‘Wanneer is die ooit voorbij?’ vroeg Charpentier. ‘Er valt geen peil op te trekken.’

Angélique kwam met ruisende rokken naderbij. ‘Ik heb je wel gezien,’ zei ze. ‘Je grijnsde overduidelijk toen je naar zijn vrouw vroeg. En jij,’ ze tikte d’Anton lichtjes op de schouder, ‘jij werd zowat blauw, zoals je je lachen inhield. Wat mis ik hier?’

‘Een roddeltje, lieve, meer niet.’

‘Meer niet? Bestaat er nog iets anders?’

‘Over Georges’ zwervende vriend, monsieur Hoe-bestijg-je-de-maatschappelijke-ladder.’

‘Wat? Camille? Je houdt me voor de gek. Dat zeg je maar om te zien hoe goedgelovig ik ben.’ Ze keek haar kring grijnzende klanten rond. ‘Annette Duplessis?’ zei ze. ‘Annette Duplessis?’

‘Hou je vast,’ zei haar echtgenoot. ‘Het is complex, het hangt van indirect bewijs aan elkaar en het valt niet te zeggen waar het op uit zal draaien. Sommigen nemen seizoenskaarten voor de Opéra, anderen nemen de romans van meneer Fielding ter hand. Zelf hou ik wel van een beetje huis-tuin-en-keukenvermaak, en ik zeg je, dezer dagen geen beter vermaak dan het leven in de rue Condé. Voor de fijnproever der menselijke dwaasheden …’

‘Jezusmina! Komt er nog wat van?’ zei Angélique.

II

Donderdagmiddag aan de rue Condé

1787

Annette Duplessis was een vindingrijke vrouw. Ze had het probleem dat haar nu aanvloog vier jaar lang elegant omzeild. Vanmiddag ging ze het oplossen. Rond het middaguur was er een kille bries opgestoken; tocht trok fluitend langs sleutelgaten en kieren van deuren de vertrekken in en zweepte de nevelige banieren van een ophanden zijnde crisis op. Annette, haar figuur indachtig, nam een glas ciderazijn.

Toen ze lang geleden met Claude Duplessis voor het altaar stond, was hij aanzienlijk ouder geweest dan zij; nu was hij zo langzamerhand oud genoeg om haar vader te zijn. Waarom was ze in vredesnaam met hem getrouwd? Dat vroeg ze zich vaak af. Ze kon alleen maar concluderen dat ze als meisje serieus was geweest en met de jaren steeds frivoler was geworden.

Ten tijde van hun ontmoeting was Claude bezig zich slovend en tobbend op te werken naar de top van de ambtenarij: langs de diverse gradaties, kleuren en varianten van klerkschap: van klerk van niets tot klerk van iets, van onderklerk tot hoofdklerk, ordinaris klerk, extraordinaris klerk, klerk in excelsis, klerk-der-klerken. Ze merkte eerst en vooral zijn intelligentie op en zijn niet-aflatende, intense toewijding aan het landsbelang. Zijn vader was hoefsmid geweest, en ook al was die welgesteld en had hij zich lang voor de geboorte van zijn zoon al niet meer persoonlijk in de buurt van een smidse opgehouden, je moest Claudes professionele succes wel bewonderen.

Zodra zijn eerste hindernissen overwonnen waren en Claude klaar was voor het huwelijk, voelde hij zich omspoeld door een ontmoedigende zee van lichtzinnigheid. Zij was het gefortuneerde, populaire meisje van wie hij, om redenen die niemand kon begrijpen, een hoge dunk had; aan wie hij uiteindelijk zijn hart gaf. Juist de kloof die tussen hen gaapte, scheen te zeggen: hier is een diepzinnig proces gaande, en vrienden voorspelden een echtverbintenis van buitengewone orde.

Claude gebruikte weinig woorden toen hij zijn huwelijksaanzoek deed. Cijfers waren zijn medium. Maar zij geloofde in gevoelens die te diep zaten voor woorden. Zijn gezicht en zijn verwachtingen hield hij strak aangeschroefd op langgerekte staaldraden van zelfbeheersing; in zijn hoofd, stelde ze zich voor, kletterden zijn onzekerheden als de kralen van een telraam.

Zes maanden later waren al haar goede bedoelingen ten onder gegaan aan verstikking. Op een avond was ze in haar hemd de tuin in gerend en had ze tegen de appelbomen en de sterren geschreeuwd: ‘Claude, je bent saai!’ Ze herinnerde zich het vochtige gras onder haar voeten, en dat ze huiverend had omgekeken naar de lichtjes van het huis. Het huwelijk had haar moeten bevrijden uit de hechtenis van haar ouders, maar nu had ze zich aan Claude gebonden. Je moet nooit meer uitbreken, zei ze tegen zichzelf. Het loopt alleen maar slecht af; lijken in de modder. Ze sloop terug naar binnen, waste haar voeten en dronk een warme tisane om elk restje hoop te remediëren.

Nog maanden nadien had Claude haar met reserve en achterdocht bekeken. Zelfs nu, als ze niet in orde of luimig was, refereerde hij aan het incident; dan legde hij uit dat hij met haar labiele persoonlijkheid had leren leven maar dat die hem als jongeman nogal had overvallen.

Na de geboorte van de meisjes was er een kleine affaire geweest. Met een vriend van haar echtgenoot, een advocaat, een brede, blonde man, die volgens de laatste berichten in Toulouse een hoogrode, opgeblazen echtgenote onderhield en vijf dochters op een kloosterschool had. Ze had het experiment niet herhaald. Claude had het niet ontdekt. Had hij dat wel gedaan, dan had er misschien iets moeten veranderen, maar aangezien hij het niet had gedaan – het kordaat, koppig, manhaftig niet had gedaan – had herhalen geen zin.

Om een lang verhaal kort te maken en om het over iets te hebben wat zich niet onder de noemer van ‘een affaire’ laat scharen: Camille kwam in haar leven toen hij tweeëntwintig jaar oud was. Stanislas Fréron – haar familie en de zijne waren bekenden – had hem binnengebracht. Camille zag eruit als zeventien. Het zou nog vier jaar duren eer hij oud genoeg was om een rechtspraktijk te voeren. Dat was niet iets waarvan je je gemakkelijk een voorstelling maakte. Zijn conversatie was een opeenvolging van zuchtjes en aarzelingen, uitwijkingen en opschortingen. Soms trilden zijn handen. Hij had er moeite mee mensen recht aan te kijken.

Hij is briljant, zei Stanislas Fréron. Hij wordt beroemd. Haar aanwezigheid, haar hele huishouden leken hem doodsangst aan te jagen. Maar dat weerhield hem er niet van langs te komen.

Helemaal in het begin had Claude hem te dineren gevraagd. De gastenlijst was uitgekiend en bood haar man een mooie gelegenheid om uit te weiden over zijn economische voorspelling voor de komende vijf jaar – beroerd – en verhalen te vertellen over abbé Terray. Camille luisterde, gespannen, nagenoeg zwijgend, en vroeg monsieur Duplessis nu en dan met zijn zachte stem om preciezer te zijn, om hem uit te leggen, te laten zien, hoe hij aan dit of dat cijfer kwam. Claude riep om pen, papier, inkt. Hij schoof een paar borden aan de kant en boog zijn hoofd; aan zijn kant van de tafel kwam de maaltijd tot stilstand. De andere gasten bekeken hen verbluft en wendden zich met beleefd gekeuvel tot elkaar. Terwijl Claude mompelde en krabbelde, keek Camille over zijn schouder mee, trok zijn vereenvoudigingen in twijfel en stelde allengs uitgebreidere, rakere vragen. Claude sloot een ogenblik zijn ogen. Uit het kroontje van zijn pen verspreidden zich getallen als spreeuwen in de sneeuw.

Ze had naar voren geleund: ‘Liefste, kun je dit niet …?’

‘Momentje nog …’

‘… als het zo ingewikkeld is …’

‘Hier, zie je, en hier …’

‘… bewaren voor straks?’

Claude hield de balans omhoog. ‘Globaal,’ zei hij. ‘Niet meer dan globaal. Maar de auditeurs houden het nu eenmaal globaal, en dit geeft je een idee.’

Camille nam het vel papier van hem aan en bekeek het vluchtig; toen keek hij op en ontmoette haar blik. Ze was geschrokken, geschokt door de … intimiteit; ze kon het niet anders noemen. Ze wendde haar ogen af en richtte ze op andere gasten, vol zorg om hun gerief. Wat hij in essentie niet begreep, zei Camille, en waarschijnlijk was hij vreselijk dom, was de verhouding van het ene ministerie ten opzichte van het andere en hoe elk ministerie aan zijn fondsen kwam. Nee, zei Claude, helemaal niet dom; als hij het mocht demonstreren?

Nu schoof Claude zijn stoel met een ruk naar achteren en stond op van zijn plaats aan het hoofd van de tafel. Haar gasten keken op. ‘We kunnen er allemaal vast veel van leren,’ zei een ondersecretaris. Maar hij keek weifelachtig, bijzonder weifelachtig, terwijl Claude het vertrek doorkruiste. Toen hij langs haar kwam, stak ze een hand uit als om een kind te bedwingen. ‘Ik wil alleen de fruitschaal maar pakken,’ zei Claude, alsof dat redelijk was.

Met de schaal in handen keerde hij terug naar zijn plaats en zette die midden op tafel. Een sinaasappel rolde eraf en beschreef een lijzige boog, alsof hij over bewustzijn beschikte en de warmte opzocht. Alle gasten keken ernaar. Camille stak, met zijn blik op Claude, een hand uit en hield hem tegen. Hij gaf er een duwtje tegen, en nu rolde de sinaasappel traag over tafel naar haar toe; onwillekeurig pakte ze hem op. Nu keken alle gasten naar haar; ze kleurde licht, alsof ze nog vijftien was. Haar man haalde de soepterrine van een wandtafel. Hij griste een groenteschaal uit de handen van een bediende die er net mee wegliep. ‘De fruitschaal staat voor de rijksmiddelen,’ zei hij.

Claude was nu het brandpunt van de aandacht; het gekeuvel was verstomd. Als … zei Camille, en: Maar. ‘En de soepterrine staat voor de Zegelbewaarder, die natuurlijk tegelijkertijd de taken vervult van Kanselarij en Justitie.’

‘Claude …’ zei ze.

Hij legde haar met een Sst het zwijgen op. Gefascineerd, verstild, volgden de gasten de bewegingen van het voedsel over de tafel. Behendig onttrok Claude het wijnglas aan de vingertoppen van de ondersecretaris, welke dignitaris nu, met zijn uitgestrekte hand, leek op iemand die een harpist nabootst bij een spelletje charade; zijn gezicht stond verbolgen, maar Claude merkte het niet.

‘Laten we zeggen dat het zoutvaatje de secretaris van de minister is.’

‘Zoveel kleiner,’ verbaasde Camille zich. ‘Ik heb nooit geweten dat ze zo nietig waren.’

‘En deze lepels zijn staatsobligaties. Welnu …’

Ja, zei Camille, maar wilde hij alsjeblieft dit toelichten, alsjeblieft dat uitleggen, en kon hij misschien even terug naar wat hij eerder had gezegd … Ja natuurlijk, stemde Claude in, je moet het voor je zien. Hij greep naar een waterkan om de proporties te corrigeren; zijn gezicht straalde.

‘Dit is beter dan poppentheater met Kasper,’ fluisterde iemand.

‘Misschien praat de terrine dadelijk ook met een piepstemmetje.’

Laat hem genade tonen, bad Annette, laat hem alsjeblieft ophouden met vragen stellen. Met een zwierig gebaartje links en een zwierig gebaartje rechts zag ze hem Claude bespelen, terwijl haar gasten met open mond aan de wanordelijke tafel zaten – beroofd van bestek en dessert; de glazen leeg of kwijt – en blikken vol leedvermaak wisselden. Dit gaat de hele stad rond, van ministerie naar ministerie, tot in de rechtszalen toe; ze zullen smullen van het verhaal over mijn dinertje. Laat hem alsjeblieft ophouden, smeekte ze, laat iets er een einde aan maken … Maar wat kon er een einde aan maken? Een kleine vuurzee misschien, dacht ze.

En al die tijd, terwijl zij steeds meer van de wijs raakte en koortsachtig naar een oplossing zocht, terwijl ze een glas wijn achteroversloeg en haar mond met een servet depte, verschroeiden Camilles stokebrandsogen haar over de tafelbloemen heen. Uiteindelijk rees ze, met een verontschuldigend knikje en een verzoenende glimlach om de voyeurs in de luren te leggen, statig van tafel en verliet ze het vertrek. Ze bleef tien minuten aan haar kaptafel zitten, geschokt door de wending die haar gedachten hadden genomen. Het was de bedoeling om haar make-up bij te werken, niet om de lege, verloren uitdrukking in haar ogen aan te zien. Het was jaren geleden dat Claude en zij met elkaar hadden geslapen; waarom was dat van belang, waarom berekende ze het precieze wanneer, moest zij ook maar om pen en papier roepen en de balans opmaken van het tekort van haar leven? Volgens Claude ging het land naar de filistijnen, en wij erbij, als het zo nog tot in ’89 doorging. Ze zag zichzelf in de spiegel, grote blauwe ogen zwemmend in onverklaarbare tranen, die ze onmiddellijk wegdepte zoals ze eerder de rode wijn van haar lippen had gedept. Misschien heb ik te veel gedronken, misschien hebben we allemaal te veel gedronken behalve dat boosaardige joch, wiens leeftijd misschien de enige reden is om hem te vergeven, want ik vergeef het hem nooit dat hij mijn dinertje heeft vergald en Claude voor gek heeft gezet. Waarom heb ik die sinaasappel vast, vroeg ze zich af. Ze staarde naar haar hand als lady Macbeth. Wat … onder ons eigen dak?

Toen ze terugkeerde naar haar gasten, dat geparfumeerde bloed onder haar nagels, was de voorstelling voorbij. De gasten schoven petitfours over hun bord. Claude keek naar haar op alsof hij wilde vragen waar ze had gezeten. Hij zag er opgewekt uit. Camille leverde geen bijdrage meer aan de conversatie. Hij zat aan met neergeslagen ogen. Zijn gezichtsuitdrukking zou ze bij een van haar dochters deemoedig hebben genoemd. Alle andere gezichten spraken van verwarring en spanning. De koffie werd geserveerd, zwart en bitter als gemiste kansen.

De dag erna verwees Claude naar deze gebeurtenissen. Wat een stimulerende gelegenheid was het geweest, zoveel beter dan het geleuter bij het doorsnee-etentje. Als hun sociale leven altijd zo was, zou hij er niet zo’n hekel aan hebben, dus zou ze die jongeman, wiens naam hem even ontschoot, niet nog eens willen vragen? Zo charmant, zo belangstellend, en wat jammer toch dat hij zo stotterde, maar wellicht was hij gewoon wat traag? Hij hoopte dat hij geen verkeerde indruk had gewekt omtrent het functioneren van de Tresorie.

In wat voor kwelling moeten dwazen die weten dat ze dwazen zijn, niet leven, dacht ze, en hoe zalig de staat waarin Claude verkeert in vergelijking daarmee.

De volgende keer dat Camille op bezoek kwam, was de manier waarop hij naar haar keek discreter. Het was alsof ze tot overeenstemming waren gekomen dat er niets moest worden overhaast. Interessant, dacht ze. Interessant.

Hij vertelde haar dat hij geen juridische carrière ambieerde; maar wat dan? Hij zat gevangen in de voorwaarden van zijn studiebeurs. Net als Voltaire wilde hij geen ander beroep, zei hij, dan dat van schrijver. ‘O, Voltaire,’ zei ze. ‘Ik kan de naam niet meer horen. Schrijvers zijn een luxe de komende jaren, laat me je dat vertellen. Iedereen zal Claude moeten navolgen.’ Camille duwde zijn haar een fractie naar achteren. Ze hield van dat gebaar: een beetje typisch, nutteloos maar innemend. ‘Dat zeg je maar. Dat geloof je niet, niet in je hart. In je hart geloof je dat het allemaal bij het oude blijft.’

‘Ga ervan uit dat ik het beste weet wat er in mijn hart leeft,’ zei ze.

Naarmate de middagen verstreken drong de volslagen onvertogenheid van hun vriendschap zich aan haar op. Het was niet eens zozeer zijn leeftijd, als wel zijn algehele tendens. Zijn vrienden waren werkloze acteurs of van het slag dat beïnkt uit de kantoren van goed weggestopte drukkerijen glipte. Mensen met buitenechtelijke kinderen en subversieve opvattingen; die naar het buitenland uitweken wanneer de politie hun spoor oppikte. Je had het salonleven en dat andere leven. Het leek haar het beste er geen vragen over te stellen.

Hij kwam nog steeds dineren. Er deden zich geen verdere incidenten voor. Af en toe nodigde Claude hem uit voor een weekendje in gezelschap in Bourg-la-Reine, waar ze wat land en een gerieflijke hofstee hadden. De meisjes liepen echt met hem weg, dacht ze.

Sinds een jaar of twee geleden waren ze elkaar vaker gaan zien. Een van haar vriendinnen, die werd verondersteld te weten waar ze het over had, had haar verteld dat hij homoseksueel was. Dat geloofde ze niet, maar ze hield het bij de hand als verdediging, voor het geval haar echtgenoot zou klagen. Maar waarom zou hij? Het was gewoon een jongeman die over de vloer kwam. Er was niets bijzonders tussen hen.

Op een dag vroeg ze hem: ‘Weet je iets van wilde bloemen af?’

‘Niet echt.’

‘Lucile zag namelijk een bloem in Bourg-la-Reine en vroeg wat het er voor een was. Ik had geen flauw idee en heb vol vertrouwen gezegd dat jij alles wist. Ik heb hem in mijn boek gedroogd …’ ze stak haar hand uit, ‘en gezegd dat ik het je zou vragen.’

Ze kwam naast hem zitten met het zware woordenboek waarin ze brieven en boodschappenlijstjes propte, en alles wat veilig bewaard moest. Ze opende het boek omzichtig, anders kwam er een waterval aan inhoud uit. Hij bekeek de bloem. Behoedzaam draaide hij met een vingernagel de onderkant van het papierachtige blad boven. Hij fronste. ‘Waarschijnlijk een of ander ontzettend veelvoorkomend onkruid,’ zei hij.

Hij legde een arm om haar heen en probeerde haar te kussen. Meer uit verrassing dan intentie veerde ze opzij. Ze liet het woordenboek vallen en alles viel eruit. Het was volkomen op zijn plaats geweest om hem een klap in het gezicht te geven, maar wat een cliché, dacht ze; bovendien was ze uit haar evenwicht. Ze had altijd al iemand zo willen slaan, maar had daar graag een robuuster type voor gehad; en zo ging het moment voorbij. Ze greep de leuning van de sofa en kwam, onvast, overeind.

‘Neem me niet kwalijk,’ zei hij. ‘Daar kwam weinig finesse aan te pas.’

Hij beefde licht.

‘Waarom deed je dat?’

Een gebaar van vanzelfsprekendheid. ‘Nou, Annette, omdat ik je wil hebben.’

‘Geen sprake van,’ zei ze. Met loden voeten stapte ze uit de papierzee. Gedichten van zijn hand lagen op het tapijt, weggevouwen in een hoedenmakersrekening waarvan ze het nodig had gevonden die voor Claude achter te houden. Camille zou in geen duizend jaar vragen stellen over de prijs van een vrouwenhoed, dacht ze. Het zou niet in hem opkomen; dat, en het zou beneden zijn waardigheid zijn. Ze moest uit het raam kijken (ook al was het nog zo’n hopeloos sombere winterdag) en op haar lippen bijten om het trillen ervan tegen te gaan.

En dit was nu al een jaar gaande.

Ze spraken over het theater, over boeken en over mensen die ze kenden, maar in wezen hadden ze het maar over één ding, en dat was of ze met hem naar bed zou gaan. Ze zei de gebruikelijke dingen. Hij zei dat haar argumenten afgezaagd waren en dat de mensen die dingen nu eenmaal zeiden omdat ze bang waren voor zichzelf en bang om geluk na te jagen voor het geval God hen zou straffen en omdat ze stikten van puritanisme en schuldgevoel.

Ze vond (maar zei niet) dat hij banger was voor zichzelf dan wie ook van haar kennissen; en dat hij daar reden toe had.

Ze zei dat ze niet van gedachten zou veranderen en dat ze de discussie tot in het oneindige konden oprekken. Strikt genomen niet tot in het oneindige, zei Camille. Wel totdat ze allebei zo oud waren dat de lust hun was vergaan. Dat doen de Engelsen ook in hun Lagerhuis, zei hij. Ze hief geschokt haar gezicht. Nee, niet wat zij zo te zien in gedachten had; maar als iemand een wet voorstelt die jou niet bevalt, kun je gewoon opstaan en de voors en tegens uitmeten totdat iedereen opstapt of totdat de zitting ten einde en de tijd op is. Dat kan zo jaren doorgaan. ‘En in zekere zin,’ zei hij, ‘zou het best een aangename manier zijn om mijn leven door te brengen, omdat ik graag met je praat. Maar eigenlijk wil ik je gewoon nu.’

Na die eerste keer was ze altijd koelbloedig gebleven en had ze hem vrij bedreven op afstand gehouden. Niet dat hij haar nog eens had aangeraakt. En maar zelden had hij toegestaan dat zij hem aanraakte. Beroerde hij haar per ongeluk toch, dan verontschuldigde hij zich direct. Het was beter zo, zei hij. Met de menselijke aard zoals die nu eenmaal is en de lange, lange middagen; de meisjes op visite bij vriendinnen, de straten stil en verlaten, en geen ander geluid in het vertrek dan tikkende klokken, kloppende harten.

Het was haar bedoeling geweest om deze non-affaire soepeltjes te beëindigen zodra ze daaraan toe was; bezien als een non-affaire kende die zijn momenten. Vervolgens had Camille kennelijk iets tegen iemand losgelaten of was een van de vrienden van haar man opmerkzaam geweest, en iedereen wist ervan. Claude had een hele schare belangstellende vrienden. De kwestie was omstreden in de togakamers (verworpen in het Châtelet, maar in de civiele kamers gepresenteerd als het schandaal van het jaar in de categorie middenklasseschandalen); ze deed de ronde in de betere cafés en werd grondig overpeinsd op het ministerie. Aan de gedachtesporen van de roddelaars kwamen geen innerlijke conflicten te pas, geen goudschaaltje van verleidingen en hun tegenargumenten, geen morele pijn, geen gewetensbezwaren. Zij was aantrekkelijk, verveeld, geen meisje meer. Hij was jong en vasthoudend. Natuurlijk hadden ze … Ja, wat dacht jij dan? De vraag is: Sinds wanneer? En wanneer besluit Duplessis dan eindelijk dat hij ervan weet?

En Claude mag dan doof zijn, hij mag dan blind zijn, hij mag dan dom zijn, maar hij is geen heilige, geen martelaar. Echtbreuk is een lelijk woord. Tijd om er een einde aan te maken, dacht Annette. Tijd om een einde te maken aan wat nooit is geweest.

Om een of andere reden moest ze denken aan de paar keren – in de jaren voordat Claude en zij afzonderlijke slaapkamers betrokken – dat ze had gedacht dat ze weer zwanger was. Je dacht dat je het weleens kon zijn, je had die onverklaarbare gevoelens, maar dan kwam je bloeding en wist je dat het niet zo was. Een, twee weken van je leven waren voorbijgegaan, nieuw leven was in overweging genomen, een gestage stroom van liefde op gang gekomen, van geest naar lichaam en verder, de wereld en de toekomst in. En dan was het afgelopen, of het was er nooit geweest: een miskraam van liefde. In je gedachten groeide het kind gewoon door. Zou het blauwe ogen hebben gehad? Hoe zou het van karakter zijn geweest?

En nu was die dag gekomen. Annette zat aan haar kaptafel. Haar kamermeisje frunnikte en trok bedilziek aan haar haar. ‘Niet zo,’ zei Annette. ‘Ik vind het niets zo. Zo zie ik er oud uit.’

‘Nee!’ zei het meisje met gespeelde schrik. ‘Geen dag ouder dan achtendertig.’

‘Ik wil geen achtendertig,’ zei Annette. ‘Ik wil een mooi, rond getal. Vijfendertig, bijvoorbeeld.’

‘Veertig is een mooi, rond getal.’

Annette nam een slokje van haar ciderazijn. Ze trok een grimas. ‘Uw bezoek is er,’ zei het meisje.

De regen sloeg in hevige vlagen tegen het raam.

In een ander vertrek opende Annettes dochter Lucile haar nieuwe dagboek. Een frisse start. Rode band. Wit papier met een satijnachtige glans. Een lint om aan te geven waar ze was gebleven.

Anne Lucile Philippa Duplessis, schreef ze. Ze was weer eens van handschrift aan het veranderen. Dagboek van Lucile Duplessis, geboren 1770, gestorven ? Boek III, 1786.

Op dit punt in mijn leven, schreef ze, denk ik veel over hoe het zou zijn om een koningin te zijn. Niet de onze, een die tragischer is. Zoals Mary Tudor: ‘Wanneer ik dood ben en word opengesneden, zullen ze “Calais” in mijn hart gegrift zien.’ Stel dat ik, Lucile, dood zou zijn en werd opengesneden, dan zouden ze er ennui in gegrift zien.

Eigenlijk heb ik Maria Stuart liever. Zij is verreweg mijn favoriete koningin. Ik denk aan haar oogverblindende schoonheid te midden van die barbaarse Schotten. En aan de muren van Fotheringay, verstikkend als de wanden van een graf. Jammer dat ze niet jong gestorven is. Het is altijd beter wanneer mensen jong sterven; dan blijven ze stralend, hoef je je niet voor te stellen dat ze reumatiek krijgen of uitdijen.

Lucile liet een regel open. Ze haalde diep adem en schreef verder.

Haar laatste nacht heeft ze brieven zitten schrijven. Ze stuurde een diamant naar Mendoza en eentje naar de koning van Spanje. Toen alle brieven verzegeld waren, staarde ze voor zich uit terwijl haar hofdames in gebed waren.

Om acht uur kwam de provoost-generaal haar halen. Op haar bidstoel las ze met vaste stem de gebeden van de stervenden op. De leden van haar hofhouding knielden toen ze statig de grote zaal in liep, in het zwart, met een ivoren crucifix in haar ivoorbleke hand.

Driehonderd mensen waren bijeengekomen om haar te zien sterven. Ze kwam door een kleine zijdeur binnen, waardoor ze hen verraste; haar gezicht stond beheerst. Het schavot was met zwart bekleed. Er lag een zwart kussen voor haar klaar om op te knielen. Maar toen haar bedienden de zwarte mantel van haar schouders namen, zag men dat ze geheel in het scharlakenrood was. Ze had zich gekleed in de kleur van bloed.

Nu legde Lucile haar pen neer. Ze dacht aan alternatieven. Vermiljoenrood. Vuurrood. Kardinaalrood. Schaamrood. Frasen kwamen in haar op: er gloeiend bij zijn. Van rosse katers dromen. De handen branden.

Ze pakte haar pen weer op.

Wat ging er in haar om, toen ze haar hoofd op het hakblok legde? Terwijl ze wachtte, terwijl de beul zijn plaats innam? Seconden vergleden, en die seconden duurden jaren.

De eerste slag hieuw in het achterhoofd van de koningin. De tweede wist haar nek niet te klieven maar doordrenkte wel de planken met koninklijk bloed. De derde liet haar hoofd over het schavot rollen. De beul pakte het op en hield het omhoog voor de toeschouwers. Ze konden zien dat de lippen bewogen, en dat nog wel een kwartier bleven doen.

Al zou ik echt niet kunnen zeggen wie er met een zakhorloge bij dat druipende reliek heeft gestaan.

Adèle, haar zus, kwam binnen. ‘Ben je aan je dagboek bezig? Leuk, mag ik het lezen?’

‘Heel leuk, en nee.’

‘O, Lucile,’ zei haar zus en ze lachte.

Adèle liet zich in een stoel ploffen. Met enige moeite sleepte Lucile haar gedachten terug naar het heden en focuste haar blik op het gezicht van haar zus. Ze wordt kinds, dacht Lucile. Als ik een getrouwde vrouw was geweest, hoe kort ook, dan zou ik ’s middags niet thuis gaan zitten bij mijn ouders.

‘Ik ben eenzaam,’ zei Adèle. ‘Ik verveel me. Ik kan nergens heen, want het is nog veel te vroeg en ik moet die walgelijke rouwkleuren aan.’

‘Het is hier anders vreselijk saai,’ zei Lucile.

‘Het is hier gewoon zoals altijd. Toch?’

‘Behalve dat Claude meer van huis is. Wat Annette meer gelegenheid biedt om haar Vriend te zien.’