Reinier Saltsman, concertpianist en schrijver van een wereldberoemd boek over de fuga, overziet zijn bestaan. In Zomervlucht beschrijft Jeroen Brouwers op meesterlijke wijze een midlifecrisis die uitmondt in loutering en nieuwe inzichten.

‘Knap gecomponeerd boek. […] Omdat Jeroen Brouwers ook nog een begaafd stilist is, is het boek zelfs virtuoos geworden.’ – Robert Anker, Het Parool

Jeroen Brouwers

Zomervlucht

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 1990, 2015 Jeroen Brouwers

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld © Philip Gould (Corbis/Hollandse Hoogte)

Foto auteur privécollectie

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 1541 5

NUR 301

www.atlascontact.nl

www.jeroenbrouwers.be

Dit e-book werd gemaakt op basis van de achtste druk, 2015, ISBN 978 90 254 4503 4.

Was bedeutet die Bewegung?

GOETHE/SCHUBERT

Wir suchen überall das Unbedingte,

und finden immer nur Dinge

NOVALIS

Het achterland

Tegen de ochtend verscheen zij buiten voor het raam, in helder zonlicht. Meteen voelde hij zich verkillen van ontroering en aanbidding. Ze stond tegen de achtergrond van een haventje, – met de hand waarmee ze hem wenkte, wees ze naar een bepaald zeilschip, dat gereed lag om af te meren.

Ga je mee, Reinier?

Hoewel hij bereid was ogenblikkelijk alles in de steek te laten om haar te volgen, kon hij zich niet bewegen.

Hier werd de musicus Reinier Saltsman wakker, in de houding waarin hij had liggen lezen: op zijn rug, achterhoofd en schouders tegen de opgestapelde kussens. Zijn handen, waarmee hij het boek voor zijn ogen had gehouden, lagen op het dekbed links en rechts van zijn lichaam, de rechterhand hield het boek nog vast, de top van de wijsvinger tussen de pagina’s.

Zo ligt men uitgestrekt in zijn kist, het is niet goed om als een opgebaard lijk in slaap te vallen.

Onmiddellijk besefte hij dat hij nauwelijks had geslapen. Het bedlampje brandde nog, en toen hij zijn ogen opende, zag hij boven zijn gezicht de rooksliert van de sigaret, die hij misschien nog geen twee minuten geleden in de asbak op het nachtkastje had gedoofd. Dat had hij kennelijk slordig gedaan: er moest een vonkje in de peuk zijn blijven nagloeien, zodat de tabak opnieuw was gaan branden.

Liep het werkelijk al tegen de ochtend?

Daar leek geen sprake van te zijn. Er schemerde geen licht tussen en onder de gesloten gordijnen door, – buiten was alles nog zwart, en ook ontbrak het lawaai waarmee een zomerdag op het land begint: er kraaiden geen hanen, er klonk geen geroep van duiven of andere vogels.

Hij keek naar de sigarettewalm, die in een horizontale lijn over het tweepersoonsbed heen het donkere gedeelte van de kamer in dreef, waar Karin, diep in slaap, met haar gezicht naar toe lag. Met de strakke witte rooksliert dreven speelse wolkjes mee, krullen van rook, die zich van de sliert losmaakten maar er toch mee verbonden bleven, zoals ranken aan een plantestengel. Of zoals een muziekthema dat contrapuntisch door andere melodieën wordt omspeeld. Dit dacht Saltsman bepaald niet voor het eerst in zijn leven. Moest hij nu uit zijn bewegingloosheid loskomen om de smeulende peuk uit te drukken? Welneen, zo’n sigarette-eindje brandt vanzelf op. Naarmate het zijn einde dichter nadert, gaat het harder roken en de rook wordt witter dan het sigarettepapier is geweest, daarna blijft er niets anders over dan een keutel as.

Karins ademhaling, zijn ademhaling, meer was er niet te horen. Hij ademde hijgend. Karin al jaren tegen hem: Je rookt te veel, waarom rook je zo veel, snoet?

Uit gewoonte.

Precies zoals het haar gewoonte was haar echtgenoot snoet te noemen, al vanaf de tijd dat ze elkaar leerden kennen en voor het eerst met elkaar naar bed waren geweest. Nu zijn ze al meer dan anderhalf decennium bij elkaar, hoeveel nachten zijn dat? Saltsman loopt intussen naar de vijftig.

Mettertijd wordt alles gewoonte, alsof men leeft volgens vaststaande regie-aanwijzingen waarvan niet meer kan en mag worden afgeweken. Alles wat men zegt, bestaat uit standaardwoorden en -zinnen, schijnbaar afkomstig uit een tekstboek dat men uit zijn hoofd kent en er nooit meer op naleest, dat tekstboek is trouwens in de loop der jaren zoek geraakt. Op zekere dag treedt de verstarring in: – men ziet zijn leven als een dichtslibbend binnenwater.

Ga je mee, Reinier? De droomgedaante sprak zijn naam met een vreemd accent uit.

Hij zou wel willen, hij zou graag willen, maar...

Waar was hij met zijn gedachten?

Hij lag door de rookstreep heen naar het donker buiten de lichtcirkel van het bedlampje te staren. Hoe bij de grens van licht en donker de wereld leek op te houden en de wereld precies zo groot was als de omtrek van de lichtcirkel die als een soort stolp over hem heen stond. Hij stelde zich voor hoe dit licht het enige schijnsel was in het uitgestrekte zwarte boerenland rondom het huis. Akkers vol mais, afgewisseld door weiden vol koeien. Op de stukken land waar nu koeien staan, groeide vorig jaar mais; op de stukken land waar nu mais groeit, stonden vorig jaar koeien. Zo al eeuwen lang. Sedert het ontstaan van de wereld is hier nooit iets gebeurd. Wie hier als voormalig stadsmens komt wonen, voelt zich geleidelijkaan in een ander natuurwezen veranderen: – hij lijkt plantachtig te worden. Dit is Saltsmans twaalfde zomer in dit achterland, binnenkort begint hier zijn twaalfde herfst.

Het boek gleed uit zijn hand en kwam met een zachte bons op de grond terecht. Van dat geluid schrok hij even en hij had het gevoel of het hem uit een ander bewustzijn terug tot de werkelijkheid bracht, maar hij was niet uit de werkelijkheid weg geweest, hij was wakkerder en helderder bij zinnen dan voordat hij was ingeslapen.

Hij deed het bedlampje uit. Daarna ogenblikkelijk weer aan. De hem opeens insluitende donkerte maakte hem nog benauwder, alsof het de zuurstof wegzoog en hij helemaal geen lucht meer zou kunnen krijgen. Die seconde duisternis associeerde hij met natte zwarte modder, die uit de omhoogklappende laadbak van een vrachtauto over hem werd uitgestort.

Met dezelfde hand als waarmee hij het licht had uit- en weer aangeknipt, kon hij bijna zonder van houding te veranderen bij het groene pakje waar nog drie of vier sigaretten in zaten. Hij schudde er een van te voorschijn, stak hem tussen zijn lippen. Lucifer? Hij had de laatste lucifer gebruikt om er de vorige sigaret mee aan te steken, die nu in de asbak lag te zieltogen. De rokende peuk was te klein geworden om nog tussen duim en wijsvinger te kunnen vastpakken en naar de nieuwe sigaret te brengen. Wilde hij nog vuur, dan moest hij nu meteen met de sigaret in zijn mond buiten het bed gaan hangen om de laatste gloed van de opbrandende peuk in de verse tabak te zuigen. Had hij wel zin in die moeite? Hij was er eigenlijk te loom voor, maar kon ook niet zonder sigaret, en als hij wachtte met hem op de aangegeven wijze aan het branden te krijgen, zou hij moeten opstaan om in de keuken een ander doosje lucifers te gaan halen.

Precies op tijd slaagde hij erin een laatste vonkje van de oude sigaret in de nieuwe te laten aangloeien. Toen hij daarna weer op zijn rug wilde gaan liggen, sloeg hij door een ongelukkige beweging de asbak tegen de vloer. Het ronde ijzeren ding bleef secondenlang op zijn rand tussen de afgebrande lucifers, peuken en verstuivende as in het rond tollen.

Karin werd wakker. Zich op haar buik draaiend, keerde ze haar gezicht naar het lawaai, opende haar ogen. Huh? Slaakte een zucht, sloot haar ogen weer.

Hij, nu ook op zijn buik, begon met beide handen de over de vloer verspreide rommel in de asbak terug te doen. Wat moest hij met de as? Met zijn vingertoppen probeerde hij het gruis naar de asbak terug te transporteren. Blies het ten slotte weg en zag het onder het bed en het nachtkastje waaien, – een deel ervan stoof in zijn gezicht.

Karin hief nu haar hoofd van het kussen. Wat dóe je toch allemaal?

Kuchend en snuivend, zijn gezicht in grimassen trekkend omdat er ook as in zijn ogen was gekomen, zei hij: Niets, ongelukje, sorry.

Mag ik dan eindelijk verder slapen? Hou toch op met dat gepaf. Doe het licht uit.

Hij zette de asbak op het nachtkastje. Nam het boek van de vloer, schudde de as van de bladzijden. Opnieuw op zijn rug, rokend, en terwijl het hem omsluitende licht zich met wolken vulde, dacht hij opnieuw te gaan lezen.

‘Hij bracht die nacht in het voorportaal door, de edele Odysseus.’

Hoe vaak sedert zijn jongensjaren had hij ditzelfde boek al gelezen?

‘Vertel mij, Muze, over de man die...’

Maar in plaats van te lezen begon hij over het boek heen naar de rookopstapelingen boven het bed te staren. De witte sliert verscheen weer, die langs de zijkant van het boek in een rechte lijn uit de sigaret opsteeg, tot ongeveer een meter boven het bed. Daar boog de lijn zich in een scherpe hoek en dreef horizontaal, over Karins bedgedeelte, de duisternis in. Het wit tekende zich als een krijtlijn af tegen de grauwheid van de geïnhaleerde en weer uitgeademde rook. Hij probeerde opnieuw om door de afbakening van het licht heen iets te onderscheiden in het donker dat in de rest van de kamer hing, maar er was in het donker niets dat zich vertoonde. De geluidloos lopende wekker, aan Karins kant van het bed, gaf een mechanisch tikje. Buiten waaide het een beetje, de bries kwam van over de vlaktes en streelde het raam, – de nog precies op de grens van licht en donker zichtbare gordijnen bewogen er zachtjes van, zoals de zeilen van een bootje.

...dat sedert het ontstaan van de wereld nooit iets in dit achterland is gebeurd, – nooit iets dat in de geschiedenisboeken hoefde te worden beschreven. Geboorten en dood. Landbouw, veeteelt. Verder niets. De bewoners houden het land plat, zodat ze over afstanden van kilometers elkaars bedoeningen in de gaten kunnen houden, om meteen te hulp te kunnen snellen als er bij een van de buren iets voorvalt waarbij hulp is geboden. Brand in de schuur, koeien losgebroken uit de wei. Alles in het landschap wordt door de bevolking nauwlettend waargenomen, – dus ook dat er nog zo laat in de nacht, of soms de hele nacht, licht brandt in het huis van deze toonkunstenaar.

Nu en dan kwam er een nabuur aan de deur, of belde op: Iets niet in orde buurman, dat u vannacht om drie uur het licht aan had?

Alles in orde, antwoordde Saltsman beleefd, ik heb nog tot laat zitten werken, of liggen lezen, soms val ik in slaap met het licht nog aan.

Kunt u dan slapen met het licht aan?

Ja, dat lukt mij wel.

Goedendag, buurman.

Goedendag, buurman.

Gaande de jaren moet de buurtbevolking het ’s nachts in dit huis brandende licht als een baken van rust zijn gaan interpreteren: – het licht brandt, dus alles is goed.

De mensen in deze landstreek hebben een turende blik, gewend als ze zijn om in de verte te kijken, naar wat er beweegt tussen hen en de horizon: ze herkennen elkaar aan de manier van lopen, elkaars auto’s, tractors en combines, elkaars koeien, schapen, hond, paard. Ook de musicus herkennen ze als ze hem door hun weiden langs de sloten zien lopen, handen op zijn rug, licht voorovergebogen, soms zien ze hem stilstaan en iets in een boekje schrijven.

Zodra er iets wordt opgemerkt dat niet tot de gewone dingen behoort, waarschuwen de buurtbewoners elkaar.

Eerder dit jaar, na de winter, telefoon van buurman rechts, die een kilometer verderop woont: – dat er een onbekende voetganger in het landschap werd gesignaleerd en dat deze vreemdeling Saltsmans kant op kwam.

Door het raam zag de musicus buurmans boerderij in de verte in het nog kale land. Tussen dat huis en het zijne loopt een strakke landweg, aan de ene kant bezoomd door knotwilgen, aan de andere kant door beuken. Die weg kan hij zowel naar links als naar rechts geheel overzien, – maar er liep niemand.

Hij klopt overal aan, sprak buurman in zijn knauwende dialect, maar wij sturen de hond op hem af. Hij ziet er niet betrouwbaar uit. U moet uw deur op slot doen en hem buiten laten staan, wij moeten zulke zwervers hier niet.

Na dit telefoongesprek luisterde Saltsman, zijn blik op de weg, naar de suizende stilte. De akkers nog leeg, de beesten nog op stal. Een vale, natte ochtend tussen de seizoenen, – ’s nachts nog één graad onder nul, overdag één graad erboven. Zoals het licht ’s morgens uit de akkers opstijgt, verandert het de hele dag niet, ’s avonds lijkt het door de verderop gelegen bossen te worden ingezogen. De stilte en deze schemer zijn hetzelfde lichaam, beter: dezelfde geest.

Hier dook die vreemdeling opeens uit op.

Er werd aan de voordeur geklopt. Door de ruitjes in de deur stond iemand naar binnen te kijken, zijn handen naast zijn ogen tegen het glas gedrukt.

Heb je een boterham voor me?

Een man van begin dertig, rillend in de ochtendkou, al had hij zich vachtachtig aangekleed en was hij gehuld in een deken.

Toen hij aan de keukentafel zat, raakte de ruimte vervuld van een doordringende meststank.

Saltsman bakte eieren en gaf hem het brood, de broodplank, het broodmes. De man begon schrokkerig te eten, snel de hompen tussen zijn kiezen drukkend en met grote slokken koffie wegwerkend. Hij was grauw van vervuiling, in zijn blonde haar en baardstoppels plakten korrels aarde. Waterblauwe, bijna witte ogen, waarmee hij op een starende manier zijn gastheer en diens omgeving in zich opnam: ze bewogen zich traag, en bleven op alles secondenlang gefixeerd voordat ze verder schoven naar het volgende wat ze wilden zien.

Jij woont hier goed, zo alleen, zei hij. Hij legde de deken af.

Ik woon hier niet alleen, zei Saltsman.

Stilte.

Waarom zit je thuis, ben je werkeloos?

Ik werk thuis. Met zijn kin duidde Saltsman op de vleugel in de andere kamer.

Weer stilte.

Jij hebt het hier prima voor elkaar, concludeerde de man vervolgens. Is er soms nog wat koffie? Mag ik zo’n sigaretje van je?

Beiden stonden tegelijk op, Saltsman om aan het aanrecht de mokken nog eens vol te schenken, achter zijn rug liep de vreemdeling de muziekkamer in. Door het hele huis heen, op vaste plaatsen, liggen sigaretten en lucifers bij de eveneens op die vaste plaatsen staande asbakken, – ook op de vleugel. De man sloeg een paar toetsen aan, zoals veel mensen schijnbaar onwillekeurig doen als ze een piano passeren. Met een nog niet aangestoken sigaret tussen zijn lippen stond hij met de ingelijste foto in zijn hand, die hij samen met het pakje sigaretten en het doosje lucifers van de vleugel had opgenomen. Zijn witte ogen bestudeerden het uitvergrote kiekje, waar Saltsman zelf eigenlijk nooit meer bewust naar keek, – zoals er zoveel is in huis dat een vaste plaats heeft gekregen zonder dat men het ooit nog opmerkt, zodat het er net zo goed niet zou hoeven zijn.

’s Mans vrijpostigheid irriteerde de musicus; de verschijning in die trekkersvodden was in zijn strikt eigen domein doorgedrongen, waar zelfs Karin zelden kwam. Daar spreidde hij zijn stallucht over de dingen uit.

Opeens was er van alles waarvoor Saltsman zich geneerde.

Ik heb de koffie ingeschonken, zei hij afgemeten.

De man zette de foto op precies dezelfde plaats terug en kwam weer aan de keukentafel. Met een klap tegen de zijkant van het doosje bracht hij de lucifer tot ontbranding en stak de sigaret aan. Gooide de lucifer op het met broodkorsten smetteloos schoongeveegde etensbord. Rook uitblazend, zei hij:

Jullie lijken sprekend op elkaar.

Ja, zei Saltsman.

Is dat een zoontje of dochtertje van je, dat daar op je arm zit?

Hij had het over de foto: – een tijdfossiel van bijna vijftig jaar geleden, waarvan de man klaarblijkelijk dacht dat het van veel recentere datum was.

Ook een sigaret aanstekend, rook uitblazend, antwoordde Saltsman:

Dat kind ben ik, ik zit daar op de arm van mijn grootvader.

De oude Reinier heeft de jonge Reinier van de grond getild, door de lucht gezwierd, op zijn arm gezet, babbelend rondgedragen door de romantische tuin, die inmiddels is verdwenen, evenals de oude Reinier en evenals dat kind. De tuin is nu een stuk snelweg waar een viaduct overheen loopt.

Heb je zelf kinderen? vroeg de vreemdeling.

Een dochter van zeven-, achtentwintig, zoiets. Misschien iets ouder of jonger, ik weet het niet precies. Uit een vorig huwelijk.

Een lieve dochter?

Ja ja. Saltsman wendde zich af en keek over de uitgestrekte modderakker tussen hem en het huis van buurman links, dat nog een heel eind achter die akker ligt. Ik op mijn beurt word nu verondersteld buurman links op te bellen, dacht hij, om te waarschuwen dat er een gewetens-enquêteur in de buurtschap is en dat buurman links zijn deuren op slot moet houden. Ja ja geantwoord om niet te hoeven vertellen dat ik er geen idee van heb of mijn dochter lief is. Toen ik haar voor het laatst zag, was ze in haar puberteit en wilde niet langer Elsje heten, maar Elisabeth. Geen idee waar ze uithangt, geen idee wat ze doet.

Dit alles vertelde hij de man aan de andere kant van de tafel niet. Wie was die man zelf, die nu vroeg:

Waar is je vrouw?

Die gaat ’s morgens met de auto naar haar werk en komt ’s avonds thuis.

Opnieuw stelde de man vast: Jij hebt het hier prima voor elkaar. Voegde er Goed zo aan toe, zonder de kleur van enige intonatie, hij zei het volkomen neutraal. Legde de sigaret op de rand van het bord, dronk langzaam van zijn koffie, de warme mok met beide handen omklemmend, en keek Saltsman door de eruit opstijgende damp strak aan.

In sommige theatermaskers uit de klassieke oudheid zijn de ogen niet uitgespaard, maar witgeschilderd, – in dat wit zijn craquelures ontstaan. Aan zo’n blind masker deed het gezicht met de bijna kleurloze ogen van de vreemdeling denken, zoals hij opeens te voorschijn was gekomen uit de gebeurtenisloosheid van dit achterland.

Saltsman begon om zich heen te kijken zoals hij zijn bezoeker zag doen: naar alle dingen afzonderlijk, met een soort verbazing. Het leek of alles stond te sterven, de meubels, de planten, – alsof van alles zich een onzichtbare, verstikkende schimmel had meester gemaakt. In de stilte hoorde hij het kraken van de vervilte truien die de zwerver in lagen over elkaar heen aan had.

Deze, alsof hij een vraag had verstaan die Saltsman hem niet hardop had gesteld, zei opeens:

Ik? Ik loop maar en loop en sta niet stil.

Dat hij op zekere dag zijn huis was uit gevlucht, vertelde hij. Toen de straat uit. Toen de stad uit. In de kleren en op de schoenen die hij toevallig droeg op het moment dat hij aan zijn impuls gevolg gaf. Geen geld op zak, niks op zak. Geen weet van richting, geen doel voor ogen. Gewoon maar lopen. Een mens heeft al die dingen niet nodig, zei hij met een blik om zich heen, waarin hij alles omvatte. Al die verslaving, verduidelijkte hij. Jij kan geen kwartier meer buiten een sigaret, maar jij kan ook niet meer buiten je centrale verwarming, auto, televisie, telefoon, geld. Hou je nog van je vrouw? Zij van jou? Of zijn jullie elkaars gewoonte geworden? Ook gewoonte is een vorm van verslaving.

Natuurlijk was hem niet ontgaan dat Saltsman gedachteloos een zoveelste sigaret had aangestoken, nadat hij met de peuk van zijn oude sigaret meteen ook de peuk van de rondreizende wijsgeer had uitgedrukt, die deze op de rand van het bord tot een rooksliert liet vergaan.

Alles keurig op zijn plaats hier, merkte hij op, steeds pratend op die neutrale toon, alsof hij het niet tegen zijn gastheer persoonlijk had, – maar tot wie anders zou hij zich richten?

Voordat ik weer verder trek, drukken types als jij mij een tientje of vijfentwintig gulden in mijn hand. Types als jij denken daarmee iets af te kopen. Dat ze medelijden met mij moeten hebben.

Hij stond op. Vouwde en rolde de deken tot een klein pakketje in elkaar en bevestigde dat op een vernuftige manier op zijn rug aan zijn broeksriem.

’s Nachts kan het nog gemeen koud zijn. Ik heb daarginds tussen de paarden geslapen. Hij bewoog zijn hoofd naar rechts. De manegebaas joeg mij vanmorgen met een riek zijn stal uit. Nu ga ik daarheen. Hij bewoog zijn hoofd naar links, de weg langs de modderakker, waar op dat moment een zwerm vogels in de boomtakken neerstreek.

Blijf rustig zitten, zei hij, en laat je portefeuille daar maar liggen, ik hoef geen geld, ik heb niks te koop.

Portefeuille: op de ombouw van de open haard, waar ook de platte doos met de paspoorten, de polissen, de garantiebewijzen staat. Daar ligt ook Saltsmans sleutelbos.

Ik vraag altijd alleen maar een boterham. Sommige mensen worden agressief van angst en jagen me van de deur. Maar van andere mensen krijg ik dan weer meer dan ik vraag. Types als jij. Ik begin de mensen te kennen. Een uitsmijter, koffie, een sigaretje. Aardig van je. Anderen geven een bord soep. Of een trui. Of deze deken. Deze laarzen heb ik gewoon langs de weg gevonden. Deze broek, gekregen.

Hij stapte de voordeur uit en liep het erf af naar de weg, de lucht van paardelijven en -uitwerpselen met zich meevoerend.

Ajuu, muziekmans, en het beste, en bedankt.

De daken van de boerderijen, op een flinke afstand van elkaar over het land verdeeld, leken op de ruggen van slapende beesten, maar Saltsman wist dat van daaruit de ogen op de wandelaar waren gericht. Prompt ging de telefoon weer. Buurman rechts: Moeilijkheden gehad met die brutale indringer? Zou hij de politie bellen?

Niet nodig, buurman, zei Saltsman. Hij wilde alleen maar een boterham. Die mocht ik hem toch wel geven?

Hierna klapte de stilte weer dicht, – voor jaren.

Op de vleugel reproduceerde hij met zijn linkerhand de paar tonen die hij er zijn bezoeker op had horen aanslaan. Van de si (b) naar de mi (e) drie tonen hoger, dan de sol (g), de fa (f), hierna weer vijf toetsen hoger de re (d), weer diezelfde mi (e), weer diezelfde si (b). Alleen witte toetsen. Een niets betekenend muziekje. Met zijn rechterhand greep hij naar de sigaretten en de lucifers, maar die lagen niet meer op de vleugel, waar ze hoorden, dat was hij al vergeten.

Suzan kwam het erf op rijden, dus moest het een paar minuten voor elf zijn. Ze parkeerde haar bromfiets tegen de kastanjeboom tegenover de voordeur, zoals altijd, en stapte vrolijk groetend binnen. Zette haar rode helm af, schudde haar haar.

Het ruikt hier naar circus of zoiets, zei ze, met lange halen snuivend.

Opnieuw sloeg hij de tonen van de vreemdeling aan.

Wat is dat, wat u daar speelt?

Weet ik niet, zei de muziekpedagoog.

Suzan met de zachte ogen in het door de wind aan het blozen gebrachte meisjesgezicht. Zestien jaar.

Mag ik eens?

Ze ging aan de vleugel zitten, nam de tonen over en improviseerde er een rank melodietje omheen.

Ik heb haar niets meer te leren, dacht Saltsman. Na de zomer gaat ze naar het conservatorium. Over een jaar of tien geeft ze recitals en concerten in Osaka, Salzburg, Buenos Aires. Stuurt ze misschien soms een ansichtkaartje naar haar oude pianoleraar, als ze eraan denkt, als ze tijd heeft.

Genoeg spielerei. Aan het werk, zei hij streng.

Terwijl ze de sonate speelde, liep hij achter haar heen en weer, zoals altijd, tussen de partiturenkast en zijn schrijftafel met erboven het tegen de muur ingelijste fotoportret van Bratmayer, door de meester zelf gesigneerd en gedateerd, Wien, gevolgd door een datum in de vroege jaren zestig, die Saltsman niet meer uit zijn hoofd zou weten. Door het raam zag hij de wandelaar uit zijn gezichtsveld verdwijnen. Nu beginnen daarginds de erfhonden te blaffen en rinkelen de telefoons. Es bellen die Hunde, es rasseln die Ketten. Een lied van Schubert. Gewoon maar lopen, hoorde hij de man nog zeggen, terwijl hij opeens zichzelf als een op een vaste plaats neergezet voorwerp aan het vierkante raam zag staan. Wat zou ik die vreemde gast hebben willen afkopen? dacht hij. Types als jij... Een type als ik, wat is dat voor een type? Hij hield zijn adem zo lang mogelijk in. Door Suzans ingetogen pianospel heen begon, binnen in zijn hoofd, een hoge toon te klinken. Wacht even, dacht hij, heedaar, wandelaar, wacht even op mij. Laat mij hier niet alleen, ik ga met je mee, ik ga met je mee! De hoge fluittoon hield aan en er kwam een warmtewaas voor zijn ogen, waarin hij het meisje aan de piano heel even zag vervagen.

Hij ging door met ijsberen, geruisloos op zijn pantoffels over het vaalrood geworden Perzische tapijt, dat nog afkomstig is uit de hotelinboedel van zijn grootvader, handen op zijn rug, kijkend naar zijn voeten, zoals altijd. Osaka, Buenos Aires. Dure koffers, beplakt met etiketten van stoombootmaatschappijen, casino’s, wereldsteden, Djakarta, Washington. Dit tapijt lag in de hal, voor de balie van de receptie.

Suzan raakte uit de maat, haperde, hield op met spelen.

In haar muziekboek zette hij zwijgend zijn pink bij de passage waar hij had horen aankomen dat zij zou ontsporen. Zij knikte. Hij sloeg een blad terug, wees met zijn pink. Begin daar maar even opnieuw. Haar angora-trui rook naar pasgewassenheid, vermengd met de frisheid van buiten. Op anderhalve pas van haar vandaan bleef hij naar haar nieuwe poging luisteren, over haar schouder las hij de noten mee. Hij zakte door zijn knieën toen ze de moeilijke passage begon te naderen en veerde ja knikkend weer op toen ze feilloos verder speelde. Opus 27, nummer 2, Beethoven, de sonate Quasi una fantasia. Haar lange, wat roodachtige haar, dat hij haar nog in vlechtjes heeft zien dragen, viel aan weerskanten langs haar gezicht en golfde mee met haar bewegingen. Hoe het zich op haar achterhoofd splitste en daar een stukje van haar frêle nek liet zien. Jeugdportretje van Clara Wieck.

Toen dwaalden zijn ogen naar het dubbelportret van de twee Reiniers, die op elkaar leken als twee boekbanden uit een zelfde reeks. Dat men de grootvader op die foto met hem verwarde, begon vaker voor te komen nu hij ouder werd. Hijzelf was twee of drie toen de foto werd gemaakt, Reinier senior een jaar of vijftig, ongeveer tien jaar voor zijn dood. In het nog bolle, blanco kleutergezicht, omkranst door krullen, zaten al de trekken van de oude kop van de grootvader, waar het haar grotendeels van was verdwenen. En omgekeerd zag men aan het oude gezicht dat het er, ergens in de vorige eeuw, identiek moet hebben uitgezien met dat van het kind op zijn arm. Alsof oude Reinier daar zichzelf in kindergestalte van de grond had getild en tegen zijn borst drukte: dat kind en die oudere man hadden hetzelfde gezicht. Nu ben ik in hem veranderd, dacht Saltsman, – en van dat kind op zijn arm denkt men dat het een afsplitsing is van mij, terwijl het juist een afsplitsing was van hem.

Omdat het hem toch niet lukte te lezen, sloot hij het boek en liet het naast het bed op de grond vallen. Van de bijna opgerookte sigaret kon hij nog één trek nemen voordat hij er zijn vingertoppen aan schroeide. Toen doofde hij de peuk aandachtig en bleef er, op zijn zij, steunend op zijn elleboog, een poos naar kijken. Dit is zijn ogen op gevestigd houden. Kijken, zodat tot de hersens doordringt wat men ziet, is iets anders. Hij lag wat suffend te staren, zijn gedachten niet op deze plaats (bed; slaapkamer; huis; afgelegen landstreek) en niet op dit tijdstip (ergens in de nacht; een mechanisch tikje van de wekker). Op een stroom van schijnbaar onsamenhangende associaties was hij teruggekomen bij de droomgestalte die hem had wakker gemaakt toen hij net was ingedommeld. Zij beheerst nu ook mijn slaap, dacht hij. Alsof het niet voldoende is dat ik overdag al zonder onderbreking aan haar denk, op een zo bedrukte manier vervuld van haar dat het mij uitput en verstikt, ik krijg het benauwd van het zuchten.

Volgens Karin was die benauwdheid te wijten aan het feit dat hij kettingrookte. Och Karin.

Soms, de laatste tijd, vroeg zij: Is er iets, snoet? Wat is er?

Ik heb het gevoel of ik, hoorde hij zichzelf met een piepend bijgeluid in zijn stem zeggen, – of ik wegzak en stik in vettige, donkere drab. Ik krijg geen lucht meer.

Onderzoekend keek ze hem een ogenblik aan.

Aai mij eens, dacht hij.

Maar zij had thuiswerk meegebracht, sloeg een groene ordner open, zette haar uit halve glazen bestaande leesbrilletje op, dat haar gezicht ouderwets maakt. Ja wat wil je, zei ze, vijftig, zestig sigaretten per etmaal, dag en nacht door.

Die avond vroeg zij: Nog iets gebeurd vandaag?

Hij deed verslag van de opeens uit het elders opgedoken onbekende. Zo had hij ook eens een verhaal tijdens het eten, en hoefde hij haar niet zoals gebruikelijk te antwoorden: Nee, niks. Zou jij iets weten te verzinnen wat hier zou moeten gebeuren?

Zeker een uit een gesticht ontsnapte gek, zei zij.

Hij vroeg of wij elkaars gewoonte waren geworden, zei hij.

Elkaars gewoonte?

Elkaars gewoonte, ja.

O, zei zij.

Iemand heeft eens vastgesteld dat echtparen na verloop van jaren nog slechts tussen de drie à vijf seconden per dag met elkaar praten, beter: mededelingen uitwisselen, want veel te vertellen wat de ander niet al minstens tien keer heeft gehoord, is er niet meer.

Hij zou Karin eindelijk kunnen vertellen wat hem in New York is overkomen.

Wat dan, wat was hem overkomen?

‘“Ach moedertje, je zou me aan het huilen brengen en me onzeker maken,” sprak Odysseus, verzinkend in nooit eerder ondergane treurigheid.’

En dat die man voor de tweede keer in zijn leven was opgedoken.

Welke man?

Die wandelaar.

Welke wandelaar?

Hij kon ervan overtuigd zijn dat ze dat echt niet meer zou weten. Ook hijzelf was de figuur al vergeten geweest, zonder dat Karin of hij hem ooit nog in hun dagelijkse mededelingen-refreinen ter sprake had gebracht.

Refreinen:

Wil je koffie of thee? Doe maar thee.

Kwartier later: Er staat thee voor je. Dank je.

Kwartier later: Is er iets op dat ding? (De televisie.) Keine Ahnung.

De aaneenschakeling van gebeurtenisloosheden, of onmiddellijk te vergeten onbelangrijkheden, dag in dag uit, jaar na jaar, zo tot aan het einde van zijn leven, Karins leven, het huwelijksleven. Wat is er eigenlijk zo romantisch aan ‘samen oud worden’?

Hij zag er maar van af het Karin te vertellen. Liever die benauwdheidspijn in zijn borst, – hij hoorde zichzelf weer hijgen.

Karin lag met gesloten mond en met een zacht ruisend geluid, als van de zee, diep in te ademen, lang uit te ademen. Om zichzelf te kalmeren, probeerde hij zijn ademhaling dezelfde rustige regelmaat te geven: – gelijk met haar lucht naar binnen zuigen, wachten, gelijk met haar de lucht weer uitblazen. Hij lag nu op zijn rechterzij, ogen dicht, ademend door zijn neus, maar langer dan een paar minuten hield hij dit niet vol, van dit ademen kreeg hij het nog benauwder. Hij was klaarwakker en wist dat hij voorlopig niet meer zou slapen. Zijn gedachten dobberden rond in een soort branding, steeds kwamen dezelfde schuimkoppen terug en smeten dezelfde gedachten op het strand. Namen ze weer mee. Spoelden ze weer aan. Hier ligt de oude man, dacht hij, – hunkerend naar zijn geliefde.

Wit. Hij keek naar de gordijnen, die ademden zoals Karin. Ze bewogen op de zachte tocht de kamer in, waarbij ze opbolden, en zweefden een seconde later naar het raam terug. Witte gordijnen. Er liep een motief door de stof, uitgevoerd in afwijkend wit, dat op onregelmatige afstanden werd herhaald en gevarieerd: een horizontale lijn die ergens werd onderbroken, op het breekpunt verliep de lijn in een krul omhoog of omlaag, het breekpunt lag bij iedere lijn ergens anders, de ene krul was groter of kleiner dan de andere. Door de plooien in de stof en het ademen van de gordijnen leken de lijnen te golven.

Dit alles had hij wel eens eerder opgemerkt, maar wie bestudeert na jaren nog zijn slaapkamergordijnen?

Er bleef as aan zijn voetzolen plakken toen hij geruisloos was opgestaan om een nieuw doosje lucifers te gaan halen.

Door de kier tussen de gordijnen gluurde hij naar buiten, maar er leek geen buiten te zijn: er heerste daar totale duisternis, er was niets te horen dan in kracht toegenomen wind, in het spiegelende glas zag hij alleen de schim van zichzelf. Wat had hij dan verwacht door het raam te zien, een plezierhaventje tussen de maisvlakten, waar nu spoedig de oogstmachines overheen zouden daveren? Een vrouwengestalte die hem wenkte? Smooth sailing.

De dichterbij komende herfst was voelbaar aan de tocht waar hij naakt middenin stond, en op een of andere manier ook aan de waaiende, hem strelende gordijnen, – daar was de kou al in getrokken.

In de keuken vond hij op de tast het tweede laatje van links in de kast boven het aanrecht en in dat laatje het pak lucifers. Door een bij een verbouwing gemaakte vergissing zat de lichtknop niet naast de deur, maar halverwege een van de zijmuren, waar vroeger een deur was geweest. Zo kon men het licht in de keuken pas aandoen als men zich midden in het vertrek bevond. Ergernis daarover bestond al lang niet meer, het was nu eenmaal zo. Men zou in zijn eigen huis best blind kunnen zijn.

Met het doosje lucifers op de terugweg naar de slaapkamer wijzigde hij zijn route. Hij ging een douche nemen, zich scheren, tanden poetsen, om daarna, dacht hij, slaperig geworden van het dampendheet op hem neergekletterde water weer naar bed te gaan.

Toen hij zich afdroogde, was hij nog veel helderder bij zijn positieven en kleedde zich dus maar aan. Zijn kleren lagen in de badkamer over de witte stoel, naast de andere witte stoel met de kleren van Karin. De stoel van Karin had armleuningen, daar hing zij voor het slapen gaan links haar beha, rechts haar kousen over. De sjablonen der gewoonte, – alles was nu eenmaal zo.

Ook de gewoonte is een vorm van verslaving, had die uit het niets zich zichtbaar gemaakte verschijning gezegd. Sedertdien was deze waarheid niet meer uit Saltsmans gedachten: hoe hij de zaken ook omdraaide, het ene woord in de plaats zettend van het andere, er viel niet aan te tornen. Verslaving is een gewoonte. Vorm is verslaving. Zijn leven was alleen nog maar vorm. Hij zat in een gevangenis waaruit niet meer viel te ontsnappen, nog afgezien van het feit dat hij dat niet eens meer durfde te proberen. Te oud. Te laat. De zomer is voorbij, de dagen gaan steeds sneller, het was nu definitief dat er niets meer zou veranderen en niets meer zou gebeuren. Dit was het voorportaal.

Hij ging aan de vleugel zitten, zijn ellebogen rustend op de klep. Daaronder sliepen de toetsen, door hem in geen maanden aangeraakt. Hij ontving geen leerlingen meer.

Begin april, zomertijd, toen de boeren hun akkers in orde begonnen te maken, de aarde in geulen opentrekkend en ondersteboven gooiend, namen Suzan en hij afscheid van elkaar. Hij van haar met het gevoel of hij werd omgeploegd met van die ijzeren pinnen als waarmee de boeren bezig waren op het land.

Afscheidsconcert.

Suzan speelde het Andante varié van Haydn dat hij, voortdurend met droge keel slikkend, voor het eerst van zijn leven leek te horen.

Tijdens haar uitvoering zat hij schuin achter haar op zijn schrijftafelstoel. Keek naar haar lenig bewegende handen en herinnerde zich de garnalenvingertjes van het dorpskind met de vlechten dat ze acht jaar geleden was. Zittend op een stapel dikke boeken, omdat ze anders niet boven de toetsen uit kwam. Toen ze groter werd, dat gehannes met haar linkervoet, die ze steeds uit de buurt van het pedaal vandaan liet zwerven en onder de zitkruk wegmoffelde. Dat hij haar één keer in al die jaren driftig uitgefoeterd en zelfs naar huis gestuurd had. De dag dat ze misschien voor het eerst verliefd was en haar nagels signaalrood had gelakt en een paar glitterende warenhuisringetjes aan haar vingers droeg:

Als je bij de revue wil, ben je hier verkeerd, kind.

Na het wat dromerig uitgevoerde stuk legde ze haar handen in haar schoot en bleef een ogenblik met ingehouden adem voor zich uit staren. Er kwam een glimlachje op haar gezicht en hij zag het rood in haar wangen schieten toen hij zacht begon te applaudisseren. Zittend boog ze voor deze bijval, – niet in zijn richting, maar in die van de vleugel, alsof ze het instrument dankte, waarbij haar haar over de toetsen viel. Haar duiveogen gingen door de kamer en met die blik nam ze afscheid van deze ruimte en de erin aanwezige dingen. Naar dit alles denkt ze later met weemoed terug. Haar dorp in de afgezonderdheid. De pianolessen van Saltsman. Toen draaide ze zich naar hem, en zal wel hebben gezien dat ook hij verlegen en ontroerd was.

Hij kwam naast haar. Ze begonnen de quatre-mains van Delvincourt te spelen, Images pour les contes du Temps passé. Hij zijn ogen gevestigd op het portretje van de oude Reinier, de jonge Reinier op zijn arm. Door een bepaalde lichtval werd zijn gezicht in het glas voor de foto weerspiegeld, terwijl dit tot hem doordrong, schrok hij.

Hij sloot zijn ogen om die drie gezichten in de fotolijst van zwart geworden zilver niet te hoeven zien en speelde in den blinde verder. In het donker binnen zijn hoofd begon hij de klanken als kleuren te zien. Opeens was hij terug in de tuin achter het hotel van zijn grootvader, waar die foto is gemaakt. Toen op de zolder van dat hotel. Toen in een van de lange gangen ’s nachts, – de rijen schoenen die de hotelgasten voor hun kamerdeur hadden neergezet om er het stof van hun verre reizen van te laten verwijderen door de nachtportier met zijn mand met schoenpoetsspullen.

Suzan en hij bogen voor elkaar toen zij hun spel hadden voltooid en hij de stilte als een geweldig kabaal door zich heen hoorde denderen. Hij nam haar linkerhand en omsloot die met zijn eigen handen. Daar had hij iets bij willen zeggen. Zei het maar niet.

Het meisje maakte plaats voor hem. Voordat ze in de stoel van haar leermeester ging zitten, gaf ze hem op het klavier een improvisatiethema aan. De onder haar hand opklinkende tonenreeks herkende hij.

Op dat moment klikte de cassetterecorder uit, die hij had aangezet om Suzans Andante op te nemen, en daarna was vergeten. Na de registratie van hun quatre-mainsuitvoering was het laatste dat het bandje te horen gaf het door zijn afgestudeerde leerlinge gereproduceerde gepingel dat die zwerver een paar maanden tevoren achteloos op de toetsen had aangeslagen, – het moest haar zijn bijgebleven dat die tonen Saltsman hadden geïntrigeerd.

De zich oud voelende pianist schoof naar het midden van het bankje, waarbij hij zijn gespiegelde gezicht uit de fotolijst zag verdwijnen. Het gegeven thema omspinnend, kreeg hij het koud, en voelde een vreemd gebeef in zijn polsen.

Dat was de laatste keer dat hij in dit huis de klaviatuur had aangeraakt.

Ik hoor je nooit meer spelen, zei Karin, bladerend in een advertentieblad.

Laat mij nu maar, zei hij onbedoeld snauwerig. Hij dacht: zeg nog eens iets aardigs tegen me, zoals vroeger.

Wanneer, vroeger?

Ik heb wel zin om zo’n magnetron te kopen, sprak Karin. Lijkt jou dat niks, zo’n ding? De hele maaltijd in een paar minuten klaar. Bakken, braden, grillen, alles tegelijk.

Hierbij vermaalden haar kaken krokante nootjes.

Zijn improvisaties voor Suzan klonken hemzelf oninteressant, hij brak ze abrupt af, ineens opnieuw afgeleid door iets, waar zijn ogen eerst langs waren gegleden, toen naar terugkeerden en op gefixeerd bleven. Een als met een speld in het hout van de vleugel geprikt gaatje, daarnaast nog zo’n gaatje, en nog een, en nog tien. Honderden van die gaatjes in het zwarte hout, verlopend in lijnen en bogen. Al sloot hij zijn ogen weer en speelde hij met naar het plafond gewend gezicht, in zijn gedachten verwijdden die gaatjes zich tot ronddraaiende kraters, daarin pruttelde het vettige, donkere drab.

Hier, cadeautje voor je, ter herinnering, nu we elkaar allicht niet meer zien, kuchte hij, toen Suzan haar helm al stond vast te gespen. Hij nam de op zijn schrijftafel klaargelegde gewatteerde enveloppe en gaf haar die. Op de akker tussen het keukenraam en de boerderij van buurman links stond een tractor met een grijper. Het geluid van de machine, die daar een sloot stond uit te diepen, was niet te horen. Hij staarde in de verte achter de tractor, om te vermijden Suzan aan te kijken. Stak een sigaret aan, slikte de rook door met opeengeklemde kaken en deed of de uit zijn neusgaten opstijgende walm in zijn ogen kwam: – daarmee was verklaard, dacht hij, waarom hij zo machteloos met zijn wimpers knipperde.

In de enveloppe zat het met potlood geschreven manuscript van zijn boek over Die Kunst der Fuge, dat jaren geleden in de stilte van dit huis was ontstaan. Onder meer aan dit boek ontleent de musicoloog Saltsman zijn tot over de grenzen reikende faam.

Bewaar jij het maar, zei hij, terwijl hij voelde hoe het gebeef, dat in zijn polsen was begonnen, zich over de rest van zijn lichaam uitbreidde.

De kus die Suzan op zijn wang had willen geven, mislukte: haar behelmde hoofd bonkte tegen het zijne.

Laat je nog eens van je horen?

Wat ze terugzei, verstond hij niet, zo beet hij op zijn kiezen en raakte zijn hoofd vervuld met gegons, daardoorheen klonken hoge tonen.

Hij sloot de voordeur achter haar, toen liet hij met een vingerbeweging, waarvoor niet meer kracht nodig was dan voor het omslaan van een bladzijde in een boek, de klep van de vleugel met een bons over de toetsen vallen. Sloot het deksel boven de snaren, waarbij hij zag hoe de klankkist zich met schaduw vulde, en ging met bevende lippen, bevende benen met zijn rug tegen het meubel staan.

Suzan startte haar bromfiets, de enveloppe onder haar windjack tegen haar lichaam. Achter zich hoorde hij de bromfiets langs het raam gaan en hij verbeeldde zich dat hij zag hoe het kind over de landweg verdween, naar rechts, tussen de bomen door, die voor de twaalfde keer tijdens zijn verblijf in deze eeuwigheid groen stonden te worden. Haar onder de helm uit komende lokken wapperend in de wind. Haar rechterbeen voorwaarts op de horizontaal liggende pedalen, haar linker onderbeen naar achter.

Niet alleen had Saltsman nooit meer een vinger naar de toetsen van zijn huisinstrument uitgestoken, hij was zelfs nooit meer, zoals deze nacht, aan de vleugel gaan zitten. Hij gebruikte het meubel alleen nog maar om er de krant op uit te spreiden, – om staande tegen het bakbeest hangend, er met zijn ellebogen op leunend, door het dagblad te dwalen, al vroeg hij zich dagelijks af waarom hij eigenlijk las wat hij las. Daarna vouwde hij het nieuws weer dicht en schoof het naar de rand, waar een wal van oud papier was ontstaan.

Zekere poos had hij iedere dag naar de houtwormgaatjes gekeken, totdat ook de aanwezigheid daarvan gewoon was geworden en hij ze niet meer zag. Ook nu, terwijl hij voor zich uit staarde, waren daar die zwarte gaatjes, maar het drong niet tot hem door dat zijn ogen erop gevestigd waren. Hij zat met zijn kin in de palm van zijn hand, brandende sigaret tussen zijn lippen, en trommelde met de nagels van zijn andere hand op de klep, als een barpianist voor of na sluitingstijd.

Barpianist?

Hij een jaar of dertig geleden in Wenen, toen hij bij Bratmayer studeerde en drie nachten per week geld verdiende met deuntjes spelen in een nachtgelegenheid. Van Johann Strauss tot boogiewoogie, van bebop tot een potpourri van bekende klassieke melodieën, De vier jaargetijden, Liebestraum, Zwanenmeer, Boléro, Turkse mars. Op bevel van de directie droeg hij een vaal toneeljacquet. Glinsterende ringen met nepstenen aan zijn vingers. Met een slordig aan zijn onderlip hangende sigaret bespeelde hij op een podiumpje, tussen namaakpalmen, het roze gespoten pianowrak.

Dat had de oude Reinier eens moeten weten, maar de oude Reinier bevond zich toen al niet meer bewust op deze wereld en was al veranderd in het star geworden moment dat men nu ingelijst op de vleugel van de beroemde Saltsman ziet. Zoals altijd staat het portretje op zijn vaste plaats, zij het wat in de verdrukking geraakt tussen de oude kranten.

Maar niet hieraan zat hij nu te denken. Of wel?

Nu waren zijn gedachten weer bij haar die hem uit zijn slaap had geroepen en wakker hield. Hardop sprak hij haar naam uit en schrok van zijn eigen stem in deze nachtstilte, alsof het niet zijn eigen stem was. Hij had het gevoel of de nacht in hem naar binnen sloeg, als zwarte bliksem, en hijzelf in nacht veranderde, – er was een uit zwarte gaten bestaand heelal waar het stormde, vol gefluit en gedaver.

Dat hij wel dood wilde.

Maar dan samen met iemand anders, samen met...

Dit had hij eerder gedacht: –

De kunst der vingervaardigheid

toen hij een jaar of dertien was.

Hij en oude Reinier aan hun eigen tafel in de eetzaal van het gerenommeerde hotel Saltsman, vier sterren. Oude Reinier met zijn rug naar het raam en gezicht naar de zaal, jonge Reinier naast hem aan een ander vlak van de vierkante tafel: vanaf deze plaats kon ook hij de zaal in kijken, zowel als door de vitrage heen zien wat er buiten gebeurde. Zijn grootvader legde zijn hand op de zijne, want hij zat weer piano te spelen op het witte, vers gevouwen damast. Even later zat hij opnieuw te trommelen.

Tot de eetzaal, waar anders alleen het getinkel van zilver, kristal, porselein te horen was, befloerst door gedempte conversatie, drong kermismuziek door, die de atmosfeer van deftigheid vervrolijkte. Hoogzomer, maar het motregende. Achter de vitrage schoven druppels langs het raam omlaag en daarin glinsterden de bewegende, verspringende, bonte lichtjes van de draaimolens en andere attracties, waaronder de schommelschuitjestent. De kermis zelf was niet te zien. Hij dacht aan het meisje van de schommelschuitjes.

Aan een van de andere tafels zaten de Duitsers van kamer 32 en 33, een vader, moeder en twee zoontjes. De ene jongen groette hem met een opwaartse kinbeweging en een knipoog.

Oude Reinier vroeg: Ken je die jongen?

Heb ik mee staan praten op de gang boven. Kurt. Veertien jaar. Kamer 33.

Een aardige jongen?

Gaat wel. Hij verstond niet wat ik zei.

Jij dan wel wat hij zei?

Hij zei niet zoveel. Ik moest hem van alles uitleggen.

Wat uitleggen?

Ach... dàt.

De grootvader ademde diep in, piepend, door zijn neus.

Dit was niet zo heel lang voor die slopende ziekte vat op hem kreeg. De dood was al bezig het gezicht van de grootvader met grimeerpotloden te bewerken, – zwart rondom zijn ogen, gele en witte vlekken op zijn wangen, de bovenkant van zijn schedel leek op een globe met okeren continenten, eilanden, schiereilanden.