HET IS NIETS

Jeroen Brouwers

Het is niets

ELDORADO

Eldorado maakt deel uit van Amstel Uitgevers BV

Derde druk
© 1993, 2007 Jeroen Brouwers en Uitgeverij Atlas
Omslagontwerp Studio Jan de Boer
Foto auteur Katell Bertrand

ISBN 9789045015385
NUR 301

www.uitgeverij-eldorado.nl

Gezien of niet de wereld, om het even: het is niets.
wat gij gehoord, gezegd hebt of geschreven: het is niets.
gereisd door de klimaten alle zeven: het is niets.
tot studie en bespiegelingen thuis gebleven: het is niets.

J.H. Leopold

Op mijn schrijftafel ligt een gekartonneerd cahier waarin ik, lang niet iedere dag, notities maak over lopende zaken van persoonlijke, huishoudelijke, literaire of algemene aard. Dikwijls is van enig onderscheid in categorieën geen sprake.
    Ik schrijf in dit aantekenboek om bepaalde dingen niet te vergeten: het fungeert als mijn geheugen, ik beschouw het als de opslagplaats van feiten, bevindingen, ideeën, angsten, emoties die ooit misschien bruikbaar zijn voor literair werk, – romans, essays, polemieken, soms ook brieven.
    Ik heb tamelijk wat van deze cahiers gevuld. Ik begon ermee omstreeks 1964, toen ik de wereld van ‘De Literatuur’ binnenstapte, de tijd dat ik mij die wereld nog voorstelde als een Arcadië van schoonheid, integriteit en intellect, – het tegendeel dus van wat zij in werkelijkheid is.
    Een van mijn oorspronkelijke bedoelingen was: notities te maken voor later te schrijven memoires. Het plan daartoe heb ik gaandeweg laten varen: mijn werk is al autobiografisch genoeg en mag als geheel worden gezien als een keten van sleutelromans en gedenkschriften. In mijn aantekencahiers kon ik mettertijd over steeds meer bladzijden een kruis trekken, want het daar genoteerde had ik inmiddels ‘gebruikt’: het was in een roman of een andersoortig geschrift terechtgekomen. Voordat ik zo’n grotendeels leeggeplunderd cahier weggooi, scheur ik er de nog ongebruikte aantekeningen uit om ze te bewaren voor je weet maar nooit.
    In tijden van emotionele crises neemt mijn notitiecahier de vorm van een dagboek aan. De zaken die dan op papier worden gesmeten, zochten een uitlaat en dienden ter verkrijging van inzichtelijkheid.
    Op momenten van grote boosheid dient het cahier om er spontaan mijn drift in af te reageren. Ook wel is het mijn klaagmuur op momenten van zwaar gevoelde zieligheid. Schrijven in het cahier geschiedt nu en dan ook uit ontspanning: het komt voor dat ik mezelf betrap op plezier bij het formuleren, omdat ik me bevrijd voel van de mijzelf opgelegde vorm- en stijlconventies die mijn spontaneïteit blokkeren bij het zorgvuldig construeren van mijn ‘officiële’ werk.
    Deze kladaantekeningen, geschreven in de marge, zijn het ruwe erts waaraan het duurzame metaal nog dient te worden onttrokken. Ze vormen een structuurloze rommelberg waarin alleen de schrijver de weg kent, en waarvan alleen hijzelf weet waarom hij de dingen conserveert. Zelfs in in dronkenschap neergekliederde tekstchaos kan heel soms nog een bruikbare kruimel worden aangetroffen.
    Nu voor de curiositeit een van mijn aantekenboeken wordt gepubliceerd, dacht ik dit te moeten doen in de authentieke vorm, dus inclusief de er al in doorgestreepte en voor weggooien bestemde passages. Ingewijden zullen er, nog in foetale staat, elementen in aantreffen die zij, in uitgewerkte vorm, herkennen in de romans en het essayistische werk die ik inmiddels heb gepubliceerd. Zij kunnen in deze aantekeningen bijvoorbeeld de rudimenten ontdekken waaruit de roman Zomervlucht en de novelle Anaïs Anaïs zijn ontstaan, alsook sommige gebeurtenissen en ideeën die mij in het slotdeel van De zondvloed van pas kwamen.
    Op sommige plaatsen heb ik een naam verdoezeld: van intimi wier privacy ik niet wilde schenden.
    Voorts wenste ik niet zo laf te zijn om uit deze aantekeningen zaken te elimineren die bepaalde personen onwelgevallig zullen zijn; ook ben ik er niet uit opportunisme toe overgegaan in onderhavige fragmenten retouches aan te brengen. Ik heb ook geen retouches aangebracht omtrent mijzelf.
    Ik ben de schrijver die ik ben en wil niet voorwenden dat ik eigenlijk een andere schrijver zou zijn. En als schrijver ben ik niet iemand anders dan die ik ben als ik niet schrijf.

Uitgeest, oktober 1992

Steeds als het voorkomt, het idee dat het iets betekent wanneer ik de laatste sigaret uit het pakje aansteek met toevallig ook de laatste lucifer uit het doosje.
    Betekent het iets?
    Vandaag kwam het voor dat het zelfs de allerlaatste lucifer in huis bleek te zijn en dat die uitging voordat ik de vlam naar mijn mond had gebracht.
    Zo ja, wat betekent het dan?

Een mond vol ruïnes. Opeens begonnen er kronen en vullingen uit mijn gebit te vallen. Thans bouwt de tandarts een soort Moerdijkbrugconstructie op en tussen en aan mijn tanden. Achteroverleunend in zijn stoel vraag ik me af: waarom laat ik me toch altijd weer restaureren? Word ik er minder oud door? Kom ik er het geluk mee naderbij? Brengt het mij rust, verdwijnen mijn angsten ervan?

Doos nietjes gekocht. Vijfduizend stuks. Nu heb ik wel regelmatig iets te nieten, maar er gaan ook weken voorbij dat er niets te nieten valt. Wanneer kocht ik een vorige doos nietjes? In ieder geval toch wel zoveel jaren geleden dat ik nu licht draaierig word van de gedachte, dat ik over nog eens hetzelfde aantal jaren best dood kan zijn, zonder alle vijfduizend thans aangeschafte nietjes te hebben gebruikt.
    (De nalatenschap van mensen: een la vol sokken, het plaatselijk dagblad van gisteren, eergisteren en drie dagen geleden, een plakkaart premiezegels (vijf zegels te kort voor een washand of een blik kattevoer), een theekopje met een eierdooier erin, een kam, een kamerplant, een televisietoestel met een laagje stof tegen het scherm, een nog zo goed als volle doos nietjes…)

In Tilburg om Geert van Oorschot te huldigen, die er tot eredoctor werd gejonast.
    De intuïtie van zekerheid dat het de laatste keer is geweest dat ik hem in levend lijf heb gezien. Hij zag er breekbaar en doodvermoeid uit. Die doctorsversierselen gun ik hem wel, maar ze komen hem niet toe. Het is of die versierselen dat zelf ook vonden: ze stonden hem potsierlijk. De ouwe boekenboer Doctor in de Letteren? In mijn hart verzet ik me daartegen. Zou het de jonge universiteit van Tilburg niet met veel meer aanzien hebben geverfd, Harry Mulisch doctor honoris causa te hebben gemaakt? Van O heeft nooit iets met ‘wetenschap’ of ‘een academische visie’ of iets dergelijks te maken gehad, hij heeft er integendeel altijd zijn afkeer over uitgesproken, vaak in allerdomste formuleringen. De sporen daarvan liggen onder andere in de slecht geredigeerde edities van een aantal Verzamelde Werken die hij heeft uitgegeven, onberedeneerd en slordig in elkaar geplempt, vol lacunes enerzijds, doublures anderzijds. De volstrekt onwetenschappelijke manier waarop hij te werk is gegaan bij het uitgeven van Hermans en Reve, van wier werk de ‘drukgeschiedenis’ door zijn toedoen een chaos is. Zijn onverzorgde boekuitgaven waarin het niet zelden warrelt van de drukfouten. Ik vind hem helemaal niet zo’n goede uitgever als ‘iedereen’ hem vindt, ook al niet vanwege het feit dat zijn hele carrière eruit heeft bestaan dat er almaar auteurs (om nog te zwijgen van Tirade-redacties) van hem wegliepen: – een leven gevuld met ruzies en rechtsgedingen. Ik heb wel, zij het niet steeds, sympathie en begrip voor ‘de persoon’, – hij heeft mij op het persoonlijke vlak veel waardevols bijgebracht en mijn leven zou ànders zijn verlopen als hij er niet op zekere dag in was komen binnendonderen. De figuur Voorlandt in Winterlicht zegt dingen die Geert mij in de loop der jaren heeft gezegd of geschreven. (‘In die Voorlandt herken ik mezelf helemaal niet!’ deelde hij mij onmiddellijk, één dag nadat het boek was verschenen, telefonisch mede. ‘O, had je dat dan gedacht?’ vroeg ik.) Hij behoort tot degenen die mij nooit in moraliserende of paternalistische toontrant hebben toegesproken, wel heeft hij enige keren mijn leven ‘geregisseerd’. Alleen daarom verdient hij wat mij betreft eventueel een eredoctoraat, maar eerder in een of andere ‘menswetenschap’ dan in de letteren.
    Zoals ook nu weer: steeds als hij ter gelegenheid van mijlpaal of wapenfeit in de kranten wordt ‘geportretteerd’, ligt de nadruk daarvan op zijn beginjaren: zijn legendarische verkooptrucs, zijn omgang met Hermans en Reve, de totstandkoming van zijn Russische Bibliotheek, en dergelijke. Men vraagt ter inkleuring van zijn portret bijvoorbeeld Adriaan Morriën om een statement over Geert, een andere grijsaard om een anekdote over Geert, maar nimmer iemand die hem in latere levensfases goed heeft gekend, – nimmer Jaap Goedegebuure, of Herman Verhaar, of Gemma Nefkens, of Jeroen Brouwers. Alsof hij zichzelf ergens in de jaren vijftig voorgoed heeft geparkeerd en sedertdien door spinrag is overdekt.
    ‘Waarom trek jij eigenlijk je bek nooit eens over mij open, in vriendelijke zin?’ vroeg hij.
    ‘Afgezien van het feit dat mij niks wordt gevraagd,’ antwoordde ik, ‘ik zout alles op voor mijn memoires.’
    Hierop bezwoer hij mij, dat hij zou blijven leven tot hij mijn memoires zelf kon lezen.
    ‘Ha ha,’ zei ik.
    En hij: ‘Ach, nou ja…’

Puur uit mensenangst was ik weer zo zenuwachtig geweest om van huis te moeten, helemaal naar Tilburg, dat ik mij de dag tevoren tussen 16.00 en 21.00 heb lens gezopen. De dagzelf was ik ‘rustig’, althans vrij van angst, zoals altijd de dag na stevig innemen. Tijdens de plechtigheid voelde ik me als ingeduffeld in een van verloren lapjes en restjes wol vervaardigde eierwarmer, warm en koud, nu eens gekoesterd door de wel vriendelijke sfeer, het volgende ogenblik verkild door aanwaaiende somberten.
    Tussen de toespraken door trad een studentenzangkoortje op, en in de voorste rij daarvan stond een zo aanbiddelijk lief meisje van misschien achttien of negentien jaar, dat ik mijn ogen tweeëneenhalf uur lang niet van haar kon afhouden. Ik ben sedertdien ziek van nostalgieke verliefdheid. Le diable du midi bonst met krassend lachen op mijn deur. Ze had een jumpertje aan en zo’n harembroek. Jumpertje roze, harembroek paars. Bij het zingen der hoge noten rekte ze haar halsje uit. Nu ben ik van plan mij te Tilburg te vestigen, en net zo lang te wringen tot ik een baantje aan de katholieke universiteit aldaar heb verworven, bijvoorbeeld in de kantine, of als schoonmaker of hulpportier, zodat ik haar misschien soms nog eens mag zien en zij het goedvindt dat ik, al was het maar één keer, haar boekentas draag. Zij verschijnt mij in mijn dromen, en dat lijkt mij iets illegaals te hebben, want zijzelf kan dat onmogelijk beseffen, – dat ze, in Tilburg in haar bedje liggend, tegelijkertijd hier ronddoolt in het door een slecht karakter getekende hoofd van deze mislukte schrijver.
    Wat moet zo’n liefmooi schaap met een cynische ouwe ram als ik, vroeg Faust zich af, en ook, andersom, zo overpeinsde hij, wat moet ik met haar nadat Het Vuur Der Lust na enige dagen is gedoofd? Dat wij een zinnig gesprek ‘op niveau’ met elkaar zouden kunnen voeren is natuurlijk jammerlijk uitgesloten. Wat zo’n kind mij vertelt, weet ik gegarandeerd allemaal al lang, en wat ik haar vertel is natuurlijk zo voornaam, verheven, wijs, erudiet en blijk gevend van gerijpte levenservaring, dat het vooralsnog, vanwege haar speelse jeugd, niet in haar hersendoosje past. Wanneer precies begint het besef dat men eenzaam is en er niets meer zal gebeuren dat de eenzaamheid nog kan verdrijven? Tijdens de receptie in Tilburg aangesproken door een jongeman. Wilde van mij weten (‘opa vertelt’) of ik Willem Frederik Hermans persoonlijk ken? Neen, nooit ontmoet, antwoordde ik. Later herinnerde ik mij H wel degelijk eens te hebben ontmoet: in Brussel op de Grote Markt, op 16 september 1971, ongeveer 22.00 uur. De avond van een stralende nazomerse dag. Hij toen zo oud als ik heden zo zachtjes aan ben, hij was daarjuist vijftig geworden. In een aantekenboekje uit die dagen vind ik datum, tijdstip en ontmoeting terug:
    In het kader van de ‘Europalia’ (in welk kader De liefdesbrief van Jan Vermeer uit een Brussels museum werd gestolen) was ik in het Paleis voor Schone Kunsten aanwezig bij de ‘wereldpremière’ van W.F.H.’s eenakter Dutch Comfort. Na afloop daarvan was er ‘iets’ te doen in het stadhuis. Wat, vermeldt mijn boekje niet en ik ben het vergeten. Voordat dit ‘iets’ begon en de genodigden zich op de Grote Markt verzamelden, stonden H en zijn vrouw, uitgever Lubberhuizen en nog enige anderen bijeen, enkele meters verwijderd van het groepje waarvan ik deel uitmaakte, onder anderen met Julien Weverbergh, Walter van den Broeck, de schilder Jef Geys.
    De uitgeverij Paris had mij gevraagd een volgens mijn eigen inzichten en maatstaven samen te stellen bloemlezing naoorlogse Nederlandse verhalen te maken. (Nooit verschenen, ik bezit nog wel de tamelijk brede Inleiding die ik ervoor schreef.) Van de gelegenheid gebruik makend, stapte ik op H af, maakte me bekend, was teleurgesteld dat mijn naam hem totaal niets zei, en vroeg hem of ik in de bloemlezing zijn verhaal ‘De elektriseermachine van Wimshurst’ mocht opnemen. Ja, dat mocht. Dat moet u maar met mijn uitgever regelen, zei hij en schoof mij door naar Lubberhuizen. Na te zijn afgedropen en bij mijn eigen volk te zijn teruggekeerd, waar ik met een stoere lach bedroefd verslag uitbracht, maakte H zich opeens uit zijn groepje los en kwam naar mij toe. ‘U bent Jeroen Brouwers,’ zei hij. ‘Ik heb daareven uw naam niet verstaan, maar hoor van Lubberhuizen wie u bent. U hebt mij eens een boekje van u toegestuurd. Over Brussel. Praatjes uit Brussel. Ik heb u daar niet voor bedankt. Dat doe ik nu. Heel aardig, dat boekje. Ik heb het met plezier gelezen. Heel aardig. Zo, nu kennen wij elkaar. Dag meneer Brouwers.’
    Zo is dat gegaan.
    Omtrent het uiterlijk van Hermans vermeldt mijn boekje:
    ‘Hij is helemaal niet zo grimmig, nors en chagrijnig als de foto’s achter op zijn de jongste jaren verschenen boeken trachten te doen geloven. Vriendelijke man. Gezicht van een gesettelde vijftiger, goed doorvoed, gezond. Grijzend haar. Montuurloze bril. Helblauwe ogen. Haarkleur en bril lijken hem enigszins ouder te maken. Hij zit goed in het pak. Er is geen pose in zijn manier van bewegen. Hij maakt een verlegen indruk.’
    Ik was eenendertig toen ik dit noteerde. Dat deed ik met het oog op ooit te schrijven gedenkschriften. (Beroemde mensen die mij hebben gekend.) Intussen weet ik dat ik nooit memoires zal schrijven. Zo kijk ik na het poepen ook nooit om teneinde te inspecteren hoe de bolus is uitgevallen.
    Het boekje bevat nog deze aardige anekdote:
    ‘Tijdens de wereldpremière zat ik naast Chris Yperman op de hoekplaats van rij 3. Ongeveer in het midden van rij 3 zat Weverbergh. Rij 2 bleef leeg tot vlak voor aanvang van de voorstelling. Hermans, omflankt door uitgever, vrouwen, hoge heren, dignitarissen, hofnarren, lijfartsen, komt binnen. Hij en zijn gezelschap schuifelen rij 2 in. Het wil, dat Hermans juist de plaats vóór zijn bittere vijand Weverbergh treft. Voordat hij zal gaan zitten kijkt hij om, ziet en herkent Weverbergh, hetgeen zichtbaar is aan een vluchtige mondgrimas, en gaat ertoe over een heisa te bewerkstelligen die vrolijk is om te zien, zoals een lachfilm. Hermans wil onmiddellijk een andere plaats en dirigeert, omdat hij zelf intussen is ingesloten geraakt, iedereen die na hem bezig is de rij in te schuifelen terug naar het gangpad. Ook hijzelf gaat de rij weer uit en laat op het gangpad eerst een aantal personen voorgaan, zodat in ieder geval iemand anders op de stoel voor Weverbergh terecht zal komen en voegt zich zelf pas daarna weer in de file. Ten slotte neemt hij een plaats elders in de rij in, ver van zijn vrouw en Lubberhuizen, die vóór hem de rij waren ingeschoven, vandaan. En ver buiten het bereik van Weverberghs verzengende adem in zijn nek…’

Aan het slot van een brief wenst H.R. mij ‘goeds’. Gepreciseerd: ‘roem, geld, vrouwen’.
    Aan de goede fee, van wie ik drie wensen zou mogen doen, zou ik niet om ‘roem’ vragen, – roem is alleen maar hinderlijk. Geld: gaarne. Vrouwen: ook wel leuk, mits het nooit van die types zijn die na één keer naaijen al van je eisen dat je van je echtgenote zult scheiden, of die een kindtje van je willen, of die je chanteren, of achteraf belasteren, of je liefdesbrieven aan een schurkachtige tweedehandsboekventer verkwanselen.

…dat ik niet wil worden begraven. Na mijn dood wil ik zijn zoals vóór mijn geboorte: spoorloos. Zoals ik vóór mijn bestaan door niemand werd gemist, zal ook na mijn dood die tijd ten slotte aanbreken, maar dan wil ik ook niet dat er ergens in de aarde skeletresten van mij zijn opgeborgen, die eventueel ooit weer te voorschijn kunnen worden gehaald om godweet te worden gefotografeerd, onderzocht, tentoongesteld, ja zelfs verhandeld. (Begin jaren zeventig in duister Vlaanderen iemand ontmoet die in een lucifersdoosje, op een bedje van watten, een knekelfragment had opgebaard, waarvan hij beweerde, dat het een vingerkoot van Karel van de Woestijne was. Dit reliek van de dichtervorst bood hij de liefhebber te koop aan…) Ik wil ook niet door afscheid nemend publiek op mijn sterfbed of in mijn doodskoffer worden bekeken, gefilmd, gefotografeerd of nagetekend. Evenmin mogen er afgietsels van mijn gezicht of schrijfhand worden vervaardigd. Onmiddellijk het deksel op de kist en weg met mij, meteen de oven in. Gelet op mijn omvang denk ik dat ik twee brandbeurten moet doorstaan voordat ik geheel tot as zal zijn herleid.

Fles jenever van het merk Nolet. Vraag van degene die mij de fles cadeau heeft gedaan: wat ik vind van Nolet. Antwoord: geen idee. Ik ‘savoureer’ niet. Jenever, van welk merk ook en in welke prijsklas en van welke kwaliteit, betekent voor mij uitsluitend: zwelgen. Klokklokklok. Ik gebruik jenever alleen maar als ‘drug’. Ik giet het, vermengd met cola, in mijn hersens, en verder niks. Wel kan ik aan concreetheid melden dat ik van Nolet, tijdens het uitsnurken van mijn roes, meer wakker schiet dan na gebruik van Bols, Clareyn, Hooghoudt of enig ander merk, wegens tegen hellestraf aanleunende DORST! Deze na-brand in mijn keel moet worden geblust met naast mijn bed opgestapelde glazen, flessen en pakken water, melk, vruchtsap, dubbeldrank, zoveel, zóveel dat ik ten slotte, als ik mij omdraai in mijn onrustige dromen, opnieuw ontwaak: van het GEKLOTS in mijn uitpuilende maag. Al dat vocht borrelt in mijn slaap soms naar mijn mondholte terug en dringt mijn luchtpijp binnen. Zo ben ik al enige keren na het ongeremd gebruiken van Nolet tijdens mijn slaap bijna in braaksel gestikt, net als het Jimi Hendrix overkwam. (‘Angel came down from heaven yesterday, / She stayed just long enough to rescue me…’)

Het leven duurt te lang. Ik vind er sedert mijn veertigste, hoewel naar men zegt het leven op die leeftijd begint, niets aantrekkelijks meer aan. Op die leeftijd ziet men de boekhouding van zijn leven voor zich als een staat van ooit nastrevenswaardig geachte idealen, waarvan men het merendeel kan doorstrepen omdat het toch niet meer kan worden gerealiseerd. Het leven dat bij veertig begint is vervuld van teleurstelling om de idealen die zogenaamd wèl zijn verwezenlijkt: in mijn geval een knagende onvoldaanheid over mijn literaire prestaties, in ieder geval over de ervoor gekregen erkenning, spijt dat ik mij van het werkelijke leven heb geïsoleerd om mij uitsluitend aan literatuur te wijden, aan kunst, aan ònwerkelijkheid. Ik heb er mijn horizonnen mee vernauwd, ik had me net zo goed kunnen laten inmetselen. Mijn leven is van papier geweest. Met rampzalig veel wanhoop, moeite, verbetenheid, ook met onverzettelijk geloof heb ik dat papier volgeschreven met wat ik dacht dat moest en goed was, maar er staat uiteindelijk al te weinig tegenover. In ieder geval meer deceptie dan het gevoel van waardering, meer hoon dan begrip, meer laster dan stimulans. (Dat is ‘Hollands’. In dit land geniet een schrijver geen enkel prestige en is zijn ‘aanwezigheid’ en naam hoofdzakelijk geschikt ter stoffering van roddelkolommen, hoofdzakelijk bestemd om te worden geminacht.) Inmiddels woei het leven langs de buitenkant van mijn ramen voorbij, zonder dat ik er deel aan had. Het dit jaar door De Arbeiderspers aan mij uitgekeerde honorarium bedroeg dertienduizend gulden en een paar centen: – ook daarvoor, het Geld, hoeft men zijn leven niet in dienst te stellen van de letteren, hoeft men zich niet af te matten met geestesarbeid in het algemeen. Iedere dag, ’s morgens, weerzin en angst om de trap naar mijn werkkamer op te gaan, alsof ik daar met een keur aan martelinstrumenten zal worden gepijnigd. Waarom hou ik er niet mee op? Mijn leven is gebeurtenisloos en saai en lijkt daardoor nog extra lang te duren, zoals het leven van een gedetineerde. Wie schrijft en, zoals ik, vanwege dat schrijven, om er vooral niet van te worden afgeleid, om zijn concentratie niet te verliezen, nooit zijn huis verlaat, nooit iets anders meemaakt dan zijn eigen schrijverij, vertraagt de tijd.

‘Kamisool’. Ik ken dat woord, maar moest het toch opzoeken om er de betekenis van te achterhalen. Volgens Van Dale, waar het woord wordt gespeld met een z, is het een kledingstuk, vest, buis, borstrok, met of zonder mouwen, eertijds door zowel mannen als vrouwen gedragen. Ik kwam het tegen in een bijna tot kruim uiteenvallend nummer van Dietsche Warande & Belfort, anno 1924. Gerard Walschap: ‘Hoe vielen de dagen mij smartelijk toen ik ze droeg als dwangkamisolen.’

Ik zit met dertien titels bij De Arbeiderspers en mijn jaarhonorarium bedraagt 13 258 gulden en 90 cent. Dat is duizend gulden en pakweg twee tientjes per titel. Totaal aantal verkochte boeken dit jaar: 4532. Wat te doen: hierom schateren (dat lukt mij niet echt van harte) of schreien? Ligt het aan mij, doordat ik zulke rotboeken schrijf dat er geen vijfduizend kopers voor te vinden zijn en ik aan honorarium minder ontvang dan een minimum-uitkeringsgerechtigde per jaar, of aan De Arbeiderspers, waar al een half decennium de sfeer van een spookhuis hangt, met aan het hoofd ervan een alleen ’s nachts tot leven komende ondode?
    Soms ontwaar ik mijn uitgever, die tijdens kantooruren nooit bereikbaar is, brieven niet beantwoordt, afspraken niet nakomt, zijn betrekkingen met auteurs zo veronachtzaamt dat het geen wonder is dat er bijna geen AP-auteur meer te vinden is of hij/zij kankert zich de gal uit het lijf over de langzamerhand over alle afdelingen van het bedrijf metastaserende verloedering, – soms ontwaar ik hem, die overdag steevast onvindbaar is, des avonds op de buis, tussen het publiek van een praatprogramma. Als dit het geval is, betrap ik me op de gedachte (waarbij een kille griezelhuivering langs mijn leden strijkt) dat het niet mijn levende uitgever is die in een flits wordt getoond, maar zijn in een vriesruimte geconserveerd lijk. Dat hij al geruime tijd geleden is gestorven, maar dat in de opperste regionen van de firma Singel 262 is besloten, om ondoorgrondelijke diplomatieke of psychologische redenen, dit feit geheim te houden. Nu en dan haalt men de gemummificeerde pop uit de kamferdoos en stelt hem op de televisie enige seconden ten toon om te laten geloven dat hij nog onder de levenden is, – daarna gaat hij weer in het vriesvak.
    Intussen wordt de uitgeverij geleid door een dummy.
    Enige keren per jaar, vooral niet al te dikwijls, belt deze mij op en verneem ik wel degelijk de als op eikehout gerijpte basstem van mijn uitgever, maar zonder dat het mij de zekerheid geeft dat hijzelf het is die op dat moment levend en wel tegen mij aanpraat. Is het niet zijn op grammofoonplaat of geluidsband vastgelegde stem? Laatst bijvoorbeeld kondigde de stem mij aan dat mijn roman Rituelen zal worden herdrukt in verband met de verfilming ervan. Over dit onderwerp bleef hij geruime tijd aan het woord, niet te stuiten door mijn tegenwerping dat onderhavige roman niet tot mijn oeuvre behoort, maar tot dat van Cees Nooteboom. Toen dit eindelijk aan de andere kant van de communicatiedraad was doorgedrongen, leek het of aldaar, in een als radiocabine ingerichte bezemkast, in aller ijl een andere geluidsband tot telefonische uitzending in gereedheid werd gebracht. Heel even klonk er een anderwerelds fluisteren of kosmisch waaien, zoals in een hoorspel zou voorafgaan aan de verschijning van de geest van Hamlets vader. Daarna kwam hetzelfde stemgeluid opnieuw door, maar bleek in de woordenstroom Rituelen te zijn vervangen door Bezonken rood en ‘verfilming’ door iets anders dat een herdruk verantwoordt. Foutje bij de geluidsregie die de teksten verkeerd had gemixt? Het overige deel van de monoloog is doorgaans qua bon-mots, krokante anekdotes en citaten uit de wereldliteratuur vrijwel identiek met alle vorige telefonades. Daar de luisteraar niet wordt verondersteld zelf ook iets in het midden te brengen, kan men onderwijl de hoorn gerust op het tafelblad leggen: de woordmolen gaat onverpoosd zijn gang en wat hij aan tekst produceert wordt voor mij en andere AP-auteurs alleen zo nu en dan afgedraaid om de illusie levend te houden dat de uitgever nog leeft…
    Zo orgelt de stem: ‘Je weet natuurlijk wat Marcel Jouhandeau altijd zei?’ (Al sla je me dood.) ‘Marcel Jouhandeau zei altijd: “Alleen voor de spiegel, heb ik mezelf meer wellust verschaft dan met wie ook.”’ (O ja? ’t is me wat. Waar slaat het op?) (Overigens is mij een dergelijke uitspraak ook bekend van Adriaan Morriën.) Ik reageer hoffelijk met een glimlach, maar hoe breng je telefonisch een glimlach over? Dan zeg ik zelf eindelijk ook eens iets: ‘Nu je toch aan de lijn bent, wou ik wel even met je van gedachten wisselen over de bedroevende afzet van mijn boeken en daarmee in verband de armzalige fooi die ik als honorarium ontvang.’
    In de bezemkast ontstaat hierop gerommel en geschuif, gevolgd door slikgeluiden. Voordat de verbinding abrupt wordt verbroken, is in de verte nog juist het getjirp op een terugspoelende geluidsband te horen: de tot vogeltjesgekwetter vervormde stem van mijn overleden uitgever. De firma Singel 262 lijkt mij te zijn gevestigd op het terrein van begraafoord Zorgvlied.