Geheime kamers is Brouwers’ grote roman over geheime liefdes, huwelijksbedrog en -bederf, hypocrisie en verraad gevolgd door vergelding. In filmische scènes ontrolt zich een merkwaardig drama, aan het slot waarvan alle betrokkenen zich kunnen afvragen: Wat waren nu eigenlijk precies de gebeurtenissen die hiertoe geleid hebben? Is er in werkelijkheid wel ‘iets’ gebeurd?

Bekroond met de AKO Literatuurprijs, De Gouden Uil en de Multatuliprijs.

‘Meesterschap.’ – Het Parool

Jeroen Brouwers

Geheime kamers

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam Antwerpen

© 2015 Jeroen Brouwers

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Hollandse Hoogte/Plainpicture/Readymade-Images/Gina van Hoof

Foto auteur Frank Toussaint

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 1535 4

NUR 301

www.atlascontact.nl

www.jeroenbrouwers.be

Dit e-book werd gemaakt op basis van de zesentwintigste druk, 2015, ISBN 978 90 254 4504 1.

I.

De eerste dag van de dood

Opeens was er post van Nico Sibelijn. Een dubbelgevouwen vel geschept papier met een watermerk. Daar stond in semi-gotische letters op gedrukt dat ik werd uitgenodigd om zijn inaugurele rede bij te wonen. Met vulpen, dunne punt, zwarte inkt, had hij erbij gekriebeld: ‘Je komt toch? Hartelijk. Nico.’

We hadden elkaar in geen jaren meer gezien, gesproken, geschreven. Sedert ons afstuderen, kort na elkaar in hetzelfde jaar, is de verwijdering tussen ons begonnen en geleidelijk vergroot. Zoals dat gaat. Baan, huwelijk, kind, hypotheek, carrière, al is dit laatste niet van toepassing op mij.

Na een docentschap van een paar semesters vestigde Nico zich voor een lange tijd in Florence om materiaal voor zijn geleerde onderwerp te verzamelen. Onze uitwisseling van brieven, die almaar korter werden, verwaterde. Ten slotte hielden ook de vakantie- en nieuwjaarskaarten op.

Ik ben hem nooit vergeten, maar mettertijd vervaagde hij. Soms kwam ik zijn naam in de krant tegen. Zo wist ik dat hij het tot hoogleraar had gebracht. Soms kwam hij langs op de televisie. Een of ander congres over prehistorische zaken dat hij voorzat, of waar hij het woord voerde.

Al die jaren is wel zijn adres in mijn adresboekje blijven staan, verschillende keren gewijzigd. Bij aanschaf van een nieuw adresboekje schreef ik het er trouw weer in over, al was het maar omdat ik wist dat hij nog niet tot de doorgestreepte doden behoorde, die van zo’n boekje om de zoveel tijd een kerkhofregister maken.

De inaugurele rede ging over fossielen.

Ik zat ergens achter in de volle aula, op een hoekplaats aan het middenpad. Buiten regende het. In de plechtige ruimte met de zuilen en de gebrandschilderde ramen begon het al gauw naar natte kleren te ruiken.

Het was die middag in oktober, nu drie jaar geleden, dat wil zeggen drie jaartallen geleden, twee herfsten terug.

Ik had er een autotocht van vier uur op zitten, inclusief de kwartieren die ik kwijt was nadat ik een verkeerde afslag had genomen. Eindelijk in Sterdrecht kon ik het gebouw waar het plechtigs zich zou voltrekken niet vinden. Parkeerde de auto op een verboden plek op de rivierkade en ben gaan lopen, terwijl de regen zich nu en dan verdikte tot natte sneeuw.

Nico was veranderd. Ouder geworden natuurlijk. (Alsof mijzelf de eeuwige jeugd zou zijn aan te zien.)

Toen de stoet hoogleraren de aula binnenschreed en alle aanwezigen oprezen, zag ik hem uit voorbije tijd te voorschijn komen. Hij leek nog wel op het beeld dat mijn geheugen van hem had bewaard, maar zoals een drieënveertigjarige lijkt op zijn portret van twintig jaar eerder.

In zijn rode toga, baret op het hoofd, liep hij als laatste in de cortège mee, beide handen tegen zijn zichtbaar toegenomen embonpoint. Sterk geworden brillenglazen, waarachter zijn lome ogen, nu omringd door fronsrimpels, in gelatine leken te drijven.

Anderhalve meter van mij verwijderd, hief hij opeens zijn hoofd op en verstarde, geschrokken zoals iedereen. Ikzelf ook schrok zo, dat het een ogenblik bloedrood, pikzwart werd in mijn hersens en mijn hart begon te bonzen. In de ruimte naast de aula viel iets met een dreunende, galmende klap tegen de grond, gevolgd door het neerkletteren van allerlei voorwerpen en glaswerk.

Hierna schoof Nico zijn afgezakte bril naar de nok van zijn neus. Dat gebaar, voor de zoveelmiljoenste keer in zijn leven, herinnerde ik me. Met de wijsvingertop van zijn linkerhand verplaatste hij de bril met een korte stoot over het neusbot naar boven en drukte hem enige seconden in de vleesribbel die zich daar had ontwikkeld. Terwijl de geluidsexplosie nog echode, keek hij, vingertop tussen zijn ogen, wijzend op zijn voorhoofd, mij recht in het gezicht. Herkende me niet meteen. Daarna verhelderde zijn blik en kwam er een verstrooide glimlach. Terwijl hij langs me liep en weer voor zich keek, tikte het van zijn baret afhangende kwastje tegen zijn oorschelp en bleef daar als een spin achter haken. Tijdens zijn redevoering en daarna, tijdens de receptie, bleef dit zich eindeloos herhalen, waarbij Nico het kwastje steeds met een spastisch rukje van zijn hoofd weer tot bengelen bracht. Waarbij zijn bril afzakte. Die hij met de stereotiepe beweging op zijn plaats stootte. Ieder ander zou de baret een paar centimeter op zijn hoofd hebben verschoven, ieder ander zou allang iets aan die bril hebben laten doen. Niet aldus de hooggeleerde Sibelijn. Het zal te maken hebben met een wijze van leven.

Hij droeg zijn vertoog voor met de onveranderde stemklank waarmee hij vroeger met mij en anderen discussieerde. Kalm, bedachtzaam, zeker van zichzelf, met angstvallig afgedekte hartstocht. In de kerkachtige aula kregen zijn volzinnen een vage galm, die al evenzeer bij het onderwerp van zijn oratie paste als de vochtlucht die de ruimte vervulde, terwijl de regen ritselend langs de gekleurde glastaferelen droop.

Ik kwam uit een muffe, kouwelijke, verwarde halfslaap.

Er klonk applaus, Nico bleek zijn toespraak te hebben beëindigd.

De receptie vond plaats in de aangrenzende zaal.

Tussen de kasten en vitrines vol vuurstenen handbijlen en andere voorwereldse zaken verdrongen de aanwezigen elkaar. Het had iets weg van een reünie, zoveel studiegenoten van vroeger liepen er rond, allen gemetamorfoseerd tot middelbare mannen in blazers en coltruien. Ik voelde me ongemakkelijk in mijn natgeregende donkere pak, speciaal voor deze gelegenheid laten stomen ook nog. De voorlaatste keer dat ik het uit de hoes haalde, was bij het bezoek van de heer Pieter van Vollenhoven aan onze scholengemeenschap, bij welk evenement ik een openbare les heb gegeven over de vader des vaderlands wiens naam de onderwijsinstelling draagt.

Afwachtend tot het gedrang rondom Nico zou afnemen, stond ik met mijn broekspijpen, die begonnen te dampen, tegen een gloeiende verwarmingsradiator, en voelde koorts opkomen. Van een langszwevend dienblad nam ik een glas alcohol en mikte het vocht in één keer achter mijn huig, zoals men doet met abject smakende medicijn, waarna men een tussen de schouderbladen beginnende huivering door het hele lichaam voelt schieten.

Deze en gene oude bekende kwam me vragen hoe het me ging. Goed wel, zei ik. Zo ook de ondertussen hoogbejaarde J.J.J.J. Möser, historicus en emeritus hoogleraar, glas in de hand, gevuld half eitje in de andere, kleddertje mayonaise in zijn snor. Zei het hoogstpersoonlijk te betreuren dat ik nooit ben gepromoveerd, maar zolang men leeft is het niet te laat, amice. Daar hebt u gelijk in, professor, antwoordde ik. Tot mijn verbluffing kneep de grijsaard hierop in mijn mouw en voegde me toe: ‘Zeg toch Joop, kerel.’

Is het ook in de academische wereld al zo gezellig? Waar had ik inmiddels gezeten als in een cocon van eenkennigheid, terwijl de tijd verstreek en de dingen veranderden, hetgeen ik als geschiedkundige – enfin, oud-leraar geschiedenis – toch zou moeten weten?

Ik zie de ontzagwekkende J.J.J.J. nog achter zijn klaplessenaar voor het bord staan, kil zijn blik over onze hoofden heen gericht. Als hij zich verwaardigde het woord tot je te richten, vestigden zijn ogen zich traag als die van een salamanderachtig dier op je ineenkrimpende gestalte en leek hij loerend te berekenen of zijn tong lang genoeg was om jou, gereduceerd tot een mot, ermee te raken. Stel, hij zou hebben gevraagd: ‘Is er, meneer Van Hoff, volgens u een correlatie denkbaar tussen de bouw van de Chinese muur en de succesvolle veroveringsexpedities van Karel de Vijfde?…’ En stel, jij zou, verveeld op je kop krabbend, hebben geantwoord: ‘Geen idee, sorry Joop…’

Toen ik voor Nico stond, stak deze zijn gestrekte arm naar mij uit, mij zo op afstand houdend, en drukte mijn hand. Weer kon hij me niet onmiddellijk thuisbrengen en monsterde me, zijn hoofd achterover om door de afgezakte bril te kunnen kijken. Hierna, alsof hij mij wetenschappelijk benoemde, sprak hij met plechtige vreugde mijn naam uit.

‘Jelmer van Hoff… ach, nee maar… Jelmer, mijn beste.’

Wijsvingertop van andere hand over neusbrug naar voorhoofd. Kwastje bewegend als de slinger van een klokje.

‘Proficiat, professor doctor’, zei ik. ‘Een mooie toespraak.’ Terwijl ik het zei, hoorde en voelde ik iets onder mijn voetzolen knarsen.

Nico glimlachte geleerd. ‘Ik zie je zometeen nog wel, hoop ik, je blijft toch nog even?’ Hij liet mijn hand los en wees over mijn schouder de receptieruimte in, naar een bepaalde vitrinekast. De wijde mouw van zijn tabberd raakte mijn wang.

Naast de nieuwbakken professor bevond zich zijn twaalf-, dertienjarige zoontje Arne (deze naam herinnerde ik me niet). Zijn rug naar mij toegekeerd, het handjesgeven beu, stond hij het touwtje van een jojo te ontwarren.

En aan de andere kant van de jongen: Daphne.

‘Jelmer…’

Stralend kwam ze me enige stappen tegemoet. Onder haar voeten hetzelfde krassende geluid. Ze sloeg haar armen om me heen, wat me verbouwereerde. De warmte van haar lichaam die zich aan mij meedeelde, ik lichtjes trillend in de warmvochtige hulzen van mijn broekspijpen. Bij onze poging tot kussen, haar haar viel als witblonde vitrage voor mijn gezicht, stootten onze neuzen tegen elkaar.

Zij met haar zangstem: dat het vreselijk lang geleden was dat we elkaar nog hadden gezien. Zeg dat wel, zei ik. Is Paula er niet? Met rukjes van haar hoofd keek ze om zich heen. Nee, Paula is een paar dagen in Londen, een artsencongres, vandaar dat ik haar auto kon gebruiken. Hoe is het met Paula? Goed. En met jou? Ook. En jullie kind, jullie hebben ook een zoontje toch, ongeveer zo oud als onze Arne? Dochter, zei ik, – Hanneke, ja die zal zowat zo oud zijn. Vreselijk lang geleden, zei ze weer. Zeg dat wel, antwoordde ik.

In het rood was ze, net als haar man. Een vermiljoen jacquet van gemoireerde zijde, waarin ze eruitzag als een vlam. De laatste keer dat ik háár op de televisie zag, droeg ze het ook. Toen ze iets van Mahler zong. Of Richard Strauss. Iets meeslepends, waar dat rood goed bij paste.

Daphne ben ik nooit vergeten. In tegenstelling tot haar hoogleraar is ze nooit in mij vervaagd en altijd in mijn fantasieën gebleven. Niet leidenschaftlich, zoals componisten soms boven hun liederen schrijven, maar op een bijna onderbewuste manier, – sluimerend, dromerig.

Nog altijd even mager en zo wasbleek dat haar huid doorzichtig leek. Grote gletsjerblauwe ogen vol troebelten, nerveuzigheden, geheimzinnigheid. Opgewekt en mooi, maar gespannen als telefoondraden. Deze observatie is niet van nu ik dit schrijf, achteraf, maar drong zich op het moment van ons weerzien al aan me op. De onrust had haar gezicht getekend en openbaarde zich ook in haar bewegingen. Ze stond geen seconde stil, draaide haar lichaam naar alle kanten, rondspeurend met haar ogen, die alles zagen: ze zocht iets, ze hield iets in de gaten.

Het geknerp onder onze voeten: ik zag dat we in een glinstering van glasstof en -splinters stonden. Bij het binnensjouwen en rangschikken van de tafels, waarop de flessen, glazen, schalen voor de receptie stonden geëtaleerd, was er een vitrine tegen de vlakte gegaan, zei Daphne, ik had bij het begin van de plechtigheid die klap toch wel gehoord? Tegen de muur waar het gezin Sibelijn zich had opgesteld, waren de scherven op een hoop geveegd. Op de stapel glasresten stond een kartonnen doos waarin de inhoud van de gesneuvelde vitrine was verzameld: brokken rutielkwarts, toermalijn, groene malachiet, roze, gouddooraderde rodochrosiet, hiddeniet, tijgeroog, maansteen.

‘Je ziet er zo doodplechtig uit’, zei mevrouw Sibelijn, geboren Uitwyck.

Het jongetje draaide zich nieuwsgierig om en richtte zijn ogen op mij.

‘Gaat het ècht goed met je? Ik zou zo graag eens met je willen bijpraten. Over alles. Weet je wel dat het meer dan tien jaar geleden is? Arne kon amper lopen.’

Ik was begonnen te zweten en voelde dat ik mijn beven niet meer beheerste. In een impuls wilde ik wel mijn arm om haar middel slaan en haar wegleiden uit de rokerige, rumoerige, heet gestookte ruimte. Bij haar wilde ik mijn hart graag uitstorten. In een lang, intiem gesprek, dat ik mij in een flitsachtig visioen voorstelde liggend met haar te voeren. Ik had de indruk, ik meende zelfs zeker te weten, dat zij mijn gedachte las. Ze kreeg dat dweperige in haar blik, wel degelijk zoals ik het nog van heel, heel vroeger herinnerde, onze universiteitsjaren: het jonge meisje, nu ver aan de andere kant van de dertig, schatte ik, berekende ik, dat iedereen krankzinnig maakte. Tegelijkertijd raakte ze met een strelende veeg van haar vingers mijn hand aan.

Dat ontging het zoontje evenmin. Ik zag hem fronsen en met precies zo’n hoofdbeweging, afgekeken van zijn pa, het haar van zijn voorhoofd slingeren. De jojo viel tussen de glasglitters en rolde voor het touwtje uit weg, het kind ging er op zijn hurken achteraan.

Ik wist opeens zeker dat ik niet voor Nico, maar voor Daphne naar dit gedoe was gekomen. ‘Dit was de eerste dag van de dood en de eerste oorzaak van rampspoed.’ Vergilius, Aeneis.

Ze ontnuchterde me, door even hierna haar belangstelling voor mij opeens totaal te zijn verloren. Ik zie je nog wel, zei ze licht hijgend.

Ze fladderde terug naar Nico, met armlengte tussenruimte in gesprek met een gedaante die ik al eerder had zien rondstrompelen: aan de ene kant gestut door een metalen armkruk, aan de andere kant door een dame van zijn eigen leeftijd, van wie ik nu weet dat het zijn echtgenote was. Een man van in de zestig met uitgemergeld gezicht, het bovenhoofd kaal en bespannen met geel en grauw gevlekt vel, de zij- en achterwanden van zijn schedel gedrapeerd met lange manen, die in puntige klissen op zijn rug en schouders lagen. Zo mager dat men in zijn slobberende kleren een ontvleesd geraamte zou vermoeden. Daphne begroette hem met: ‘Johann! Lieve Johann!’ Alsof ze het zong. Een fragment uit een opera-aria. Ook hem omvademde ze met haar armen.

Hij helde met kruk en al voorover en liet zich door haar opvangen. Zijn gezicht verbergend in haar haar, mompelde hij iets in haar oor, waarbij ik zijn tongpunt te voorschijn zag komen, en ook zag dat hij haar een likje in haar hals gaf voordat hij op die plek zijn dunne lippen drukte. Zijn knokige hand, die waarmee hij de kruk had vastgehouden, bewoog zich liefkozend over haar rug omlaag naar haar achterwerk, dat hij als kwansuis betastte. Achter haar rug schoof Daphne haar hand onder de zijne en hun vingers verstrengelden zich. Haar hoofd raakte flemend zijn schouder, zoals een kat een kopje geeft.

Nico, bril op neuspunt, keek intussen naar elders, converserend met de vrouw die de wankele verschijning begeleidde en die met haar bloemetjesrug naar haar huwelijksgenoot en Daphne stond toegekeerd.

Ik wendde me af, – meteen beseffend dat ik de hele tijd treurig was geweest, maar dat het nu aanzwol tot melancholieke dreiging. Dwingend verlangen naar ik wist niet wat, heimwee naar iets, doortrokken van angst. Het stormde op mij aan als repen mist die zich tot ondoorzichtigheid samenvoegden.

Verkeerde afslag genomen en toen de weg kwijtgeraakt in een wirwar van dorpjes en negorijen, nergens een richtingbord, de voorruit onder de modderspatten waarmee de regen zich vermengde, en deze smurrie werd voor mijn ogen door de ruitenwissers uitgesmeerd tot een strontachtig waas. Tijdens de verloren kwartieren op weg naar deze ceremonie ter ere van mijn jeugdvriend, die zo hoog was gestegen terwijl ik nog altijd op de grond stond, mijn dagen vullend met niets, moet dit verdrietgevoel zijn begonnen in mij binnen te sijpelen. Ik had hier niet moeten opdoemen.

En wat stront betreft, – ik zou daar plusminus twee jaar lang constant van dromen, steeds benauwender.

Ik stond bij een glazen vitrinekast vol prehistorische voorwerpen, uit de duisternissen van aardediepten en eonen – waarom eigenlijk? – naar het daglicht getild. Er lagen enige boekpublicaties van Nico tussen. En een foto van Nico bij graafwerkzaamheden in de Ardennen, een helm met een lamp op zijn hoofd. Ook die helm lag als een kostbaar relikwie tussen de artefacten.

Door de vitrine heen keek ik naar Daphne, zoals zij enige meters verderop tegen de Johann geheten persoon stond aangevlijd, magerte tegen magerte, de metalen kruk tussen hen in, halfverborgen in de plooien van hun kleren. Ik betrapte me zelfs op staren. Naar haar achterhoofd met het vlassige haar, steil omlaag tot op haar smalle schouders. Rug. Haar hoge benen. De innigheid van de twee in elkaar gevouwen handen die tegen haar billen rustten. Bijna onmerkbaar bewoog zijn hand, met zijn vingertoppen streelde hij haar. Bijna onmerkbaar, maar ik merkte het, met droge mond slikkend. Ook dat zij zachte tegendruk stond te geven.

Nico had allicht niets in de gaten, dacht ik, omdat hij gewend was aan turen naar stoffige zaken uit de millennia-oude aardkorst, en niet aan helder kijken naar de dingen hier en nu. Hij schudde het kwastje van zijn oor en hervatte het handreiken, Johanns echtgenote loste op in het gedrang.

Daphne: opeens keek ze om, alsof ze mijn blikken voelde. Door de glaspanelen van de vitrine heen zag ze mijn ogen op haar ingezoomd. Over mijn gezicht kwam een nevel van zweet. Wie voelde zich betrapt, – ik? zij? In haar opmerkzame ogen verschoof er iets, alsof er een decorwisseling plaatsvond, er kwam een andere uitdrukking op haar gezicht, ze keek me strak en aandachtig aan, alsof mijn aanwezigheid nu pas werkelijk tot haar doordrong. Daarbij dacht ze iets. Ik zou graag hebben willen weten wat. Meteen liet ze Johanns hand los, die haastig weer steun zocht aan de kruk, en draaide zich in mijn richting, een voor mij bestemd lachje, waar haar lippen bij vaneen gingen, op haar witte gezicht. Ze stak haar hand op, mij een tekentje gevend: ze kwam naar me toe. Er begon een jachtig kloppen in mijn polsen en knieholten, vergeten een zakdoek bij me te steken, ik veegde mijn gezicht af met mijn mouw.

Maar er gebeurde iets anders.

Arne wierp zich huilend tegen haar aan, zijn hand druipend van bloed. Ze boog zich over hem heen, waarbij haar haar naar voren viel, zoals wanneer ze haar buigingen maakte om het publiek voor het applaus te danken. In de handpalm van de jongen zat een diepe snee met de glasscherf er nog in. Aan de wijsvinger bengelde de jojo aan het knoperige touwtje waar bloed langs omlaag sijpelde. Dikke druppels op de vloer en op haar kleren. Rood dat door de rode zijde werd opgezogen en er donkere plekken in veroorzaakte. De man met de kruk en nog anderen kwamen erbij, Daphne en het kind verdwenen achter ruggen.

Ik wilde onopgemerkt richting uitgang schuifelen, maar plotseling stond de hooggeleerde Möser weer voor me, zijn toga op borsthoogte bemorst met een bleek soort eetbaar gras waar een garnaaltje tussen hing. Op doceertoon begon hij in het wilde weg aan een uiteenzetting over een detail uit Nico’s toespraak. Hij dreef mij met mijn rug tegen de vitrine en stond zo dicht tegenover me dat ik zijn kleren en adem rook. Er kwam misselijkheid opzetten en ik probeerde langs zijn snor heen mijn ogen ergens in de ruimte op één punt te fixeren. Maar Möser (die trouwens, ik loop op de gebeurtenissen vooruit, een paar weken later zou overlijden, toch nog onverwacht, unaniem door zijn vakgenoten betreurd) behoorde tot het mensentype dat verlangde dat je hem gedurende de conversatie recht in de amfibie-ogen keek en zich voortdurend met je wegdwalende blikken meeverplaatste. Terwijl het zweet van mijn wenkbrauwen lekte, beperkte ik me tot nu en dan knikken, zonder besef van zijn betoog, dat alleen maar uit op mij inhamerend stemgeluid begon te bestaan. Met gerimpelde vinger wees hij naar die vitrine, en naar die, naar het gefacetteerde zirkoon, de verkiezelde boomstam, de fossiele voetafdruk, drieënhalf miljoen jaar oud en achtergelaten in de aslaag nabij een uitgebarsten vulkaan. Het garnaaltje plakte nu op een andere plaats tegen zijn gewaad.

Er begonnen zich meer receptiegangers rondom de historicus te verzamelen. Ook Nico kwam er met schuddend hoofd bij staan, zijn bril in zijn hand op enige afstand van zijn gezicht en met bijna tegen elkaar geknepen wimpers speurend naar een mogelijke ongerechtigheid op de glazen.

Nietwaar, Nico, sprak de bejaarde autoriteit, is het niet archi-betreurlijk dat amice Valkman hier (hij zette zijn vinger tegen mijn borstbeen) ervan heeft afgezien zijn briljante studies te bekronen door summa cum laude te promoveren op een onderwerp als bijvoorbeeld…

Welk voorbeeld hij aanreikte, ben ik vergeten.

Nico zette zijn bril op, schoof hem voor zijn ogen, die er de aanblik van kregen of ze op de bodem van een vijver lagen, en antwoordde: Dat is Willem Valkman niet, Joop, dat is Jelmer van Hoff. Je herinnert je Jelmer toch nog wel? Afgestudeerd op het onderwerp archeologie als moeder van de geschiedenis. Willem Valkman is iets heel anders geworden.

Het drinkblad passeerde weer. Ook het meisje met op iedere hand een schotel hartigheden. Möser nam een rolletje ham met een blokje augurk aan een prikkertje. Er ontstond een roezig groepsgesprek waarin ik, verstrooid, afzijdig, nu en dan mijn naam hoorde. Mijn afstudeerscriptie ging volgens mij over iets anders. Mösers blik had mij nog even geschampt voordat hij zijn hoofd wegdraaide. Het garnaaltje lag toen op de neus van zijn schoen.

In de mythologie en de literatuur verneemt men uitsluitend van schikgodinnen, – vrouwelijke wezens die het noodlot bestieren. Maar Möser, dacht ik, moest een schikgod zijn. Geen idee waarom ik dit dacht. En overigens kan ik het ook bij een andere gelegenheid hebben gedacht.

Nico richtte zich tot mij. ‘Hoe is het, vertel eens, mijn beste?’

‘Er is niet zoveel te vertellen, eigenlijk.’ Ik deelde hem mee dat ik al enige tijd geen leraar meer was. ‘Gezagsproblemen. Ik kon geen orde houden. Allerlei conflicten met leerlingen, ouders, schoolbestuur, die hele toestand. Laat maar…’ Nadere inlichtingen zijn in te winnen bij de directie van de scholengemeenschap Willem de Zwijger te Daalbergen, waar ik laatstelijk werkzaam ben geweest. Op medisch advies, o.a. van psych. dr. A. Weldon, adres: Achter de boompjes 9, Daalbergen, trok ik mij uit het onderwijs terug. Daarna begon het zinledige wiebelen.

Ik trilde zo, dat de borrel over de rand van het kelk-je gutste en in ijskoude druppels over mijn vingers lekte.

‘O?’ zei Nico. ‘En nu?’

‘WAO.’

Nico bezat de tact er niet op door te gaan. Enige tijd hierna kreeg ik een op vriendschappelijke toon gestelde brief van hem: of hij misschien ‘iets’ voor mij kon ‘doen’? Aardig van hem. Een schrijven op papier van de universiteit, voorzien van een referentiecode, op een tekstverwerker getikt en in Nico’s opdracht ondertekend (‘i.o. Prof. Dr. N.G.W. Sibelijn’) door de tikjuffrouw.

‘Paula?’

Goed, antwoordde ik. Paula heeft een gedeelde artsenpraktijk in Daalbergen. Druk bestaan. Ook ’s avonds en ’s nachts vaak van huis. Hanneke is…

‘Hanneke?’

Onze dochter. Weer hapte ik de alcohol in één keer naar binnen en zette het glaasje op een uitstalkast vol zwarte vogelbotjes, door onze voorouders in een of ander holentijdperk aangewend als naald of speld, zaagje, haarsieraad, tekenstift, tandenkoteraar, en veegde mijn hand af aan mijn klamme broekspijp.

‘Ach ja,’ zei Nico, ‘stom van me. Een leuke meid? Shame, dat we elkaar zó uit het oog zijn verloren. Onze Arne kon net lopen en Paula was in haar laatste dagen. Jullie hadden net die boot gekocht. Daphne en ik hebben Hanneke nooit gezien, meen ik?’

Portefeuille trekken, foto van Hanneke laten zien? Leuke meid, lief kind. Aanhankelijk, altijd vrolijk, lacht de hele dag. Gezichtje als een voetbalgrote aardappel, waar plukken stug zwart haar op groeien. Daar een witte strik in. Mond hangt altijd open, onderlip puilt naar voren en verzamelt het speeksel dat in draden voor haar kin komt te hangen. Krijgt al borstjes, maar kan niet praten, alleen maar wawawa. Behalve schateren kan ze ook gierend huilen en in het mongolenorkest mag ze rinkelen met de tamboerijn.

Op dat moment kwam het Johannpersonage langs, nog zo’n schikgod, nu gezeten in een rolstoel, voortgeduwd door zijn gezellin. Een van beiden zei: ‘Even absjeid nehmen, we moeten naar hois.’

Ook ik kreeg een hand van het tweetal, door Nico ‘Han, mijn beste’ en ‘Grete’ genoemd. De uitgebeende vingers van de invalide, zo koud als de mijne, omvatten mijn hand verrassend krachtig. Zijn ogen, bruinig, de kleur van verweerd papier, keken mij indringend aan. Deze details herinnerde ik me pas later, toen ik me ook andere dingen zou herinneren, uit de tijd van wel twintig kalenders eerder. Deze middag, terwijl de schemer al tegen de beregende ramen kwam plakken, verdween hij even snel uit mijn gedachten als hij door de menigte en langs de etalages werd weggereden. De vrouw streelde de haarpieken op zijn achterhoofd.

Waar was Daphne?

Wel kwam Arne weer te voorschijn, zijn dramatisch omhoog gehouden hand in het verband. Nico zakte op zijn hurken, rondom zijn ineenduikende gestalte bolde de toga op, zodat het leek of hij met een ballon was neergestort, wijsvinger tegen zijn voorhoofd. Vader en zoontje maakten tegelijkertijd de identieke hoofdbeweging, zoontje mocht vaders baret op, zoontje had de melkachtige gelaatsteint en de blauwe poppenogen van zijn moeder, waarmee hij op dezelfde rusteloze manier alles in de gaten leek te houden.

‘Ik ga ook, Nico’, zei ik.

‘Shame, dat we niet even kunnen bijpraten.’ Hij kwam weer overeind. ‘Ik schrijf je. Leuk dat je er was. Doe je thuis de groetjes?’ Nog eens die handdruk van op afstand, meteen erna draaide hij zich van mij weg.

Zijn rug spiegelde zich in het glas waarachter zijn foto en de helm met de lamp waren tentoongesteld. En al die stenen, schelpen, fossielen, botresten, die de hele wereldgeschiedenis lang in de grond hadden gezeten en nu in hun onooglijkheid onder felle spotjes lagen uitgespreid voor de ogen van dit aangenaam koutende gezelschap leuke moderne mensen, beste mensen, dat er niet naar keek.

Met Sibelijn kan niets meer gebeuren, dacht ik nog. Met hem gaat het zo goed dat hij ook zichzelf ‘mijn beste’ zou kunnen noemen.

Ik moest me in een deur of richting hebben vergist: in plaats van dichter bij de uitgang, was ik dieper in het gebouw terechtgekomen, begeleid door het geluid of ik met één voet over de stenen vloer schaatste. In mijn schoenzool was een glasscherfje gedrongen dat zich er niet zonder tangetje of iets dergelijks uit liet verwijderen.

In een bijna duistere zaal, wijd, hoog, was ik omgeven door ver boven mij uit rijzende dunne zuilen, waartussen ik huiverend bleef staan. De kilte had mijn hele lichaam doordrongen. Ergens in de hoogte het getik van regen op een glazen dak.

Ik bleek in het gezelschap te zijn van geraamten van voorhistorische monsterdieren, opgericht op metershoge poten, in het halflicht begonnen hun silhouetten zich langzaam af te tekenen. Saurussen met gesperde bekken, happend in lucht van duizenden eeuwen na hun dagen, ribbenkasten als leeuwenkooien, hun rug- en staartwervels de kantelen van forten, die over de aardkorst hadden rondgeklost tot ze erdoorheen zakten. Sommige moeten baldakijnachtige vleugels hebben bezeten, uitgestrekter dan die van huidige jumbojets.

Wat zou ik zijn geweest in de klauwen van creaturen als deze? Minder dan een korreltje modder, vergelijkbaar met wat stof onder mijn eigen nagels. Weggeraakt in de diepten waren zij zelf daar niet meer dan vezels in een aardlaag geweest, myriaden jaren lang, als onderbewustheden in het geheugen van onze planeet.

De contouren schoven langs mij heen, vervaagden in het vale donker, werden opgevolgd door andere. Ze waren nog het best te onderscheiden als ik er rakelijks naast keek, totdat er onverwacht aan het einde van de ruimte een serie lampen aanging. Hard, kleurloos, strak licht propte zich door een openstaande deur naar binnen. Het veroorzaakte schaduwen die het aantal beenderen, ribben, wervels, vleugelspanten verdubbelden. Mij verschafte het een oriëntatiepunt om uit de zaal weg te komen, haastig liep ik naar de verlichte rechthoek. Daarachter strekte zich een witte dwarsgang uit.

Voordat ik uit het donker was, zag ik Daphne door de gang voorbij benen, met grote passen, het rood fladderend om haar heen. Het licht leek het wit van haar haar en gezicht te absorberen. In de seconde dat ze langs liep bleef haar hoofd wazig, en toch zag ik in diezelfde tijdflits haar ogen, toen ze opzij naar het zwarte deurgat keek. Ze zou mij hebben gezien als ik dichter bij de deur was geweest. Ze was al voorbij toen ik besefte dat ik mijn adem stond in te houden.

Ik hoorde dat ze abrupt bleef staan en er in de stilte, waarin de regen ritselde, een ander geluid begon te klinken. Met zacht geratel rolde er iets over de gangvloer terug in de richting waar zij vandaan was gekomen en flitste langs de deurlijsten. Een klosje of wieltje, dat voortrollend steeds even omhoog kaatste. Bij iedere wenteling huppelde het ding over een meesliertend, zichzelf op- en weer afrollend touwtje. Juist voordat het uit mijn blikveld zou verdwijnen, zwenkte het met een boogje mijn kant op, rolde de museumzaal in, stak het tapijt van binnenvallend licht schuin over, verdween in het donker, botste tegen mijn voeten. Kwam tot stilstand. Ik bukte me en raapte het op.

Overeind komend raakte ik met mijn hand een druktoets. Toen Daphne opnieuw in het licht verscheen, omkaderd door de deurstijlen, om te zien waar het voorwerpje was gebleven, zette een van de uit dorre knekels opgetrokken beesten het op een loeien. Het kabaal viel over ons heen alsof er iets instortte. ‘Het geluid van de prehistorie.’ Alsof er ook sprake zou zijn van ‘geluidsfossielen’, ergens in het heelal geconserveerd zoals botten in de aarde.

Daphne, turend in het grottendonker waar het lawaai uit opklonk, veranderde in een beeld. Dwars door het zwart keek ze mij met opengesperde ogen recht aan, zonder dat ze het wist. Ik stond buiten het licht, misschien een meter of vijf van haar verwijderd, en riep haar, maar hoorde door het gebrul mijn eigen stem niet. Het harde schijnsel achter haar veroorzaakte een optisch contrast: – het maakte haar kleren transparant, zodat haar lichaam zich er schemerig in aftekende, tegelijkertijd stempelde het haar slagschaduw zwart als Oost-Indische inkt in de rechthoek van licht die zich voor haar voeten uitstrekte. Haar haar straalde alsof er vonken uit wegsprongen. Ze deinsde terug met opgeheven gebogen armen, waarmee ze haar gezicht afschermde, handpalmen naar voren gericht. Zo liep ze achteruit en vluchtte weg.

Ik stond het touwtje van de jojo strak om mijn hand te winden, zo nerveus dat het mij duizelig en slaperig maakte. Ik volgde haar de verlichte gang in, waar halverwege een kapstok met rode professorentoga’s stond, maar ze was verdwenen.

Toen de beenderkolos eindelijk zweeg, hoorde ik links in de verte het geroezemoes van de receptie, zodat ik rechtsaf ging, het gekras onder mijn voetzool overal om mij heen in de gang weerkaatst.

Ondanks het esculaapvignet tegen de voorruit was de auto voorzien van een wielklem.

Ik ging doorweekt achter het stuur zitten en begon naar de rivier te staren. Ruitenwissers aan, al waren die niet in staat de met pakken tegelijk uit de regen neerstortende bladeren van de ruit te vegen.

Kalenders

Hoeveel kalenders geleden?

Nico Sibelijn en ik: studenten geschiedenis, vlak voor ons afstuderen.

Ik zie ons daar nog lopen. Als jongetjes op zoek naar de schat. Nico met de door hem eigenhandig getekende en bestippellijnde detailkaart voor zijn gezicht. Kilometers terug hadden we onze fietsen achtergelaten, met kettingen en hangsloten aan bomen verankerd. In onze korte broeken, voorovergebogen onder uitpuilende rugzakken, met daaraan bevestigde koekenpannen, touwen, gereedschappen, helmen-met-schijnwerpers, strompelden we in de hitte door het groen. Uitglijden, struikelen, vallen: de sterk hellende en dalende bodem was rotsachtig, we bleken niet de goede schoenen aan te hebben.

‘Wat wij moeten doen? Wij moeten de grotten in! Wat wij zoeken, dáár in de diepte moet het te vinden zijn’, zeiden Nico en ik lachend tegen elkaar.

Gevleugelde woorden van J.J.J.J. Möser. Bij het citeren ervan hoorde het gebaar dat onze leermeester erbij maakte: de wijsvinger van de rechterhand – die van Möser leek op een staafje krijt – diende van de opgerichte staat met een zigzaggende zwaai over te gaan in de neerwaarts wijzende en voor het midden der romp, op het snijpunt der benen, sidderend tot stilstand te komen.

Op zekere dag, moe van het lachen, had Nico de beweging met de vinger achterwege gelaten. ‘Wij gaan de diepte in, jij en ik’, zei hij. ‘Verdomd, dat gaan we.’

‘Zo is het gewis.’ Ik, melig.

Het was nuttig, vonden we, om nu we onderlegd waren in de officieel geboekstaafde historie, ook weet te hebben van het nog onontcijferde. Van datgene wat aan alles voorafging, begraven in de doodkisten van de tijd, zo in deze context het begrip tijd nog enige bevattelijke dimensie heeft. De wereld bestaat miljarden jaren langer dan er sprake is van geschiedenis. Wij zouden, deels voor de lol, deels wel degelijk met wetenschappelijk oogmerk, dat mij thans niet meer voor de geest staat, grottenonderzoek gaan doen. De diepte in. Zoals Livingstone op zoek ging naar de bronnen van de Nijl, Schliemann naar de puinen van Troje en Darwin naar de ontbrekende schakel tussen aap en mens, zouden wij, geloof ik, gaan speuren naar de bronnen, puinen en schakels van de geschiedenis zelf. Of iets dergelijks.

Nico bracht een week in universiteitsbibliotheken door. Toen kwam hij met stafkaarten en zijn zelfvervaardigde plattegrond voor de dag.

‘Hier’, zei hij, met zijn nagel tikkend op de plek die hij had voorbestemd om er de onderwereld binnen te dringen.

Op die plek zijn we nooit geweest. Laat staan dat we enige grot, bron, puinrest, schakel zouden hebben gevonden.

De zaken bestuderend en besprekend, boeken erbij, Nico’s studentenkast verzadigd van sigarettenwalm, schrokken we op van het deurbelgeluid. Het voor Nico bestemde signaal, drie korte rinkels.

‘Wie is dat?’

Nico: ‘How can I tell?’ Hij opende verstoord het raam en boog zich naar buiten, waar een trage motregen viel. Uit de diepte op straat klonk een meisjesstem.

‘Je stoort anders wel verschrikkelijk’, riep Nico. ‘Ik ben aan het werk. Het komt echt heel slecht uit.’

Omdat het meisje aandrong, knoopte hij zijn zakdoek aan de huissleutel en wierp hem omlaag.

‘Sorry, old chap, we moeten even onderbreken.’ Hij zakte weer aan de tafel neer. Beefde hij? Door het getril van zijn vingers gleed de nerveuzig naar boven geschoven bril meteen weer naar zijn neuspunt terug. Mij over het montuur heen aankijkend, fluisterde hij (hij fluisterde): ‘Een nimf van het conservatorium. Eerstejaars, tweedejaars. Paar dagen terug tegen het lijfje gelopen enzovoort.’

Achter mij een klopje op de deur.

‘Come in.’ Hij probeerde dit op de hem eigen zelfzekere toon te zeggen, maar zijn stem gleed uit naar een schor falset. Aan zijn adamsappel was te zien dat hij slikte, terwijl er vermoedelijk niets te slikken viel.

In de spiegel tegenover mij zag ik haar binnenkomen. Daar verscheen zij tussen de bruine en zwarte sproeten die het glas overdekten als sterrentekens. Sagitarius, Taurus, Libra, Scorpio. Opdoemend uit sluiers tabaksrook, het loshangende witte haar en het bleke gezicht bepareld met regenspatjes. Van Nico gingen haar ogen nieuwsgierig naar mijn achterhoofd, waarin zij niet, als in een kristallen bol, kon lezen wat ik dacht. Ze kwam voor me staan, keek lachend op me neer.

‘Daphne’, zei ze.

‘Dit is Daphne Uitwyck. Dat is Jelmer van Hoff.’ Nico had zijn stem terug. Hij was hoor- en zichtbaar geïrriteerd. Ostentatief begon hij in de atlas kaarten uit en weer in te klappen, verschoof papieren, pakte het rode potlood waarmee hij daarjuist stippellijnen had uitgezet, legde het met een tik weer neer.

‘Heb je iets aan je ogen?’ vroeg ze.

Onmiddellijk nadat ze uit de spiegel verdween en voor me stond, werden mijn ogen branderig. Ik kneep ze dicht en kreeg ze niet meer open. Ik drukte er de muizen van mijn handen tegen.

‘Ik ben verblind door uw schoon’, zei ik.

‘Het komt van al die rook hier’, stelde ze vast. ‘Die vieze sigaretten die Nico rookt. Mérimée. Dat was een schrijver toch? Waarom hebben ze daar een sigaret naar genoemd?’

Ik hoorde haar naar het raam lopen. Ze gooide het open. Ze kwam weer terug. Haar bonzende voetstappen over de houten vloer, zoals men in de opera hoort als het klankengedruis even zwijgt en de held met ferme tred over de planken van hier naar daar banjert.

‘Dus hier woon je…’

Toen ik mijn wimpers van elkaar had, stond zij naast Nico en boog zich naar hem toe. Omdat hij zich afweerde, bewerkstelligde haar kus, bestemd voor zijn slaap, dat de veer van zijn bril van zijn oor losschoot. De bril kwam scheef over zijn gezicht te hangen en viel op de papieren. Alsof ik Nico opeens naakt zag: zijn gezicht ontdaan van een wezenlijk er deel van uitmakend attribuut, de brilsporen in zijn huid gedrukt. Hij was verlegen.

Ik niet minder. Verliefd tot in het verst van mijn ziel. Een gewaarwording die ik tot dan toe niet had gekend, en ik was verwonderd over de droefgeestigheid die ermee was vervlochten. Ik las zeker de verkeerde gedichten.

‘Waarbij stoor ik jullie zo geweldig?’ Tussen ons in nam ze plaats aan tafel. ‘Vakantievoorbereidingen? Waarheen? Mag ik mee?’

‘Wij bereiden ons voor op de diepte’, sprak ik plechtig.

Zij: ‘Quid non?’

De zomerhitte stroomde binnen met de geur van slordig gewassen boombladeren. Het regende niet meer en er begonnen weer vogels te zingen. Ze hief haar hoofd op en luisterde naar het gekweel met een glimlach waar ik niet naar kon kijken. Ik wendde mijn ogen van haar af, naar Nico’s kaart. Haar schim in mijn ooghoeken was voldoende.

‘De Ardennen’, zei ze. Daar was ze met haar ouders en zussen geweest. De hele familie op de fiets. Het plaatsje Creteur kende ze wel. Niets te beleven. Daar ben je in één minuut doorheen en dan heb je alles gezien, ‘hetwelk’, zei ze, ‘overeenkomt met niets.’

Vrolijk. Een hoge, melodieuze stem. Achttien, negentien jaar? Haar klaterblauwe ogen opmerkzaam overal tegelijk.

‘Wij bereiden een studie-expeditie voor. Grottenonderzoek.’ Nico had zichzelf hervonden, bril weer op zijn plaats. Hij zweette opeens hevig en wiste zich met de verfrommelde gore zakdoek waar de sleutel nog aan vast zat. ‘En wel hier. Niet in Creteur, maar hier.’ De stippellijn volgend, bereikte zijn pink het anderhalve centimeter lager aangekruiste deel. ‘Hier zijn de grotten waar…’

Haar wijsvinger tikte zijn pink opzij en kwam rechtop als een schaakstuk in het donkergroen gevlekte gebied vlak onder Creteur terecht. ‘Dan zal je toch vanaf hier je tocht naar die grotten moeten beginnen,’ zei ze, ‘die grotten zijn alleen lopend bereikbaar. Aangezien ik dat weet. En hoe wou je onderzoek doen? Zonder gids en ergens verstand van te hebben? Zijn jullie dat van plan? Dat moet ik verbieden.’

‘Ik ga’, zei ik en stond op. Stak mijn hand naar haar uit. ‘Dag.’

‘Dag eh… Jelmer.’ Haar hand.

Dat was de eerste keer dat ik jou, jij mij aanraakte.

‘Waarom ga je nu?’ vroeg Nico.

‘Nog wat dingen te doen’, verzon ik. ‘Mag ik dit boek een paar dagen van je lenen?’

Op de fiets, langs de grachten, sloeg de stank van verrotting in mijn neus. Een licht bewegende sprei van dode vissenlijven lag over het water. De atmosfeer was broeierig. De wind die ik veroorzaakte, lusteloos maar toch vrij snel doortrappend, bleef tegen mijn huid plakken, de stank raakte ik niet kwijt. Bij iedere omwenteling van de pedalen herhaalde haar naam zich in mijn hoofd, vol opwinding die tegelijkertijd werd getemperd door het besef dat ze Nico’s vriendin was. In ieder geval niet de mijne.

In het café waar ik dikwijls kwam, hing weinig volk rond, de meeste studenten waren al met vakantie. Ik sloeg het boek open en probeerde te lezen, maar mede door gebrek aan concentratie kon ik niet doordringen in het distelige Frans waarin het was geschreven.

Die avond naar bed geweest met een meisje dat geheel verpakt in verstikkende wol de gelagkamer was komen binnenzwerven, naast mij neerstreek en zonder inleiding over haar liefdesverdriet begon. Vandaar dat ze het, ongeacht het stomerige weer, zo koud had. We bedreven de dingen in haar kamer, terwijl in de lijst van het geopende raam de schemer neerdaalde over het stadspark met de beelden. Het was opnieuw gaan motregenen. Ik bleef door alles heen vis ruiken.

‘Je bent er niet echt bij, hè?’ zei ze na afloop. ‘Sorry, ik ook niet. Die klootzak ligt nu met haar Ik kan godverdomme nergens anders aan denken. Waar denk jij aan?’

‘Ook ongeveer aan zoiets’, zei ik. ‘We praten over iets anders, okee?’

Met de fiets aan mijn hand liep ik, tegen middernacht op weg naar huis, door het park, hier en daar verlicht door groenig lantaarnschijnsel. De beelden van beroemde dode vergeten universiteitsgeleerden, onder wie twee Nobelprijswinnaars, stonden eenzaam te glinsteren, regendruppels aan al hun uitsteeksels, al was het juist weer even droog.

Daar zag ik haar voor de tweede keer die dag, Daphne Uitwyck, ze had zich verkleed en haar haar zat anders. Ze kwam uit een zijpad schrijden, hand in hand met een gestalte, mannelijk, niet Nico, waarvan het gezicht in het donker bleef, terwijl het hare oplichtte zoals op datzelfde moment de maan dat aan de nachthemel deed en de wolken openscheurde.

Abrupt bleef ik staan.

Zag en herkende zij mij ook, toen ze met een lome hoofdbeweging haar samengebonden haar van haar schouder liet glijden en mijn kant op keek? Dat wel degelijk zij het was, hoorde ik aan het geluid van haar stem, dat helder door de stilte klonk, ze praatte heftig op haar begeleider in. Wat ze zei, kon ik niet verstaan.

Zo onverwacht als ze verscheen, loste ze ook weer in het duister op, onder linten van sterren.

Een paar dagen later waren Sibelijn en ik in de Zuid-Belgische bossen verdwaald, ergens op driekwart van een rode stippellijn. Moe, bezweet, aan armen en benen beschadigd, ononderbroken getergd door steekvliegen en muggen, besloten we na urenlang dolen tot een ‘heroriënteringsoverleg’.

Nico’s woord.

Al had hij zijn bril vastgezet met een elastiek dat over zijn achterhoofd van oor tot oor liep, zodat het ding niet kon afzakken, gewoontegetrouw zette hij zijn vingertop tussen zijn ogen en keek mij door de stoffige glazen aan. ‘Excuse me. Not the faintest idea where we are.’

Bij een beek, versierd met watervalletjes, wierpen we onze bepakking af en staken onze voeten in het water.

Beek? Op de stafkaart stonden vele beken aangegeven, als adertjes op een witte huid. Op de kaart die Nico zelf had getekend, kwam maar één beek voor, die onmogelijk deze beek kon zijn.

Nerveuzig begon hij in toeristengidsen te bladeren, wiggelend met een speelgoedkompasje, zonder te weten hoe hij er welke richting dan ook mee kon bepalen en wat wij vervolgens in die richting te zoeken hadden.

Aan de overkant van het watertje, daaruit oprijzend, stond een hoge leistenen rotsmuur. Hier en daar groeide er een plantje tegenaan, vogels hadden in nissen en spleten hun nesten gemaakt. Slaperig staarde ik, op mijn rug liggend, handen onder mijn hoofd, naar het rotsmassief.

Het begrip geschiedenis, peinsde ik, wordt meer door zo’n rots gerepresenteerd dan door piramides, middeleeuwse kathedralen, slagvelden vol herdenkingsmonumenten. Honderdduizenden jaren staat die steenklomp daar te zwijgen, zelf geschiedenisloos zoals alles in de natuur, terwijl eromheen de feiten zich hebben voorgedaan die als geschiedenis worden bestudeerd. Geschiedenis is wat men zich herinnert. Wat herinnert deze rots zich?

Toen liep ik opeens door donkerten met een fakkeltje dat heel snel opbrandde. Het was de brandende plattegrond van Nico, binnenstebuiten opgerold, er liep een spiraal van stippellijnen omheen.

Met een ruk kwam ik overeind en trok mijn tot ijskoude afgekoelde voeten uit het water. De rots keek naar mij. De zon had zich verplaatst, de schaduwen vielen anders.

‘Volgens mij zitten we hier,’ zei Nico, wijzend naar een plek op de stafkaart, ‘en we zouden eigenlijk daar naar toe gaan. Daar liggen die grotten.’

Ik knikte gewillig. ‘Morgen. Ik vind het genoeg voor vandaag.’

We bleven bij de beek, weldra opgeslokt door de schaduw van de rots, waar de zon zich achter terugtrok, al bleef het nog uren licht. Synchroon aan het licht bleef de zware hitte, waarin wij toch verplicht waren een vuurtje te maken om onze hachee uit blik in een pannetje te warmen en water te koken voor koffie. Ook daarin waren wij ongeoefende amateurs. Naïeve studenten, onberaden op weg gegaan zonder precies te weten waarheen.

Naar een of ander verleden. Bewapend met een zelfontspannertje om er kiekjes mee te maken, ‘interessant voor later’, naar Nico zei.

Nu ik dit allemaal uit mijn herinnering overschrijf, is het verleden dat wij tóén zochten in belangrijke mate van invloed geweest op Nico’s verdere leven en glansrijke carrière, maar heeft het geen stempel achtergelaten op mijn bestaan. Of toch wel, indien men aanneemt dat alles volgt uit alles en er geen verschil in verleden bestaat tussen de daarjuist verstreken minuut en het tijdvak van de iguanodons?

Tot mijn verbijstering hulde Nico zich in een pyjama. Lichtgroen met lieveheersbeestjes. Met een slip van het jasje begon hij zijn bril te poetsen, zijn ogen wijd opengesperd, waarschijnlijk zonder veel te zien. Toen hij de glazen weer had opgezet, begon hij aan een volgend karwei, nieuwe verbijstering in mij zaaiend: pistool. Opeens had hij het ding in zijn hand, ik zag het blikkeren in het schijnsel van ons kampvuurtje.

‘Correction, dit heet revolver, niet pistool’, doceerde Nico. Er kwamen metalige geluiden uit zijn handen, – met een wollen doekje en nog wat andere spullen, meegebracht met de vanzelfsprekendheid alsof het tandenborstel en scheergerei betrof, begon hij het wapen te verzorgen.

Hoe kwam hij aan dat ding?

‘Vanuit de oorlog nog. Dit is een Duitse revolver. Van een hoge mof die bij ons was ingekwartierd. Plotseling verdween hij, maar liet dit ding in de la van het nachtkastje achter. Sedertdien heeft het al die jaren, gewikkeld in papier uit 1943, in de linnenkast in de slaapkamer van mijn ouders gelegen. Daar lag het nog bij de dood van mijn vader. Mijn moeder vertelde me het verhaal, drukte het pakje in mijn handen en zei: gooi het alsjeblieft ergens in het water, ik ben doodsbang van het ding.’

‘Heb je er weleens mee geschoten?’

Dat bleek één keer het geval te zijn geweest, uit nieuwsgierigheid, in de duinen, in de lucht. En nu zaten er nog vier kogels in de cilinder. ‘Kijk.’ Hij opende zijn hand en liet ze me zien. ‘Altijd makkelijk toch, zo’n ding, als je in het oerwoud moet overnachten?’

We rolden onze slaapzakken uit en doofden het vuur.

In de slaapzak had ik het te heet, op de slaapzak was ik, alleen een onderbroek aan, prooi voor muggen en alle overige insecten. Om ons heen de vol geluiden gepropte duisternis, boven het gebladerte hing het firmament vol astrologie. Rechtop tegen een boom gezeten, de slaapzak zo luchtig mogelijk om me heen, probeerde ik uitsluitend naar het klateren van de beek te luisteren.

‘Dat boek,’ zei Nico opeens, de vuurpunt van zijn sigaret gloeide op, ‘dat krijg ik toch wèl van je terug, hoop ik?’

‘Boek?’

‘Dat je laatst meenam. Ik was er zelf amper in begonnen. Ik denk er opeens aan.’

‘Uiteraard’, zei ik op stellige toon.

Niet dat de beek opeens naar gestorven vissen begon te ruiken, wel fietste ik weer langs de stinkende gracht met dat meisje achterop naar haar adres. In zoveel wol gehuld, dat na afpelling haar lichaam droop van het nat, behalve waar het wenselijk was. Het boek lag waarschijnlijk nog altijd bij haar op de vensterbank, ergens aan de rand van het park.

Ik hier in het donker, Nico daar. Hij blinder dan ik, want hij zou zijn bril wel hebben afgezet. En als er nu plotseling iets te schieten viel?

‘Die Daphne Uitdinges’, zei ik.

‘Uitwyck’, zei Nico.

Met neutrale stem, ik: ‘Is dat iets? Ik bedoel, hebben jullie iets?’

‘Ja, dat is iets.’ Zucht. ‘Verder weet ik het niet.’ Diepe zucht. ‘Hoezo?’

‘Zomaar.’ Ik onderdrukte de impuls om zelf ook te zuchten, nog veel dieper. ‘Mooie meid. Leuke meid, lijkt me’, zei ik laf. Tikte met mijn wijsvinger tegen mijn penis. ‘Is ze nog lang bij je gebleven, toen?’

‘Wanneer, toen? O, toen. Wat wil je nou eigenlijk weten? Of we die avond nog…? Ja, hebben we. Maar ze is niet blijven slapen, opeens herinnerde ze zich iets en moest weg.’

We zwegen verder.

In het nog dunne ochtendlicht kwam ik bij mijn positieven, van kruin tot tenen doorzweet, tenzij ik integendeel pas toen in slaap viel en droomde dat ik met mijn rug tegen een boom verhit ontwaakte in een bos bij een beek en een leistenen rotswand en hoge nood voelde om me te ontlasten.

Nico sliep nog, met zacht gesnurk.

Ik liep een eind van hem vandaan, langs de beek, deed mijn onderbroek uit en stapte in de stroming. De bodem was hard, egaal, glad gepolijst door het water, dat niet verder dan halverwege mijn onderbenen reikte, maar toch zo onstuimig was dat ik moest zien er niet door omver te worden getrokken. In het midden zakte ik op mijn hurken en onmiddellijk voelde ik de drol, meegezogen op de vaart van het water, langs mijn ballen schuren voordat ik hem onder mij door zag wegdrijven, vrolijk ronddraaiend en heen en weer gejonast, tot hij verderop door een watervalletje werd opgeslokt. Natuurlijk had ik moeten neerhurken met mijn gezicht stroomopwaarts. Ik nam me voor, dit te onthouden, maar in mijn hele verdere leven heb ik van deze wijsheid geen baat meer ondervonden.

Naar adem happend ging ik languit in de beek liggen, mijn hoofd naar de aanklotsende golvingen, mijn gezicht, buik, geslacht tegen de bodem. Aandachtig en genotvol plaste ik in het driftige, koude water, krachtig, lang, kalmerend, vertroostend. Ik liet het als kristal ogende water mijn mond en keel binnenvloeien.

Bij het ontwaken en daarna was ik onbestemd nerveus geweest.

Uren later:

Alleen de zachte ruisingen in het bosdecor waarin wij zaten. Het langssnorren van een libel, het opeens afgebroken liedje van een vogel, muggengezanik, alles in het continuo van het brommende water van de beek, die we waren blijven volgen.

Sneller uitgeput dan gisteren, hadden we, opnieuw verdwaald, onze bagage maar weer van onze ruggen afgehaald en waren erbij gaan zitten. Ik voor me uit starend en me voortdurend krabbend, jeuk over mijn hele lichaam, Nico in kleermakershouding over zijn landkaart gebogen, zijn gezicht purper, zijn boventanden vastgebeten in zijn onderlip. Met beide wijsvingers, die beefden, zat hij stippellijnen te volgen en zei regelmatig ‘damned!’ en dat hij er geen zàk meer van snapte.

De beek beschreef hier een zwenking van ons vandaan en verdween uit ons blikveld. De kleur van het water had iets roestigs gekregen en in de binnenbocht, waar het bijna leek stil te staan, dobberden en deinden welvaartsresten als lege blikken en flessen, flarden plastic, een zich volledig uitgespreid hebbend exemplaar van het dagblad La Meuse, alles gedragen door stinkend wier en op zijn plaats gehouden door dwarsliggende boomtakken. Misschien dreef ook mijn welvaartsdrol ertussen. In de buitenbocht had de er versneld langs bruisende stroming een diepe kloof geknaagd in de rotswand, hogerop begroeid met stug, taai mos en kruipgewas, bebloemd, wat de indruk van ongenaakbaarheid verzachtte, maar aan de voet, waar het water ertegenaan rolde, verkleurd tot een naar dieprood tenderende koortstint. Aan de andere kant van de beek, waar zij in de kromming uit het gezicht verdween: bos. Allerlei zich boven op elkaar stapelend groen dat tegen een berg opklom, zo hoog dat de toppen ervan onzichtbaar bleven in het vlammen van de zon, die er pal boven hing. Daar tegen inkijken deed pijn aan de ogen. Onder aan de uitbundige woekeringen van stammen, struiken, gebladerten stond het gewas op de oever te sterven, snipperde het dorre bladeren op de grond en in het water, of was al volledig ontbladerd en vertoonde het de aanblik van afgebrande lucifers.

Ik voelde me niet goed. Er kwam misselijkheid opzetten, die gepaard ging met krampen in mijn darmen. En met niet te verdrijven jeuk. Die bevond zich onder de opperhuid, zodat het geschraap met mijn nagels niets uithaalde, wrijven, knijpen evenmin, – integendeel, de jeuk verhevigde ervan en spreidde zich als een brandgloed uit.

‘Doe jij nou ook eens wat,’ zei Sibelijn, op dat moment nog niet de wereldvermaarde grottenonderzoeker, archeoloog, fossieloloog, doctor in de geschiedenis mitsgaders nog zowat aanverwante disciplines, en ettelijke malen eredoctor tot in Reykjavík en Tokio toe, ‘in plaats van daar zo onbeweeglijk te zitten koekeloeren.’

‘Wat wil je dat ik doe?’ antwoordde ik zo monter mogelijk. ‘Möser even bellen soms, vanuit gindse telefooncel, om hem te vragen waar precies volgens hem wij in dit gebied de aardkorst dienen binnen te dringen?’

Praten ging nog net, al zat ik er kreunend mijn vuisten bij in mijn onderbuik te drukken en kwam er een alsemachtige smaakwalm uit mijn slikpijp naar boven.

‘Wat hèb je?’ vroeg Nico.

‘Ik voel me rot. Laat me maar even zo zitten, het gaat wel over.’

‘Wat ìs er dan?’

‘Weet ik niet.’ Ik bleef strak voor me uit kijken, rillend, knipperend tegen de zon, die mijn ogen deed tranen. Als ik mijn hoofd zou bewegen, kwam het misschien tot overgeven. In mijn buik klonk gepiep, als van een ventiel op een binnenband, waar zich gegrom bijvoegde. En een gevoel, waar ik bij ineenkromp, of er scheermesjes door mijn darmen werden getrokken. ‘Geef me even een kwartiertje. Het trekt al weg…’ In een poging tot joligheid zei ik ook nog: ‘Daarna zal ik 4 x J een beleefde brief schrijven waarin ik hem, mede namens jou, om instructieve adviezen verzoek.’

Toen was het opeens of ik bewusteloos raakte. Of dat ik in een ander bewustzijn gleed, zoals wanneer men droomt, zichzelf wegfantaseert, geen baas meer is over eigen gedachten. Ik meende in iemand anders te veranderen en elders terecht te komen.

Voorzichtig en met zo klein mogelijke bewegingen schoof ik achteruit tot ik met mijn schouders en hoofd tegen een boom kon leunen. Of ik mijn ogen sloot of niet, de straling van de zon leek als een schijnwerper tot diep in mijn hersens door te stoten, dwars door mijn dichtgeknepen oogleden heen, dwars door gezichtshuid, schedelbot, dit bewustzijn, dat bewustzijn. Overal snijdend licht, niet alleen aan het firmament. Ook in het water, waar het zich spiegelde in verblindende spetteringen als van miljarden brandende splinters. En ook in de leistenen rotswand. Daar klapte de zonbrand tegenaan en kaatste ervan terug.

Lag ik te ijlen? Ongetwijfeld is dit ijlen, meende ik. Hoe kan het dat, al zijn mijn ogen verkoold, er toch vocht uit stroomt en ik de dingen in een flakkerend vochtwaas waarneem, als door een dunne watermuur? Aan de andere kant daarvan worden met felle lampen signalen gegeven.

Volgens mij was het ernstiger en lag ik dood te gaan. Welja, dit is doodgaan, stelde ik vast. Hopsa, ik ga dood. Vadertje, moedertje, o mooie jeugd, daar drijf ik heen. Mogelijk was ik al dood, en bevond ik mij nu, van top tot teen ijskoud al brandde de zon gaten in mijn kleren, in de oven van het crematorium. Schokkend van kou, voelde ik hoe er in alle onbedekte plaatsen van mijn lichaam scheuren ontstonden, veroorzaakt door de hitte van twintig zonnen. Groene hitte, groen licht, alles groen, groen vogeltjesgetjilp ook. Tegelijkertijd droop ik van vettig zweet, dat traag van mij af biggelde. Felgroene pijn in maag en darmen. Jeuk.

Opeens was er een droom. Er verscheen opeens zomaar een engel.

‘Wat zeg je?’ Nico’s stem.

Dat was nog niet de Nico die later al die boeken en artikelen zou schrijven, imposant verlucht met dwarsdoorsneden, grafieken, skeletresten. Nog niet de professor Sibelijn, lid van de Academie van Wetenschappen, koninklijk en anderszins onderscheiden in verschillende landen wegens goede werken, voorzitter van allerlei stapelgeleerde verenigingen, genootschappen, bonden en liga’s. Nog niet de Nico Sibelijn die…

‘Misschien zei ik hopsa?’ veronderstelde ik klappertandend.

‘Je mompelde iets.’

Ik wendde hem, weer zo behoedzaam mogelijk, mijn gezicht toe. ‘Mompelde ik dan misschien het woord heroriënteringsoverleg?’ Dat woord schoot me zomaar te binnen, ik vond het wel toepasselijk, ik wilde hem een glimlachje ontlokken.

Maar Nico en lachen? Ik had hem nog nooit zien lachen, horen lachen, aanstalten zien maken om zich, peinzend en fronsend, te beraden of hij ja dan nee misschien een glimpje of grijnsje van geamuseerdheid op zijn gezicht zou toestaan. Ernstig geboren, voorbestemd tot ernst, altijd met die vinger tussen zijn ogen verdiept in geschriften en papieren. Nu was hij met een passer en een gradenboog in de weer, op een gedrukte detailkaart halve cirkels trekkend, die hij daarna op de door hemzelf vervaardigde routekaart overbracht. Sibelijn, stippellijn. Dezelfde die kalenders later door de gemeente Creteur, op het grondgebied waarvan wij ons nu bevonden, met een tweetalig gedenkbord op de gevel van het stadhuisje zou worden geëerd vanwege een wereldschokkende archeologische vondst die hij er in de grotten, de diepten zou doen. Arme Nico

Hij hief zijn hoofd op en keek in mijn richting. ‘Of je aan het delireren was’, zei hij. ‘Sliep je? Je was wel heel ver weg. Hoe is het nu?’ ‘Jezus!’ voegde hij, Engels uitgesproken, hier meteen aan toe, kennelijk door iets of door verschillende dingen tegelijk verrast.

Wat was er?

Ik kon zijn ogen niet zien. De zon had zich meester gemaakt van zijn brillenglazen en reflecteerde haar gloed erin zoals ze deed in het water en tegen de leimuur. De schedel van mijn reisgezel zond vuur uit door de holten waar zijn ogen zaten. Het gaf hem het insectachtige voorkomen van ’s Heren dienstknecht Mozes toen deze, de Wetstenen onder zijn armen, afdaalde van de berg Sinaï, twee kolommen van heilig schijnsel ontspringend aan zijn brein.

‘Djiezes Kraaist, wat zie je eruit, mijn beste.’

Terwijl hij dit zei, met een ruk het haar van zijn voorhoofd werpend, verplaatste zijn blik zich van mij naar de bocht in de beek. Met gestrekte hals, mond open van verbazing, richtte hij zijn blik op iets dat daar gebeurde. Toen ik zijn kijkrichting had gevolgd, herkende ik het als het tafereel dat ik daarjuist was beginnen te dromen, zoals ik meende. Die droom ging nu gewoon verder.

‘Look at that…’ sprak Sibelijn.

Midden in de beek was een gestalte verschenen. Zich losmakend uit de trillende atmosfeer en omwaasd door verdampend water, waadde de figuur als door kabbelend goud in onze richting. Voor mij bleef het allemaal onscherp, – ik meende een geest te ontwaren, die uit louter fakkelend licht bestond. Ik moest er mijn ogen tegen dichtknijpen, ze met mijn handen afschermen, ze uitwrijven.

Toen ik opnieuw keek, bleek de intussen al een flink eind genaderde persoon een bromfietshelm te dragen, een zwarte zoals zou blijken, maar die van glimmend edelmetaal leek te zijn, zo spatten de weerkaatsingen van de zon er van alle kanten af. Daardoor was het of de verschijning geen hoofd bezat, maar in plaats daarvan een hoeveelheid vonkende aureolen. In dat lichtgewemel was geen gezicht te onderscheiden. Laarsjes aan, rode, van flexibel leer, waarvan de boorden precies boven het wateroppervlak bleven. Pas op, daar drijft misschien een uitwerpsel. De mogelijkheid bestaat dat u er mij in zult herkennen. Een strak rondom bekken, kruis en dijen spannende spijkerbroek, de pijpen in de laarzen gestopt. Door magerte gekenmerkte lichaamsbouw. Een rieten hengselmand in de hand van een zijwaarts uitgestoken arm.

Stem, – schallend over het water, dat een duister zuchtend geluid maakte: ‘Natuurlijk zal ik wel weer verschrikkelijk storen.’

Hierna vervaagden visioen en geluiden.

Daphne zat op haar hurken naast mij en voerde me soep uit een blik. Ik lag in de klam doorzwete slaapzak – iemand had mij uitgekleed – te rillen en me te beheersen om niet uitzinnig mijn lichaam te krabben. Dat was van hoofd tot voeten, aan voor- en achterzijde overdekt met cellofaanachtige blazen die openspatten als ik er met mijn nagels aankwam en dan een dikke, wittige vloeistof vrijmaakten, die even later nieuwe blazen veroorzaakte.

‘Je ziet eruit als een eng beest.’

De zon was achter de rotsmuur gezakt, het vele groen begon te verdonkeren, het bos kreeg iets van een grottencomplex. Alsof wij het doel van onze expeditie toch nog hadden bereikt.

Nico?

Die was op zoek naar een dokter, zei Daphne.

‘Wat is er met je gebeurd, Helwig?’ vroeg ze.

Geen idee.

Het moest, concludeerde ze, iets met deze beek te maken hebben, kennelijk ernstig vervuild doordat een of ander louche bedrijf er zijn gore afval in loosde, dat alles aanvrat. Moet je zien. Van haar dure laarsjes, cadeau gekregen van iemand op wie ze erg gesteld was, bladderde het rood in lappen en schilfers van het leer af, ze kon er wel om janken. Als die rotzooi al zulke uitwerking had op voorwerpen…

Ze wilde weten of ik met dat water in aanraking was geweest?

Ik leidde haar hand met de soeplepel weg van mijn mond. Slikken ging te moeilijk, mijn maag verdroeg het voedsel niet, in mijn ingewanden vond iets onverdraaglijks plaats waarbij priemen en elektrische boren te pas kwamen. Maar wat deerde dit alles, nu de aanbiddelijke, haar vlassen haar in een vlecht, haar ogen, blauw als die van Siamese luxekatten, op mij gevestigd hield en een hand op mijn voorhoofd legde, koele hand.

‘Vanmorgen bad in genomen.’ Mijn stem was verdwenen, fluisteren was nog het enig mogelijke.

Of ik er ook van had gedronken?

Hoofdknik. Zo moe, alsof bewusteloosheid en slapen een bovenmenselijke krachtsinspanning waren. Ik sloot mijn ogen weer. De aanwezigheid van de engelgelijke was natuurlijk een droom, o troost. En ik was de heldentenor. En dit mijn aria: dat ik al van haar hield voordat ik haar in die spiegel zag verschijnen, omringd door de tekens van de dierenriem, dat ik al van haar hield voordat het licht bestond. ‘Send ihr Blumen’, dacht ik, ‘und Frücht aus nieversiegender Fülle, Send ihr, freundlicher Geist, ewige Jugend herab!’

Op haar vraag of ik pijn had:

Ja, en tergende jeuk, constant neiging om te braken en nog van alles meer, maar ik liet haar met een wiegelende handbeweging geloven dat het wel meeviel. Niet belangrijk nu jij hier bent, godin. Zou ik haar borsten mogen aanraken? Haar dijen mogen strelen, waar ik door niets belemmerd tussen kon kijken tot het heilige punt waar ze samenkwamen en het zich aftekende in de strakke jeans? Mijn hand mogen leggen op haar haar met de glanzingen van het avondlicht erin? Nee natuurlijk, ze zou bang zijn dat ze, net als ik, melaats zou worden. Nico bezit een schiettuig, wist je dat? Zou je mij daar alsjeblieft even mee willen doodschieten?

‘Lieve jongen wat ben je eraan toe. Je moet naar een ziekenhuis.’

‘Jij. Waarom hier?’ bracht ik uit.

‘Zomaar’, antwoordde ze. Lachje. Ze was ons, een dag na ons vertrek, op de brommer van haar zwager achternagekomen, zo luidde haar verslag, dat ze te mijner verstrooiing zo opgewekt mogelijk begon te vertellen. Het was een impuls geweest, plotselinge ingeving, bevlieging. Opeens had ze zin gekregen om mee op grottenonderzoek te gaan in deze bedwelmende Ardennen. ‘De diepte in, zoals jullie dat noemden. Haha.’ Nico met zijn krankzinnige plattegronden, – weer haha, – waar geen hout van klopte, dat had ze die avond heus wel gezien.

Ik luisterde suffig, haar stem klonk in de verte vanuit groenige duisternis. Ze zei dat Nico en ik anderhalve dag alleen maar rondjes hadden gelopen. Jullie fietsen, zei ze, staan daar, nog geen honderd meter verderop. Waarschijnlijk wees ze erbij in de richting waar onze fietsen stonden, maar ik geloofde haar wel. Plofplofplof was ze komen aantuffen en daar had ze onze ‘rijwielen’, zei ze, al zien staan, natuurlijk, ze had immers zelf, drie avonden terug, op de landkaart aangewezen waar wij onze tocht zouden moeten beginnen, dat wist ze, haha, met triomf in haar stem, nog heel goed. Dat het onze fietsen waren, had ze bovendien gezien aan…

Het zal wel. Ik begon haar te verliezen en in plaats van haar stem pianomuziek, of zoiets, te horen. Iets tingelends. Er vielen wijnglazen aan diggelen. Daarna had iets haar ertoe doen besluiten haar ‘ploffiets’ zei ze, bij onze fietsen achter te laten en op diezelfde plaats het bos in te lopen. Tot deze beek haar de weg versperde. Weet je, vroeg ze, hoe ik zeker wist dat wij vlak in de buurt moesten zijn? Aan dit hier. Nu liet ze zeker iets zien? Ik kon mijn wenkbrauwen omhoog krijgen, maar niet tegelijk daarmee ook mijn oogleden. Ik kon mijn hand openen, misschien kreeg ik met mijn vingertoppen iets te voelen? Dit sigarettendoosje, zei ze. Mérimée. Het dobberde op de golfjes, waar Nico het nog maar een paar ogenblikken tevoren moest hebben ingegooid, mijn waarde Watson, want de bovenkant ervan was nog droog. Ze stapte de beek in, viste het doosje op en liep door het water naar hier.

Nico zou nu zo wel terug zijn, hij was al twee uur weg.

‘Ik heb je die avond nog teruggezien’, zei ik opeens, iets luider dan fluisterend (in mijn keel werd een rasp heen en weer bewogen).

Als reactie kreeg ik een secondenlange stilte. Toen: ‘Welke avond?’

‘Eereergisteren of zo? Je kwam Nico opzoeken, ik ging weg en een paar uur later liep je in het park. Met iemand. Niet Nico.’

Weer stilte. Ik hoorde dat zij dieper en in een ander ritme begon te ademen. Alles zweeg, het water bromde. Daarnaar luisteren verhevigde mijn jeuk. Even later kwam in mijn onderbuik, na een laconiek geluid, als van een kurk die uit de flessenhals wordt getrokken, soortgelijk gegrom en gebrobbel op gang. Dat zwol in weinig tellen aan tot het geweld als van een inwendig onweer.

Ik vocht me uit de slaapzak. Voordat ik me een paar meter had kunnen verwijderen om me onzichtbaar te maken voor de ogen van de aanbedene, gutste de derrie al van twee kanten uit mij weg. Geen kracht meer in mijn benen, ik kwam op knieën en ellebogen terecht en in die houding stroomde ik leeg zonder dat er stuwing vanuit mijn lichaam voor nodig was. Het golfde gewoon mijn mond uit, het spatte gewoon langs mijn dijen omlaag. Hopsa, mijn beste. A propos, mevrouw met uw tingelstem, mijn naam luidt Jelmer, maar wat maakt dat nu nog uit? Toen het voorbij was, viel ik zijwaarts en begon me te krabben, zonder nog weet van beheersing.

Verder herinner me ik alleen nog dat in de ambulancewagen Daphne naast de brancard zat, waarop men mij had opgebaard. Die helm weer op haar hoofd. Dat ze geheimzinnig fluisterde, al was er niemand anders in de schokkende ruimte aanwezig. Dat ze, toen ze zag dat ik even wakker was, met een vingertop mijn haar streelde, haar mond bij mijn oor bracht en heel zacht vroeg: ‘Heb je aan Nico verteld dat je me ’s nachts nog in dat park hebt gezien?’ En dat ik haar te verstaan kon geven: Neen.

Mijn glas loopt ras

De historicus en emeritus hoogleraar Joachim Jaromir Jozephus Januarius Möser overleed op een donderdag. Het laatavondjournaal kwam met het bericht. Ik keek op uit de vervelende roman, waar ik mijn gedachten toch al niet bij had kunnen houden, doordat ik opeens zijn naam hoorde. Op het televisiescherm verscheen een portret van hem, daterend van bijzonder lang geleden. Zijn snor markeerde als een met houtskool getekend strak dun streepje de lijn van zijn bovenlip, à la mode de Clark Gable in Gone with the wind. Ik zou hem niet hebben herkend. Was dat mijn strenge ex-professor met de reptielenogen, of had men in het journaalarchief ooit per vergissing het hoofd van een charmezanger in de map Möser opgeborgen? De nieuwslezeres somde op wat de eminente geleerde, geboren in Zürich maar overigens ‘volbloed Nederlander’, gestudeerd in Kaapstad enzovoort, aan belangrijks had gepresteerd en tot stand gebracht. Een minuut later was hij verdwenen en vervangen door een kettingbotsing met vele gewonden en doden, ergens ver weg, die precies zo weinig indruk op mij maakte als het verscheiden van mijn gewezen leermeester. ‘Zeg toch Joop, kerel.’

De volgende dag stonden er herdenkingsstukken in alle kranten. In NRC Handelsblad een piëteitsvol In Memoriam door Prof. Dr. N.G.W. Sibelijn, die er nachtwerk aan moet hebben gehad. Daar stond een foto bij: Nico en Möser, beiden in universiteitsklederdracht bij de vitrinekast in de museumruimte waar Nico’s receptie had plaatsgevonden. Onderschrift: ‘Wat wij zoeken, daar in de diepte moet het te vinden zijn.’ Ik kon niet nalaten daarom te grinniken. Nico’s naam figureerde ook in enkele van de kolommenlange reeksen rouwadvertenties, die ik allemaal doornam en ogenblikkelijk weer vergat.

Toen ’s avonds de telefoon ging, nam Paula vanzelfsprekend de hoorn op, telefoon was toch altijd uitsluitend voor haar. ‘Met dokter Doorenbos.’ Er had altijd wel iemand migraine, maandstondenpijn, depressie of was met een hand tussen de draaiende messen van de grasmaaimachine gekomen. Haar tas stond permanent bij de voordeur klaar, onder de spijker met haar sleutels… Ze hoefde maar om de boot heen te lopen en daar stond haar auto met het esculaapvignet.

‘Met wie zegt u?’ hoorde ik haar vragen. ‘Goh!’ zei ze daarop verrast. ‘Dat is ook een oceaan aan tijd geleden… Hoe is het? Ja, jammer, maar ik zat die dagen in Londen. Een slopend congres. Ik heb de hele geschiedenis natuurlijk van Jelmer gehoord. Proficiat. Jouw Nico heeft het ver gebracht.’

Ik vroeg me af of ze daar iets dubbelzinnigs mee bedoelde. Zou ze er niet stilletjes achteraan denken ‘in tegenstelling tot mijn Jelmer’?

‘Jij zelf hebt het trouwens niet minder ver geschopt met je zangcarrière.’

‘Haar’ Jelmer?

Ik keek naar het silhouet van mijn echtgenote, dat zich aftekende tegen het raam, waarachter het vroege donker was gevallen. Ze stond met haar gezicht naar de vensterruit, ze tekende met een vingertop hiërogliefen op het glas.

Hoe lang al met haar getrouwd, hoe lang al samen met een silhouetvrouw op deze woonark, waarvan de basalten onderbouw al tijdenlang onverwrikbaar in de modder ligt vastgezogen?

Met wie zij sprak was me natuurlijk duidelijk en ik besefte dat ik mijn adem zat in te houden en mijn keel voelde kloppen. Waarom telefoneerde zij en waarom maakte mij dat zo buitengewoon onrustig, alsof opeens de bliksem een gat sloeg in mijn leven waarin niets meer bewoog, alleen nog de schommelstoel?

‘Lijkt me leuk, moet je doen ja’, zei Paula vervolgens, op hartelijke toon, gereserveerd voor cliënten. ‘Tuurlijk. Gezellig na al die jaren dat ik je nooit meer in het echt heb gezien. Alleen nog eens soms op de televisie. Wel eerst bellen hoor.’

Zodra de bliksemschicht door het zwerk spat, dient men te tellen hoe lang het duurt voordat de donder losbarst, – daaruit valt af te leiden hoe dicht het onweer in de buurt is. Achteraf gesproken: op dat moment lag een uitloper van de storm al boven ons platte dak, dat ik een paar dagen eerder ter voorbereiding van de winter nog van een nieuwe teerlaag had voorzien.

‘Jawel, die is thuis. Ik geef hem je. Tot ziens dan misschien?’

Ik trok mijn wijsvinger uit de dichtgeklapte roman, zette het boek definitief in de boekenkast en nam de hoorn van Paula over. Het spreekgedeelte daarvan met haar andere hand afdekkend, mompelde ze met haar gangbare huisstem: ‘Hier is dat kwelekeeltje van Nico Sibelijn. Wat moet die opeens van jou?’

Ook ik keek met de hoorn aan mijn oor in het donker aan de andere kant van het raam. Bij daglicht biedt het het egale panorama van wei- en polderland tot de horizon. Daarboven wolkengebergten, evenals eskaders meeuwen aandrijvend uit zee, die hier soms is te ruiken. Links in de verte een boerderijtje, opgeknapt en bewoond door een jeugdig stel dat de hele dag weg is. Aan de andere kant een molen, de molenaar en ik groeten elkaar, verder hoef ik door niemand te worden gegroet.