Het magnum opus van Brouwers

‘Hoe komt het dat ik ben geworden wie ik ben?’

Jeroen Brouwers werd geboren in Indië, thans Indonesië, en bracht er zijn kinderjaren door. Een oorlogsjeugd in het jappenkamp, een kinderliefde voor een Indonesisch meisje, de terugkeer naar Nederland, wat de schrijver met spijt is blijven vervullen, in Nederland wordt hij onmiddellijk op een kostschool geplaatst. Een jeugd tussen twee continenten en culturen, ‘nergens thuis’.

De zondvloed is een overweldigend epos over de invloeden die een leven richting geven en waardoor een persoonlijkheid wordt gevormd.

Jeroen Brouwers

De zondvloed

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 1988, 2015 Jeroen Brouwers

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Tsunami Following Eruption of Krakatoa, Severino Baraldi/Hollandse Hoogte/Bridgeman Art Library

Foto auteur Katell Bertrand

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 1530 9

NUR 301

www.atlascontact.nl

www.jeroenbrouwers.be

Dit e-book werd gemaakt op basis van de dertiende druk, 2015, ISBN 978 90 254 4502 7

Inhoud

Ararat

DEEL I

1 Het gebeuren

Een hoofdstuk

Balikpapan, 1947

2 De evenaar

Een nieuw hoofdstuk

Weer een hoofdstuk

Balikpapan, 1947

Nog een hoofdstuk

Volgende hoofdstuk. De metastase

Balikpapan, 1947

Het hoofdstuk Overal stilte

Zoveelste hoofdstuk

Hoofdstuk over de duisternis en de diepzee

Hoofdstuk over blanco tijd

DEEL II

3 Het symfonion

4 Orpheus

5 De verdwijning

De verdwijning

Balikpapan, 1947

De verdwijning

DEEL III

6 Twee werelden

Hier begint het verhaal over Nachtschade

De verdwijning

Fresco in een koningsgraf

Fugit amor

7 Het dolen

Ongeveer het laatste hoofdstuk

Misschien het laatste hoofdstuk

Voorlaatste hoofdstuk

Balikpapan, voorgoed 1947

Laatste hoofdstuk, voorlopig

Ararat

De wereld kan worden verdeeld in mensen die schrijven en mensen die niet schrijven. Mensen die schrijven vertegenwoordigen de wanhoop en mensen die niet schrijven keuren dit af en geloven dat zij een grotere wijsheid bezitten – en toch, als zij konden schrijven, dan zouden zij hetzelfde schrijven. In de grond zijn allen even wanhopig, maar wanneer men niet de kans heeft door zijn wanhoop groot te worden, is het niet de moeite waard zijn wanhoop te laten blijken. Is dit wat het betekent de wanhoop te hebben overwonnen?

Kierkegaard

Ararat

Jaren geleden woonde ik in een verwaarloosd huis in het hart van een dennenbos, omringd door stilte die grensde aan absoluutheid, – de stilte die klinkt nadat het revolverschot is afgegaan. Soms kwam de wind in het bos, en veroorzaakte tussen de stammen het geluid dat hoorbaar is als men in een lege fles blaast, maar de rest van de tijd bewogen alleen de hoogste toppen van de bomen, zonder geluid.

Behalve door stilte werd mijn bestaan er beheerst door vocht. Het altijd groene bos was altijddurend vochtig, want geen zonnestraal drong tot de mosgrond door, en het huis viel met geen mogelijkheid droog te stoken, nog niet met de grootste kachel die ik had kunnen vinden en die ik brandende hield met kolen, met hout, met de verzamelde werken van tal van schrijvers en voorts met alles wat maar vlam wilde vatten: – binnenmuren, vloeren en plafonds van het huis bleven met waterdruppels overdekt alsof zij, ontroostbaar, niet konden ophouden met huilen, en waar de warmte niet tot de andere vertrekken kon doordringen raakte alles behangen en belegd met tapijten van schimmels en zwammen in vele tinten grijs.

Dagelijks begon ik omstreeks elf uur in de ochtend jenever te drinken, om tegen het eind van de middag, bij het grauwer worden van het toch al altijd grauwe schemerlicht dat er hing, een tot de bodem geledigde fles uit het raam van mijn zogenaamde werkvertrek het bos in te gooien.

Het was in het jaar dat ik drieëndertig was geworden, – het rampenjaar in mijn leven tot dusver: alle kabels waren doorgehakt, alle ankerkettingen doorgeroest, alle schepen gezonken, – de tijd voor de balans was aangebroken, het was tijd voor conclusies.

Eerder dat jaar, in de vroege lente, was er een novelle van mij verschenen: mijn vijfde literaire publikatie in boekvorm, – ik sloot er de beginperiode van mijn schrijverij mee af. Van deze novelle verschenen vele jubelende recensies, maar evenals mijn vorige boeken bleef ook dit boek onverkocht, en niet lang later werd het evenals mijn vorige boeken aan een ramsjfirma van de hand gedaan.

Iedere boom is goed om je aan op te knopen, iedere hoogte is goed om je van te pletter te storten, ieder water is goed om je in te verdrinken.

Niet, dat ik per se dood wilde, hoewel, als het niet ànders kon zou het mij ook weinig hebben kunnen schelen, – ik verlangde om er een poosje niet te zijn, om een paar maanden à een halfjaar in een soort slaap, of roes, of een nog andersoortige toestand van onbewustheid, door te brengen om niet aan ‘het leven’ te hoeven deelnemen.

Ik had enige dozen jenever ingeslagen, die buiten tegen de achtergevel van het huis, onder een afdak, stonden opgetast, iedere doos bevatte twaalf literflessen, – maar wat ik ook zoop, nooit was mijn slaap zo diep en mijn roes zo definitief, of ik dook er na verloop van tijd proestend en naar adem happend weer uit op, zwetend, bevend, vol van allerhande pijnen, maar in ieder geval: levend en mij de dingen ten slotte wel degelijk nog altijd scherp bewust.

Er werd klaarblijkelijk nog iets van mij verwacht: – misschien moesten er in de toekomst toch nog dingen door mij worden geschreven die niemand anders dan ik zou kunnen schrijven, of willen schrijven, of durven schrijven…

Daar zat ik dus, – naar alle kanten doodgelopen en in alle facetten van mijn bestaan mislukt. Om mij heen was die immense stilte van het bos dat allengs vol lege flessen kwam te liggen, die van lieverlede in de zompige grond begonnen weg te zakken. Ik wilde nu zelf op een of andere manier door de wereld zakken, ondergaan in water, om op de bodem daarvan voor enige tijd door vergetelheid te worden toegedekt. Soms droomde ik van een onderwaters kristallen paleis: daar woonde mijn geliefde, die ik het meest miste van alles dat ik miste. Zodra ik begon te zuipen stroomden mij de tranen over het gezicht. Als ik niet zoop was ik krankzinnig van gemis, van jaloezie en van haat.

‘Nachtschade!’

Opnieuw zal ik mijn geliefde zo noemen, zij is dezelfde als die ik eerder heb omschreven als ‘de gedroomde geliefde’.

Ik riep haar naam, of als het haar naam niet was dan waren het andere dingen, hardop, om de stemgeluiden die mij omgaven met mijn geroep te overstemmen en zodoende niet steeds te hoeven beluisteren.

Stemmen horen was een van de verschijnselen die zich aan mij voordeden ten gevolge van mijn drankdieet. Ik was, terwijl ik langzaam naar de diepte ging, bijna permanent omringd door gekakel en gegons van stemmen uit voorbije jaren van mijn leven.

Deze stemmen waren geen ‘inbeelding’ als zodanig, maar klonken werkelijk, ik hoorde ze niet binnen in mij, maar in de doodstille en absoluut verlaten ruimte buiten mij, hardop of gefluisterd, soms één stem, soms een kakofonie van stemmen, klanken, woorden, zinsdelen, die altijd opeens, onverwacht, begon te klinken.

Vooral ’s nachts bracht dit verschijnsel mij buiten zinnen van angst en begon ik bij voorbeeld te telefoneren, willekeurige nummers draaiend om te horen of er buiten het bos nog levende mensen woonden, of dat de wereld misschien was ten onder gegaan en nog slechts uit stemgeluiden van rusteloos rondwarende zielen bestond.

Meestal kwam er geen verbinding tot stand, maar soms draaide ik een cijfercombinatie die in de hoorn wel degelijk een stem tot klinken bracht: ‘Hallo?’ (…) ‘Hallo?’ (…)

Dit boezemde mij nieuwe angst in, die van dezelfde soort was, want de stem die ik op deze wijze plotseling te horen kreeg was niet anders dan alle stemmen die ik toch al hoorde.

Of ik zette midden in de nacht de televisie aan om te luisteren naar het geruis dat met het oplichten van het scherm, dat beeldloos bleef, begon te klinken.

Naarmate ik het volume van het geruis opvoerde en dit ten slotte klonk als donderend neerstortend water, absorbeerde het de klanken van mijn stemmen, en kwam er enige rust in mij (maar nooit was ik vrij van de gedachte: dit alles moet worden beschreven, ooit, door mij, of ik zal niet hebben geleefd).

Wat ik ook ‘Nachtschade’ riep, natuurlijk hoorde zij mij niet.

Zij was ten slotte toch naar haar echtgenoot teruggekeerd, want zij was nu eenmaal met hèm getrouwd, zei ze, – en dat mijn huwelijk nu voorgoed kapot was, betekende nog niet dat zij het hare met háár echtgenoot niet alsnog wilde proberen te herstellen.

Tussen haar en mij bleven spookgestalten staan die hun ogen onafgewend op ons gevestigd hielden: dat waren haar echtgenoot en mijn echtgenote van wie ik was weggelopen, – mijn echtgenote had aan iedere hand een kind: een dochtertje (Lotje) en een zoontje (Joris).

Ik moest haar nu, zei mijn geliefde, niet chanteren; ik moest haar een eerlijke kans geven om voor haarzelf met de dingen in het reine te komen; ik moest haar geen brieven schrijven, háár moest ik niet opbellen, ik moest haar niet achternalopen, ik moest haar niet lastig vallen…

Sedert ik uit een vrouw te voorschijn ben getrokken, leef ik met het vrouwensoort op voet van liefdevol gekoesterde onmachtige haat.

In het voetspoor van…

Naar aanleiding van de vele jubelende recensies die van mijn novelle waren verschenen, was er een televisieploeg naar mijn dennenbos gekomen en was ik door een redactrice van het literaire kijkprogramma ‘In het voetspoor van…’ geïnterviewd. Dit gebeurde wandelend onder de donkere bomen, in het tot vaalheid uitgefilterde licht van een voorjaarsmiddag, terwijl de camera zich nu eens vóór ons, dan achter ons, dan opzij van ons bevond. Beurtelings hield de interviewster de microfoon voor haar mond, om mij een vraag te stellen, en voor de mijne, die op die vraag dan een of ander antwoord gaf. Alle antwoorden sprak ik uit in een toestand van geestespaniek, puttend uit een chaos van antwoordmogelijkheden. Wat ook terug te zeggen op een vraag als: ‘Waarom schrijft u?’ – immers: wie begrijpt ooit wat, wie spreekt mijn taal? ‘Wat beoogt u met uw boeken?’ ‘Wie bent u?’ (Ein Kind des Zorns in Satans Netze…) ‘Is wat u schrijft autobiografisch?’ ‘Is wat u schrijft overeenkomstig “de historische werkelijkheid”?’

De microfoon zat aan een tientallen meters lange draad, die zich achter onze voetafdrukken door het bos heen ontrolde, alsof mijn ondervraagster en ik ons in een doolhof hadden begeven waarin wij steeds verder, steeds dieper, doordrongen, maar waaruit wij straks, langs die draad, de weg naar huis weer zouden kunnen terugvinden; – soms struikelde ik bijna over die draad.

Van dit interview herinner ik mij thans nauwelijks méér dan dat het heeft plaatsgevonden, en dat het, maanden na de opname, pas in de herfst van dat jaar, is uitgezonden, – maar des te scherper herinner ik mij hoe ik schrok toen ik mijzelf op het beeldscherm zag:

Ik had de gewaarwording als was het eigenlijk niet ‘mijzelf’ die ik zag, maar een in een lichtbeeld veranderde, tijdloos geworden gedaante die ‘ik’ was en gelijkertijd evenveel niet-‘ik’. Ik zag een door mij uitgebeeld, mij-voorstellend personage dat ik ook met ‘hij’, of met ‘jij’, zou hebben kunnen aanduiden, zozeer voelde ikzelf mij vreemd aan die gedaante die mijn lichaam had, mijn kleren en schoenen droeg, en met mijn stemgeluid woorden reproduceerde die ik maanden tevoren in een microfoon had gezegd.

Zo leek het, alsof ik mijzelf zag in de gedaante van een der ‘ik’-personages uit sommige van mijn eigen romans en novellen, waarin ik wel ‘ik’ had geschreven, maar daarom niet altijd mijzelf had bedoeld, zonder gelijkertijd mijzelf niet te bedoelen.

Ik zei tegen de interviewster:

Ik besta niet zonder de boeken die ik schrijf, – soms lieg, of droom, of fantaseer ik mijzelf en kom aldus omtrent mijzelf tot een of andere waarheid, die niet ‘autobiografisch’ is, en ook niets met enige ‘historische werkelijkheid’ te maken heeft, en tòch voor mij als ‘waarheid’ geldt. Het vinden van die ‘waarheid’ is een van de redenen waarom ik schrijf. Kunst is de leugen die de werkelijkheid openbaart.

De autobiografie van de schrijver is niet de weergave van werkelijk (of waarlijk) door hemzelf ‘beleefde’ gebeurtenissen, maar is zijn werk zèlf.

De ‘historische werkelijkheid’ doet er al helemaal niet toe, daar ‘historie’ niet bestaat, ‘werkelijkheid’ niet bestaat, en weldra de schrijver-persoonlijk ook niet meer bestaat.

Behalve dat ik mijzelf niet met het beeld-van-mijzelf kon identificeren, raakte ik bij het bekijken van het programma ook het besef van tijd en ruimte kwijt. Ik zag ‘mijzelf’ in het verleden op een tijdstip dat toch het heden was, – terwijl dat heden op geen enkele wijze meer overeenkwam met het verleden, zoals dit in het programma wederopdoemde.

In het heden was het dennenbos om mij heen herfstig geworden en hing het vol rag en webben, maar in hetzelfde heden zag ik op de televisie hetzelfde bos in de lente, – een beeld dat minder duister en onheilspellend was en waar zelfs vlinders doorheen dwarrelden. Toen de opnamen werden gemaakt ook was mijn geliefde nog bij mij, en toen het programma werd uitgezonden was zij niet meer bij mij en toch weer wèl een ogenblik bij mij terug, – want zij kwam in het programma voor:

(Het door mij uitgebeelde, mij-voorstellende personage staat aan de rand van de kleine waterplas aan de grens van het bos. De camera bevindt zich aan de overkant van de plas en filmt, langzaam inzoomend, de auteur, dat wil zeggen: niet hemzèlf maar, om een of andere ‘poëtische’ of anderszins ‘artistieke’, of ‘symbolische’ reden, zijn spiegelbeeld in het rimpelloze water.

Daarop verschijnt de geliefde, zij het eveneens niet zijzelf, ook van haar gestalte ziet men slechts het verzonken dubbelbeeld. Waar zij loopt ritselen het riet en het gras, maar in de uitzending is dit niet te horen: er klinkt muziek. Wat is zij mooi en jong en sprookjesachtig, maar zij kijkt zo treurig, enzovoort.

Nu wenden de auteur en de geliefde zich van de camera af, en beginnen hand in hand van het water vandaan te lopen. Waar hun spiegelgedaanten uit het water verdwijnen, hun hoofden het laatst, verschijnen gelijkertijd hun ware gedaanten, en filmt de camera nadrukkelijk beider voeten, die zich in de richting van het bos verplaatsen. De auteur draagt schoenen, de geliefde is blootsvoets. De camera registreert dat de voetafdrukken die het tweetal in de drassige grond stempelt bijna ogenblikkelijk vol water slibben en zonder spoor verdwijnen.

Eindshot van dit tafereel is: de boswand, voorgesteld als een toneeldecor, waarin beiden zijn opgelost, – vóór het decor buitelen een paar vlinders. Camera zoomt terug naar de rand van het water, men ziet het toneeldecor in het water weerspiegeld.)

Toen dit fragment op het beeldscherm voorbijtrok was ik al stomdronken en dus ook in die toestand evenveel niet-mijzelf als wel-mijzelf, – verdwaald in tal van werkelijkheden en tijden, afbeeldingen, afsplitsingen, spiegelbeelden, personages, personificaties, decors.

Wie was ik nu eigenlijk, en wáár was ik?

Behoedzaam drukte ik me uit de verzakte leunstoel waarin ik zat overeind, – behoedzaam: om de boel niet onder te kotsen, – en vluchtte weg, waarheen?, het kille huis uit, het kille bos in, om het vervolg van het programma niet te hoeven zien. Tranen met tuiten, die tranen bestonden uit pure jenever. De drankfles droeg ik onvrijwillig, als een vreemd zwaar uitgroeisel aan mijn lichaam met me mee: terwijl ik naar het programma zat te staren had ik in gedachten mijn ringvinger door de flessehals gedrukt en hem er niet meer uit kunnen krijgen. Er zat nog een bodempje jenever in de fles, – rennend door het bos hoorde ik dit zachtjes klotsen.

Ik tegen de interviewster:

Niet het lichtbeeld van de schrijver, geconserveerd op foto’s, films of ampexbanden, bewijst zijn bestaan; het enige bewijs dat hij bestaat is zijn werk. Zelfs als dit werk te eniger tijd door geen sterveling meer zou worden gelezen, blijft de mogelijkheid dat het wordt gelezen, omdat het in principe altijd wel ergens is en aanwezig blijft: in een universiteitsbibliotheek, in het filiaal van een ramsjconcern, in een marktkraam, op een zolder, waar iemand, ooit, het vindt, en eeuwen na hem weer iemand. Dit is de zin die ik aan mijn schrijverij heb gegeven: terwijl mijn lichaam dagelijks een stap dichter nadert tot de dood en het historisch niets, overleef ik mijzelf door middel van de boeken die ik schrijf om ze na te laten als voetsporen op mijn weg.

Laat ik mij toch haasten.

Als ik droom dat ik ben verdwaald, zie ik mijzelf als in een jaren geleden opgenomen film of televisieprogramma: ik ben in een misschien ooit bestaan hebbende, maar niet meer bestaande wereld, waar ik ben doordat de tijd geweld is aangedaan. Die wereld en alle dingen en personen in die wereld, ik incluis, zijn zilverachtig van gedaante, – alles, ik incluis, bestaat uit onwezenlijk, korrelig licht, waarin de kleuren zijn verfletst. Het is een dodenwereld, het is de wereld van een of ander verleden dat misschien, – zekerheid daaromtrent bezit ik niet, – mijn verleden is, waar ik niet wil verblijven, maar waar ik in mijn slaap, of in mijn fantasie, willoos ben verzeild geraakt. Ik ‘beleef’ daar een ànder, een ‘onhistorisch’ en ‘onwerkelijk’ leven, waarvan ik mij, wakker geworden, fragmenten herinner die, nadat ik ze heb beschreven, zonder voorbehoud deel uitmaken van mijn autobiografie omdat ik ze heb beschreven en aldus met mij te maken hebben tot in eeuwigheid.

Literatuur is: aannemelijk gemaakte waarheid. Zo ben ik niet ik, maar een aannemelijk gemaakt personage: hij zoekt de draad die hem uit zijn doolhof leidt.

Notitie op een los velletje papier, aangetroffen in het als dagboek dienende aantekenschrift van de schrijver. Een parafrase ervan hoort men hem uitspreken in de aan hem gewijde televisiefilm. Terwijl hij de woorden uitspreekt, ziet men de interviewster weliswaar knikbewegingen maken met haar hoofd, maar zij is dan al vrij wanhopig. Waar is zij aan begonnen! Op de achtergrond klinkt zacht geklinkel, als van een glazen xylofoon.

‘Als het web van een spin wordt beschadigd, begint het dier vol energie aan het herstel en de wederopbouw ervan: – de nieuwe versie van zijn compositie is minstens zo volmaakt geconstrueerd en aandachtig uitgevoerd als de eerste versie is geweest. Wordt ook dit tweede web beschadigd, dan begint de spin opnieuw aan de restauratie, maar blijkbaar al minder geconcentreerd: hij spant provisorische scheerlijnen en knoopt afgebroken draden al wat slordiger aan elkaar. Na nogmaals een beschadiging van dit al niet meer volmaakte web, herstelt de spin alleen nog maar het minst verwoeste gedeelte ervan: – als de zaak dan voor de zoveelste en daarna nog eens voor de zoveelste keer wordt verwoest, lijkt hij zijn moed, maar vooral zijn inspiratie, zijn artisticiteit en zijn vakvaardigheid volledig te hebben verloren: hij herstelt alleen nog maar de draden waaraan zijn scheve ruïne in de ruimte blijft hangen, de spankracht ervan is vervallen tot slapte, hij woont in een doolhof vol gaten, zijn web lijkt op het fragment van een gerafelde nylonkous, hijzelf is krankzinnig geworden en ofwel hij versteent, ofwel hij vlucht uit zijn voormalige meesterwerk weg…’

Met de jeneverfles aan mijn vinger tolde ik door het bos, met dikke tong de naam van mijn geliefde roepend en deze verstrengelend met magische spreuken, om te bewerkstelligen:

dat nu zijzelf in haar ware gedaante in levenden lijve midden in het bos zou staan, zoals ik haar op de televisie aan mijn zijde in het bos had zien verdwijnen, en dat zij over de dennenaalden naar mij toe zou komen, alsof zij niet was weggeweest, of alsof de tijd dat wij elkaar hadden moeten missen voorbij was, het verdriet ons had gelouterd en wij nu alles zouden regelen wat er geregeld moest worden.

‘Nachtschade!’

Boven het bos stond een volle, helder schijnende maan, die alles verlichtte alsof het dag was, – zij het dan zo’n dag uit de dat jaar eindeloze reeks van druilerige dagen waarop er gestadig motregen viel, afgewisseld met stortregen, hagel of natte sneeuw, en het doodzieke licht er op leek te wijzen dat het einde der dingen nabij was, aangezien al die neerslag bezig was een zondvloed te vormen.

Er zou wat zon moeten komen, al zou deze slechts bestaan uit één vluchtige opbeurende of optimistische gedachte, – uit één verwachting, hoe klein en begoochelend dan ook, om er zich al was het maar een halve seconde op te kunnen verheugen.

In dat nevelige licht, en terwijl de boomstammen heen en weer zwenkten alsof niet ik dronken was maar die boomstammen het waren, hoorde ik opeens dat mijn geroep door een geluid werd beantwoord: er klonk, regelmatig herhaald, een krachtig uitgestoten, onmelodische schreeuw, die misschien een angstschreeuw was.

Het duurde een poos voordat ik de herkomst ervan had achterhaald, want het geluid verplaatste zich in het rond boven mijn hoofd: het werd uitgestoten door een grote zwarte vogel die zich met breed geflapper van zijn vleugels van boom naar boom verplaatste, steeds als hij neerstreek schudde hij een kleine regenbui uit de takken.

Buiten het bos, aan de rand van de waterplas waarin ik daarjuist op de televisie mijzelf plus een fragment uit mijn verzonken leven had gezien, kwam het dier vlak bij mij op een boomtak zitten en kon ik het, hoe dronken ik ook was, in het op deze plaats door niets afgeschermde maanlicht beter bekijken.

Nooit zo’n vogel gezien, zo groot en breed, en zo angstaanjagend. Het dier was nat en verfomfaaid en leek mij doodmoe of doodziek te zijn. Tussen de zwarte, vaal glanzende veren op zijn lichaam was hier en daar zijn grauwe huid te zien, – zijn ogen, waaruit vocht droop, waren met vliezen afgedekt. Zilveren tressen en epauletten op zijn gehavende uniform; hoge hoed; schoenen met gespen. Bij het horen van zijn kraakstem dacht men aan voetstappen zoals deze klinken wanneer er door grint wordt gelopen.

Mijn bos was het bos van de verdwaalde dieren. Een ree, een hond, duiven, katten, tamme konijnen, een meeuw, een pauw, een groengele parkiet, waren vóór deze dompige vogel in de loop der tijd al in het bos verschenen, soms uitgeput van hun omzwervingen, om door mij te worden gevoed, gelaafd en als dit mogelijk was geweest van hun ziekten en wonden genezen. Daarna wees ik ze de goede weg, hoe ze het bos weer uit moesten komen.

Nooit verscheen er eens een mens in mijn bos, want het moest wel of men dacht dat de Styx er zijn oorsprong vond, zo moerassig was het er, zo werd de stilte er beklemtoond door onafgebroken gelispel van water, en zo schimmelig rook het er alsof de ontbinding zèlf er tussen de mistslierten en het rottende naaldhout woonde.

Alleen ikzelf durfde er te komen, – maar dikwijls zo bang als ik mij herinnerde bang te zijn geweest toen ik een kind was.

Welke waren mijn duivels, waarvan ik zeker wist dat zij allemaal in dit bos waren komen wonen, soms zichzelf vertonend, soms bezit nemend van mijn lichaam, soms zich van mij afsplitsend, soms pratend, buiten mij, soms pratend door mijn mond, en mij verbiedend het bos te ontvluchten, of als ik het bos was ontvlucht mij dwingend om er onmiddellijk naar terug te keren?

Ik zie na al die jaren mijzelf daar en op dat tijdstip terug, – ik sta bij de waterplas aan de rand van het bos, tussen lege flessen en flessescherven, mijn voeten in de drassige grond weggezakt. Ik besef pas nu dat ik een hoed op heb.

Zwaaiend met mijn armen, aan een waarvan een jeneverfles hangt, voer ik het woord tegen een verkreukelde en doorweekte zwarte vogel. Roep ik, roept hij iets terug, even schor en vals als ik en schijnbaar met dezelfde neiging tot kokhalzen als ik bij mijn roepen voel en steeds moet onderdrukken. Hij doet alsof hij zijn kreet uit het diepst van zijn maag moet opstuwen, waarbij hij zijn gebogen snavel al spert lang voordat het geluid erdoor naar buiten komt, – bij het uitschreeuwen van zijn boodschap is het of hij leegloopt en daarna voorover zal vallen. Net als ik.

Ik hoor mijzelf met hard en vèrdragend stemgeluid zeggen: Is dit dag, of is dit nacht? Is dit nu, of is dit lang geleden, of is dit een tijdstip in de toekomst dat ik nog moet meemaken, maar dat ik alvast als een voorspellende droom vóór mij zie? Hallo, meneer, weet u wel zeker dat ik dronken en verward ben, en dat ik wel degelijk ik ben en niet een onbestaand maar slechts aannemelijk gemaakt personage? Mijn leven is verschrikkelijk in de war, ik heb ver gelopen, ik herken de landschappen niet meer, ziet u hier soms ergens een draad liggen waarlangs ik mijzelf uit de doolhof kan bevrijden?

In slow motion nu, zodat de vertraagde bewegingen bijna plechtig lijken, slaat het sinistere beest zijn vleugels uit en verheft zich van zijn zitplaats. Ik zie hoe hij weer begint rond te vliegen en dan plotseling op gezichtshoogte in een rechte lijn op mij afkomt. Zoals ik hem ‘vertraagd’ zich zie bewegen, zo hoor ik ook zijn geschreeuw alsof dit klinkt van een te langzaam afgedraaide geluidsband: tot grommende bastonen uitgerekt, opstijgend als uit een onderaardse grottenwereld. Voordat ik mij uit de voeten kan maken, of zelfs voordat ik mij kan bukken, vliegt het dier tegen mij aan en slaat zijn klauwen in mijn gezicht en keel. Mijn hoed! Met zijn snavel, waaruit de vervormde klanken te voorschijn blijven komen, begint hij op mijn schedel te hakken. Hij duwt mij met de kracht van zijn hele lichaam van mijn plaats (waarbij ik denk aan mijn voetafdrukken, die zich ogenblikkelijk met modderig water vullen en onzichtbaar worden). Klap! Rol zoveel, opname zoveel, stilte, camera loopt. Pijn in mijn hersens, pijn in mijn ingewanden, pijn aan mijn rechter ringvinger waar iets omheen knelt en dat mijn hele hand verzwaart en lijkt te verlammen. ‘De muziek zetten we er later wel onder, bij het monteren.’ ‘Wat niet goed is, knippen we er gewoon uit.’ Ik kom met een zweefduik in het water terecht: – ik zie mezelf boven het water en gelijktijdig in het water voordat ik, langzaam, langzaam, door mijn eigen spiegelbeeld heen breek en een gat in het water sla waaruit duizenden waterfragmenten, alle even scherp in beeld, als stukjes kristal, beginnen weg te zweven.

Hierna zie ik niets meer dan zilverig schijnsel. Alle geluiden verdwijnen achter geruis, dat aanzwelt, en weldra begint te klinken als gebrom en gedreun. Het water is dieper dan ik altijd had gedacht, – moe en zat, zwaar als de dood, mijn lichaam slap en zonder verzet, verzink ik in een bodemloosheid die niet van uren maar van eeuwen is, alleen in de fles aan mijn vinger is nog lucht, zij het voor nog maar één ademteug, en ook die hoef ik niet.

Naar adem happend van benauwdheid duik ik op uit mijn slaap.

Al het voorgaande is een droom, gelijkertijd is het een herinnering, gelijkertijd is het een mengsel van beide, gelijkertijd is het nog iets anders.

Er moet een tijdpunt in het leven van een mens zijn, vanaf welk punt hij niets meer kan beleven of hij lijkt het al eerder te hebben beleefd: hetzij in werkelijkheid, hetzij in zijn droom of fantasie, – wat precies hetzelfde is, daar ook dromen en fantasieën levenswerkelijkheden zijn.

Op dit tijdpunt ben ik nu.

Herinneringen keren in droomvorm in mij terug; ik droom dingen die niet uit mijn herinnering komen, maar die ik mij later toch als ‘echt gebeurd’ herinner; het is mij niet langer mogelijk mijn uit mijn bestaan-tot-heden stammende ‘reële’ herinneringen te onderscheiden van zogenaamd uit mijn dromen afkomstige herinneringen. Alles in mij is bezig ineen te vloeien, – om zich te voegen tot de vorm die het ten slotte in mijn boeken krijgt, die van: ‘beschrijvingen’.

Zo zei ik het tegen de interviewster.

Slapstick:

Naar adem happend, bevend, vol van allerhande pijnen, dook ik ook toen op uit mijn slaap, – de dag na de uitzending van het televisieprogramma waarin ik, geloofde ik, mijzelf had gezien (ik herinnerde mij de uitzending toen ik de woonkamer binnenging en midden in de rotzooi het korrelige licht van het televisiescherm zag flakkeren, – ik moest zijn vergeten het toestel uit te doen).

Ik lag geheel gekleed in bed, zelfs mijn schoenen had ik aan. Ikzelf, mijn kleren, de hoed die op mijn borst lag, het beddegoed, de matras, – alles was doortrokken van modderige nattigheid waar de stank van verrotting van opsteeg. Naast mij in bed vond ik een nagenoeg lege fles, waarin mijn lijkkleurige ringvinger lag opgebaard.

Wakker geworden van een ver, gedempt, aanhoudend gerinkel.

De telefoon stond in de woonkamer, waar ik, rillend van onuitgeslapenheid en kou, en kokhalzend van onder meer weerzin tegen de aangerichte verwoestingen, het toestel wel bleef horen rinkelen, maar niet zag, want het bleek niet op zijn plaats te staan. Het kwam in mij boven dat ik, zoals ik wel vaker deed, het toestel had verstopt: – om als ik dronken was niet in de verleiding te komen nummers te draaien om ‘mensenstemmen’ te horen, wie weet wie met mijn gelal irriterend. Ik zakte door mijn knieën en begon vanaf de telefoonaansluiting in de muur door de kamer te kruipen, daarbij pijnlijk gehinderd door de fles aan mijn vinger, om de draad te volgen, aan de andere kant waarvan het toestel zich moest bevinden.

Ik trof het aan in een van de laden van de buffetkast, toen ik die la opentrok sprong het gerinkel bijna ‘juichend’ tegen mij op, – maar ik wist meteen dat er door mij op dat of het volgende ogenblik geen telefoongesprek zou worden gevoerd:

Al ging ik er toe over het telefoontoestel te verstoppen, soms wist ik met mijn benevelde kop nog heel goed wáár ik het had verstopt. Om mijzelf het opbellen niettemin te beletten, maakte ik het toestel, voordat ik het ergens wegmoffelde, dikwijls ook nog voor onmiddellijk gebruik onklaar: – ik omwikkelde het stevig met vele meters cellotape, zodat ik de hoorn niet zou kunnen opnemen, in ieder geval niet dan na voor iemand die toldronken is veel te omslachtige verrichtingen.

Walgend en radeloos keek ik naar het toestel, dat uit het midden van een knoedel doorzichtig plakband gerinkel naar mij uitzond. Tegen beter weten in, maar opgejaagd door haast, en door het hartstochtelijke verlangen om met iemand (wie?) te praten die niet ik had opgeroepen, maar die mij had opgeroepen, begon ik met de nagels van mijn ene hand aan het plakband te pulken, vloekend, weldra zelfs bijna jankend, en hardop smekend dat de persoon (wie?) die mij stond op te roepen niet zou neerleggen voordat ik mij had kunnen bekendmaken.

‘Nachtschade? Nachtschade?’

Slaagde ik erin, stroken plakband van de kluwen los te trekken, dan zogen deze zich onmiddellijk aan mijn vingers vast. Probeerde ik om met mijn tanden het plakband van mijn vingers te happen, dan hechtte dit zich in lussen aan mijn lip of kin of oor of haar. Vergat ik dat aan de ringvinger van mijn andere hand een fles hing en wilde ik die hand in de kleverige worsteling betrekken, dan kronkelde het plakband zich rondom de fles en zat ik met lip, haar, hand en fles aan de telefoondraad vast, die om mijn benen zat gewikkeld en zich met het plakband had verknoopt…

Het telefoontoestel hing halverwege tussen de la en de vloer toen het ten slotte, maar wel opeens, net zoals de dood altijd ten slotte komt, en toch altijd opeens, ophield met rinkelen. In de plotselinge stilte hoorde ik het geruis dat bij het lichtgeflakker van het televisietoestel hoorde, – als vloeistof drong dit tot in mijn verborgenste hersenkronkels door, en gelijkertijd rook ik mijzelf weer: de pestilente modderlucht die van mij af dampte.

Het televisieschijnsel, dat zich vermengde met het troosteloze regenlicht dat in de ramen hing, raakte alles aan dat ik de avond tevoren aan chaos in de kamer had veroorzaakt en dat ik gedwongen leek te zijn aandachtig in mij op te nemen, nu ik mijzelf in een warnet van draad en stroken plakband had vastgetrokken:

het nog slechts uit scherven bestaande servies; de geknakte kaarsen in omgevallen kandelaars; brandgaten in het tafelkleed, waar ook nog een pan soep of saus overheen moest zijn gegaan; messen vorken lepels; de gebroken vaas in de plas water en de vertrapte bloemen; de omgevallen stoel waar de zitting was uit gevallen, – alles overdekt met een laag as vermengd met kolengruis. Deuren zachtjes heen en weer bewegend op stromen waterkoude tocht.

Bij het zien hiervan voelde ik de gebruikelijke haat, de gebruikelijke angst, de gebruikelijke wroeging. Er kwam een geweldig verdriet mij aangevlogen, denkend aan Nachtschade, – het sprong boven op mij als een zwarte, uit natte lorren en rafels bestaande fladderverschijning, die met haar klauwen zachtjes en bedaard mijn keel begon dicht te schroeven.

Toen verloor ik mijn evenwicht en viel voorover, eerst tegen de muur, daarna op de stenen vloer. Het ging gepaard met een explosie van glasgerinkel: de fles die aan mijn vinger had gehangen spatte tot scherven en splinters uit elkaar. Bloed aan mijn hand, die nog met plakband aan de telefoondraad vastzat.

De wirwar van stemmen begon weer te klinken, en om die niet tot mij toe te laten begon ik te loeien.

Dat dit alles door mij moet worden genoteerd en beschreven, of ik zou niet hebben geleefd.

Tegen de interviewster zei ik:

Alles wat de schrijver meemaakt, maakt hij mee in woorden; van alles wat hij ziet, is hij op hetzelfde ogenblik bezig volzinnen te maken; de schrijver leeft niet, want zijn leven bestaat uitsluitend uit zijn behoefte, niet om dat leven te ‘beleven’, maar om het te beschrijven. Wie schrijft, is dood. Wie kan een dode bedoelen als hij schrijft: ‘ik’? Op zijn sterfbed ziet de schrijver zijn leven als de voorbijwaaierende bladzijden van een boek: zijn leven in de vorm van woorden, zinnen, alinea’s, hoofdstukken, boekdelen…

Dat ik, als ik nog wat wilde schrijven, mij wel moest beginnen te haasten. Ik zag in dat mijn eeuwigheid voorbij was en ik in het vervolg nog slechts te maken zou hebben met tijd.

Een boek schrijven dat al mijn boeken samenvat, en waarin alles verwijst naar alles wat ik heb geschreven. Dat moet het boek zijn dat geen onderwerp heeft en dus ‘nergens over’ gaat.

Het boek van de Dood.

Deel I

1  Het gebeuren

Een hoofdstuk

Stemmen uit voorbije jaren.

Er was een stem die zei: Almte anje redden.

Het jonge gezin logeert een paar daagjes bij de ouders van de echtgenote. Those were the days.

Zomer, maar bijna iedere dag regent het.

De stemmen klinken tijdens een van deze daagjes, op de hierna beschreven ochtend.

De titel van dit hoofdstuk zou kunnen luiden: ‘Een ochtend’, – maar zou ook anders kunnen luiden.

Op deze zeer warme ochtend, na het wakker worden, is het eerste wat de hand (de mijne) gewoontegetrouw te doen vindt: voelen of het geslachtsdeel (het mijne) nog aanwezig is en het dan even bewegen, bij voorbeeld door het om de wijsvinger te laten tollen, of, als het, zoals nu, in verstijving wordt aangetroffen, te trachten het in de vuist dubbel te knakken, wat nooit lukt.

De echtgenote (Laura, negenentwintig) staat al met haar rug naar mij toe naast het bed, trekt juist het nachthemd over haar hoofd uit, heeft bij het slapen haar slipje aangehouden. Een wit slipje met rode stipjes.

Ik (negenentwintig, maar enige maanden jonger) raak haar aan. Dat slipje van haar zie ik deze ochtend voor het eerst.

Ie, zegt ze.

Kom nog eens even lekker bij me, zeg ik.

Hè nee.

Hè ja, toe nou…

Niet ’s morgensvroeg, daar blijf ik de hele dag dizzy van.

Ik (hond) smekend: Kom nou even…

Zij: Ik heb er geen zin in. Punt. Laat me nou los.

Zij omhelst de beha. Wit. Rode stipjes.

Ook nooit tevoren gezien, die beha.

Ik lig te luisteren naar deze geluiden: fleps het elastieken gordeltje tegen het nog overgebleven stuk buikbloot, klik en klik de boorden van de kousen aan de jarretels, de drukkertjes van de bloes, de rits van het minirokje, ten slotte de schoenen aan de voeten die bedrijvig beginnen te lopen, iedere stap is tok op het zeil. Ik lig haar stappen te tellen.

Zij heeft er geen zin in. Punt. Al weken niet meer, al maanden niet meer. Zij laat mij niet meer in haar lichaam toe. Zij heeft mij ingewisseld voor haar kinderen, – en lijkt in die zin op zo’n vrouwtjesdier dat na het bevruchtingsritueel het mannetjesdier doodbijt.

Als ze voor de spiegel boven de wastafel met een mond vol haarspelden haar haar staat te doen, (vandaag bindt ze het niet met een strikje tot de pijpekrulvormige paardestaart bijeen; vandaag voegt ze het tot een knot op haar achterhoofd) beginnen in de aangrenzende kamer beide kinderen tegelijk te krijsen. Ze loopt de kamer uit. Wat is er aan de hand? Dit hoor ik haar zeggen terwijl ze die andere kamer betreedt.

Wat of er aan de hand is.

Een jaar of zes getrouwd en ik neem dan maar weer mijn toevlucht tot de zakdoek die onder mijn hoofdkussen ligt, alsof ik nog altijd een kostschooljongen ben.

…beroemde bejaarde Nobelprijswinnaar voor literatuur. Hij bezoekt het huis waar hij, na telefonische afspraak, tegen betaling naast een speciaal voor hem in slaap gebracht, niet wakker te krijgen maagdelijk meisje mag liggen. Hij streelt haar suave lichaampje dat hij eigenlijk liever zou slaan en denkt na over de dood. Dan komen zijn tranen.

Ik droom deze herinnering:

Na de oorlog, die mijn vader heeft doorgebracht in het krijgsgevangenkamp Kawasaki (Tokio) in Japan en zijn vrouw en kinderen in verschillende Japanse kampen op Java, raakt ons gezin herenigd te Balikpapan. Mijn vader is op dit tijdstip tweeënveertig jaar, – en ik, nu ik hem voor het eerst in mijn leven ‘bewust’ zie, ben op een paar weken na zes jaar. Ik ben als de dood van hem, maar hij ziet er dan ook uit als de dood:

ik zie een man met kaalgeschoren gele schedel, die zijn linkeroog niet openkrijgt omdat er een eigrote wrat tegenaan zit geplakt. Om deze uitwas te verbergen en tevens om zijn andere oog tegen het zonlicht af te schermen draagt hij een bril met zwarte glazen, die lijken op de oogholten in een doodskop, – in die ogen zie ik mijzelf weerspiegeld.

Mijn moeder zegt dat dàt nou mijn vader is, maar ik herken hem niet van de foto die ik in het kamp duizenden keren vol aanhankelijkheid heb bekeken (altijd voor het slapengaan, als er voor hem moest worden gebeden, waarna ik soms van hem droomde alsof ik mij hem uit mijn babytijd ‘herinnerde’).

Wel een hand durf ik mijn vader te geven, maar niet een kus, – ik maak op vormelijke wijze kennis met hem, waarbij ik de tropenhoed die ik draag van mijn hoofd neem en netjes zeg: Dag meneer.

Deze woorden zijn de allereerste die mijn vader mij heeft horen zeggen: toen hij bij het begin van de oorlog als weldoorvoed soldaat van het KNIL, aan alle kanten uit zijn uniform puilend, uit mijn leven verdween, kon ik nog niet praten.

Wat zei mijn vader bij dat weerzien na jaren op zijn beurt ter begroeting tegen mij?

Heeft hij daar misschien mijn naam bij uitgesproken?

Ik word voor de tweede keer wakker, nu van het carillon, – terwijl mijn droom juist een wending had genomen:

ik zit in dat verre verzonken Indië bij mijn vader in de jeep, wij rijden langs de branding. Hij heeft mij op zijn schoot getild en ik mag het stuur vasthouden terwijl hij met zijn grote handen mijn handen blijft omklemmen, – zo besturen wij samen de jeep. Van alle kanten stort de wind zich boven op ons en slaat ons zoute waterdruppels en schuimvlokken in het gezicht. In de achteruitkijkspiegel kan ik het spoor van bandafdrukken zien dat de jeep in het natte zand achterlaat.

Aan het ontbijt stoot het jongste kind (Joris, twee) zijn beker chocolademelk schaterend over het eetkleed. De schoonmoeder begint goedig lachend te deppen, de schoonvader zegt koddig: Wastàtnu?, het andere kind (Lotje, vijf) begint te giechelen, de echtgenote schudt glimlachend het hoofd.

Een onschuldig incident, – eigenlijk een vrolijk voorval aangezien iedereen lacht, maar ik, die mezelf weer als ‘een personage’ zie zitten, lach niet. Mijn hand waaraan de trouwring zit schiet uit en de ring raakt het jongetje, dat meteen begint te janken, veel te hard tegen zijn hoofd. (Mijn wroeging, onmiddellijk, ik heb pijn van wroeging. Dit, zó, was mijn bedoeling niet, mijn bedoeling was een àndere, eigenlijk hàd ik geen bedoeling. Help!)

Those days. Het is in de eerste van de laatste dagen, het begin van het einde van een tijdvak. Nog zijn wij tussen de seizoenen, maar in de nabije verte is het gedruis al te horen. Op zekere dag, zeker uur, zeker tijdstip begint het verval.

Stemmenstemmenstemmen.

Stem van de echtgenote: Is dat nu nodig?

Mijn stem: Om te voorkomen dat het in zijn kop opkomt dat hij leuk is. (Dat zeg ik in mijn nood. Ik wil nu wel onmiddellijk in puin vallen, ik wil uit mijzelf weg.)

Stem van de echtgenote: Hij is amper twee.

Stem van de schoonmoeder: Je moet zo’n kind niet tegen zijn hoofd slaan, daar kan hij gek van worden.

Stemgeluid van het andere kind: (zegt onverstaanbare woorden terwijl het ook begint te janken; jankt met nog meer geluidsvolume dan haar broertje. Omdat er een en ander niet in orde is met de tandjes in haar bovenkaak, draagt ze een beugeltje; hartverscheurend medelijden met haar nu zij zo jankt en dat beugeltje het allemaal nog erger lijkt te maken).

Stem van de schoonvader: Ja, dat heb je.

Stem van de echtgenote: Het zijn weer niks als zenuwen van je.

Mijn stem: Bemoei jij je nu maar met je zelf en met die kinderen van je. (In het diepst van mijn nood. Eleison! Flits: ik zit in mijn auto, ik rijd, zo hard als die auto kan, over de snelweg.)

Stem van de schoonmoeder: Of hij kan er een blijvend letsel aan zijn organen van overhouden.

Stem van de schoonvader: Het zijn toch ook jouw kinderen?

Stem van de echtgenote (ook al jankend): Hij zegt altijd die kinderen van je. Hij trekt zich niks van ze aan, alleen maar bullebakken en meppen uitdelen.

(Dit zijn leugens, maar wie zou ik het duidelijk kunnen maken, en wie zou mij geloven? Gewoontebeweging uit zenuwen in die dagen: ik probeer met mijn duim de trouwring over de knokkel van mijn ringvinger heen te drukken.)

Stem van de schoonmoeder: Bijvoorbeeld doof kan hij ervan worden. Of blind.

Bloof. Of dind. Dif. Of Bloond.

Stem van de schoonvader: Kalmte kan je redden, jongen.

Stem in mijn maag: pijn. Stem die zich baan breekt door alle poriën van mijn lichaam: zweten. Stem in mijn strottehoofd: angst.

Stem van de echtgenote: Stil nu maar, niet meer huilen, doe maar lekker happen (tegen het jongetje) en jij ook (tegen het meisje).

Stem van de schoonvader: Boterbammeltjes met hagelslag, mmm.

Stem van het oudste kind: Ik heb szjem.

Stem van de echtgenote: Jij hebt jam, ja.

Stem van de schoonmoeder: Geen thee meer?

Ik schud mijn hoofd naar haar en knijp er, met een grimas van vriendelijk glimlachen, alsof ik rustig ben, mijn ogen even bij dicht. Thee. Theemuts. Ik pluk aan mijn haar.

Stem van de schoonmoeder: Neem dan nog een boterham.

Stem van de schoonvader: Zelfbeheersing, kalmte, daar bereik je het meeste mee.

Ik sta van de tafel op, ik loop naar het raam. Eikjet eeste ee. Stem in mijzelf zegt dat ik weg moet. Ik moet weg.

Stem van de schoonmoeder: IJnogtee Laura?

Stem van de echtgenote: Nee mam.

In de woonkamer van de schoonouders, die vol stemklanken is:

Het mij-voorstellend personage staat er aan het raam, tweehoog in een winkelstraat, van achter de vitrage kijkt hij naar de straat die al vrij vol mensen is. Marktdag. Veel regenjassen, al regent het nog niet.

Aan de overkant is een juwelierswinkel, – tussen de sieraden in de etalage staat een klok in de vorm van een porseleinen pauw. Op de opengewaaierde pauwestaart bewegen grote wijzer, kleine wijzer, secondewijzer zich binnen een kring van twaalf edelstenen. Het is twee over negen, het is drie over negen.

Aan het raam boven de etalage verschijnt de mooie jonge echtgenote van de juwelier in een adembenemend kort kinderachtig jurkje (op kraagje en aan pofmouwtjes een boordsel van geplooide witte kant). Zij kijkt naar de melaatse lucht. Zij kijkt naar weerskanten de straat in. Zij verbijt een geeuw. Zij voelt met haar hand aan haar haar. Zij streelt met die hand haar wang en legt hem dan een ogenblik over haar oor, zodat ze misschien de zee hoort bruisen en misschien een daaruit opklinkende verre stem (mijn stem) die zegt: ‘Liefste, liefste…’ Goedertieren hand, hartelijke hand, kunstrijke hand. Zij verdwijnt, –

zij heeft hem met haar, hoe zal hij het zeggen, wreedschone lieftalligheid, erg ontroerd en hij beseft dat hij inderdaad niet heeft geademd zolang hij haar heeft staan te begluren.

In de etalage, waar een paar schijnwerpertjes aangaan, begint op hetzelfde ogenblik ook de pauweklok helder licht uit te stralen: in het binnenste van het ding is een lamp gaan branden, – in de opengespreide pronkstaart vloeit het licht vanaf het centrum, waar het knooppunt van de wijzers is, in witte, groene en blauwe golfjes naar de rand, alsof dit licht kabbelt, zoals het water in een vijver in rimpelingen naar de kant vloeit als men er een steentje in heeft gegooid. Het is vier over negen (…en denkt na over de dood. Dan komen zijn tranen).

Het onuitsprekelijke doet zich aan hem voor, ‘het zielsverdriet’, – dat wat de echtgenote omschrijft met ‘niks als zenuwen’, dat wat er is als iets bijna voorbij is, het onvermijdbare einde al in zicht: de laatste maanden voordat men zijn dertigste verjaardag zal beleven en definitief zijn jeugd achter de rug heeft; het tijdstip, zekere ochtend, zekere dag, waarop men opeens weet dat zijn huwelijk zo vermolmd is, dat er nog maar een stofje op hoeft neer te dwarrelen en het ontbindt zich tot as.

Hij ziet zichzelf aan het raam staan, bezien vanaf de buitenkant van dat raam, alsof hij zichzelf ziet vanuit een van de ramen van de huizen aan de overkant van de straat: hij ziet zichzelf als op een glazen scherm en zo, of hij niet hij is maar iemand anders, in wie hij zich toch goed kan indenken:

Daar sta je, je voelt je lichaam, je voelt ieder onderdeel van je lichaam afzonderlijk aan je aanwezig en van al je lichaamsfuncties ben je je bewust, – het kloppen van je hart en het circuleren van je bloed, hoe je ademt, hoe je kijkt en luistert en hoe je nog staat na te proeven (de te zoete thee), maar vooral ben je je bewust van het benedengedeelte van je romp. Je knijpt dijen en billen tegen elkaar en voelt je testikels opspringen, je onderbuik is vol onderdrukt oproerig verlangen, er gaat een koortsige rilling over je rug, je ademt diep in, je ademt lang uit. Ach lieve onbevangen juweliersengel, verschijn mij nu onmiddellijk nog een keer. Je bedenkt: ik hoef maar het telefoonboek op te nemen, ik hoef daarin maar de naam die op de winkelruit staat op te zoeken, ik hoef het achter die naam vermelde telefoonnummer maar te draaien, – en misschien krijg ik dan háár aan de telefoon. Wat dan te zeggen? Niets. Alleen het beluisteren van haar stemgeluid zou mij al voldoende zijn; dat zij zegt: ‘Hallo?’ (…) ‘Hallo?’ (…)

Ik hoor, als alle stemmen in de kamer achter mij gelijkertijd een ogenblik zwijgen, de pendule op de schoorsteenmantel tikken; – als vervolgens alle stemmen weer beginnen te spreken is het of ik de schreeuw van een of andere vogel hoor. Het is twaalf over negen. Mijn hoofd is vol waaien, vol onbevredigdheid en vol afgrondelijke spijt: – ik heb me vergist, ik ben bezig in alle facetten van mijn bestaan te mislukken, ik ben op de verkeerde weg. Wat moet ik doen? Ik moet over dezelfde weg terug om uit te zoeken op welk punt ik ben verdwaald, – of ik moet ogenblikkelijk van deze weg af en over een andere weg verder…

Zij zal zijn gekleed in het mauve, de kleur die ook haar ogen hebben. Sommigen staat zij nog toe een wens te doen, maar aan de meesten staat zij dit niet meer toe.

‘Of u dan speciaal voor mij nog iets op een instrument zoudt willen spelen, mevrouw, – iets romantisch, maar liefst iets dat ik niet ken en niet vanaf de derde noot die u oproept al zal kunnen meeneuriën. Iets zwaars en zuchtends dat toch vol lichte toetsen is, u weet wel, en misschien kunt u er ook nog wat bij zingen…’

De schoonvader komt naast mij staan, kijkt naar de wolken boven de televisiemasten aan de overkant, zegt: Er nadert weer een schip met zure appelen.

Ik zeg: Ik ga een eind lopen.

De echtgenote zegt: Alsjeblieft ja. Dat schrijvershumeur van je…

De schoonvader zegt: Ik zou maar een jas aandoen als ik jou was.

Het oudste kind (slissend) zegt: Ik ga mee, papfs.

De echtgenote zegt: Nee, laat pappa nu maar alleen gaan.

Het jongste kind zegt: Kusje kusje.

De schoonmoeder zegt: Doe een jas aan hoor, want het begint meteen te regenen.

De echtgenote zegt: Kan er zelfs geen kusje meer af voor dat kind?

Niet ik zeg, maar mijn tong en stembanden produceren wat ik mijzelf met schaamte hoor zeggen: Vraag jij je maar af wat er bij jou nooit af kan.

De echtgenote zegt: niets zegt ze. Met een schichtige draaibeweging van haar hoofd kijkt ze snel van de ene kant van de kamer (haar moeder met veel lawaai borden opstapelend bij de eettafel) naar de andere (haar vader aan het raam). Ze knijpt haar lippen die ijswit worden op elkaar, haar gezicht is opeens vol rode stippen en vlekken.

Het begint meteen te regenen als ik de benedendeur van de flat achter me dichttrek.

Op straat is het, ondanks de regen, broeierig, bijna tropisch warm.

Niet in de eerste plaats om de regen op mijn gezicht te voelen leg ik even mijn hoofd in mijn nek. Helaas, in het raam boven de juwelierswinkel verschijnt mij niet opnieuw de engel, laat staan dat zij mij verschijnt zoals ik het inmiddels heb gedroomd: omstraald door bewegend licht en getooid met allerlei geflonker uit de winkel van haar echtgenoot, – in plaats van een geeuw te verbijten lacht haar roze mond beminnelijk, naar mij.

In de enkele seconden dat ik naar haar raam kijk, hoor ik uit een ander stadsgedeelte, niet ver weg, het donderende lawaai van het instorten van een huis. Daaraan is, op het ogenblik dat de regen begon te vallen, een harde schrille fluittoon voorafgegaan en even heeft het geleken of de paraplu’s die overal opengingen niet dienden ter bescherming tegen de regen, maar tegen het geluid. In de toren van het gebouw aan het eind van de straat begint het carillon een lied, maar komt niet verder dan de eerste regel daarvan. Kwart over het uur dus, – het is kwart over negen. Weer een kwartier van mijn leven voorbij.

Ik ben weer eens niet op de plaats en het tijdstip waar ik hoor: –

In soortgelijke broeierige hitte die voelbaar blijft ondanks de vallende regen, heb ik eerder gelopen, elders, duizenden kilometers van dit provinciestadje vandaan, honderdduizenden kwartieren voor het kwartier dat daarjuist is weggeklingeld.

Het was daar in mijn leven dat ik van ‘tijd’ in al zijn eindeloosheid nog geen voorstelling had, en ik er geen besef van had dat de wereld groter was dan de plek waar ik toen leefde, al had ik ook nog geen benul van de betekenis van ‘leven’: ik ‘was’ ‘er’ ‘gewoon’, – net als een plant of een steen. Een paar seconden herinner ik mij het jongetje dat ik toen was zo scherp, dat ik opnieuw dat jongetje ben, verdwaald in tijd en ruimte, in zilverig licht.

Niet één huidcel van het lichaam van dat jongetje draag ik thans nog met mijn lichaam mee, niet één haar, niet één tand, niet één vinger- of teennagel en niet één druppel bloed, – en toch is het nog hetzelfde lichaam. Alleen mijn ogen zijn nog die van dat jongetje, want ogen groeien niet; verder is alles aan dat jongetje uitgegroeid tot de definitieve lichaamsvormen die ik nu, ongehaast door de regen stappend, in de etalageruiten zie weerspiegeld (mijn spiegelschim zweeft door speelgoed, dan door huishoudelijke apparaten, door bloemen en planten, door sportartikelen, kleding, brood, schilderijen…). Tot de lichaamsdelen die, hoewel nog hetzelfde en tot hetzelfde in staat als toen, niettemin ànders zijn geworden omdat ze er sedertdien ten minste één functie bij hebben gekregen, behoren mijn geslachtsorganen. Tot die lichaamsdelen behoren ook mijn hersens, – een sedertdien overvoede computer vol wetenschap en inzichten en verder miljarden nutteloze zaken waarvan het onthouden geen zin heeft en die een mens toch blijft onthouden, zoals: adressen van personen die allang niet meer op die adressen wonen; telefoonnummers die je nooit meer hoeft te draaien; verjaardagen van personen die dood zijn of met wie je al zo lang geen contact meer hebt dat je, al weet je hun verjaardag nog, hun gezicht bent vergeten; namen van klasgenoten; interieurs van vertrekken in gebouwen die zijn afgebroken; gesprekken; angsten, woorden in talen als het Maleis, of het Japans, die je in je kinderjaren hebt opgepikt en die je nooit meer hoeft te gebruiken; de jaartallen van het leven van Floris de Vijfde (1254-1296). Nutteloze zaken ook als: de herinnering dat ik als jongetje voor het eerst naar de kapper moest en dat er haar in mijn mond kwam. Ik kreeg van de kapper een slok thee. Dat de kom waar die thee in zat, blauw was!

Ik – en in mij het jongetje dat ik ooit was – brom zachtjes een soort lied, om zo veel mogelijk, harmoniërend met het geluid van de regen, alleen het eigen gebrom te horen en niet ook al het stemmengegons en de overige straatgeluiden om mij heen. Zoals ik nu loop te zweten in mijn kleren en de regen op mijn jas hoor tikken, zo loop ik gelijkertijd als dat jongetje-van-toen zwetend door regen die uit de klaarheldere lucht komt vallen zonder de hitte die heerst te verdrijven, –

ik hoor het driftige regengetik op en rondom mijn schedeldak: ik draag de tropenhelm die van mijn oude grootvader is geweest. Om mij heen is het geweldige groen van de ‘oetan’ (= bos, of ‘wildernis’) en vóór mij, niet héél ver weg, zie ik tussen het groen door de zee, waar de regen, of beter: het regenen, loodrecht bovenop staat. Die zee is Straat Makassar. Ik ben in Balikpapan, een plaatsje op Borneo, een van de eilanden van ‘Nederlandsch-Indië’ dat in deze tijd ‘Indonesië’ wordt, – het is 1947. Tempo dahoeloe is voorbij, om mij heen is niets dan puin, – en ook in mij is veel voorbij: al ben ik een jaar of zes à zeven, ik weet zeker dat ik ouder ben. Ik kan, nu eens met mijn tong, dan weer met mijn vinger, niet afblijven van de losse, wiebelende voortand in mijn bovenkaak, ik ben in mijn ‘wisseltijd’. Ik brom een soort lied met de regen mee, – mijn ‘brommen’ heeft nog de klank van de stem van een jongetjessopraan en nog niet die van de bariton die ik twintig jaar later ben.

Bij mij in het groen in de regen is een inlands meisje, even oud als ik: ze heet Melati, dit is de naam van een bloem (jasmijn), maar ik noem haar ‘tikoes’ (= muis) vanwege de spitsigheid van haar lichaam en gezichtje, vanwege haar oogjes en oortjes en verder vanwege ik weet het niet.

In Balikpapan woont ons gezin in een rieten hut, die ‘de bangsal’ (= de schuur) wordt genoemd, – het bouwsel staat op palen ter bescherming tegen allerlei gedierten en eventuele wateroverlast. Het is gebouwd op een deels afgegraven heuvel, een paar honderd meter van de zee. Achter het huis is een steile, kleierige bergwand, op de top waarvan de bossen beginnen. Dit is mijn wereld.

Dit is het ‘Indië’ dat in mij oprijst als ik aan ‘Indië’ denk, – Balikpapan na de jappentijd.

De olievoorraden en -installaties van de Bataafsche Petroleum Maatschappij (‘de BPM’) te Balikpapan zijn een paar jaar tevoren, aan het begin van de oorlog, bij de komst van het edele jappenvolk, door de Nederlanders vernietigd en hebben toen branden veroorzaakt die etmalen lang zijn blijven brullen: januari 1941 stonden er honderdzestig olietanks, variërend van drieduizend tot tienduizend ton, in brand. Boven Balikpapan hing een gitzwarte bloemkoolwolk met een omtrek van kilometers, en de hitte was zo geweldig dat het niet ophield te donderen en te bliksemen.

(De Jap heeft voor deze vernielingen in februari 1941 tachtig Nederlanders, mannen en vrouwen, gemarteld en vermoord: ze werden uitgehongerd en afgeranseld of moesten elkaar afranselen; een deel van hen werd met het zwaard onthoofd; een ander deel werd de zee ingejaagd en doodgeschoten, – hun lijken bleven ronddobberen, tegengehouden door een prikkeldraadversperring achter de branding. Door de oerwouden in het binnenland zwierven intussen groepen Nederlanders rond, op de vlucht voor de Japanners, om er ellendige ziekten op te doen, om er van ontbering te sterven, om er gek te worden, of om er alsnog door de bezetter te worden afgemaakt.)

Balikpapan was gemortificeerd en bestond nog maar uit verwrongen staalskeletten, puinhopen en wrakken, – alles verkoold en geblakerd, aangeraakt door de dood en na korte tijd alweer overwoekerd door de natuur die hier niet door haarzelf maar door goden en geesten wordt geleid.

In mijn herinnering is er van een stadje met de naam Balikpapan nauwelijks sprake, eerder is het omgekeerde het geval: er is een naam, ‘Balikpapan’, en die duidt de plaats aan van iets dat daar (zo beweert men) ooit moet zijn geweest voordat het in vlammen is vervaagd. Wat ik mij herinner is: de absolute ontwordenheid. Ik herinner mij: gigantische rotzooi, en dat deze een jaar of anderhalf à twee mijn paradijs is geweest.

Mij fascineren dit puin en deze dood, waarvan ik zeg dat ik ze ‘mooi’ vind, – wat niemand, alleen mijn vriendinnetje tikoes, bereid is van mij te begrijpen of te geloven.

De Europese kindertjes in Balikpapan spelen jappenkampje in het puin.

Tussen dit puin staat mijn vader.

Misschien is het op deze ochtend dat mijn plan ontstaat om drie romans te schrijven, waarin ik mijn kinderjaren in ‘Indië’ zou reconstrueren: ‘Waar ik vandaan kom’.

Voorlopig onvoorstelbaar is, dat ooit de tijd zal aanbreken dat ik de eerste van die ‘Indiëromans’ geschreven heb, en dan de tweede, en dat ik vervolgens de derde zit te schrijven ter voltooiing van de geplande trilogie en tevens ter afronding van àlles wat dan door mij zal zijn geschreven.

(Ik zie één roman voor me, waarin iemand een trap afloopt.)

Wel voorstelbaar op deze ochtend is, dat zal blijken dat mijn leven een doelloos zinloos nutteloos voorbijgaan van kwartieren is geweest: ik ben een mislukkeling en àlles waarmee ik word geconfronteerd herinnert mij daaraan.

Bijvoorbeeld:

De boekwinkel waar ik nu voor sta, – het is de beste literaire boekwinkel van het stadje.

In de verregende etalageruit zie ik mijn verregende spiegel-ik: handen in de zakken van onze regenjas, kraag van die regenjas omhoog, de regen tikt ons boven op ons hoofd. Mijn doorzichtige spiegelschim zweeft tussen de uitgestalde boeken, – de romans, de verhalen, de gedichten, de essays van de schrijvers van ‘mijn tijd’.

Van de vier boeken die ik toch al heb geschreven ligt er niet één in de etalage. Ik weet dat mijn boeken ook in de winkel niet aanwezig zijn; nooit zijn mijn boeken ergens voorradig.

De boekwinkelier naar mijn eigen boeken vragen, zoals ik wel eens heb gedurfd, zonder mijzelf als de schrijver van die boeken bekend te maken, geeft mij met het besef van machteloosheid de zekerheid van mijn niet-bestaan:

Hoe zegt u dat de schrijver heet? vraagt de boekwinkelier.

Ik noem mijn eigen naam met het gevoel alsof ik word gewurgd: benauwdheid, en het bloed schiet me naar het gezicht.

Nee, van die auteur heb ik nog nooit gehoord, zegt de boekwinkelier. Zelfs zegt hij: Weet u wel zeker dat de naam die u daar noemt juist is?

Klaarblijkelijk heb ik nooit iets geschreven en ben ik helemaal geen schrijver.

Ik ben de schim in die etalage, – ik denk opeens aan mijn vader.

Schimmenspiegel

Nadat mijn vader mijn eerste boek had gelezen, was hij dusdanig zedelijk geschokt dat hij mij per brief liet weten, het op prijs te stellen als ik mijn eventuele volgende boeken onder pseudoniem zou publiceren: – hij schaamde zich, zo schreef hij, om zijn naam met mijn schrijverij in verband te zien gebracht.

Een paar maanden later stierf hij en werd aldus een pseudoniem van zichzelf, mij achterlatend met allerlei getob over zijn naam (maar hij was onbestaande en hàd dus geen naam) en de mijne (alleen wie leeft heeft een naam).

(Wij krijgen onze naam van een stoet van doden die de voorbije eeuwen hebben gevuld met het verwekken van de ene stamhouder na de andere, – en die ten slotte allemaal, na hun naam te hebben ingeleverd, in de zwarte spiegel zijn verdwenen.)

Soms is het, of ik een afsplitsing van mijzelf ben; – wie is het, die je dan ziet, en welke naam heeft hij?

Tikoes en ik hebben van twee lege conservenblikken en een paar meter touw een telefoon gemaakt. Ik sta met het ene blik over mijn oor gestulpt te luisteren of ik iets hoor van wat zij aan de andere kant van het touw in het andere blik zegt. Zij staat ergens in het groen waar ik haar niet zie, maar door het touw, waar dit in het groen verdwijnt, weet ik toch waar zij is.

Ik beeld mij de situatie in, alsof ik nog steeds met zo’n zelfgemaakte speelgoedtelefoon met tikoes kan worden verbonden, na al die jaren, en zij het gebrom dat zij in het blik aan haar oor verneemt, onmiddellijk weer als het mijne zou herkennen en zij opeens aan mij zou denken zoals ik nu opeens aan haar denk, – in het gebrom dat zij hoort beluistert zij mijn gedachten, met haar andere oor hoort zij misschien het ruisen van water.

Dat ik de draad van onze telefoon maar zou hoeven op te rapen en te volgen, over landen, werelddelen en oceanen, om terug te keren tot haar en de beginjaren van mijn leven in mijn zogenaamde ‘land van herkomst’.

Hoe ik zou moeten proberen niet in die draad verward te raken.

Ik wil niet terug naar dat ‘land van herkomst’, want ik heb daar niets te zoeken. Ik zie mij daar al rondlopen met mijn zogenaamde herinneringen die geen of nauwelijks herinneringen zijn. Ik hoef niet te weten wat daar ‘echt gebeurd is’. Ik hoor mij daar al, eventueel jankend van sentimentaliteit, de plaatsen beschrijven waar ik vele levens geleden zou zijn geweest zonder dat ik dat zelf wist of mij daarvan bewust was:

‘dit is het Carolus Borromeusziekenhuis te Batavia waar ik werd geboren’; ‘dit is het huis aan de Tjemaralaan waar ons gezin heeft gewoond, in de tuin vóór dit huis heb ik mijn eerste stapjes gezet, ik kon eerder zwemmen dan lopen’; ‘hier moet het Tjideng-kamp zijn geweest en dit zijn de graven van mijn grootouders die in jappenkampen zijn gestorven’; ‘dit is Balikpapan, waar ik wel degelijk heb gewoond, maar onze rieten hut is afgebroken en ik weet niet waar hij stond’; –

‘en dit ben ik zelf, maar ik ben niet meer de ik die hier als jongetje heeft gewoond, – de thans door mij belichaamde ik is hier voor het eerst, al staat hij misschien op de plaats waar vijfendertig jaar geleden vlokken haar die van hem zijn afgeknipt of een melktand die hij verloor in de grond zijn gezakt; zich iets “herinneren” echter, neen, dat doet hij niet, hij “herinnert” zich absoluut niets. Wat zoekt hij hier?…’

Ik heb het niet zó en met die bedoeling ‘over Indië’.

Ik heb het over iets ànders.

‘Mijn Indië’ is: het papier waar ik nu op schrijf. Mijn schrijven is het enige dat echt gebeurt.

In de stroom van mensen kolk ik mee door de draaideur van een warenhuis.

Binnen legt de hitte ogenblikkelijk een korst over mijn gezicht en haar: met het passeren van de draaideur lijkt mijn hoofd door een reusachtige kappersföhn te zijn drooggewaaid.

Liever terug in de regen dan hier in de stank van natte kleren, die reminiscenties in mij wekt aan ongelukkigheid, eenzaamheid en angstigheid, maar ik word door lichamen en paraplu’s gedwongen mee te vlotten tussen de toonbanken, volgestapeld met kammen, nageltangen, tandpasta, huidcrème, badpakken, schelpen, zonnebrillen, wegenkaarten, picknickkoffers. ‘Geniet van onze dolle vakantiekoopjes.’

Met brommend neuriën is voor mijzelf mogelijk nog wel het mensengeluid te temperen, maar niet de luidsprekermuziek, die dreinerig in de ruimte hangt, hard genoeg voor wie, zoals ik, maar ik zal de enige wel weer zijn, het ervan op zijn zenuwen krijgt.

De tienermeisjes die als verkoopstertjes achter de toonbanken staan, hun moede, ziekbleke gezichtjes: –

‘Alsof deze meisjes om de beurt naar een gecapitonneerd vertrek op de bovenste verdieping van dit warenhuis worden geroepen, waar zij, na eerst al hun kleertjes te hebben moeten inleveren, door de cheffin worden vastgebonden en geslagen.’

Deze volzin staat kant en klaar in mijn hersens nu abrupt de luidsprekermuziek wordt weggedraaid en DingDòng een jongevrouwenstem helder, welluidend, gebiedend, sprekend uit de hemel, zegt: Cynthia kamer vijftien Cynthia vijftien…

De verheven jonge vrouw (‘de cheffin’) aan wie deze stem toebehoort draagt een kleuterjurkje met plooisels van witte kant, – het kledingstuk bedekt alleen haar romp en wel precies tot waar deze ophoudt en haar dijen beginnen. In welke kleur stel ik mij dit jurkje voor? In de kleur die ook haar irissen hebben. Draagt zij juwelen? Zij draagt tijdloos flonkerende juwelen. Heeft zij ook vleugels? Zij heeft vleugels, – men heeft er twintig pauwen, witte en andere, voor geslacht om die te vervaardigen. Zo zit zij aan haar tafel met geluidsapparatuur, haar oren afgedekt met de luisterdozen van een koptelefoon, waarin zij, als zij goed luistert, mijn gedachten kan horen (‘ik kan niet ademen van verlangen…’), maar met haar hand drukt ze een bepaalde knop in en daar is die verschrikkelijke muziek weer.

Wrede hand, boosaardige hand, onmeedogende hand.

De meisjes achter de toonbanken beven voor haar.

Afdeling schertsartikelen: allerlei papieren hoofddeksels, neuzen, pruiken, brillen, maskers.

Mijn aandacht blijft haken aan een met etterende zweren overdekte namaakvinger van rubber, die hol is en die men voor de grap over zijn eigen vinger kan schuiven.

Het zien daarvan herinnert mij aan iets, – aan angstdromen die naar ik hoopte altijd zouden zijn achtergebleven en zoek geraakt in het labyrint, maar ik blijk opeens juist daar in het labyrint te zijn waar een oude kast openzwaait en de rommel die tegen de binnenkant van de deuren lag opgetast zich als een lawine over mij uitstort.

In de lunchroom van het warenhuis wordt geen jenever geschonken. Bier dan? Ook niet. Wel wat het serveerstertje noemt ‘een bessentje’ zou ik kunnen krijgen, of ‘een vermoetje’. ‘We hebben ook vruchtenpunt met rum, willudat?’ Ach meidje, wat wil ik nu eigenlijk?

‘Geeft u mij maar koffie dan,’ zeg ik zwetend in mijn regenjas naast de ondanks de zomertemperatuur dusdanig heet gestookte verwarmingsradiator dat ik er mijn hand aan heb gebrand. (Zo ook hangen er in de lunchroomruimte kroonluchters schijnselloos licht te produceren, al valt het nauwelijks door de regen getemperde buitenlicht overvloedig door drie glazen wanden naar binnen. We zijn nog in de periode van de weelde en de welvaart, achter in de jaren zestig, – het verval begint morgen.)

Met duim, wijs- en middelvinger van mijn ene hand draaiend aan de trouwring aan mijn andere hand, kijk ik het dienstertje na zoals ze wegloopt van het tafeltje waaraan ik zit, en ik denk dat zij dat voelt: aan haar zitvlak, aan de achterkant van haar dijen, aan haar knieholten. Op het korte zwarte jurkje dat ze aan heeft, draagt ze een klein wit, alleen haar onderbuik bedekkend schortje, – onder het midden daarvan zit een zakje dat uitbolt van het wisselgeld. Als ze loopt, zo denk ik, tikt dat zakje tegen haar geslacht. Hoezeer ook deze tijd de tijd van ongekende luxe is, in de kleedwijze van vrouwen en meisjes komt die niet tot uiting: zij bedekken zich met amper iets en beheksen mij met hun naakte benen, – ik ben bijna permanent ontroerd en verliefd. De bejaarde Nobelprijswinnaar mag naast dit meisje liggen nadat ze in slaap is gebracht en streelt haar en geeft haar bloemnamen, maar misschien is zij – haar gezichtje is even bleek als dat van haar collegaatjes achter de toonbanken – het uitverkoren slachtoffertje van de wrede ‘cheffin’.

Die haar honinggouden stem doorbreekt DingDòng opnieuw het vlies van luidsprekerklanken, zij zegt: (ik versta niet wat zij zegt, – ze wijst op een wel heel bijzondere aanbieding op de afdeling lingerie). De klank van haar stem zalft mij alsof een hand mij zalft.

Ik glimlach als het meisje mij de koffie komt brengen. Ik voel, als een mombakkes, de trekkerigheid van in de hitte drooggestoomde regen op mijn gezicht, en nu ik glimlach is het of in mijn gezichtshuid craquelures ontstaan. Het lieve kind glimlacht naar mij terug, zij krijgt een overdreven fooi omdat ik wil dat zij mij een aardige nog niet oude nog niet afstotend lelijke meneer vindt, zij glimlacht nog eens en verdwijnt, – al verdwijnt zij niet ècht: soms zal ik mij haar opeens herinneren.

Minder en minder haarzèlf zal ik mij herinneren, meer en meer zal zij gaan behoren tot de meisjes die ik mij zal voorstellen mij te herinneren.

Buiten is de stortregen overgegaan in motregen. De regendruppels aan de buitenkant van de glazen wanden verdampen op bijna hetzelfde ogenblik dat ze de spiegelruiten raken. Achter de daken van de huizen aan de overkant van de straat, daar bovenuit stekend, bewegen de logge sprieten en tentakels van hijskranen. In de verknoopte straatjes achter die huizen is men bezig een oude woonwijk in puin te gooien. Steeds voordat er een gevel tegen de vlakte wordt geduwd of geslagen, klinkt er een sirene.

Hoe laat is het? Evenals de hoofdpersonages van sommige van mijn romans en verhalen bezit ik geen horloge. Men hoeft immers maar tijdloos geduldig te wachten: – alles gebeurt vanzelf, alles gaat vanzelf voorbij. Soms hoort men het carillon, soms het tijdsein van de radio: zes korte geluidsstippen.

Wat ik nog meer met sommige personages van mijn romans en verhalen gemeen heb, is mijn neiging om de ruimte waarin ik ben te meten: door in de lengte en de breedte van muur tot muur te lopen en daarbij mijn passen te tellen.

Met de gouden mond

…ik en tikoes op het strand van Balikpapan, langs de vloedlijn, waar zij en ik naast elkaar stampend bezig zijn onze voetstempels zo diep mogelijk in het natte zand te drijven: wij willen als we dadelijk omkijken het spoor zien dat wij hebben nagelaten, – maar hoe wij ons best ook hebben gedaan, als wij omkijken zijn onze voetindrukken in het water en het zand verdwenen.

Ik geef opeens een schreeuw en val: waar mijn rechtervoet het laatst een kuiltje in het zand heeft getrapt, zie ik hoe dit zich vult met evenveel bloed als water. In het plekje rode modder dat ontstaat moet iets scherps zitten dat een snee in mijn voetzool heeft gekerfd, – tikoes brengt het te voorschijn en laat het mij zien op haar uitgestrekte bruine hand: het is een slakkehuisvormige schelp die blinkt als een juweel, aan de gekartelde mondrand ervan moet ik mijn voet hebben bezeerd.

Dat je in zo’n schelp de zee kan horen ruisen, zegt tikoes, alsof wij waar wij zijn een schelp zouden nodig hebben om de zee te horen ruisen.

Ik schop met mijn bloedende voet tegen haar hand, zodat de schelp met een boog door de lucht vliegt, maar tikoes weet hem bijtijds weer op te vangen.

Zij wijst mij op de binnenkant van de schelp, op de kleur, of de glans, daarvan: ‘moeloet mas’, zegt ze (moeloet = mond; mas = goud) – dit is de schelp Met de gouden mond. Terwijl ze het zegt, raakt het goud in de schelp de straling van de zon en lijkt het of er fonkelend regenbooglicht, dat ik nooit meer zal vergeten, uit de schelp naar buiten straalt.

Tikoes pakt mijn hand en drukt de schelp erin. Ik stop hem zo nonchalant mogelijk in mijn broekzak, waar ik hem blijf voelen bij iedere stap die ik zet, – ik zal het ding voortaan altijd bij me hebben, ’s nachts zit het in de wijde buikzak van mijn slaaphansop.

Het bloeden van mijn voet is gauw voorbij en ook mijn bloed laat op het strand geen sporen achter die zichtbaar blijven.

Schelpen zijn de bloemen van de zee, zegt tikoes.

Drie jaar en nog meer jaren later, al lang gepatrieerd naar Nederland, bezit ik die schelp nog steeds:

ik ben op kostschool. In mijn bed luister ik naar de zee in de schelp (soms is het niet de zee die ik hoor, maar regen) om in gedachten tikoes terug te zien in stralend licht, en misschien hoor ik haar stem, ik ben tien jaar.

Later, wanhopig, nog altijd op kostschool, ik ben dan al vijftien, zestien, breng ik de schelp soms naar mijn mond, in plaats van naar mijn oor en beweeg ik mijn tong langs de gouden binnenkant –

Tikoes spreek ik dan in gedachten aan bij haar echte, haar ‘zondagse’ naam: Melati.

Deze ochtend kom ik te weten dat de officiële naam van de schelp luidt: Turbo chrysostomus, – opeens houd ik zo’n schelp weer in mijn hand. Vóór mij ligt een stapel van zulke schelpen, en rondom deze stapel liggen stapels andersoortige schelpen, toonbanken vol. (In deze dagen van oververzadigdheid ruilt men geld voor schelpen; in eerdere eeuwen ruilde men schelpen voor goederen, want hadden schelpen de waarde van geld.)

Ik druk de Turbo tegen mijn oor, en

zoals ik door de zoetige luidsprekermuziek heen het aanrollen van de branding hoor, zo herinner ik mij ‘Indië’ en gelijkertijd mijn kostschooljaren en gelijkertijd nog van alles méér: ik ben daar in mijn leven dat al mijn herinneringen door àndere herinneringen en associaties zijn overwoekerd zoals ruïnes zijn overwoekerd door wildernis.

Wat is op dit ogenblik ‘de werkelijkheid’: de karakterloze muziek die ik in dit warenhuis gedoemd ben te horen, of de branding die ik óók hoor?

Is men per se daar waar zijn lichaam is?

Ben ik in dit warenhuis, of ben ik op de locaties waar mijn geest mij binnen het miljardste deel van een seconde heenvoert: de locaties waar mijn herinneringen zijn gesitueerd, zelfs al zouden die locaties ‘in werkelijkheid’ niet meer bestaan, omdat er huizen zijn afgebroken, straten zijn verlegd, ruimten andere ruimten zijn geworden, schepen zijn gezonken, landen zee zijn geworden en zeeën land?

En: welke leeftijd heeft men op het ogenblik dat men in zijn herinnering op die locaties terug is, – de leeftijd die men had toen men daar in werkelijkheid was, of de leeftijd die men heeft terwijl men zich die verdwenen werkelijkheid, die dus ‘de werkelijkheid’ niet meer is, herinnert? Ben ik, nu ik de zee bij Balikpapan (en geen àndere zee) weer hoor, het jongetje dat ik was toen ik die zee in werkelijkheid hoorde, of ben ik de volwassen man van bijna dertig die ik vandaag ben, of ben ik beiden? Ben ik, als ik beiden ben, dan ook in beide leeftijden bezig mijn voetsporen in het zand te stampen in gezelschap van een klein, spitsmuizig Indisch meisje dat, voor zover ik mij haar zogenaamd herinner, nooit ouder is geworden dan ze toen was?

Om de zeven jaar, zegt men, valt van een mens zijn oude huid af, en krijgt hij een nieuwe, – en iedere seconde dat een mens leeft gebeurt er iets in zijn lichaam en hersens dat hem verandert ten opzichte van de voorgaande seconde.

Waar zijn mijn oude huiden gebleven, waaruit ik al enige keren uit mijzelf ben herboren, terwijl ik gelijkertijd almaar ouder word en in groter verval raak, veranderend in mijn eigen tegendeel, naarmate ik nieuwe huiden krijg?

Toonbanken vol schelpen. Duizenden schelpen.

Ze hebben de vorm als van een waaier, als van een ei met lippen, als van de hoorn van de eenhoorn, als van de kroon van de paus, als van een vulva (‘de mondopening van deze sierlijke schelp is door een rij tandjes geribbeld’), als van een veelkleurige vinger vol ringen, als van een paarlemoeren schoen, als van een met diamanten bezette priktol.

Deze bloemen van de zee hebben namen als Cassis rufa, Littorina scabra, Anadara granosa, Textarius muricatus, Strombus luhuanus, enzovoort.

Al die schelpen liggen te pronken met hun kleuren, hun vormen, hun namen, hun geschiedenissen en betekenissen.

Achter de toonbanken waar de schelpen worden verkocht is een uit spiegels bestaande wand: – daarin zijn alle stapels schelpen nog eens te zien, maar ze liggen daar in een geheimzinniger licht dan in werkelijkheid boven de toonbanken hangt. De oorzaak daarvan is wat er behalve aan schelpen nog méér in die spiegels is te zien, – dat wat zich in werkelijkheid achter mij bevindt en ik in de spiegels niet minder werkelijk vóór mij zie: een bouwsel van vijftien of twintig op elkaar gestapelde televisietoestellen die alle aanstaan zonder beeld te vertonen, van alle schermen straalt een zilverachtig en warrelig licht.

Ginds in dat licht staat mijn persoonsverdubbeling met een schelp aan zijn oor, alsof hij (met mij) (van overzee) staat te telefoneren.

Herinnering: –

Dat ik in Balikpapan voor het eerst van mijn leven naar de kapper moet. In tegenstelling tot mijn moeder, die tot dan toe regelmatig mijn haar heeft geknipt, is de kapper – een in mijn ogen zeer oude Chinees, – zachthandig en geduldig.

(Niet de harde duwen van mijn moeder tegen mijn hoofd om het in een bepaalde stand te brengen of te houden, en ook niet het steeds kribbiger gehap van de door mijn moeder gehanteerde schaar, die de haarplukken niet afknipt, want daartoe te bot is, maar uit mijn hoofdhuid rukt.)

Er komt een hoeveelheid haar in mijn mond en ik krijg een slok naar bloemen geurende maar bitter smakende blauwe thee.

Terwijl hij met een rieten bezem mijn haarvlokken op een hoop veegt, stoot de kapper glimlachend een reeks taalklanken uit, die ik begrijp als de mededeling dat er nog vaak zo’n hoop haar van mij zal worden afgeknipt, want ik ben nog jaren verwijderd van het tijdstip dat mijn haar vanzelf uit mijn hoofd valt en nooit meer zal aangroeien.

Hoe hoog is de berg haar die een mens in de loop van zijn leven verliest, en waar blijft al dat haar? Hoeveel kilo nagelranden knipt een mens gedurende zijn leven van zijn vingers en tenen en waar blijven die?

Al dit en ander lichaamsafval moet in de millennia dat de wereld door mensen wordt bevolkt de aardkorst vele meters hebben verhoogd en de zeeën vele meters ondieper hebben gemaakt.

Van mij in de gestalte van het jongetje dat ik in die tijd ben geweest is niets overgebleven dan afval en ook daarvan is niets over.

Dat jongetje leeft dus niet meer, maar is, zolang ik blijf bestaan, ook niet dood: het is in mij veranderd, – maar méér nog dan het is veranderd in een ander lichaam, doordat het steeds van nieuwe huiden en nieuwe haarvachten is voorzien, is het veranderd in Tijd.

Ik ben: Tijd.

Het bezoek aan de kapper vond plaats omdat ik op de foto moest en mijn moeder niet wilde dat ik daar ‘als een katjoeng’ (= jongen uit de kampong; ‘achterbuurtkind’) op zou staan.

Die foto ligt nu voor mij: het is een familieportret, zonder mijn vader, dat mijn moeder juist voor mijn vader laat maken, om naar te kijken als het gezin weldra opnieuw uit elkaar zal zijn gevallen: – bij gedeelten naar Holland vertrokken (eerst mijn twee grote broers; later mijn moeder met de rest van de kinderen) terwijl mijn vader nog geruime tijd in Balikpapan achterblijft.

Als ons de foto, op briefkaartformaat, in een wit lijstje en achter mica in plaats van glas, onder ogen komt, vind ik dat ons portret niet op ons lijkt, wij zijn het allemaal ‘ongeveer’ – vooral zie ik in de afbeelding van mijzelf een jongetje dat ik wel móét zijn, maar dat ik eigenlijk niet ben (alsof ik het ben, maar een andere naam heb).

Het jongetje op het portret draagt een mal wit matrozenpakje, terwijl ikzelf in Balikpapan overwegend meer niet dan wel ben aangekleed: als ik niet op school zit heb ik alleen een korte broek met wijde slobberpijpen aan en op mijn hoofd staat de in weer en wind van jaren ten slotte antracietzwart geworden tropenhelm. ‘Dat vieze ding’ (zei mijn moeder) mocht ik niet ophouden toen we op de foto gingen, –

de foto toont een jongetje dat blootshoofds en ‘botak’ (= kaal) is: zo van hoofdhaar ontdaan dat er alleen boven op zijn schedel een dakje haar aanwezig is gebleven. Verder houdt dat mij vreemde en toch mij-voorstellende joch zijn mond stevig gesloten, wat ook al had moeten gebeuren op bevel van zijn moeder, want hij is ‘ompong’, dit betekent: hij raakt zijn melktanden kwijt en heeft een gebit vol gapingen, welk verschijnsel zijn moeder niet ‘voor altijd’ op de foto wilde zien.

De glimlach op de ferm dichtgeknepen lippen van het jongetje en de blik die uit zijn ogen straalt zijn van een ouwelijk, vroegwijs kind; de gezichtsuitdrukking is vrolijk, want het leven in Balikpapan is doorgaans leuk en spannend, en tegelijkertijd kijkt het kind peinzend, want ook is het leven vol mysteries en vol verbanden die hem vooralsnog niet duidelijk zijn, indien ze hem al ooit duidelijk zullen worden. Dat hij schrijver zal worden weet hij nog niet, maar misschien is hij op dat moment al schrijver. Duidelijk is dat het jongetje op de foto niet zit te tobben over het verlies van zijn haar en zijn tanden.

Men ziet hem denken: zoals een tjitjak (= wandhagedis) die zijn staart is kwijtgeraakt vanzelf een nieuwe staart krijgt, zo krijg ik vanzelf nieuw haar en nieuwe tanden.

Wie is dat jongetje?

Ik ben het niet: ik ben alleen ik in het heden, – het ogenblik dat ik dit schrijf.

Het beschreven jongetje ‘bestaat’ alleen in voltooid verleden tijd: – het is het jongetje dat zou worden wat ik nu ben. Ik zie in hem hoe ik er in mijn eerste huid heb uitgezien. Ik zou niet terug willen in mijn eerste huid.

Op het ogenblik dat ik dit schrijf ben ik gekleed in mijn zesde huid, – mijn haar groeit niet meer aan, ik krijg geen nieuwe tanden meer, ik ben een middelbare dikke meneer, ik zuip veel en ik rook veel. Nog even en de oude tjitjak is dood en zakt als slijm in de aardkorst. Soms denk ik: moge dit spoedig gebeuren, indien mogelijk vandaag nog, ik heb een afkeer van leven, ik hoef niet nog ouder te worden. Andere keren, sporadisch, denk ik het tegendeel: – er zijn in de loop van mijn bestaan ook foto’s van mij gemaakt waarop ik vrolijk sta te lachen, – ‘voor altijd’. In die seconden dacht ik niet aan de dood.

Ik geef de jonge verkoopster, wier zijden vingertoppen daarbij met mijn vingertoppen in aanraking komen, op welk moment ik zie dat zij blond is, en grijsogig, en dat haar lippen bleekroze zijn en haar wangen wit alsof zij is geschminkt als een clowntje, de Turbo Chrysostomus waarin ik de zee van mijn kinderjaren heb gehoord. Of zij deze schelp voor mij wil inpakken. Ik zal hem cadeau doen aan het zoontje dat ik een paar uur geleden zonder bedoeling (Help!) een klap heb gegeven.

Mijn andere ik in het zilveren licht tegenover mij doet, voelt, ziet en denkt tegelijkertijd hetzelfde als ik, – en ik en hij weten van onszelf en van elkaar waarom wij ons vol lucht laten stromen en dan de lucht een poos in onze longen vasthouden alvorens langzaam uit te ademen. Wij kijken naar het meisje en dan naar elkaar: – zijn gezicht en het mijne zijn nog tamelijk jong en nog tamelijk onbeschadigd, zijn haar en het mijne zijn nog niet begonnen met plukken tegelijk uit onze hoofdhuid te vallen, zijn romp en de mijne zijn nog niet aan het vervetten, maar erg lang zal dit alles niet meer op zich laten wachten. We zijn al dertig, de meisjes zien ons niet meer staan om met ons te sjansen, en we worden al in de beleefdheidsvorm aangesproken: met ‘u’ en ‘meneer’. Het is voorbij.

‘Geluk’ is: wat men voelt als men een ogenblik niet aan de dood denkt.

De dood is niet tussen de dijen van het meisje, die zelfs even vaneengaan als zij, door haar knieën gezakt, onder de toonbank bezig is een doosje te vullen met fluwelig papier om daarin de gouden schelp te vlijen.

(Ik (hond) smekend…)

Zweet begint zich uit mijn voorhoofd te drukken, – het droogt onmiddellijk op en voorziet mijn gezicht van een membraandunne tweede huid, waarover nieuw zweet stroomt, dat ook onmiddellijk opdroogt, en wéér nieuw zweet. Als ik naar het meisje zou lachen, zouden er in mijn gezichtsmasker niet alleen barsten ontstaan, daarna zou het ook nog in brokstukken en schilfers van mij afvallen. Ik wil zo spoedig mogelijk opnieuw de regen in.

Mij doorflitst weer, zoals steeds regelmatiger de laatste weken, het beeld dat ik in mijn auto zit, ik raas over de snelweg en hoor hoe de banden zich tegen het wegdek zuigen, dit meisje zit naast mij, of dat meisje, of zomaar een meisje, als het maar een meisje is, – alles wat vóór mij opdoemt op de weg haal ik in, lachend, liedjes zingend en met alleen mijn linkerhand aan het stuur.

Nooit meer in de toekomst zal ik aan de schelp Met de gouden mond denken, zonder óók aan deze seconden te denken, waarin nieuwe herinneringen ontstaan die zich boven op de oude zullen stapelen, en andere associaties al bezig zijn zich met de reeds bestaande te verstrengelen.

Opeens wordt de zeurmuziek uit de luidsprekers weer weggedraaid en begint er in plaats daarvan, harder ook, een orkestwerk van eeuwen geleden te klinken, muziek uit de tijd van wel acht generaties voorvaders geleden.

Op hetzelfde ogenblik dooft op de televisieschermen in de spiegelwand vóór mij het korrelige licht en verschijnt daarginds, waar mijn dubbelpersoon, net als ik, verrast zijn hoofd naar de oude muziek opheft, op al die schermen:

een klok.

Op het wijzerblad springt de secondewijzer van seconde naar seconde en blijft bij iedere seconde een seconde staan.

Even onwezenlijk als de (plechtige, toch vrolijke) muziek uit het verleden klinkt nu zij in een warenhuis klinkt, is de klok zoals ik hem op de televisietoestellen zie die het achtergronddecor van mijn dubbelpersoon vormen: – op die klok beweegt de secondewijzer zich ‘tegen de tijd in’, linksom in plaats van rechtsom, alsof hij niet de ‘werkelijke’ of tegenwoordige tijd aanwijst, maar een tijd die seconde na seconde verder terugvoert naar het verleden.

(Zeker is dat ik er ben. En toch is zeker dat ik er niet ben.)

Misschien houden de dingen verband met elkaar, misschien ook niet. Maar zouden ze in werkelijkheid geen verband houden met elkaar, dan krijgen ze hun verband in onwerkelijkheid: – mijn andere ik, de schrijver, is al bezig er literatuur van te maken, en ooit, in een in de verre toekomst door hem te schrijven roman, zullen verbanden blijken (want zulke romans schrijft hij immers en zulk een œuvre schrijft hij: waarin alles verband houdt met alles).

Juist als het meisje mij de ingepakte schelp overhandigt, wordt de muziek abrupt uit de hemel geveegd en klinkt DingDòng de klare stem van de ‘cheffin’, die zegt: Agnes kamer vijftien kamer vijftien Agnes. Ik zie het gezicht en het lichaam van het meisje verstarren, ik krijg nog een hoofdknik van haar en dan, terwijl het gewone klankengejengel alweer uit de luidsprekers begint te vloeien, holt ze bijna struikelend van mij vandaan. Zoals ik haar van achteren nakijk, ziet mijn dubbelpersoon haar van voren naderen: – zij loopt recht op de spiegelwand af.

De klink die zich in die wand blijkt te bevinden zie ik pas als zij hem met haar hand heeft aangeraakt, zoals ik ook de deur in die wand pas zie als zij hem opent.

Gelijk met haar, die in de spiegels en achter de klokken verdwijnt, klapt mijn spiegelpersoon uit mijn blikveld weg, – hij stond precies in de rechthoek van die spiegeldeur en volgt haar, ‘Agnes’, nu misschien door de daarachter liggende wirwar van gangen.

(en zijn hoofd is vol zee en vol waaien. Binnen enkele ogenblikken zal hij de bovenaards schone wrede dame ontmoeten in haar jurkje met kantjes, zoals zo’n jurkje nu eenmaal de godinnendracht van deze jaren is. De juwelen die zij draagt zijn gemaakt van schelpen, die hij namen zou willen geven als Mirabilis jalapa, Atropa belladonna, Solanum nigrum, Solanum dulcamara, Solanum triflorum, welke namen alle te maken hebben met de schoonheid van de nacht en van de dood, – al die schelpen zijn monden vol flonkerend licht, zonder dat één ervan door tandjes is geribbeld of wordt gebruikt om haarspelden in vast te klemmen. Met haar aanbiddelijke hand, die enige tijd in beeld blijft, tilt zij de koptelefoon waarin zij zijn gedachten heeft gehoord van haar hoofd, waarbij zij naar hem glimlacht, en het is alsof er van haarzelf licht afstraalt dat in hem stroomt en hem verwarmt, – achter haar, in het raam dat uitziet op regen, is het gebuitel van meeuwen en zwenkt de arm van een hijskraan langzaam door de lucht –.)

Voordat de deur dichtgaat, waardoor het meisje is verdwenen, en het wak in de spiegelwand weer dichtvriest, komt er een vrouw van middelbare leeftijd door te voorschijn, tegen wie ‘Agnes’ in haar haast misschien is opgebotst. In haar voor zich uitgestrekte armen torst zij een scheef gezakte en steeds schever zakkende berg dameslingerie. Juist voordat ik mij omwend, de hand met de ingepakte schelp in de zak van mijn regenjas, zie ik de tientallen slipjes en beha’s, wit met blauwe stipjes, wit met groene stipjes, wit met rode stipjes, uit haar armen op de grond vallen. Dolle vakantiekoopjes.

Ik hervat mijn gebrom.

Op de schermen van de televisietoestellen vervaagt de klok – het is elf uur – en begint een programma over pedicure.

De zachte regen wast je gezicht, de buitenlucht neemt de stank van natte kleren uit je neus. Het carillon, dat op hele uren het lied ten einde speelt waarvan het om het kwartier slechts regels ten gehore brengt, ieder kwartier een regel meer, klingelt nog. Hierna komen de klokslagen die het uur aangeven en die je, zelfs niet geheel onbewust, begint mee te tellen, al wéét je hoe laat het is.

Daar sta je dan weer, – er is opnieuw een beetje tijd voorbij, jij bent alweer een beetje veranderd.

Je volgt niet de mensenstroom die onder een pergola van paraplu’s voortdrentelt in de richting van de markt in de binnenstad, je wordt aangetrokken tot de buurt waar men bezig is huizen in puin te gooien.

Je moet je door een afsluitingshek, dat op een kier staat, heen wurmen om die buurt te kunnen betreden, want publiek heeft er geen toegang meer.

De buurt heet de ‘benedenstad’.

De nauwe, bochtige straatjes hellen er zo steil af dat ze hier en daar trapsgewijze zijn aangelegd, – ze monden uit aan de rivierkade, waar Laura en jij ringen hebben uitgewisseld, zeven jaar geleden, acht jaar geleden, op een winteravond (het sneeuwde). Nu zijn de straatjes ontruimd en verlaten, maar samen met jou daalt neergevallen regenwater naar beneden af: het klotst in stromen langs en over je schoenen, papier en ander afval meevoerend en snelt je vooruit. Van de huizen staan alleen de muren nog overeind, men heeft er de vloeren, de trappen, de deuren en ramen uitgesloopt, en in de holle ruimten tussen de flarden oud behang is romantische wildgroei vol bloemen ontstaan, die de stank van verrotting verspreidt. In sommige van deze huizen ben je ooit geweest: het waren kroegjes, of rommelwinkeltjes, of pensionnetjes waar men per uur een kamer met een piepend bed kon huren, – maar dat je hier de voorlaatste keer hebt gelopen is lang geleden, en in de spookachtigheid van de afbraak en de vervaging om je heen ben je allang verdwaald. Na de sanering zullen hier de straten anders lopen en zullen hier andere huizen staan en ben jij, jaren na deze ochtend, hier misschien opnieuw: – wie weet welke herinneringen uit deze buurt je dan meeneemt uit kamers die er nu nog niet zijn, zoals je nu herinneringen hebt aan kamers die hier ergens zijn geweest maar in het niets zijn verdwenen.

Voor het eerst in je bestaan zie je jezelf als iemand die ‘een tijd achter zich heeft’. Die tijd is je ‘achtergrond’: – eerder door die tijd dan in die tijd ben je geworden wie je bent.

Aanblik van een voormalige achtergevel waartegen, meters boven de grond, een half vervilte dagkalender van misschien jaren geleden is blijven hangen. Men staat met mokers op het metselwerk in te rammen, en als een van de mokers het stukje muur raakt aan de andere kant waarvan de kalender hangt, houdt de muur stand, maar de kalender wipt van de spijker en valt uit elkaar in tientallen losse velletjes die eerst in de regen ronddwarrelen alvorens op de puinhopen neer te dalen.

Een van de blaadjes komt met het cijfer naar beneden vlak voor je schoenen neer. Op de rug van het blaadje staat een tekst die je niet kunt lezen, ook niet als je je ernaar toe hebt gebogen. Nòg dieper buigen, of bukken, om het blaadje op te rapen en zo de tekst te kunnen lezen: neen. Met je voet probeer je het blaadje te verplaatsen, in de hoop dat het zich daarbij zal omdraaien, zodat je kunt zien welke datum erop staat, maar het blaadje zit in de natte modder vastgeplakt.

Hoezo hoop je dat het blaadje zich zou omdraaien?

Wat zoek je hier, met in je hoofd opnieuw deze ochtend opeens het beeld van je vader, al denk je eigenlijk nooit aan je vader, al jaren niet meer, en welk beeld is verbonden met dat ‘Indië’ van je, waaraan je eigenlijk ook nooit denkt, tenzij in flitsen, zoals nu, –

door tal van associaties rijst opeens een stuk van het Balikpapan uit je jongetjesjaren voor je op:

van wat reusachtige olietanks van de BPM zijn geweest, waarvan misschien tot ver op zee was te zien hoe ze als zilver stonden te blikkeren in de zon, zie jij de overblijfselen in de vorm van zwarte schrootpannen vol roestende buizen, leidingen en ijzerconstructies, die erbij liggen als de hersenkronkels in een groot dood brein; midden tussen dit puin staat je vader.

Wat zoek je hier?

Toch niet herinneringen?

Liever zou je geen herinneringen hebben of, dit is méér wat je bedoelt: het tegendeel van herinneringen.

Je zou willen dat het mogelijk was om, behalve in ruimtelijke zin, ook in de tijd terug te gaan naar de locaties waar de dingen zijn gebeurd die je je herinnert, – om vervolgens die dingen niet te laten gebeuren en in plaats daarvan àndere dingen (of: de dingen ànders) te laten gebeuren.

Het tegendeel van een herinnering lijkt jou te zijn: de ‘ongedaanheid’, of de ‘nietgebeurdheid’ van dingen die wel degelijk zijn gedaan en gebeurd: –

Orpheus daalde in het schimmenrijk af om er de dood van zijn geliefde ‘ongedaan’ te maken, of ‘nietgebeurd’ te laten zijn. Toen hem dit was gelukt, had hij niet moeten ‘omkijken’, – wat volgens jou betekent: dat hij zich niet had moeten herinneren dat wat ‘ongedaan’ en ‘nietgebeurd’ was, wèl was gedaan en gebeurd.

Wat je hier zoekt, is die plaats aan de kade waar Laura en jij ringen hebben uitgewisseld en gelijkertijd het tijdpunt in het verleden dat dat is gebeurd, – om op die plaats en dat tijdpunt, alsof dit mogelijk zou zijn, het tegendeel te doen van wat je je nu herinnert: niet ringen uitwisselen en zonder Laura een andere weg inslaan. Je had je niet met haar moeten verloven, om Laura niet, en om het verloven niet, zoals je enige tijd later niet met haar had moeten trouwen, om haar niet en om het trouwen niet, en nog weer later geen kinderen had moeten krijgen, om jouzelf niet, om haar niet en om die kinderen niet.

Wel ongeveer die plaats aan de kade vind je terug, maar de kade zèlf is verdwenen. Van wat een kade is geweest, maakt men thans een ‘boulevard’; de bestrating is opgebroken en tussen jou en de rivier ligt een modderveld, waaruit grijpers op rupsbanden bezig zijn ‘het verleden’ en ‘de herinnering’ weg te grazen met happen van duizend kilo tegelijk – deze worden in de laadbakken van vrachtauto’s uitgestort en vervolgens afgevoerd.

Je denkt aan de sneeuw die hier op jullie verlovingsavond in dikke vlokken neerviel en aan jullie voetafdrukken die erin bleven staan. In die sneeuw, de volgende dag alweer verdwenen, klonk jouw stem, zoals je hem nu weer hoort, net als toen samenvallend met de kwartierslag van het carillon.

Druk op Laura in pratend liep je haar je hele leven te vertellen, te beginnen bij je kinderjaren in Indië: – hoe het komt dat je bent zoals je bent.

Hierdoorheen klonk, jou onderbrekend, Laura’s stem, die zei: Maar lieve schat, ik hoef toch niet al die verhalen te horen.

Jouw stem: Wat wil je dan horen?

Laura: Je zou vertellen wie je bent.

Jij, je zei: Ik ben de verhalen die ik vertel.

Och, schrijvertje van me, zei Laura toen, – en dat bedrukte je.

Opeens hoorde je jezelf door de krakende sneeuw lopen en het was of je toen al besefte dat je een verkeerde weg insloeg. Je begon je stappen te tellen.

In de dunne regen die dampend boven de rivier hangt, sta je nu over de modder heen, waar je dieper en dieper met je schoenen in wegzakt, naar de opdoemende en verdwijnende schepen en naar de meeuwen te kijken. Zin om dronken te worden en zo uit de tijd en de wereld weg te zijn en naamloos en geschiedenisloos te worden. Je duim drukt tegen je trouwring, als om hem over de bovenste knokkel van je ringvinger heen te krijgen en hem dan van je vinger te laten vallen; in de andere zak van je regenjas pulken je nagels aan de plakbandjes van de schelpverpakking. (Almte anje redden.)

Achter je gilt de sirene en als daarna het instorten van muren begint, dat langer dan een minuut aanhoudt, sta je (wanhopig van verlangen, met pijn van spijt) in jezelf te herhalen: ‘Hallo?’ (…) ‘Hallo?’ (…)

Balikpapan, 1947

Yang lepas jangan dikenang

Sudah menjadi orang lain

(Denk niet terug aan wie je kwijt bent

Die is toch heel iemand anders nu)

Maleise pantun

…tussen dit puin staat mijn vader als ik hem na de oorlog voor het eerst zie en hem afgemeten begroet als een mij vreemde persoon. Dag meneer.

Hij ziet bij die gelegenheid ook mij voor het eerst in de gestalte die ik intussen heb gekregen. Wat zegt hij ter begroeting tegen mij?

Het antwoord daarop is vergeten, maar ik zal mij van dat ogenblik zijn gezicht herinneren, waar een grimas als van pijn overheen trekt, en ik zal mij herinneren dat ik mij (metterjaren meer en meer) zo verschrikkelijk voor mijn onbedoelde lompheid schaam, dat het is of ik pijn voel.

Het verdriet dat ik hem aandoe, moet ik onmiddellijk uitwissen, maar hoe? maar hoe?

Ik ben bang van hem, ik durf hem niet te kussen, ik moet er niet aan denken dat hij mij een kus zou geven, en wat zou ik trouwens anders tegen hem moeten zeggen dan meneer: pap? paps? pappie? pappa? ‘Sjoekie’, zoals mijn moeder tegen hem zegt? Al deze woorden zijn te belachelijk om hem, die ik associeer met de dood, daarmee aan te spreken. Vader dan?

Hij slaat zijn arm om mij heen, trekt mij naar zich toe en geeft mij, die ervan verstart, een kus (een ‘smok’ zegt hij) op mijn wang.

Ik ren van hem weg, met mijn rechterhand omhoog, dat is de hand die ik hem heb gegeven en die hij in de zijne heeft gesloten, waarbij ik zijn knoken voelde, – ik wil dat de wind die uit zee komt hard tegen mijn hand aan blaast.

Ik moet nu heel hard en heel lang over het strand door de wind rennen om mij van hem te laten schoonwaaien: van zijn arm, waar ik die rondom mijn lichaam heb gevoeld, van zijn kus naast mijn mond, van het rasperige gevoel van zijn baardstoppels en ook van hoe hij rook, zijn kleren, zijn gezicht, zijn adem.

‘Het beeld van mijn vader’, – dat is nooit een ander beeld van hem dan zoals ik het mij uit Balikpapan herinner:

een in het jappenkamp sterk vermagerde gestalte in slobberend tropenwit, wiens kleren uit de verre jaren van voor de oorlog hem niet meer passen. Hij heeft geen ogen, nooit zie ik zijn ogen. Als ik naar zijn gezicht kijk, zie ik niet hèm, maar mijzelf: – in zijn zwarte brilleglazen spiegelt zich de hele wereld zoals hij die ziet. Kon ik maar dóór die brilleglazen, dus door mijzelf, heen kijken, als door water, om te zien wie vanaf de andere kant van die glazen mij ziet zoals ik mijzelf zie. Soms verzin ik dat ik de brilleglazen van mijn vader met mijn vuisten stuksla, zodat de scherven uit het montuur vallen en ik hem kan zien, zijn ogen, of dan toch dat ene oog van hem dat niet achter een wrat zit dichtgedrukt.

Als mijn vader van zijn werk komt, rennen mijn zus en ik en onze hond hem tegemoet en lopen we de rest van de weg met hem mee naar huis, mijn zus aan zijn hand, ik niet, de hond loopt in kringen om ons heen.

‘En, hoe was het op school?’

Op wat wij hem vertellen gaat hij niet in. Als mijn zus iets vertelt zegt hij alleen maar: ‘Is dat zo, Katootje?’, als ik hem iets vertel zegt hij alleen maar: ‘O ja, jus?’

Mijn zus heet niet Katootje en ik ben voor hem altijd ‘jus’, – ik heb geen naam, evenmin als onze hond, die gewoon hond heet.

Nooit vertelt hij zelf iets, althans niet aan ons; wel horen mijn zus en ik soms, als wij ’s avonds in bed liggen, dat hij langdurig aan het woord is tegen mijn moeder, steeds vaker horen wij dat hij ‘Holland’ zegt, of in plaats van ‘Holland’ ook wel ‘Den Bosch’, in welk stadje, het is het geboortestadje van mijn vader, wij in Holland terecht zullen komen, – en weten wij dat hij het over ons definitieve vertrek uit Indië heeft.

Van die tijd dateert een droom die ik mijn leven lang, tot heden, periodiek, ben blijven dromen (altijd in tijden in mijn leven dat er relaties worden verbroken of dreigen te worden verbroken; dat er afscheid moet worden genomen; dat ik overweeg om er maar eens vandoor te gaan, te verhuizen, ‘weg’ te zijn en ‘onvindbaar’ te worden): –

In Balikpapan in de legerjeep met de witte ster op de motorkap die mijn vader tot zijn beschikking heeft. Alle zitplaatsen in de jeep zijn ingenomen, maar ik onderscheid niet door wie, ik onderscheid alleen mijn vader, die aan het stuur zit, en in het jongetje dat op de plaats achter hem zit onderscheid ik mijzelf. Ik kijk tegen het kale achterhoofd van mijn vader aan, maar als ik wil kan ik ook zijn gezicht zien: in de achteruitkijkspiegel op het midden van de voorruit. Daarin zie ik zijn zwarte bril, en hoe in die zwarte bril het spiegeltje wordt weerspiegeld, en in de weerspiegeling van het spiegeltje de zwarte bril en zo tot in eindeloosheid.

Omdat de wegen in Balikpapan voor een deel weggevaagd en voor een ander deel onberijdbaar zijn, rijden we over het strand, tussen de vloedlijn en het water. Altijd rijden we daar in de nog grauwe maar snel lichter wordende ochtend: we zien de zon opkomen uit de zee, en steeds als ik even niet heb gekeken blijkt zij een stuk hoger de lucht in te zijn geklommen, tot ik haar niet meer zie, tenminste niet meer als een bol, die in enkele minuten van rood oranje is geworden en van oranje wit, – die bol is uitgevloeid tot zilvervlammend voelbaar licht en sedertdien rijden onze schaduwen in een schaduwjeep naast ons mee, mijn schaduw houdt zijn hoed vast tegen het afwaaien.

Ik ga op mijn knieën zitten, met mijn rug naar mijn vader, om achteruit te kijken terwijl wij vooruitrijden. Ik leg mijn kin op mijn handen waarmee ik mij stevig vasthoud aan het rijvlak van het reservewiel, dat evenals het benzineblik met riemen tegen de achterkant van de jeep is gebonden.

Mijn hoed waait af en buitelt over het strand naar de branding, en terwijl ik het dierbare hoofddeksel in het ‘niets’ van water en verte zie verdwijnen en de wind mij aan alle kanten klappen tegen mijn kale kop begint te geven, slaat er verdriet in mij neer, dat lijkt op rouw.

Ik denk (maar het is niet ‘denken’ wat ik doe, eerder is het een gedachteschreeuw van paniek): ik hoef de sporen van de banden van onze jeep in het natte zand maar terug te volgen tot de plek waar eerst de hoed en toen het haar van mijn hoofd is gewaaid en…

Niks ‘en’. Zoals de hoed voorgoed is ondergegaan in de zee (waar hij, buiten mijn droom, nog altijd ergens moet zijn; misschien is er een kasteel van schelpen en koraal bovenop gegroeid en zwemmen daar lichtgevende diepzeevisjes doorheen) – zo zijn de bandafdrukken van onze jeep spoorloos in het zand verdwenen.

Stemmen.

Alle personen in de jeep beginnen door elkaar heen te praten. Ook mijn vader zegt iets (tegen mij), dat ik niet versta, – ik buig mij voorover naar zijn oor en vraag wat hij heeft gezegd, maar hij verstaat mij niet.

De stem van mijn moeder:

voordat wij naar bed gaan vertelt zij een verhaal, – Sneeuwwitje en de appel, Roodkapje, Hans en Grietje, op mijn verzoek nog eens Hans en Grietje en de volgende dag nog eens, – waar ook mijn vader naar luistert. Wij zitten buiten, voor ons huis; mijn zus in haar nachtpon op mijn vaders knieën, ik in mijn slaaphansop naast de stoel van mijn moeder in het zand, verderop ligt hond met gespitste oren doodstil voor zich uit te kijken. Zwarte hond met hier en daar witte vlekken. Tussen het licht en het plotselinge vallen van de duisternis verandert mijn vader in een witte schim die half zichtbaar blijft, voldoende om in zijn bleke hoofd de open, holle mond en zwarte oogkassen te zien.

In dit schemeruur is het stemgeluid van mijn moeder vermengd met wat er om ons heen nog meer te horen is, – het tegendeel van stilte: de ruimte is vervuld van krekelgepiep en van geschreeuw, geschater, geflapper en gekreun, al dit geluid begint op nog geen meter van ons vandaan, verderop ligt de zee diep in te ademen, diep uit te ademen. Waar ik vooral naar luister, is: of de bomen ritselen.

(Al dit geluid was er al voordat de mens bestond, – geluid van miljarden jaren oud, dat nooit is onderbroken, soms is het vol dreiging en krankzinnig makende onrust. Alleen als het heel hard regent verdwijnt het, en klinkt het bonzen, rinkelen en zelfs het zacht eentonig fluiten van het water als op de instrumenten van een spookachtig gamelanorkest.)

Boven ons is de lucht bestikt met sterren: – slingers en kettingen van sterren, sterrenreeksen waarin ik letters en zelfs woorden kan lezen alsof de hemel een opengeslagen boek is.

Als ik naar mijn vader kijk, weerspiegelen die letters en woorden van licht zich in zijn gezicht op de plaats van zijn ogen.

Mijn moeder vertelt hoe Hans en Grietje door de heks zijn gevangengenomen. Hans is opgesloten in een bamboe kooi waar hij wordt vetgemest, en moet iedere dag zijn pink door de spijlen naar buiten steken, zodat de heks daaraan kan voelen of hij al wat dikker is geworden.

Sprookjes als deze, ontstaan in de gotische Europese middeleeuwen, spelen zich voor mij af in het puin en de wildernis van Balikpapan. Nog altijd staat het huis van de heks voor mij in ‘apoe lagang’ (= het rijk der geesten). Dit geestenrijk situeer ik ergens in de bossen die vlak achter ons huis beginnen, – daar waar de begroeiing zo dicht wordt dat geen mens erin kan doordringen of hij wordt voor straf meteen onzichtbaar, of verandert in een plant, een steen of een geluid. Tot het doodstille demonengespuis dat daar woont behoren ook de er als mooie jonge vrouwen uitziende duivelinnen die kinderen stelen, liefst jongetjes.

Er zijn nachten dat ik, koud van angst en met mijn beide handen tegen mijn geslacht gedrukt, mijn tropenhelm in bed ophoud om er niet als een kind uit te zien en zo de spookvrouw die mij zou willen stelen in verwarring te brengen.

Zo griezelig vind ik wat mijn moeder vertelt dat ik mij met mijn buik tegen haar knieën druk en wil dat zij ten minste mijn hand vasthoudt.

Mijn moeder onderbreekt haar verhaal en zegt: Wat heb jij hier nou voor iets hards?

Niks, zeg ik (sissend) –

maar zij trekt haar hand al uit de buikzak van mijn hansop en zegt verbaasd: Een schelp. Ga jij met een schelp naar bed?

Geef nou maar hier, zeg ik (fluisterend) geïrriteerd en alsof ik op iets ben betrapt waarvoor ik mij zou moeten schamen.

Gila (= gek), zegt mijn moeder, maar geeft mij de schelp terug, ze pakt mijn hand en drukt hem erin.

Als zij, of mijn vader, zou weten dat ik de schelp van tikoes heb gekregen, zou dat opnieuw, zoals zo vaak, bijna dagelijks, aanleiding zijn om te zeggen dat zij ‘liever niet’ hebben dat ik met ‘dat kind’ omga. ‘Wit hoort bij wit,’ zeggen mijn ouders en ik ben wit, ‘dat kind’ is bruin.

Tikoes. Van ons uit gezien rechts, in een kampong verderop langs het strand, – daar woont zij. Als zij nu nog wakker is, kijkt zij dan, net als ik, ook naar de sterren, en wat zou ze dan denken? Of als ze slaapt, zou ze dan dromen, en wat zou ze dan dromen? (Tikoes droomt van een regenboogkleurig paleis dat aan de overkant van een of ander water staat. ‘Niemand heeft ooit de plaats van dat regenboogkleurige paleis kunnen vinden.’)

Als het verhaal uit is vraag ik aan mijn moeder, zachtjes drukkend met mijn arm die over haar buik ligt: En wat heb jij hier dan voor iets hards? Het lijkt wel of je een grote kei in je buik hebt.

Mijn vader schraapt hard en langdurig zijn keel.

Mijn moeder zegt, dat wat ik voel een nieuw broertje of zusje van mij is, dat over een paar weken zal worden geboren. Leuk hè?

Ik haal diep adem waarbij ik opeens ruik hoe mijn moeder ruikt, weeïg zoet, en houd de lucht lang binnen, met mijn tong beweeg ik de losse tand in mijn bovenkaak.

Ik verzink weer in mysteries.

Hoe komt dat kind in die buik, hoe komt dat kind uit die buik? Heb ik ook in een buik gezeten en ben ik toen ook geboren? In wiens of welke buik was dat dan? Herinner ik mij daar iets van? Nee. Ja, toch wel. En waar was ik vóórdat ik in die buik zat, – waar van ergens tussen de sterren of van ergens uit de eeuwen of de geluiden kom ik vandaan?

En: wat wil dat zeggen, ‘geboren’? Zoveel taalgevoel bezit ik al wel dat ik weet dat het niets met ‘boren’ te maken kan hebben, want het verleden deelwoord van ‘boren’ is ‘geboord’, – niet zegt men: ‘Ik heb een gaatje geboren’. ‘Geboren’ is het verleden deelwoord van een werkwoord dat onvervoegd niet bestaat. Het bestaat alleen in de voltooid verleden tijd en dan nog meestal met een ander werkwoord erbij: ‘worden’ – maar ‘worden’ drukt integendeel iets uit dat in de toekomst nog moet plaatsvinden, zoals in ‘groot en sterk worden’ of ‘ik word schrijver’. ‘Geboren worden’ is dus iets, – wat het dan ook is, – dat wordt aangeduid met een werkwoord dat het voltooid verledene aangeeft, dus iets dat al voorbij is, en een ander werkwoord dat naar de toekomst wijst, – terwijl beide werkwoorden samen iets uitdrukken dat in het heden plaatsvindt…

Het mysterie zit in de tijd en in de ruimte en in niet mindere mate in de taal.

Ik voel mij duizelig en slaperig worden van dit denken aan tijd en tijdeloosheid, die allebei uit verleden, heden en toekomst tegelijk bestaan, en waarmee ook mijn eigen aanwezigheid op aarde iets te maken heeft, al weet ik niet wat en weet ik niet hoe.

Al die mysteries waarover ik moet nadenken!

Heeft ‘geboren’ misschien te maken met ‘gebeuren’? Alles wat bestaat, gebeurt. Ook mysteries. Sedert ik ben geboren en dus besta, gebeur ik. Ik gebeur bijvoorbeeld doordat ik nadenk over woorden. De boze stiefmoeder geeft Sneeuwwitje een appel. Wat is een appel? Ik heb er nog nooit een gezien…

Mijn moeder streelt mijn voorhoofd. Ze vraagt: Nou? Wat of mijn zus en ik ervan vinden. Vinden wij het niet leuk dat er een kindje bij komt?

Door de stof van mijn slaaphansop heen voel ik met mijn hand aan de schelp, die weer in mijn zak zit. Met mijn wijsvinger tast ik de mond van de schelp af, ik probeer de vinger met zachte stootbewegingen door de stof heen in de schelpopening naar binnen te drukken.

Nou en of, zegt mijn zus enthousiast.

Ja leuk, leuk ja, leuk, zeg ik.

Nooit, maar dan ook nooit, zo betogen de Nederlanders en andere Europeanen tegen elkaar in de van bamboe en riet opgetrokken pasanggrahan (= het ‘gezelligheidsgebouw’) van Balikpapan, zijn ze te vertrouwen, die inlanders met hun ondoorschouwelijke maskergezichten en hun raadselachtige oogopslag waaruit nimmer een emotie valt af te lezen, en dankbaarheid hoeft men van dit volk ook niet te verwachten. (Niet zó zeggen ze het, – in plaats van ‘inlanders’ zeggen ze bijvoorbeeld ‘die Dajakkers’, of die ‘koppensnellers’, of ‘die kannibalen uit de rimboe’, want we zitten op Borneo, – maar ik geef er de voorkeur aan, het zo weer te geven.)

Wat in de Indische Archipel na de oorlog in ieder geval ten allerspoedigste en in de eerste plaats diende te worden hersteld, is het vooroorlogse onderscheid tussen de Europeaan en de inlander: de inlander is de knecht. Maar dat ‘tempo dahoeloe’, waarin dit stelsel gold, na eeuwenlang tempo dahoeloe te zijn geweest, nu wel voorgoed voorbij is, blijkt uit ‘alles’, dit is vooral: het ‘onhebbelijke’ gedrag van de inheemse bevolking. Er wordt veel gestolen; men kan waarachtig zijn eigen djongos (= huisbediende) niet meer vertrouwen, die men ’s nachts rondom zijn woning laat wachtlopen.

Dit is de periode waarin de Indonesiër bezig is met zijn onafhankelijkheidsstrijd: – zelfs in het verre Balikpapan vinden soms onduidelijke vuurgevechten plaats, altijd ’s nachts. Er zijn ochtenden dat wij vaststellen dat er kogels dwars door onze ‘bangsal’ zijn heen gevlogen. Schrikwoord en schrikbeeld in deze dagen is: ‘de pelopors’. Dit zijn ongeregelde benden inlanders die – het kan door de Europeanen niet vreselijk genoeg (bijna sprookjesachtig gruwelijk) worden voorgesteld – plunderend, schietend, moordend en brandend tekeergaan, zo erg dat de blanken zelfs zeggen dat ze nog liever opnieuw in het jappenkamp zitten dan nu tussen deze ‘ploppers’ hun leven helemáál niet meer zeker te zijn… ‘En die Soekarno is de grootste schoft…’

Op enige afstand van waar wij wonen wordt door de Europeanen een gevangenis neergezet: ook dit bouwsel is van riet, en de extra muur die het gevangenisterrein omsluit is ook van riet. In de pasanggrahan zegt men na verloop van niet veel tijd tegen elkaar dat men de strafinrichting net zo goed van kroepoek had kunnen bouwen: – de gevangenen blijven eruit ontsnappen, soms in één keer alle gevangenen tegelijk, bij klaarlichte dag en met groot gebrul, en men ziet ze lachend, bokkesprongen makend en in de lucht schietend met buitgemaakte vuurwapens in het groen van de oetan verdwijnen.

Soms, ’s morgens na het wakker worden, blijkt, dat terwijl wij sliepen iemand in onze bangsal is geweest.

Wat mij daarbij de grootste angst aanjaagt, is steeds: de absolute geluidloosheid waarmee de inbreker zijn werk heeft gedaan, zonder dat zelfs mijn moeder, ja zelfs zonder dat ik daar iets van heb gemerkt en wij uit onze vlieslichte slaap, erfenis van ons verblijf in het jappenkamp, zijn wakker geschoten. Wij merken op dat er onhoorbaar dingen zijn verplaatst, dingen zijn doorzocht, dingen zijn verdwenen. Koffers, die onder onze bedden liggen, zijn daaronder vandaan gehaald, geopend, doorsnuffeld, weer dichtgedaan en op hun plaats teruggebracht; van kasten die op slot zijn blijkt het slot te zijn geforceerd, – alles zonder een zuchtje geluid, alsof de inbraken worden gepleegd door schimmen in wier handen alles dat gewicht heeft zijn gewicht verliest en alles dat geluid kan maken verandert in nevel.

Het geweer dat wij in huis hebben, en dat achter een kast in de slaapkamer van mijn ouders staat, wordt gestolen: – de dief moet daarbij ofwel als een slang onder het bed waarin mijn moeder slaapt zijn door gekropen ofwel als een vlinder over dat bed zijn heen gezweefd, – de kast staat zo dicht naast het bed, dat mijn moeder haar arm maar hoefde uit te steken, en dan nog niet eens helemaal, om vanuit haar bed het geweer te kunnen pakken.

Een andere keer blijkt ’s nachts mijn vaders witte varkensleren tas met ‘papieren’ te zijn ontvreemd, die mijn vader, als hij ging slapen, altijd mee naar bed nam en waar hij, om de kans op diefstal zo goed als zeker uit te sluiten, zijn hoofd met de grote wrat bovenop legde.

Voor mij staat het vast dat de dief, die in staat is om ongemerkt zelfs iets onder iemands hoofd vandaan te stelen, niet een mens is, maar een ‘iets’, een ‘momoh’ (= schrikgedaante; spook), afkomstig uit het oord waar de geesten wonen, en dat de stille insluiper niet een geweer of een tas kwam zoeken, maar mij…

Waar onze hond in die nachten uithing, of wat hij deed: – vraagtekens, raadsels.

‘Het beeld van mijn vader’ zoals het in Balikpapan is ontstaan, hangt samen met alle mysteries en spookachtigheden die mijn leven daar en toen voor een groot deel hebben bepaald.

Een niet willekeurige, niet onbelangrijke herinnering is die aan het bezoek van Sinterklaas aan de school van Balikpapan.

Opeens staat de heilige bisschop in de deuropening van het klaslokaal, en ogenblikkelijk herken ik tussen de watten waarmee zijn gezicht is ingelijst zijn zwarte bril. Zoals hij zich naar de voor hem versierde stoel begeeft, herken ik zijn dribbelende, snelle manier van lopen, waarbij zijn uit een gifgroene Australische parachute geknipte gewaad onplechtig om hem heen fladdert; vervolgens herken ik zijn stem; en als ik vóór hem sta, ik de eerste wiens naam hij opleest uit het grote boek dat zwarte Piet achter hem aan heeft gedragen, herken ik ook de roodgouden zegelring aan zijn rechterhand

(die hij later, op mijn eenentwintigste verjaardag, van zijn vinger zal schroeven om hem mij over te reiken, maar ik heb het sieraad nooit gedragen al bezit ik het nog wel: mijn vader en ik hebben dezelfde initialen, maar niet dezelfde voornaam).

Het is voor het eerst in mijn leven dat ik met Sinterklaas te maken heb: – dat ik ik ben is duidelijk, ik voel mijn hart in mijn knieholten kloppen, maar hij, wie is hij in wiens ondoorzichtige oogvensters ik mijzelf van hoofd tot voeten zie staan? Ik ben bang van hem als van de geheimzinnige aanwezigheden in de bossen achter ons huis, waar in alle boomkronen, rotsblokken, regens en riviertjes geesten wonen, waarvan sommige goedaardig, andere kwaadaardig zijn. Soms vermomt een kwaadaardige geest zich in een goedaardige om kinderen te stelen, net als deze Sinterklaas zich blijkt te hebben vermomd als mijn vader en er in deze vermomming een zwarte knecht op na houdt die een zak draagt om de gestolen kinderen in te doen.

Ik ben een van de ondeugendste jongetjes van heel Balikpapan, zegt Sinterklaas, en hij somt mijn vele zonden op, hoofdschuddend, nu en dan zich tot mij wendend met de vraag: ‘Is dit zo, jus?’ Is het bijvoorbeeld waar dat ik nog altijd met ‘dat meisje uit de kampong’ speel en zelfs wel eens in de kampong, wat helemáál niet mag, hetgeen mijn goede ouders mij toch al zo vaak hebben gevraagd niet meer te doen? Zijn er niet zat andere kinderen, witte kinderen, om mee te spelen? Ook het woord ‘zat’, in deze betekenis, klinkt, net als ‘jus’, alleen uit de Brabantse mond van mijn vader.

Zwarte Piet vraagt of hij de ijzeren ketting waarmee hij staat te rammelen maar vast om mijn enkel zal leggen? Of om mijn pols? Of om allebei?

Neen, als penitentie moet ik voor Sinterklaas het lied zingen dat wij juist tevoren in de klas hebben ingestudeerd: De lente komt, de lente komt, al sluimren nog de velden, ons kwam een bloempje in de sneeuw dit zoete nieuws reeds melden.

Van dit lied begrijp ik nog veel minder dan van al het overige dat ik niet begrijp: – vooral begrijp ik in de hitte van december-in-de-tropen niet wat ‘sneeuw’ is.

Maar daar komt verandering in als ik van Sinterklaas, van wie ik nu wel moet geloven dat hij inderdaad àlles weet, toch nog een cadeautje krijg, – een kostbaar iets waar de hele klas met open mond omheen komt staan en dat van mij een paar dagen lang een soort schrijver maakt: iemand die zijn publiek iets kan voortoveren dat onwerkelijk is en toch in werkelijkheid kan worden aanschouwd. ().

In de oetan achter onze bangsal, waarin ik steeds beter de weg weet, er vaak genoeg doorheen dwalend, alléén, brommend, of hardop zingend, of schreeuwend (van angst), gewapend met een stok, is een kaalgebrande, gedeeltelijk alweer door de wildernis overwoekerde plek, waar een huis heeft gestaan.

De ruïne van dat huis, die uit een aantal overeind gebleven muurresten bestaat, is mijn verstopplaats, ik noem het mijn geheime huis, hier schrijf ik mijn geheime boeken.

Ongeveer in het centrum van het puin, in een ruimte die misschien een kantoortje is geweest, staan een paar voormalige meubelstukken waarvan de metalen oervormen nog herkenbaar zijn: een in het vuur verwrongen ladenbureau, het frame van een stoel, een archiefkast waar de brand zich doorheen heeft gezogen, de deuren ervan van boven en onder tot aan de scharnieren openkrullend als het deksel van een sardineblik, terwijl ze toch op slot zijn blijven zitten.

Op het bureau, in het schrijfblad vastgebrand, staat het skelet van een schrijfmachine: ieder onderdeel daarvan is onbeweegbaar als het ding zelf, de in de brandhitte overeind gekomen typearmen zijn naar alle richtingen kromgetrokken, de lettertoetsen zijn verdwenen, het rubber van de schrijfrol is verkoold. (‘Dit is een gestorven schrijfmachine.’) Daarnaast, even onverwrikbaar aan het ladenbureau vastgegroeid, staat wat rest van een telefoon: wat van het toestel kon verbranden is verbrand, wat ervan kon smelten is gesmolten, – het overblijfsel van de hoorn lijkt aan het overblijfsel van de haak te zijn vastgelast. (‘Dit is een dode telefoon.’)

Alles staat al jaren in de zon en in de regen nadat de brand heeft opgevreten wat hij lustte en toen de botten heeft uitgespuwd en achtergelaten, – alles is overdekt met roet en mosselachtige puisten, en deze uitslag is weer overdekt met een stugge, gele mossoort die dagelijks aangroeit, maar zich ook laat verwijderen als oud behangselpapier, – onder dit mos krioelt het van beestjes die kruipend, rennend, vliegend en vallend maken dat ze wegkomen zodra ze worden blootgesteld aan het licht.

Tussen deze afgestorvenheid sta ik roerloos te kijken en te luisteren. (Ik ben een beroemd Nobelschrijver en onderzoeker en heb mij in de stilte van een onvindbaar huis, opzij van de wereld, teruggetrokken. Dit is mijn werkvertrek.)

Ik beluister het gonzen van de zon in de bol van mijn hoed, en hoe die zon de vergane dingen kan laten spreken: soms klinkt er opeens een harde tik uit het dode metaal, of brengt de hitte iets aan het resoneren waardoor er in de ruimte een egaal gebrom ontstaat, dat ik wel op dezelfde toonhoogte kan meebrommen, maar niet kan lokaliseren, – het komt niet ‘ergens vandaan’, het is er, en het is vlakbij en toch ook niet. Natuurlijk druk ik niet mijn oorschelp tegen het gloeiende ijzer van de meubelresten bij het zoeken naar de herkomst van het geluid, ik hèb zodoende al een keer mijn oor en wang verbrand; zelfs als ik mijn oor op een paar centimeter afstand ervandaan houd om te luisteren, lijkt de brand mij al in het gezicht te springen.

Ik noem deze geluiden ‘stiltegeluiden’. Hiertoe behoren ook het gewaai van de bomen (overal om mij heen), en het geruis van de zee (op enige afstand), en alle geluiden die van deze geluiden deel uitmaken: het gegons van de vliegen en de muskieten, het geschreeuw van apen en vogels, het geronk van het watervliegtuig dat in de baai van Balikpapan neerstrijkt.

Zonder te bewegen en zonder iets aan te raken sta ik er te midden van dingen uit een ‘verleden’ die voor mij dingen uit het ‘heden’ zijn geworden. Dezelfde dingen uit dat verleden, dat ik niet heb gekend, zijn op zekere dag (die tot heden voortduurt) in hun tegendeel veranderd: een telefoon waarmee je niet kunt opbellen is het tegendeel van een telefoon, zoals een ruïne het tegendeel is van een huis waarin je kunt wonen, en een lijk het tegendeel is van een levend mens of dier. En toch is het ‘tegendeel’ van alle dingen die ik zie even realistisch en waar als vóórdat deze dingen hun tegendeel werden, – zij het dat de realiteit en de waarheid ervan een àndere zijn geworden.

Ik sta te denken: als dit puin met de enkele verbrande dingen die er nu nog in staan over enige tijd volledig door de wildernis is overwoekerd en niemand meer weet dat hier ooit een huis heeft gestaan, dan is het er weliswaar niet meer, en toch is het er wèl: het is in het groen verzonken zoals de stad Troje in modder en de stad Pompeji in lava is verzonken. Als deze afgebrokkelde muren ooit, over eeuwen, misschien, opnieuw aan de oppervlakte zullen komen, zal alles wat men dan zal aantreffen nog altijd precies hetzelfde zijn als wat ik hier nu zie, alleen zullen de realiteit en de waarheid ervan dan wéér anders worden genoemd dan ik ze noem. Wat ik nu noem ‘tegendeel’ en ‘dood’, heet dan ‘geschiedenis’ en alles gaat naar het museum: inclusief mijn naam, die ik ooit met een glasscherf in een van de behouden muurvlakken heb gekrast, helaas foutief gespeld. Van mijn naam zal men denken dat het de naam van een god is geweest.

Maar er is één detail in de bouwval dat de brand ongeschonden heeft doorstaan en zonder spoor van dood door het verleden aan het heden, – aan mij, die er nu naar kijkt, – is overgeleverd. Door het heden zal het in deze zelfde ongeschonden staat, niet verbogen of anderszins vervormd, niet beroet, niet verroest, niet gesmolten, worden overgeleverd aan de toekomst, en denkbaar is, dat het er bij de eventuele opgravingen over eeuwen zo goed als zeker nog zal zijn, even zeker als dat ik er dan niet meer ben, – maar ik heb het gezien en de archeologen zullen het ergens in mijn geschriften beschreven vinden.

Dat detail is een roestvrij stalen draadnagel die vastzit in een van de muurresten, waar hij ooit (wanneer?), toen het huis was voltooid en werd betrokken, bijna tot aan zijn kop is ingeslagen.

Aan die spijker kan de gloednieuwe dagkalender van het juist begonnen jaar 1941 hebben gehangen toen de brand heel Balikpapan en ook die kalender, blaadje na blaadje, datum na datum, begon op te vreten,

of een ingelijste foto kan eraan hebben gehangen: de bewoner van dit huis samen met zijn geliefde aan de rand van een waterplas aan de grens van een bos, ergens, en van beide personages ziet men ook het spiegelbeeld in het water.

Nu ik ‘mijn Indië’ schrijf, droom ik van voetstappen en sporen.

Niets is er meer in Balikpapan dat het jongetje dat ik vele kalenders geleden ben geweest kan hebben aangeraakt en dat er heden nog precies zo aanwezig is, de moleculen dragend van mijn eerste huid, – tenzij, zo droom ik:

die spijker.

Tussen de resten van dat uitgebrande huis in de rimboe zit ik op de grond, onder het schrijfblad van het geblakerde ladenbureau. Waarschijnlijk is het op deze plaats, onder een dak en tussen twee wanden van gloeiendheet schroot, nog benauwder dan elders, maar ik zit er in ieder geval in de schaduw, en: ik moet daar zitten, – in mijn geheim verblijf is dat de geheime heilige plaats waar ik mijn aangrijpende en geleerde boeken schrijf.

Met gekruiste benen, het bovenlichaam diep over het papier gebogen, steeds de punt van het inktpotlood met speeksel bevochtigend, schrijf ik:

Het vliegenboek

‘Ik weet zeer veel van vliegen. Hieronder zal ik neerschrijven wat ik van vliegen weet. Vliegen zijn vieze beesten en moeten altijd worden weggejaagd, vooral als ze op een persoon gaan zitten die dood of bijna dood is. Als ze door die persoon niet meer worden weggejaagd maar gewoon over het gezicht en de gesloten ogen mogen blijven rondtrippelen, daaraan kan men zien dat die persoon dood of bijna dood is.’

Herinneringen uit het jappenkamp.

Een vliegenplaag: iedere ochtend, op het moment dat het licht werd, waren er opeens duizenden vliegen op alle plaatsen tegelijk. Men liep door wolken van vliegen, over het hele lichaam aangeraakt door vliegen, dol gemaakt door het miljoenvoudige gegons op alle toonhoogten waarop vliegen in al hun stemmingen kunnen gonzen. Ze stegen op uit de gaten in de hurkplees, uit de als riool dienstdoende sloot voor ons huis, uit kieren in de vloer, barsten in de muur, uit iedere pan waarvan men het deksel oplichtte, – in mijn dromen (‘nachtherinneringen’) stegen ze zelfs op uit de mond van mijn doodzieke grootmoeder. Iemand met een wond op haar voor straf kaalgeschoren schedel droeg een pruik van vliegen, sommige vliegen waren rood of gelig bruin, van bloed, van stront; sommige vliegen bestonden uit tien of meer vliegen tegelijk en vlogen trosvormig door de lucht.

‘Vliegen hebben geen oren. Ze kunnen niet worden bang gemaakt door naar ze te schreeuwen of lawaai te maken.’

‘Als het stikdonker is, zijn er geen vliegen. Maar als er in de kamer één sprankje licht te zien is, is de hele kamer vol gegons.’

‘Je moet, als je een vlieg wilt doodslaan, ervoor zorgen dat er niet eerst een schaduw over de vlieg heen komt, bijvoorbeeld van je hand of je vliegemepper of van jezelf, want een vlieg vliegt weg als er opeens een schaduw over hem heen komt.’

Op bevel van de kampleiding moest iedere kampbewoner dagelijks, voordat de dagrantsoenen werden uitgereikt, tien dode vliegen inleveren. In ons kamp, waar meer dan tienduizend vrouwen en kinderen woonden, moeten er gedurende enige tijd dus meer dan honderdduizend dode vliegen per dag zijn ingezameld. Hoe hoog is een stapel van een half miljoen, of van een miljoen dode vliegen? Waar zouden al die lijkjes zijn gebleven?

‘Vliegen kun je niet eten. Ik heb het geprobeerd. Een dode vlieg is binnen een kwartier helemaal uitgedroogd en ligt op je tong als een bolletje stro. Op een levende vlieg kan je niet kauwen. Je kunt hem met je voortanden doodbijten. Een vlieg smaakt naar niks.’

Mijn moeder had geen tijd om vliegen dood te slaan, mijn grootmoeder was er te ziek voor, mijn zus moest bij mijn grootmoeder blijven om haar te verzorgen, – maar ik was de vliegenvorst, heerser over alle vliegen, ik sloeg ze dood bij honderden. Ik hoefde maar te kijken en ze waren al dood. Ik hoefde maar om mij heen te graaien of ze zaten geplet tussen mijn vingers. Ik hoefde maar zo te doen of er plakten er drie of vier onder mijn blote voet. Er bestaat een vliegentribunaal, dat mij ter dood heeft veroordeeld wegens het folteren en uitmoorden van een zelfs bij benadering niet meer te schatten aantal vliegen. Ik verzamelde de lijkjes in een koektrommeltje (dat trommeltje was groen; op iedere zijkant stond een andere afbeelding van hetzelfde schip vol zeilen en uitwaaiende wimpels, zeventiende-eeuws; golfjes; kanonnetjes; steeds de Nederlandse vlag duidelijk zichtbaar; Je maintiendray; Orange blanje bleu; Desespereert niet; Nederland zal herrijzen! Details stapelen zich op details. Herinneringen zonder enige betekenis en waarvan het zinloos is om ze met zich mee te dragen.)