Stoffer & blik

Angèle Manteau, Jeroen Brouwers. Circa 1967.
Foto Paul Lambert.

JEROEN BROUWERS

STOFFER
&
BLIK

Herinneringen aan een periode

(1964–1970)

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

© 2004 Jeroen Brouwers
Omslagontwerp: Frits Müller
Vormgeving omslag: Zeno
Typografie: Arjen Oosterbaan
Foto achterplat: Tina Kannegieter

ISBN 9789045015408
D/2004/0108/538
NUR 301

www.boekenwereld.com
www.jeroenbrouwers.be

Iedere schrijver zou, voor hij zijn schrijfcarrière aanvangt, tenminste tien jaar in een uitgeverij moeten hebben gewerkt.

Jeroen Brouwers, Het is niets, blz. 24

Tegenover mij beklaag je je erover dat er ‘waarschijnlijk’ ‘niemand’ ooit over de uitgeefster A. Manteau zal schrijven, terwijl jij zèlf bezig bent alle sporen op te ruimen.

Jeroen Brouwers aan Angèle Manteau. Kroniek van een karakter, Deel I, De Achterhoek, blz. 348

U denkt toch niet dat ik Jeroen Brouwers ook maar iets kwalijk neem?

Angèle Manteau in Humo, 22 september 1992

Vooraf

Over mijn eerste periode (1964-1970) en werkzaamheden bij de Brusselse uitgeverij Manteau heb ik me eerder uitgelaten, in geschrifte zowel als in interviews e.d. Hiervan was ik me natuurlijk bewust bij het schrijven van navolgende herinneringen.

In eerstgenoemd jaartal trad ik in dienst van de firma, toen nog geleid door de oprichtster ervan, Angèle Manteau, – in de laatste maand van laatstgenoemd jaartal liet deze haar bedrijf in de steek en ging ze in Amsterdam bij de uitgeverij Elsevier aan de slag. In het jaar dat ik bij Manteau begon, debuteerde ik er bovendien in de officiële letteren: gedurende het ‘Angèle-tijdvak’ publiceerde ik vier titels bij deze uitgeverij. Als werknemer en fondsauteur leerde ik het bedrijf en de directrice van haver tot gort kennen, evenals het literaire gedoetje in Vlaanderen.

Wat ik in de loop der jaren over het een en het ander zoal heb opgemerkt bevindt zich intussen in de muil van de tijd, waarin ik vandaag of morgen zelf terecht zal komen om te worden vermalen. ‘Voordat het licht voorgoed wordt uitgedraaid’, zoals ik ergens in dit boek schrijf, wilde ik er toch nog enige zaken aan toevoegen: ter inkleuring, verduidelijking, aanvulling, completering. Niet in de laatste plaats zeker ook ter correctie van sommiger aantoonbaar leugenachtige weergave van onweerlegbare feiten.

De altijd stug volgehouden bewering van auteur Ward Ruyslinck, bijvoorbeeld, dat er ‘zolang hij bij Manteau uitgeeft, nooit in zijn teksten (is) ingegrepen’ (NRC Handelsblad, 28 januari 1977). Nader onderzoek naar dat al dan niet ‘ingrijpen’ door Nederlandse uitgeversredacteuren in literaire werken van Vlaamse Manteau-schrijvers heeft nooit plaatsgevonden. Bij voorkeur werd zulk ‘ingrijpen’ ontkend en mijn onthullingen erover bleven de Ruyslincken c.s. decennialang afdoen als ‘leugens’.

Dat werd ik beu.

Ander voorbeeld: het door Angèle Manteau, heden aan gene zijde van de negentig, ‘regisseren’ van haar levensloop en verhoopte nagedachtenis. Dat doet zij door minder geslaagde episodes uit haar carrière te verbloemen met onwaarheden, door belastende documenten te verdonkeremanen, door ruzie te veroorzaken met iedereen (o.a. met haar zogenaamde biografe) die bepaalde haar onwelgevallige zaken dieper zou willen uitspitten. Zij fantaseert en fabuleert, zich daarbij zelfs niet afkerig betonend van laster.

Ook dat was ik beu.

Hoe ging het er gedurende de late jaren zestig, toen ik er onder het bewind van Angèle M. werkzaam was, bij de uitgeverij aan toe? Wie was Theo Oegema van der Wal, die de werken van een hele generatie Vlaamse Manteau-auteurs consequent vernederlandste en lange tijd met Angèle M. onder één dak heeft gewoond? Hoe kwam het Manteau-archief tot stand nadat Angèle M. er meer dan vijfentwintig jaar geen bedrijfsarchief op na had gehouden en hoe kon het dat het eerst (door Angèle M. zelf) werd geplunderd, vervolgens (door toedoen van Angèle M. zelf) gestolen? Wat was de werkelijke aanleiding van Angèle M.’s opzienbarende besluit, haar eigen bedrijf de rug toe te keren?

Alle beweringen en geruchten die erover in omloop zijn, alle onwaarheden, fantaseersels, fabuleersels, al dit schimmelende vuil moest maar eens met stoffer en blik worden opgeruimd. Uit mijn hoofd ermee! Die stoffer ben ik natuurlijk zelf, en dat blik is ‘de geschiedenis’, niet in de laatste plaats die van een belangrijk fragment uit mijn eigen leven.

Tot beter begrip van de dingen was ik nu en dan genoodzaakt naar eerdere, niet meer courante teksten van mezelf te verwijzen. Nu en dan ook was het geboden, een vroeger beschreven onderwerp te ‘hernemen’ om het met andere, nieuwe facetten in verband te kunnen brengen, geput uit niet eerder aangeboorde bronnen, niet eerder gepubliceerde documenten, niet eerder geciteerde getuigenissen. In dit verband dank ik Ernst Bruinsma, Jan Stuyck en het AMVC-Letterenhuis, Antwerpen.

De hoofdstukken over Marnix Gijsen en Karel Jonckheere, eerder gepubliceerd in mijn Feuilletons nr. 6, Papieren levens, deed ik hier herdrukken, omdat ze in deze context beter passen en tot hun recht komen dan in de afgezonderdheid van een bundel gevarieerd werk.

Zutendaal, november 2003

In dienst van uitgeverij A. Manteau n.v.,
Brussel

De uitgeversfirma Manteau was in de jaren zestig van de voorbije eeuw een uitermate neerdrukkende werklocatie. Toen ik er, bijna vierentwintig jaar oud, op 1 februari 1964 in dienst trad, associeerde ik de sfeer ten kantore met die van de strenge kostscholen waar mijn jeugd werd vergald, gecombineerd met die op een mijnenveger, mij vertrouwd uit mijn militaire diensttijd bij de marine.

Het bewind werd er gevoerd door de oprichtster van het bedrijf, Angèle Manteau, toen een verschijning van in de vijftig, die er feodale opvattingen op na hield. Een kille, wantrouwige persoonlijkheid, grillig, dikwijls humeurig, die personeel als noodzakelijk kwaad beschouwde: dat diende de taken te vervullen waarvoor het was aangenomen en verder niets. Zijzelf ging niet vertrouwelijk met haar werknemers om en stelde het allerminst op prijs als de personeelsleden onderling soms een praatje maakten. Dan doemde zij onverwacht op als een surveillant op geluidloze zolen en vroeg ijzig: ‘Bent u al klaar met uw werk?’ Waar zij verscheen stak poolwind op.

De uitgeverij, Nerviërslaan 63, Brussel, was gevestigd in een kolossaal herenhuis met hoge holle kamers, donkerbruin gelambriseerd en bemeubeld met logge, ouderwetse zaken. Ik kreeg de zaalgelijke voorkamer aan de straatkant van de eerste verdieping toegewezen met vertroostend uitzicht op het Jubelpark en het museum voor kunst en geschiedenis met de naar mij toegekeerde bronzen engel op het dak. Het grote raamvlak bevond zich in een erker, als de zon er was stortte zij haar licht naar binnen, maar spreidde het niet verder uit dan het gebied van de erker, de rest van de kamer bleef schemerig. Men deed zijn werk onder het zacht gegons van tl-buizen die met hun doodse licht de naargeestigheid opriepen die ik me herinnerde van de inwendige verblijven van een oorlogsbodem.

Visitekaartje uit 1964.

    Wie ‘men’ was, wist ik overigens niet en zou ik de eerstkomende tijd ook niet te weten komen. De mij toebedeelde ruimte, al stonden er drie stalen bureaus, was helemaal voor mij alleen. In het uitgestrekte perceel – vier verdiepingen, een grote zolder, dito kelder en een saaie, ommuurde achtertuin, waarin een onderkomen Hans en Grietje-huisje stond – heerste diepe stilte. Soms ging de telefoon, die ergens in huis door iemand werd opgenomen, soms werd ergens in huis door iemand het toilet doorgetrokken, soms klonken er voetstappen. Het wees op mede-aanwezigen in het statige huis, maar de directrice vond het niet noodzakelijk mij aan wie dan ook van het overige personeel voor te stellen.

Zij oefende haar gezag uit volgens het machiavellistische divide et impera: ieder personeelslid bleek, net als ik, eenzaam in een eigen ruimte te verblijven, waar niemand anders iets te maken had, ‘tenzij om de werktijd te verbeuzelen’, zoals de directrice iedere vorm van onderling contact omschreef. Deze ruimten lagen bovendien ver uit elkaar, gescheiden door trappen en door de brede hal waar op iedere verdieping de trap op uitkwam en die het pand in een vóór- en een achterhuis verdeelde. Op iedere etage was het achterhuis ook nog onderverkaveld in tussenkamers, kleinere zijkamers en gangetjes. Zo men al bij elkaar op visite wilde gaan, moest men voor het afleggen van heen- zowel als terugweg geruime tijd uittrekken, tevens in de hoop dat de directrice niet opeens uit een nis of spelonk waar geen tl-buizen brandden, van achter een boekenkast of uit het eenpersoonsliftje tussen de verdiepingen tevoorschijn zou komen.

En overigens was in het jaar van mijn aantreden het personeelsbestand van het Brusselse hoofdkantoor der firma Manteau niet bijster omvangrijk. De directrice niet meegerekend, omvatte het vijf personen in vaste dienst: drie mannen, waarvan ik er een was, en twee vrouwen. De kans om elkaar toevallig in het grote huis tegen te komen was verwaarloosbaar.

Na aanbellen werd de voordeur geopend door meneer Neys, evenals de directrice geboren in 1911, die al sedert de oprichting, in 1938, bij de zaak in dienst was. Als enige van het personeel bezat hij een sleutel van de straatdeur, de overige medewerkers moesten aanbellen om binnen te kunnen. Deze meneer Neys beheerde de boekenvoorraden en voerde de bestellingen van boekenwinkeliers uit, die anno toen hun bestellingen nog rechtstreeks bij de uitgever dienden te plaatsen. Zijn domein bevond zich aan de achterkant van de benedenverdieping, grenzend aan de tuin, en bestond uit houten en ijzeren rekken met nauwe looppaden ertussen waarin de voorraden van het volledige Manteaufonds lagen opgestapeld. Dat fonds was toen nog niet zo groot, de mettertijd uiterst succesvol blijkende Marnixpockets en -paperbacks waren pas kort tevoren gelanceerd en telden nog maar enkele titels. Toen daar in snel tempo verandering in kwam, werd ook het popperige tuinhuis als voorraaddepot ingericht, waar zich tevens de zeis bevond waarmee meneer Neys, altijd in blauwe stofjas, op tijd en stond met brede zwaaien het gras in de tuin kort hield. Hij was van eenvoudige komaf en oorspronkelijk seizoenarbeider op de suikerbietenvelden in Noord-Frankrijk, over welk volk Hugo Claus zijn toneelstuk Suiker schreef. Het verhaal wil, dat Herman Neys en Angèle elkaar per toeval ontmoetten in een arbeidersknijp in het diepdonkere zuiden van België aan de Franse grens en dat zij hem bij die gelegenheid tussen pot en pint voorstelde om als factotum in haar jonge bedrijf te komen werken.

De directrice en haar magazijnchef Herman Neys tijdens een boekenfeest in Antwerpen, circa 1955.

    Omdat hij sedert het allerprilste begin aan de zaak was verbonden, kon meneer Neys er veel over vertellen, maar dat deed hij helaas niet, tenzij uiterst zuinig, alsof hij bang was prangende geheimen prijs te geven en de directrice onwelgevallig te zijn. Pas veel later, kort voor zijn pensioen in 1976, bekende hij me dat hij inderdaad altijd bang was geweest, altijd op zijn hoede voor madame Manteau, altijd zich op de vlakte houdend en zorgvuldig levend volgens het richtsnoer horen, zien en zwijgen. Meneer Neys, die alle proza en poëzie uit het fonds las en kende of hij er een televisiequiz mee moest winnen, zou gedurende al zijn Manteaujaren, achtendertig in getal, een dagboek hebben bijgehouden waarin hij het reilen en zeilen binnen het bedrijf notuleerde. Mocht dit waar zijn, dan zou ik er veel voor over hebben deze schrijfsels eens te lezen te krijgen. Als het waar zou zijn, bestaan ze dan nog, ergens? Ik heb meneer Neys sedert 1976, dat tevens het jaar was dat ik Manteau verliet en er een einde kwam aan mijn eerste Vlaamse periode, nooit meer ontmoet, – intussen is hij overleden. Dat hij gevoel moet hebben gehad voor het conserveren van de bedrijfsgeschiedenis, bleek toen hij jaren na zijn afscheid verrassenderwijs tevoorschijn kwam met een pak brieven van Manteau-auteurs, mogelijk decennialang bij hem thuis bewaard, dat hij aan Angèles opvolger Julien Weverbergh cadeau deed (heden in het bezit van het AMVC-Letterenhuis, Antwerpen): brieven van Louis Paul Boon, Hugo Claus, Herwig Hensen, Ward Ruyslinck en nog tal van anderen. Meneer Neys moet ze op allerlei plaatsen in het pand, waar ze achteloos rondslingerden, mogelijk zelfs in prullenmanden, hebben aangetroffen.

Na enige weken bij de firma werkzaam te zijn, viel het mij op en verbaasde ik me er hogelijk over dat er geen archief aanwezig bleek te zijn, hoewel de zaak toch al langer dan een kwarteeuw bestond waarin veel was gebeurd en moest zijn gecorrespondeerd. Toen ik daar voorzichtig een vraag over stelde, reageerde de directrice als gestoken in de kern van haar argwanende aard: ‘Waar bent u precies nieuwsgierig naar?’ alsof ze me verdacht van ongepaste belangstelling voor zaken die mij kennelijk niets aangingen. Op mijn beleefd gestamel, dat het bewaren van documenten onder meer belangrijk kon zijn voor latere bestudering en geschiedschrijving, antwoordde ze: ‘Ik verkoop boeken. Het is hier geen museum.’ Ook een compleet archief van alle Manteau-uitgaven sedert de oprichting van het bedrijf ontbrak. Wel was daar ooit speciaal een kast voor aangeschaft, maar de erbarmelijke incompleetheid van de daarin aan te treffen Manteaucollectie kon onmogelijk ‘archief’ worden genoemd. Als meneer Neys bij het gereedmaken van de bestellingen een exemplaar van een bepaalde titel tekortkwam, mocht hij dat van de directrice uit de archiefkast pakken, want zij beheerde nu eenmaal geen museum en zij vervaardigde boeken, zoals een ander zeep of plakband, om ze te verkopen, niet om ze in de kast te bewaren.

Angèle Manteau dacht altijd in de eerste plaats aan geld. Als ze niet rusteloos door het gebouw schoof, resideerde ze in de achterkamer van de eerste verdieping aan een bureau dat tegen dat van mevrouw Sas was aangeschoven en mevrouw Sas, omstreeks de veertig, was de boekhoudster, die ook de telefoon aannam en doorverbond. Eerder dan naar de literatuur die ze uitgaf, ging de interesse van de directrice uit naar de cijferkolommen in de boekhoudjournalen van mevrouw Sas.

De verkoopafdeling van de firma bevond zich in Antwerpen, waar meneer Vandeloo, de schrijver, in de Minderbroedersrui nr. 47 de Manteauboekhandel beheerde en de chef van de vertegenwoordigers was. Meneer Vandeloo belde bijna dagelijks om de directrice de verkoopresultaten van ‘de reizigers’ te melden en deze hield daar nauwgezet notitie van in een eigen kolommenboek, los van de boekhouding van mevrouw Sas. Met dit boek, zwart, oblongformaat, ging ze waarschijnlijk naar bed om het onder haar hoofdkussen te bewaren en stond ze ’s anderendaags weer op om het vóór het tandenpoetsen meteen weer open te slaan, geldzucht in haar ogen. Bijna iedere dag ook arriveerde per post de envelop uit Antwerpen met de door meneer Vandeloo geparafeerde bestelbonnen van de boekenwinkeliers. Deze bezending werd door het bedrijfshoofd het eerst van alle binnengekomen correspondentie en overige poststukken geopend: eerst wilde ze de inhoud daarvan geconcentreerd hebben bestudeerd voordat ze aandacht schonk aan de brieven van Manteau-auteurs als Herman Teirlinck, Maurice Roelants, Johan Daisne, Ward Ruyslinck, Paul Snoek. De bestelbonnen kreeg mevrouw Sas toegeschoven, die ze boekhoudkundig registreerde en vervolgens doorsluisde naar meneer Neys, die de bestellingen uitvoerde.

De brieven van auteurs stemden de directrice niet zelden kregel: ‘Auteurs zijn zeurpieten. Ze hebben het altijd alleen maar over poen, meer poen, nog meer poen.’ In plaats van haar hand in eigen boezem te steken, bolde ze hem tot een vuist en begeleidde ze ‘poen’ iedere keer met een harde tik van haar knokkels op het schrijfblad van haar bureau. Ze was snel van de kook en niet steeds in staat haar vlagen van drift, die plotseling opstaken, te beteugelen, – ze kon stampvoeten als een verwend kind en als ze kwaad was ging ze van Nederlands, dat ze voortreffelijk sprak, opeens in haar moedertaal over en schreeuwde ze in het Frans.

Te betalen rekeningen, die mevrouw Sas haar voorlegde, maakten de directrice spontaan en voor de rest van het etmaal onbenaderbaar chagrijnig. Rekeningen van de drukker, de papierleverancier, de telefoonmaatschappij. Alles werd tot op de centime nagerekend en gecontroleerd. Als op de detailleus gespecificeerde telefoonrekening, met datum, tijdstip, duur van het gesprek en gekozen telefoonnummer, bleek dat ik ‘naar het buitenland’ had gebeld om een andere dan zakelijke reden (ik telefoneerde weleens met mijn ouders in Delft om naar de gezondheidstoestand van mijn vader te informeren, die ernstig ziek was, thuis in Brussel had ik nog geen telefoon), kwam ze me op hoge toon berispen. Privé-gesprekken voerde ik maar in mijn eigen tijd, niet in de hare, en zeker niet op haar kosten. Tegen het einde van iedere maand kwam mevrouw Sas me mijn salaris brengen in een feestloos donkerbruin papieren zakje. Ze stond erop dat ik de biljetten en munten onmiddellijk en in haar bijzijn natelde. Wanneer ik vaststelde dat het mij toekomende bedrag niet volledig in het zakje bleek te zitten, sprak mevrouw Sas met naar de vloer gerichte ogen, zenuwvlekken in haar hals, dat de directrice haar had geïnstrueerd de door mij voor privédoeleinden gemaakte telefoonkosten van mijn traktementje af te houden.

Manteau was een akelig ongezellig bedrijf, waar bijvoorbeeld geen koffie voor het personeel werd geschonken, – wie zin had in een bakkie troost, moest het zichzelf maar toedienen uit een van huis meegebrachte thermoskan in een van huis meegebrachte beker. ‘Ik ben geen cafetaria’, placht de directrice te zeggen. Ook bezoekers werd niets geoffreerd, en overigens kwamen er zelden bezoekers, alleen meneer Van Malderen kwam iedere dinsdagmorgen een afgemeten halfuurtje langs. Hij was de directeur van drukkerij Erasmus te Ledeberg bij Gent, waar Manteau de meeste van haar boeken liet drukken. Zijn voornaam was Oscar, hij droeg altijd hetzelfde paarsigbruine pak, kreeg van de directrice dikwijls de wind van voren en kwam steevast eerst mijn kantoor binnen om bevangen fluisterend te informeren met welk been madam die dag uit bed was gestapt.

Schrijvers hield de directrice al helemaal bij voorkeur zo ver mogelijk bij zich uit de buurt. Zij was een chique, altijd keurig, wat stijfjes, geklede en à la koningin Fabiola gekapte dame met een parelsnoer en een Volvo, en schrijvers, dat was ander volk. Kwam er soms een fondsauteur zonder afspraak aan de door meneer Neys geopende voordeur, dan weigerde de directrice hem te ontvangen: zij had geen tijd, zij moest boeken verkopen. Meldde de schrijver zich telefonisch, dan diende mevrouw Sas, zorgvuldig afgericht, onmiddellijk bij de begroeting zijn naam luid en duidelijk uit te spreken (‘goedemiddag meneer Van den Weghe’), zodat het tegenover haar zittende bedrijfshoofd met grimassen en gebaren kon duidelijk maken of het haar beliefde de opbeller te woord te staan of niet. Doorgaans niet: zij maakte optellinkjes in haar oblongkolommenboek. Correspondentie met schrijvers beperkte zich tot strikt zakelijke mededelingen, op persoonlijke ontboezemingen (geldnood, vrouw zwanger, kind ziek, poes dood) ging ze niet in: geen interesse. Schrijvers moesten niet zaniken en er vooral voor zorgen dat ze liefst ieder jaar met het manuscript van een nieuwe roman op de proppen kwamen, haar toe te sturen per post. Een receptie, een etentje of enig ander warm gebeuren bij verschijning van een nieuwe roman vond van uitgeverswege niet plaats, de auteur kreeg zijn nieuwe boek per post thuisbezorgd zonder dat hem inspraak was vergund inzake de uitvoering ervan, het voorplat, de layout. Viel de Manteauschrijver een literaire prijs ten deel, bij de officiële uitreiking was de directrice niet aanwezig, tenzij bij allerhoogste uitzondering en beslist niet langer dan één glaasje sinaasappelsap, mits vers geperst, dus niet uit een fles. Er waren schrijvers met twee, drie boeken op de fondslijst van de firma Manteau die de directrice nog nooit hadden ontmoet.

Een van hen was Walter van den Broeck, die een sleutelroman zou schrijven, In beslag genomen (1972), waarin hij de uitgeefster zou opvoeren onder de naam Bertha Nancy: ‘Haar principes konden hooguit opgeld maken in 1880, (…) maar vandaag…? Néééé.’ Bertha placht ‘haar neus op te halen als was ze een fijnproefster van stinkkaas, en haar auteurs aan te kijken als waren zij kwalijk geurende excrementen.’

Het woord ‘gezellig’ behoorde niet tot Angèles vocabulaire, zij achtte het, naar ze zei, het meest weerzinwekkende woord in de Dikke Van Dale, in ieder geval gold dit voor het begrip dat het uitdrukte. Zo bezaten haar ondergeschikten geen voornamen, ook niet onderling, waarmee ze ietwat vertrouwelijker konden worden aangesproken: – het mannelijke personeel heette meneer plus achternaam, het vrouwelijke mevrouw plus naam van echtgenoot. Dit laatste in tegenstelling tot haarzelf: zij heette mevrouw Manteau, al was ze, sedert 1936, gehuwd met de hoogleraar François Closset. Het irriteerde haar zelfs als ze volgens haar eigen etiquette-standaard in de aanhef van een brief werd benaderd als ‘mevrouw Closset’, en al helemaal als iemand haar in de conversatie zo betitelde. Ook alle Manteauschrijvers, behalve jeugdvriend Johan Daisne, bleef ze consequent vormelijkafstandelijk aanspreken met u en meneer plus achternaam of pseudoniem: aan haar lijf geen polonaise, zij hield niet van gemeenzaamheid, het leek of zij zichzelf had omwikkeld met prikkeldraad.

François Closset (1900-1964): ‘de professor’.

    Behalve mevrouw Sas was mevrouw Neys in vaste dienst bij de firma: – de echtgenote van meneer Neys. Haar kreeg ik het vaakst te zien, want zij ging met stofzuiger en emmers sop door het gebouw en kwam regelmatig stof afnemen in mijn kantoor, de vloer boenen, de erkerramen lappen. Een wat vormeloos opgetrokken, vriendelijke volksvrouw, altijd verpakt in een identiek blauw werkgewaad als haar man droeg, alleen ettelijke maten groter. Ze verrichtte haar werk zwijgend, als ze iets zei deed ze het fluisterend uit beduchtheid voor het leidinggevend lichaam, en ook al richtte ze soms met gangbaar stemvolume het woord tot mij, het maakte voor de begrijpelijkheid niets uit: mevrouw Neys sprak uitsluitend een voor mij, toen, absoluut niet te bevatten dialect uit de binnenlanden van Vlaanderen. Als ik tegen haar iets opmerkte, had ik niet zelden de indruk dat zij op haar beurt mijn Nederlands niet begreep, dat haar als het geknerp van een zieke parkiet in de oren moet hebben geklonken. Meneer Neys uitte zich in hetzelfde dialect, maar was daarnaast toch in staat om met korsterige tongval een of ander Nederlands te voorschijn te brengen, vol archaïsmen en leenwoorden uit het (Brussels-)Frans. Zoals, denk ik, Hendrik Conscience, die de laatste twaalf jaar van zijn leven in Brussel woonde, waar hij ook is gestorven, Nederlands moet hebben gesproken.

Beide Neysen hadden, behalve hun afzonderlijke taken, nog een gemeenschappelijke opdracht: het voeden en verzorgen van de zeer bejaarde huishond. Overdag was deze in de tuin te vinden, als een doodmoe haardkleed uitgestrekt in of voor zijn hok, waarin eventueel ook een kalf of pony kon worden gehuisvest. Een uit de kluiten gewassen, oorspronkelijk zwartharige maar intussen grijs geworden viervoeter van het merk Groenendaler. Bij al te barre weersgesteldheid mocht het dier binnenshuis verblijven en zich dan op een etage en in een vertrek naar keuze neerlaten als ‘de herinnering’. Volgens Cees Nooteboom (Rituelen) is herinnering ‘als een hond die gaat liggen waar hij wil’. De juistheid hiervan ervaar ik nu ik dit alles kriskras neerschrijf en sommige herinneringen zelfs nog op proustiaanse wijze blijk te ruiken: zoals mevrouw Neys was omwolkt door de geuren van boenwas, andere schoonmaakmiddelen en zweet, rook de hond meters in de omtrek naar dringend te wassen sokken en onderbroeken. Hoe het vriendelijke beest officieel heette, is me ontschoten (‘Amdis’ of iets dergelijks?), Angèle heb ik het dikwijls ‘tutu’ horen noemen. De hond overleed enige maanden na mijn aantreden bij Manteau, algemeen betreurd als het ons ontvallen enige element van gemoedelijkheid in de strakke, saaie leefsfeer op het ijzeren schip Manteau.

Mevrouw en meneer Closset met hond Amdis, 1964.

Gelukkig kwam een à twee keer in de week Jettie Mesker aan boord: een loepzuivere Amsterdamse, begin dertig, net als ik in zekere zin toevallig in Brussel aangespoeld. Zij was de echtgenote van Stefan Mesker, Manteaus huistekenaar die de omslagen maakte van hoofdzakelijk de Marnixpockets, – kleine schilderijen waarvan het merendeel heden, veertig jaar later, nog altijd mooi is en niets aan voornaamheid heeft ingeboet. Jettie was onveranderlijk vrolijk, ze was joodse en sprak een schilderachtig Jiddisch-Mokums dat in de burelen van de statige Vlaamse uitgeverij zeer onwezenlijk klonk, zelfs de directrice, die consequent ‘mevrouw Mesker’ bleef zeggen, vermocht nu en dan voorzichtig-vermaakt om haar te glimlachen. Niet tot het officiële personeelsbestand behorend, trad Jettie regelmatig tegen uurtarief aan als typedame met ‘Schoevers’ (de naam van een gerenommeerd Nederlands kantooropleidingsinstituut). Mevrouw Manteau, door Jettie ‘la patronne’ genoemd, ook wel ‘Big Sister’, dicteerde haar in het Nederlands dan wel het Frans de te beantwoorden post, Jettie noteerde alles in steno en kwam daarna aan een van de lege bureaus in mijn kantoor de zaken typen.

Spoedig begreep ik waarom de firma er geen brievenarchief op na hield. Jettie had één ordner onder haar beheer, daarin werden de binnengekomen brieven bewaard, alsook de doorslagen van de door haar getypte antwoorden erop. Was de ordner vol, werd de afgehandelde correspondentie eruit gehaald en ‘ergens’ neergelegd, waarvandaan de papieren een zwerftocht door het huis begonnen. Mevrouw Neys verplaatste de bundels wanneer die haar het stof afnemen verhinderden, mevrouw Sas onttrok ze aan het oog door ze in laden, kasten, dozen weg te moffelen, meneer Neys dumpte ze in de kelder, op zolder, in het tuinhuis of nog elders, dan wel bleek hij ze mee naar huis te nemen.

In het achterhuis van de eerste etage liep tussen de hal en het personeelstoilet een smalle gang, die nog smaller was gemaakt doordat tegen beide wanden hoge ijzeren rekken waren geplaatst. Deze bergmeubels puilden uit van het afgedankte en vergeten papier. Op weg naar de plee of daarvan terugkerend, hoefde men in het gangetje zijn hand maar blindelings uit te steken en men had een literair relict beet: een kattebelletje van Willem Elsschot, enige beoordelingsrapportjes van Willem Elsschot als jurylid van de Leo J. Krijnprijs, manuscripten van Herman Teirlinck, een tekening van Louis Paul Boon, het welhaast per regel door een Nederlandse redacteur herschreven typoscript van vroege verhalen van Ward Ruyslinck, een verzameling foto’s op ansichtkaartformaat van de begrafenis van August Vermeylen op een besneeuwde dag in 1945 en pakken, pakken rondslingerende correspondentie van en met Vlaamse, Nederlandse, Franstalige schrijvers, uitgevers, journalisten, instanties. Geen museum, maar toch was het ‘vol van schatten hier’, achteloos weggepropt en met verbijsterende oninteresse behandeld.

Toen het huwelijk van de Meskers op de klippen liep en Jettie niet meer kwam opdagen, belandde veel van haar secretariaatswerk op mijn bureau, hoewel ik was aangenomen als redacteur, persklaarmaker en corrector. In deze bijkomende functie begon ik onmiddellijk een archief op te bouwen, daarin alle briefwisselingen en andere documenten opbergend die ik in de loop der tijd her en der in het gebouw aantrof. Zo conserveerde ik geleidelijk aan een groot deel van de geschiedenis van de firma en werd mijn overzicht daarvan steeds helderder, al bleef het archief, ten slotte ondergebracht in zo’n vijfentwintig ordners, hiaten vertonen. De directrice beantwoordde namelijk niet alle binnengekomen post: ‘probleembrieven’ van veeleisende of ontevreden correspondenten liet ze in haar handtas glijden om ze in haar privé-omgeving te bewaren of te laten verdwijnen. ‘Niet reageren lost mettertijd altijd alle moeilijkheden vanzelf op’, placht ze te zeggen. Zo moet er, los van het bedrijfsarchief, bij haar thuis een ‘schaduwarchief’ zijn ontstaan waarmee zij in de schimmigheid van het ongeziene naar willekeur kon handelen. Met het door mij opgebouwde en nauwgezet bijgehouden firma-archief (er schuilt een archivaris in mij) was de directrice uiteindelijk toch wel ingenomen, omdat het ook bedrijfsmatig zijn nut bewees: zo was het onder meer eindelijk mogelijk om gemakkelijk en snel zaken terug te vinden waar voorheen lang en doorgaans vergeefs naar moest worden gezocht, wat geld kostte, dat ze met hetzelfde profijt evengoed door het raam naar buiten kon laten waaien. Toen ze eind 1970 opeens haar uitgeverij, auteurs en personeel ijskoud, geheel conform haar karakter, in de steek liet, kwam het overzichtelijke archief haar goed van pas om er, voordat ze de voordeur definitief achter zich dichttrok, tal van stukken uit te ontvreemden, waarvan ze liever niet wilde dat ze ‘in vreemde handen’ zouden vallen. Hoe dit geplunderde archief kort na haar vertrek door haar toedoen clandestien en wederrechtelijk in het bezit van het Archief en Museum voor het Vlaamse Cultuurleven, Antwerpen, terechtkwam, is een verhaal apart, ik vertel het in het vierde hoofdstuk, en het mag verbazing wekken dat haar opvolgers haar geen proces wegens diefstal (en het AMVC wegens heling) hebben aangedaan. Wat heden in het AMVC-Letterenhuis als ‘Het archief Manteau’ wordt bewaard en door een aantal geleerde personen wordt bestudeerd, is een armzalig overblijfsel van wat het in 1970 was. A. Manteau zelf is er in de laatste dagen van dat jaar als met een bulldozer doorheen gerausd, daarbij in het stille, lege huis door niemand gestoord, want zij had het voltallige personeel ontslagen omdat ze dacht dat met haar vertrek er vanzelfsprekend een einde aan het Manteaubedrijf zou komen.

Pas eind jaren zeventig ontmoette ik haar opnieuw (in Motel De Postiljon in Deventer waar ze logeerde, vlak bij het dorp Exel in de Achterhoek waar ik na mijn Manteaujaren was gaan wonen) en toonde ze me brieven en papieren die ik uit het door mij bijeengesprokkelde archief herkende en die zij daaruit moet hebben ontvreemd. In die tijd was ze al bezig van alles en nog wat te veilen: de rijke bibliotheek van haar echtgenoot, de vele brieven van Jan Greshoff aan haar en haar man. Alles voor de poen.

In een brief (5 juni 1981) schreef ze me: ‘(…) de kern van de relatie met Greshoff was poen en nog eens poen. Hetzelfde geldt trouwens voor de vele brieven die in mijn bezit zijn, van Ruyslinck tot Teirlinck, van Vandeloo tot Roelants. Ook het bij me berustende archief over Werk (literair tijdschrift, in 1939 door Manteau uitgegeven, J.B.) gaat over poen. Indien ik wederrechtelijk die brieven mee naar huis heb genomen, is het omdat ik me voor die auteurs schaamde en niet wenste dat ze later in zo’n ongunstig hebberig daglicht zouden komen te staan.’

Wederrechtelijk dus.

Tal van jaren later kwam Angèle door een narrige gril van het Lot opnieuw op de door haar verlaten Manteautroon terecht, nadat deze vacant was geworden door Weverberghs vertrek. Weer eigende ze zich onrechtmatig documenten uit het haar niet toebehorende archief van de uitgeverij toe, alle uit de Weverberghepoque. Deze kwamen in 2001 boven water in de veilingcatalogus van een AioloZ geheten tweedehandsboekenbedoening te Leiden, gedreven door ene Piet van Winden. Die catalogus droeg de titel Uit de collectie van Angèle barones Manteau en onderhavige Van Winden heeft voor deze deels door de barones gestolen goederen vette publiciteit gemaakt, die hoofdzakelijk over mijn rug werd gevoerd. Hij haalde in alle Nederlandse, Vlaamse en zelfs Waalse kranten de voorpagina met het bericht dat ik me aan plagiaat zou hebben bezondigd, wat zou blijken uit sommige door hem te veilen documenten uit de rommeldozen van de barones. De edelvrouwe zelf zou daar in NRC Handelsblad nog een dom en ijdel interviewtje over weggeven. Behalve dom en ijdel is de barones een dievegge, Van Winden is een heler, en beiden maakten zich schuldig aan eerroof door de integriteit van mijn schrijverschap voor een paar duizend rotguldentjes te grabbel te gooien. Kreeg ik van beiden of dan toch één van beiden een woord excuus, al zou ik liever een deel van de poen hebben ontvangen? Kwam er in al was het maar één Nederlandse krant een rectificatie?

Behalve dom, ijdel, dievegge en barones is Angèle Manteau een kwaadaardige tang en dat vindt ze zelf ook. ‘Ik ben een boze oude vrouw’, zei ze op haar negentigste verjaardag in een interview in Het belang van Limburg. Drieëndertig jaar eerder kenschetste ze zichzelf in een interview in Avenue (oktober 1968): ‘Ik ben een haaibaai’. De reporter van het Vlaamse familieblad Dag allemaal (7-14 april 1998) tekende uit haar mond op: ‘Ik ben een trut voor veel mensen. Dat vind ik zelf trouwens ook.’

Op zeer hoge ouderdom ging de ex-uitgeefster kleiner wonen: ze verhuisde naar een luxeflat, waar ze al haar boeken en paperassen niet meer kon bergen. Die deed ze dus weg. Schonk ze de paperassen (o.a. ‘duizenden brieven van schrijvers’ volgens De Standaard, 22 oktober 1998) aan het AMVC-Letterenhuis, ter completering van het daar al aanwezige, gemutileerde Manteau-archief en ter vermijding van versnippering van de documentatie over haar bedrijf en haarzelf? Neen, ze vertrouwde de spullen toe aan de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, dat leek haar veel deftiger en ‘veiliger’. In hetzelfde krantenbericht zei ze: ‘Ik lust het AMVC niet.’

Merkwaardig!

Als reden hiervoor verwees ze hypocrietelijk naar een publicatie van mij, terug te vinden in Vlaamse leeuwen, waarin ik er al eerder op wees dat het Manteau-archief in het AMVC ‘incompleet (is en) in deze incompleetheid ook nog danig is geplukt en geplunderd onder meer met de voorbedachtheid van hiatenveroorzaking’. Dit interpreteerde A. Manteau als zou het AMVC door louter dieven worden bezocht, met name geïnteresseerd in de beroving van het Manteau-archief, dat door haar eigen toedoen grotendeels uit nauwelijks interessante prullaria bestaat. Vanwege haar angst voor diefstal uit ‘haar’ archief in het AMVC lustte ze deze instelling opeens niet meer, terwijl alleen zijzelf was gebaat geweest met ‘hiatenveroorzaking’. De laatste decennia van haar leven heeft ze besteed aan het verdonkeremanen, verdraaien, verzwijgen, mythiseren van sommige minder geslaagde episodes in haar carrière, waarnaast ze bovendien lijdt aan ziekelijke argwaan en paranoia, zodat ze altijd en overal tegen haar beraamde ‘complotten’ ontwaart.

En met ‘incompleet’ bedoelde ik de toestand van het Manteau-archief vanaf 1938 nadat ik het zelf had opgebouwd uit toevallig gedane vondsten: briefwisselingen stagneerden opeens en uit bepaalde perioden ontbrak ieder spoor. Toen Weverbergh Angèle Manteau opvolgde, trof ook hij nog historische en belangrijke correspondenties aan op plekken in het immense uitgevershuis waar ik nooit was geweest of in meubelstukken waarvan ik de laden en deuren nooit had geopend. Brieven van en aan Louis Paul Boon en Hugo Claus bijvoorbeeld, waaruit kon worden gereconstrueerd op welke manieren de directrice die twee uit haar fonds heeft weggepest. (Hierover en nog meer betreffende de geschiedenis van de uitgeverij Manteau en de oprichtster ervan leze men het behartenswaardige exposé van Julien Weverbergh ‘De als kameleons uitgedoste oude koeien van Angèle Manteau’. In: Nieuw Vlaams Tijdschrift, jaargang 34, nummer 1, januari/februari 1981.) Dat ook uit het nachtkastje van meneer Neys nog allerhande wetenswaardigs tevoorschijn zou komen, kon toen nog niet worden bevroed en wie weet wat er mettertijd nog zoal aanspoelt.

‘Duizenden brieven van schrijvers’ schonk de bejaarde barones dus aan de Koninklijke Bibliotheek, als ik De Standaard mag geloven, al heeft ondervinding mij geleerd dat het verstandig is de berichtgeving inzake literaire aangelegenheden van dit dagblad niet klakkeloos voor waar te aanvaarden. Waarschijnlijker is, dat het om een paar honderd brieven ging, waarbij mijn intuïtie en kennis van Angèles karakter mij ingeeft dat zij niet alle in haar bezit zijnde brieven van de hand heeft gedaan en dat ze met de achtergehouden documenten haar open haard heeft gevoed. Ook mijn brieven aan hare hoogheid blijkt ze ter KB te hebben gedeponeerd, – dat zijn er tientallen, waaruit men een selectie kan terugvinden in mijn Kroniek van een karakter (1987). In De Morgen (23 oktober 1998) las ik dat alleen al de correspondentie Brouwers-Manteau en v.v. ‘voldoende stof voor een belangrijk boek’ bevat. De verschijning daarvan zal ik helaas niet meer meemaken, ik zou er graag het voorwoord voor hebben geschreven. Zaten bij haar donatie aan de KB ook die in haar ogen zo gênante epistels over poen ‘van Ruyslinck tot Teirlinck, van Vandeloo tot Roelants’? In de vele oekazes die ik in de loop der jaren van haar mocht ontvangen formuleerde ze litanieën van hoon en misprijzen over Ruyslinck, Vandeloo en andere schrijvers uit voorheen haar renstal. Het ‘ongunstige daglicht’ waarvoor ze, volgens haar brief van 5 juni 1981, deze schrijvers wenste te vrijwaren, heeft zijzelf in haar brieven aan Brouwers en allicht ook anderen in gulle mate over ze uitgestort. Loyaliteit is Angèle Manteau onbekend, – en: heeft zijzelf aan deze ‘hebberige’ schrijvers soms geen poen verdiend?

In dezelfde brief schreef ze me ook nog: ‘Ik weet heel goed wat ik veil of veilen zal. Niet jouw brieven, die gaan goddank nooit over poen en die zal ik dan ook zorgvuldig bewaren en aan jou teruggeven, in de fameuze enveloppe die op jouw naam in mijn safe ligt.’

Terug naar Jettie Mesker. Die beschikte over de wondere gave te kunnen typen, foutloos, en tegelijkertijd non-stop aan het woord te zijn. Natuurlijk sprak ze mij niet aan met ‘meneer’ maar vanaf onze eerste kennismaking bij mijn voornaam. Van haar vernam ik bij het constante mitrailleurgeratel van haar schrijfmachine enige (niet veel) nadere gegevens over het vijfde personeelslid in loondienst van de Brusselse tak van het bedrijf. Dat was een geheimzinnige man die zij in al die jaren dat ze bij Manteau de secretariaatsklussen kwam opknappen nog nooit had gezien, want hij kwam nooit op de zaak, althans niet tijdens kantooruren, omdat hij thuis werkte. Hij heette meneer Oegema, een naam die ik al dikwijls had gehoord zonder er een gezicht en gestalte bij te zien. Op de overloop tussen voor- en achterhuis van de eerste verdieping stond een plomp buffet uit grootmoeders dagen onder een schilderij van Felix de Boeck: een uit donkere cirkelpartijen opgetrokken stier, waar ik iedere dag een paar ogenblikken warm van bewondering naar keek. (Mijn sterrenbeeld is Taurus.) Op dit meubel, onder het schilderij, stond een witte verschoten weekendtas: ‘de Oegematas’.

Dagelijks kwamen er manuscripten binnen, veelal van minder getalenteerde onbekenden die zich aan het schrijven van gedichten, verhalen of een roman hadden gewaagd en de producten van hun huisvlijt hoopvol naar een uitgever stuurden. Deze inzendingen kwamen op mijn bureau terecht, ik boekte auteursnamen en titels in een register, Jettie stuurde een briefje naar de schrijvers van het moois om de ontvangst ervan beleefd te bevestigen, waarna de te lezen teksten in de Oegematas, door Jettie ook wel ‘de abortuskoffer’ genoemd, werden gedeponeerd. Op vrijdag, vroeg in de middag, verliet de directrice, omhuld door lange bontjas en geuren van woelige parfums, het kantoor met medeneming van de tas. In de Volvo begaf ze zich naar het oordschap Hemelveerdegem bij Oudenaarde, op de grens van de Vlaamse Ardennen: daar woonde meneer Oegema, van Nederlandse nationaliteit, lector en redacteur van de firma Manteau. ’s Maandags in de loop van de ochtend kwamen zij en de tas weer in Brussel terug, de tas nu gevuld met de vorige bezendingen manuscripten die meneer Oegema in de voorafgaande week had gekeurd en van leesrapporten voorzien, in de meeste gevallen negatief, calvinistisch gestreng, nu en dan op een chagrijnige wijze geestig. Jettie tikte de afwijzingsbrieven aan de makers van de literaire abortuskindjes, ik stelde een aantekening in het manuscriptenregister in de kolom met de hoofding TERUG, meneer Neys pakte de typewerken weer keurig in en droeg ze lijdzaam retour afzender via het postkantoortje aan de overkant van de Nerviërslaan, ondergebracht in een voorgeborchte van het museum.