Geert Mak

De eeuw van mijn vader

•••

•••

Uitgeverij Atlas

Amsterdam/Antwerpen

© 1999, 2012 Geert Mak

•••

Omslagontwerp: Marjo Starink

Omslagillustratie: Hulton Deutsch

•••

NUR 301

E-BOOK ISBN 978 90 450 1639 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de 36e druk (2009) met ISBN 978 90 450 1654 2

•••

www.geertmak.nl

www.uitgeverijatlas.nl

Voor Anna, Cas, Gjalt, Tineke, Koosje en Hans

Voor mijn broers en zusters, voor de levenden en de doden

•••

Herinneringen zijn gemaakt van wonderlijk materiaal – bedrieglijk en toch dwingend, machtig en vaag. Men kan geen staat maken op zijn herinneringen, en toch bestaat er geen andere werkelijkheid dan die we in ons geheugen dragen. Elk ogenblik dat wij beleven dankt zijn zin aan het voorgaande. Tegenwoordige tijd en toekomst zouden zinloos worden als de sporen van het verleden uit ons bewustzijn gewist waren. Tussen ons en het niets staat ons herinneringsvermogen, een problematisch en breekbaar bolwerk.

•••

Klaus Mann, Het keerpunt

Vertaling Willem van Toorn, Uitgeverij De Arbeiderspers, 1985.

I | Zwart Nazareth

•••

Geuren. Teer en touw, dat moeten bijna zeker de eerste geuren zijn geweest die mijn vader rook. Vers, nieuw touw, zeildoek en teer. Dan was er de geur van zout en golven, van de grootzeilen, schoenerzeilen, fokken, bramzeilen, razeilen en stormfokken die in de werkplaats te drogen hingen. Er was een keuken, die naar melk en brood rook, en later op de dag naar kaantjes en gebakken vis. En ten slotte was er iets van hout, en de koelte van staal.

De eerste geluiden. Binnenshuis klonk vanuit de werkplaats zo nu en dan geratel van een katrol of het gesleep met een rol zeil. Soms de stemmen van mijn grootvader en zijn twee oudste zoons, Koos en Arie. Buiten waren er de voetstappen, de karren over de straat, het getinkel van de paardentram.

En dan waren er al die mensen die daar vlakbij aan het werk waren, in de smederij of de blokmakerij, even verderop, waar de broer van mijn grootvader masten en katrollen maakte, vaak buiten, op de kade, omdat zijn werkplaats te klein was.

’s Avonds waren er de stappen van een paar late wandelaars, de stem van de blokmaker die nog even kwam praten, de wind in de kastanjes, het schuren van de schoeners en kotters aan de kade, de stoten van een zware scheepshoorn, twee maal, in de verte het gefluister van hekgolven en stoommachines, een vreemd, ver, glanzend verlicht paleis dat voorbijvoer, weg naar een andere wereld.

•••

Mijn vader werd geboren op de 28ste september van het jaar 1899 in Schiedam, beter bekend als Zwart Nazareth, een kil rooknest aan de monding van de grootste rivier van het land. Een stad was het nauwelijks, eerder een optelsom van kleine gemeenschappen met elk een eigen kleur en beklemming.

De mensen leefden er grotendeels van de jeneverfabrieken. Reizigers die vanuit Delft kwamen aansporen schreven hoe het stadje midden in het sappigste Hollands weidelandschap ‘lag te braken als een vulkaan’, vol vuren van branderijen en flessenfabrieken, omringd door tientallen torenhoge molens met fel draaiende wieken, alsof er binnen de wallen al niet genoeg geploeterd werd.

Soms leek het één groot drankhol. Brandersknechts vulden, als ze naar huis gingen, hun drinkblikjes met sterkedrank om de avond te verlichten. Op wasdag, wanneer de vrouwen warm water mochten halen bij de stookketels van de branderijen, werden emmers met jenever gevuld in plaats van met heet water en afgedekt met dampende dweilen. Honden dronken jenever, zelfs koeien dronken het, met het slootwater mee, en ze zwalkten door het gras.

De meeste buurten verkeerden in verval. De verarming, die in de binnenstad begonnen was, had als een ziekte om zich heen gegrepen, schijnbaar door niets en niemand af te remmen.

Een lauwe stank wasemde uit de muren van de drankfabrieken, de grachten dampten, de ogen van de arbeiders zwommen in de alcohol, de vrouwen waren mager en zwanger, de kinderen hoestten zich de longen uit het lijf – dat was het Zwarte Nazareth van 1899.

•••

Nederland was leeg in die jaren, en de wereld was vol zekerheden. De vijf miljoen inwoners leefden in de kring van stad en dorp. Drie van de vier Nederlanders woonden op het land, en negen van de tien Europeanen. Over de klinkerweg van Amsterdam naar Haarlem – geen vier meter breed – reed een enkele maal per dag een auto. Steden en dorpen waren vermolmd. Veel huizen, boerderijen en andere bouwwerken uit de zeventiende en achttiende eeuw waren nog altijd in gebruik.

Tram en fiets waren nog geen gemeengoed. De bouw van de steden en de structuur van het platteland waren op loopafstanden ingesteld: iedere dorpskern was het centrum van een gebied van zo’n uur gaans in doorsnee, iedere grotere stad kende een opeengeperstheid van mensen. Elke streek had tot 1909 zelfs zijn eigen tijd: er lag zeker een kwartier tijdsverschil tussen het oosten en het westen van Nederland.[1] Er waren in totaal twaalfduizend telefoons.

Europa was het vanzelfsprekende centrum van de moderne wereld. De tsaar regeerde over Rusland, de keizer over Duitsland en Abraham de Geweldige over het kleine Nederland. De exprestrein Parijs-Calais was met zijn 93 kilometer per uur het snelste vervoermiddel van het continent. De aarde kon men rondreizen in tweeëndertig dagen. Het zou nog negen jaar duren voordat het eerste vliegtuig een rondje vloog boven Nederlands grondgebied, nog dertien jaar voordat de ondergang van de Titanic het einde van het oude Europa zou aankondigen.

•••

Mijn vader was er eentje van een tweeling, Catrinus en Catrien, de zesde en zevende in een gezin dat uiteindelijk tien kinderen zou tellen. Behalve hun gezamenlijke verblijf in de schoot van mijn grootmoeder hadden broer en zuster niets gemeen. Hun levenslijnen bogen uiteen vanaf het moment dat ze geboren waren, en ze raakten elkaar pas weer aan het einde, als een ellips die werelden omspande.

Het Rotterdamsch Nieuwsblad dat werd bezorgd op de dag dat ze werden geboren, staat vol over de Atjeh-oorlog, de zaak-Dreyfus, de Yagui-indianen die in Los Angeles slag leverden met de Mexicaanse troepen en een manifestatie van de Algemeene Nederlandsche Zoeavenbond tegen het feit dat de paus het gezag over de stad Rome was ontnomen. Een bericht over een molenbrand bij Oostzaan: ‘Het was kwart voor drie ’s nachts voordat we met een praam bij de brandende puinhoop aankwamen. Een viertal mannen was er met een bootje gekomen – anders was er geen mens. Van spuiten was geen sprake.’

En dan vind ik, in een verslag van een vaartocht van de jonge koningin Wilhelmina over de Maas, een beschrijving van de lichte kant van Zwart Nazareth: de waterkant. ‘Vóór ons de lichtend grauwe rivier met groene en zilveren en gouden tinten en blanke schuimkoppen, wiegelend de booten en schepen. En ver, zeer ver, in de nevelschemer, het gerag der bruggen, reuzenbruggen met haar hoge pijlers. Links de stad, nu somber in bruine, donkere verven, dan opeens hier en daar fel belicht door een sluikse straal der zon.’

Er woei een bries uit het westen die op de golven van de rivier stevige schuimvlokken opjoeg. Vanuit de verte zag de verslaggever de kleine stad liggen, de haven, de ranke lijnen van de schepen, mast na mast, een web van ra’s, touwen en schoten. Daartussen stonden de logge, goedige stoompijpen, met zo nu en dan wat smook op de top. En door alles heen hingen vlaggen, honderden, ‘in de verte samensmeltend tot een harmonische kleurenmenging tegen het grijze hemeldek’.

Zo moet de middag geweest zijn waarop mijn vader werd geboren.

•••

Op het Schiedamse gemeentearchief kan, aan de hand van de herinneringen van een van zijn zusjes, mijn tante Maart, een redelijk betrouwbare reconstructie gemaakt worden van de eerste stappen van mijn vader. Wat zag hij, als twee-, driejarig kind?

Allereerst de zeilmakerij van mijn grootvader, een laag huis met een glazen deur, aan weerszijden grote ramen en daarachter een werkplaats die diep doorliep naar de tuin. Er waren zeilenzolders en slaapkamers boven en een mooie opkamer achter, de trots van mijn grootmoeder. Een badkamer was er niet; de jongens wasten zich ’s zomers en ’s winters buiten op de plaats, waar ze het water uit een kraan over hoofd en nek lieten lopen.

De buurman was een waterstoker, iemand die uitsluitend handelde in heet water en gloeiende kolen om de kachel aan te maken. Daarnaast lag een grote wasserij waar altijd stoom uit de ramen kwam, met daarvoor een wagen om het wasgoed te bezorgen, en een paard en een koetsier, en daarachter een stal voor het paard en een woning voor de koetsier, want arbeidsbesparing was een nog onbekend begrip. Vervolgens waren er een petroleumzaakje, een sigarenwinkel, een smid die altijd buiten paarden stond te beslaan, een branderij, een café met dronken mannen, een pettenzaak, een mooie winkel met koffie en thee, weer een paar branderijen – de gerst werd op de schouders van sjouwermannen via ladders naar de zolders gedragen om daar te gisten – en ten slotte een bakker die op zaterdag voor drie cent gebakjes met opgeklopt eischuim verkocht.

Aan de andere kant van de zeilmakerij stond een compleet boerenbedrijf. Veel steden waren in die jaren nog doortrokken van het omliggende platteland, en dat was ook hier het geval. De boer woonde met zijn dochters aan de voorkant, in een huis met een grote opkamer waaraan verder niets te zien was. Pas als je naar binnen ging, zag je de melkbussen, en de boter en de kazen die er werden gemaakt. Daarachter was een hele werf, met hooi en karren en een mestput, net als bij een gewone boerderij. Het land lag op een paar minuten lopen, aan de dijk.

Naast de boer was een paardenstal, waar de kinderen altijd gingen kijken. De paarden waren van een vervoersbedrijf, een paar huizen verder. Als ze daar zo’n paard hadden uitgespannen, liep het los, in zijn eentje, naar de stal. De kinderen vonden het altijd wonderbaarlijk: een paard dat zomaar door een poort tussen de huizen liep, dat je plotseling kon tegenkomen, opeens alleen tegenover zo’n groot, eenzaam beest. Wat verderop was een theetuin, waar dames in lange jurken en mannen met strohoeden naar de rivier zaten te kijken, met een kogelflesje van vijf cent op tafel. En helemaal op de hoek stond het Schreiershuisje, een hokje waar de vissersvrouwen bij slecht weer samendrongen om het manvolk vaarwel te wuiven.

•••

Een foto van de kade: mijn vader moet in die tijd een jaar of vijf, zes zijn geweest. Scheepsmasten, tjalken, loggers, in de verte een molen, meerpalen, een kar, een paar tonnen, dan een rij bomen, tramrails, straatkeien, een smal trottoir, een enkele lantaarn aan een huis. Op de voorgrond staat een meisje voor een deur te wachten, in een zwart rokje, daaroverheen een lang wit schort. In de verte komt een jongen aanlopen, grauw jasje, zwarte korte broek, pet.

De kleuren moeten in werkelijkheid net zo grijzig geweest zijn als de foto doet vermoeden. Niemand in de buurt ging anders dan in grauw of bruinig goed gekleed, vertelde mijn tante Maart. Voor lichte, heldere kleuren moest je immers veel en vaak kunnen wassen, en die mogelijkheid bestond voor de gemiddelde huisvrouw meestal niet. Sommigen wasten zelfs nog bij de rivier, vanuit een bootje.

Ook de kinderen waren bruinig en grijs. Ik vroeg mijn tante naar hun spelletjes. ‘We tolden en hinkelden,’ zei ze. ‘De meisjes sprongen touwtje of gooiden, al zingend, hun diabolo op, een soort grote tol op een touwtje.’ Ze wist het liedje nog dat erbij hoorde, ze neuriede het zachtjes.

•••

***

•••

Mijn vader was bijna een halve eeuw oud toen ik geboren werd. Ik was een echt nakomertje, een toegift ter gelegenheid van de bevrijding, en zijn jonge jaren lagen toen al zover achter hem dat hij er zelden of nooit over sprak. Wat dat betreft heb ik hem slecht gekend.

Hij was afkomstig uit een typisch Schiedamse middenstandsfamilie. ‘Een zelfstandige, matig bemiddelde middengroep met een matig inkomen gold als de ruggengraat van elke beschaafde maatschappij, en zeker van een democratische,’ zo beschreef het historici-echtpaar Jan en Annie Romein met trefzekere hand de sociale klasse die het breukvlak van deze eeuw domineerde en waartoe ook mijn grootvader behoorde. De winkeliers, de ambachtslieden, de kleine bedrijven waarin de patroon samen met zijn oudste kinderen en een of twee knechts het werk deed, ze hoorden tot de kern van de samenleving. Middenstandsproblemen werden aangeduid met ‘sociale ruggenmergstering’. Zonder de buffer van de middenklasse zouden extreme armoede en extreme rijkdom in hun volle hardheid met elkaar zijn geconfronteerd, en dat zou het einde van alle vastheid betekenen. Zo was de algemene gedachte, want sinds de Middeleeuwen was men niet anders gewend.

Het waren zwijgende ambachtslieden, de Makken, en ze werkten lang en hard. Ze waren in de achttiende eeuw schipper en zalmvisser op de Maas, en vanaf het begin van de negentiende eeuw maakt het Schiedamse gemeentearchief melding van een zeilmakerij plus touwbaan aan het Hoofd. Sindsdien waren er altijd zeilmakers in de familie. Een scherpe scheiding tussen patroon en knecht was er nog niet in dit soort bedrijven. De Makken waren wel eigenaars, ze genoten zelfs een zekere welstand, maar ze werkten hard mee, maakten vuile handen, en maatschappelijk stonden ze dichter bij de arbeiders dan bij de hogere standen.

De oudste broer van mijn grootvader had een kruidenierszaak, met grote ramen en een mooie snijmachine, heel modern voor die tijd. Een andere broer was blokmaker, een derde was beurtschipper op Amsterdam en een vierde was boekhouder. Hij was de eerste van de familie die ’s ochtends vroeg, op een vaste tijd, naar een kantoor ging en tegen de avond, op eenzelfde vaste tijd, weer thuiskwam. Hij moet ook de eerste zijn geweest die iets gekend heeft van vrije tijd, hoe weinig en gering dat ook zal zijn geweest in onze ogen.

De nabijheid van het werk was altijd en overal voelbaar, en van kindsbeen was iedereen ermee vertrouwd. De schoeners en loggers lagen open aan het water; de kinderen bedelden bij de schippers dikwijls om een stukje harde, voedzame zeekaak. Bij de smid, de blokmaker, de zeilmakerij en de branderijen stonden de deuren meestal open. Als de blokmaker een mast moest keren, vroeg hij de voorbijgangers om even te helpen. Als de hoefsmid met een misslag een paard had verwond, liep hij zwijgend de zaak van mijn grootvader binnen om een greep in de teerton te doen. Teer was hét middel tegen alle kwalen en infecties. Wie niets om handen had, bleef al gauw staan om even naar binnen te kijken; wie wat meer tijd had, ging op een bank zitten om een praatje te maken.

Het levensritme aan de kade werd beheerst door de bewegingen van de sluis. Het Hoofd was een schoolvoorbeeld van wat sommige historici aanduiden als de ‘economie van de stagnatie’, de economie van wachten en oponthoud die omstreeks 1900 nog duidelijk aanwezig was, zeker aan het water. Stagnatie had immers, naast nadelen, in de dagelijkse praktijk ook grote voordelen. Al die tollen (sommige zijn pas in de jaren vijftig opgeheven), al die sluizen, bruggen, dammen en zandbanken, al die plekken waar men moest wachten en overstappen, het waren eeuwenlang even respectabele bronnen van inkomsten als het vervoer zelf, en heel wat herbergen, markten en zelfs dorpen en steden zijn daaruit voortgekomen.

Vandaar dat er regelmatig verzet rees tegen nieuwe, snelle verbindingen. In de wereld van 1900 waren niet alleen met snelheid grote belangen gemoeid, maar ook met oponthoud. Wachtplaatsen waren plekken waar kleine reparaties werden verricht, waar ervaringen werden uitgewisseld en verhalen werden verteld. Er was dus ook een cultuur van stagnatie. En het is buiten kijf dat het bedrijf van mijn grootvader daarvan deel uitmaakte.

Dit betekent niet dat er bij zeilmakerij Mak en Zonen maar wat getreuzeld werd. ‘Ze liepen in ons huis allemaal te doen en te werken,’ vertelde mijn tante Maart. ‘Er was geen tijd voor veel praatjes.’ Haar jongste zus Nel herinnerde zich dat Koos en haar vader weleens een spelletje met haar deden, maar meestal ‘beefden ze van haast’.

De zonen, Koos en Arie, waren nooit op een vakschool geweest, ze hadden alles van mijn grootvader geleerd, en mijn grootvader had het weer van mijn overgrootvader. Zo had de vakkennis zich binnen de familie opgestapeld, van generatie naar generatie. Daarnaast hadden ze de intuïtie van een goede vakman, en een uitstekend gevoel voor wiskunde, onmisbaar voor een zeilmaker. ‘Ze zaten soms uren op de bovenzolder te rekenen voordat ze een zeil begonnen te snijden, met allemaal lijnen en driehoeken, heel precies werk,’ wist tante Maart. ‘Koos was helemaal gek van zijn vak. Die liep op zondagmiddag naar Delfshaven, alleen om naar de tuigage van een of andere Deen te kijken. Als hij dan een knoop zag die hij niet kende, prutste hij net zo lang totdat hij die ook kon maken.’

De zeilen werden, als vanouds, met de hand genaaid. Aan een middelgroot zeil hadden vier man een dag of tien werk. De zeilmakers droegen een koehoorn met vet om hun middel; telkens moesten ze de zware naald daar even insteken omdat ze anders niet door het zeildoek konden komen. Aan de hand hadden ze een leren plaat met bij de duim een geribbeld stukje staal om voldoende kracht te kunnen zetten. Meestal brandde er in de werkplaats een kachel om de zeilen soepel te houden. En altijd suisden de gaslampen, van ’s ochtends vijf tot ’s avonds zeven.

Mijn grootvader was een ouderwetse vakman, iemand voor wie ambachtelijkheid gelijkstond met kunst: een waarde op zich, belangrijker dan geld. In de familie worden een paar notitieboekjes bewaard met opdrachten en snel neergekrabbelde calculaties:

•••

Voor Rusch Carlotte, een buitenkluiver...

Voor de Deen Marig, kapitein Rasmussen, een achterkluiver...

Een stagzeil en een brinkzeil voor de Quintos, Van der Elst...

Een matrasje gerepareerd en gevuld met zeegras, ƒ 0,70...

Alle zeilen en touwwerk van de molens van de Verenigde Polders Schiebroek, Berg en Broek...

Nieuw schouwzeil, 36 el, als van Jacob Dijkshoorn...

Alles gerekend op beste kwaliteit, secuur gemaakt.

•••

Zo was het goed in de ogen van mijn grootvader, en meer hoefde niet. De technische vooruitgang kwam pas het bedrijf binnen toen de oudste zoon Koos dat forceerde. Hij vond het onzin om geen gebruik te maken van de naaimachines die ook voor zeilmakers ontwikkeld waren – mijn grootvader zag er niets in – en uiteindelijk kocht Koos de machine zelf, van zijn eigen geld, in 1906. Adler stond op de machine.

Mijn grootvader was niet de enige die een half onbewuste weerstand voelde tegen de mechanisering en de industrialisatie, en de haast en de snelheid van de nieuwe tijd. Er bestond rond de eeuwwisseling nog een soort ondernemerschap dat bij concurrenten en afnemers niet het onderste uit de kan wilde halen, dat het spel van vraag en aanbod niet tot het uiterste speelde en dat geen reclame nodig had omdat de goede naam van de ambachtsman en de degelijkheid van de producten voldoende waren.

Krediet werd dikwijls onderling geregeld. Een man die de naaimachines repareerde, kreeg, met wat geleend geld van mijn grootvader, de kans om een naaimachinewinkel te beginnen. Maar een Katwijker haringvisser die geld leende voor een motortje op zijn schokker – hij was de enige die nog alles met het zeil deed, het was een heel vrome man – zagen de Makken nooit meer terug.

Als er werk moest worden aangenomen, zette mijn grootvader altijd laag in, eens zelfs zo laag dat een opdrachtgever zelf de zaak binnenkwam met de boodschap dat dit niet kon: ‘Doe er nou honderd gulden bij, dan heb je het nog.’ In de familie doet het verhaal de ronde dat hij op een avond, na het werk, een plezierjachtje zag binnenvaren waarvoor hij een paar weken tevoren nieuwe zeilen had gemaakt. Toen het scheepje was aangeland, liep hij naar de eigenaar toe, informeerde hoe het nieuwe zeil beviel – ‘Prima, werkelijk prima’ – en vroeg vervolgens of hij het toch nog even naar de werkplaats mee mocht nemen. Hij had bij het binnenlopen de bolling van het zeil gezien, en die beviel hem niet. De volgende morgen werden alle zoons en knechts aan het werk gezet, alle banen van het zeil werden losgetornd en enkele millimeters verder weer vastgenaaid en na twee dagen onbetaalde arbeid was de eer van de zeilmakerij gered.

Het was geen toeval dat ik in de stukken van mijn grootvader en overgrootvader voornamelijk kladjes en berekeningen vond, en vrijwel geen officiële contracten, al ging het soms om aanzienlijke bedragen. Het was een bedrijfsvoering die nog vrijwel helemaal gebaseerd was op mondelinge afspraken, op het woord, op vertrouwen, een ondernemerschap dat eerder wortelde in de zeventiende eeuw dan in de twintigste.

•••

***

•••

Schiedam lag, zoals de meeste Hollandse stadjes, in een web van kanalen, weteringen, poldersloten en alles wat verder naar de rivier stroomde. Het water was voor veel Nederlanders volksvijand nummer één. De dijken waren vaak smal en overal kon de zee binnenstromen via open inhammen. Het leven in veel polders was winter na winter een opeenvolging van narrow escapes en kleine rampen. Het stukje Schiedam rondom het Hoofd was in dit opzicht extra kwetsbaar. Regelmatig kwam het voor dat het zeewater door de noordwesterstorm de rivier ingejaagd werd en de kades overspoelde. De enige bescherming bestond uit de vloedplanken die bij alle huizen voor de ramen en de deuren werden geschoven, waarna de naden werden dichtgesmeerd met vette klei. De huizenrij fungeerde dan zo’n beetje als een nooddijk, die overigens wel de enige bescherming van een hele arbeiderswijk vormde.

In een van mijn vaders schoolopstellen – ik vond het vergeelde schriftje een paar jaar geleden terug in een oude doos op zolder – trof ik een beschrijving van zo’n stormnacht. Het begint ermee dat mijn vader wordt gewekt door een paar agenten, ‘waarbij een luid hola-hei-geroep’. Pas als hij ‘all right’ schreeuwt – ‘dat klinkt ’t hardst, weet je’ –, gaan ze verder naar de buren. Een broer wordt wakker gemaakt: ‘ “Hé, jôh, d’r uit, we moeten smeren” – dan, als ’t regelmatige ademgesnuif niet wil ophouden, veel harder, en met gesjor aan dekens: “D’r uit nou, ’t water staat al over de tramrails.” ’

Alle buren werden gewekt, iedereen was bezig in zo’n nacht om have en goed te redden, één lijn van spookachtige lichtjes, links en rechts, zover het oog reikte. De volgende ochtend stond de hele kade onder water, de schepen dreven angstig hoog voor de ramen. Maar altijd zakte het water ook weer, en het stadje keerde terug in zijn lethargie.

In een ander opstel beschrijft mijn vader enkel het uitzicht vanaf zijn werkkamertje. Het is een soort geschreven stilleven: het glazen dak, de brede goot, de grauwe muur, de kruin van een appelboom in de tuin van de buurman. Voor hem een inktpot, pennen en penhouders, daarnaast boeken en een schoolagenda. In de goot de verdroogde schillen van een sinaasappel. ‘Ik zou je precies de dakpan kunnen aanwijzen waaronder dezen zomer een musschengezin is grootgebracht.’

Als hij verder keek, zag hij een veld van lage, eenvormige huisjes, zwart aangeslagen door de rook van de branderijen, met hier en daar aan de rand een paar vierkante, grote gebouwen: fabrieken, een kerk, een enkel overheidskantoor.

‘Een groot failliet schijnt over de stad gespreid,’ zo beschreef de Schiedamse schrijver Frans Netscher zijn stad in 1900. ‘De ellende hangt aan de gevels, de verlopenheid steekt met puntige keien omhoog. En overal langs de havens ziet het oog geslachtsloze, dubbelzinnige gebouwgevels met kleine deuren waar mannen met opgeslagen broekspijpen en roode borstrok-armen in en uit scharrelen, vaten rollend, met water morsend.’ Even verderop ploeterden de vrouwen in de kurk- en capsulefabrieken. De kinderen speelden op de vaten en brachten hun ouders eten, in een emaillen schaaltje met een bonte handdoek eromheen. Wie niet in de branderij zelf bezig was, werkte wel als kuipersknecht of sleet de spoeling aan de boeren. Ontsnapping aan dit bestaan was bijna niet mogelijk, want waar kon een alcoholische, ongeschoolde werkman met een gezin anders terecht?

•••

Het Schiedam waarin mijn vader in het begin van de eeuw opgroeide, was een benauwde, dodelijk vermoeide gemeenschap. Het was een stad die zich bevond tussen een conservatieve boeren- en vissersgemeente aan de ene kant en de dynamiek van een snel groeiende wereldstad aan de andere zijde – en hierin weerspiegelde het stadje de mentaliteit van grote delen van het toenmalige Holland. Voortdurend stonden conservatisme en vernieuwing tegenover elkaar, en dat conflict keerde telkens terug, in duizend vormen van stilstand en beweging.

Twee minuten van mijn grootvaders zeilmakerij stond de nieuwste sensatie van de stad: de rijwielhandel annex Overdekte Wielrijschool, die was ingericht door de Simplex Automatic Machine Company. De zalen waar de lessen werden gegeven, waren gestoffeerd met palmen en heesters, de leerling werd in een leren korset met handgrepen gehesen en onder de vrolijke tonen van een pianist werd hij vervolgens door twee geüniformeerde assistenten beetgepakt en op een fiets de zaal doorgerold.

En aan de andere kant bevond zich het petroleumzaakje van Sjouk Lolkes. Lolkes had een lam been waar hij mee trok. Bij een grote scheepswerf mocht hij het terrein aanvegen, en dit was zijn enige vaste bron van inkomsten. Lolkes woonde in een winkel – hoe hij daaraan was gekomen, in een ver verleden, wist niemand – met in de hoek een grote rode bus petroleum, die hij per liter verkocht voor de petroleumlampen die iedereen toen nog had. Op de plank stond nog één ander blik, een blauwe bus met in witte letters ‘Van Nelle Koffie’. Daarnaast stond nog een kistje sigaren. Die verkocht hij per stuk aan de schippers die langskwamen. In zijn etalage lagen bosjes hout, hout dat hij op zijn vrije uren uit de rivier had gevist, in zijn binnenplaatsje had gedroogd en daarna op zaterdagmiddag tot brandhoutjes had gehakt. Meer verkocht hij niet. Samen met zijn vrouw Aaltje en een dozijn kinderen strompelde hij zo door de tijd.

In de werkplaats van mijn grootvader werd Lolkes de hele dag door Arie en Henk belachelijk gemaakt: ‘Heb je het al gehoord, Sjouk heeft een winkel gekocht naast Simon de Wit. Dat durft-ie wel an hoor, dat durft-ie wel an!’ Zo ging het maar door, tot mijn grootmoeder riep: ‘Jongens, dat maggen jullie niet doen!’, maar ze moest er ook bij lachen.

Op een dag kreeg Aaltje Lolkes nog een kind. Korte tijd later was het dood. Ze vonden het in haar kribje, in de nek aangevreten door een rat.

•••

***

•••

In het verre Parijs werd ondertussen de toon gezet voor een eeuw die alles anders zou maken, een toon van beweging, snelheid en licht. Toen mijn vader bijna een jaar oud was werd er een revolutionaire Wereldtentoonstelling gehouden, met tientallen nieuwe vindingen. Bijna alle gedemonstreerde apparaten waren elektrisch aangedreven, met watervallen van lampen, dynamo’s zo groot als kleine fabrieken, en rollende trottoirs waarover je kon flaneren zonder te hoeven lopen. De bezoekers, van wie de huizen meestal nog verlicht werden met kaarsen en olielampen, waren diep onder de indruk en vergaapten zich aan de ‘wals van het licht’ en de bibberend bewegende lichtbeelden van een dansende Sarah Bernhardt.

Bij insiders viel echter ook nog iets anders op: de opmerkelijke kwaliteit van de inzendingen uit de Verenigde Staten, Duitsland en Japan. Dat was meer dan toeval.

De negentiende eeuw was begonnen met de staart van de Franse Revolutie, gevolgd door een tijd van reactie en verzet tegen bijna iedere vorm van vernieuwing. Daarna was er in bijna alle Europese landen een periode geweest van voorzichtige hervormingen. Aan het eind van de eeuw begonnen de mogendheden zich steeds meer op elkaar te richten. Ze sloten de ene alliantie na de andere, ze wedijverden in het veroveren van almaar nieuwe koloniën, ze bewapenden zich opnieuw, rivaliteit zette de toon. In die situatie begonnen de drie nieuwkomers – ook Duitsland was nog maar dertig jaar een natie – zich langzaam te profileren als nieuwe grootmachten.

Aan het Hoofd hoorde men over deze internationale ontwikkelingen vermoedelijk alleen via een paar geruchten, en een enkel bericht in het Rotterdamsch Nieuwsblad. Bij de Makken heeft naar mijn weten nooit iemand een dagboek bijgehouden, maar wel stuitte ik op de notities van een Schiedamse schipper uit die tijd, Teunis Boere, en ik vermoed dat het wereldgebeuren ongeveer op dezelfde manier op het Hoofd doordrong:

•••

29 april koud weer en naar de beurs geweest. Alle dage geen werk. Er is zoo weinig werk omdat er oorlog tussen Turkije en Italie is, kunne de zeeboote niet vare van de drijvende dynamiet bomme die onder water ligge. Er ligge 86 zeeboote voor Engeland. 4 mei. Nu hebbe de zeeboote nog voor 17 dage werk eer zij te Rotterdam zijn en weer is er een ongeluk met een zeeboot, de Texas, totaal in de lugt gesprongen op een drijvende mijn. Dat is dinamiet waarbij weer 120 mensche verdronke in zee.

•••

Zo zullen ook de berichten besproken zijn over de verre Russisch-Japanse oorlog in 1904-1905, waarbij voor het eerst een vermoeide Europese mogendheid werd verslagen door de dynamiek van een niet-Europees land dat zich met succes de westerse techniek had eigen gemaakt. Zo zullen Paul Kruger en de Boerenoorlog behandeld zijn, in het ‘stamverwante’ Zuid-Afrika, waardoor veel Nederlanders zo anti-Engels werden dat ze decennialang pro-Duits bleven.

Dichter bij huis waren er problemen rond het Nederlandse koningshuis en de angst dat koningin Wilhelmina kinderloos zou sterven. Vorstenhuizen speelden nog een centrale rol in de internationale politiek, en zoiets kon grote politieke gevolgen hebben, vooral als de kroon terecht zou komen bij een of andere verre Duitse erfgenaam.

In 1902 zweefde Wilhelmina door een tyfusinfectie maandenlang tussen leven en dood. De kans was toen inderdaad niet denkbeeldig dat Nederland binnen afzienbare tijd een deel van Duitsland zou worden. Het was een onheil dat alleen met hopen en bidden kon worden afgewend.

•••

Het brood van mijn overgrootouders kwam meestal nog uit Nederland, maar het graan voor het brood dat mijn grootouders consumeerden, was al grotendeels uit Rusland en Amerika afkomstig, het katoen voor het zeildoek werd betrokken uit Afrika of Amerika en de koffie uit Brazilië.

Tussen 1880 en 1910 vertienvoudigde het vervoer per trein of tram. Heel Nederland werd opengelegd met een net van regionale trams en lokale spoorwegen. (Na de jaren twintig, toen de autobus opkwam, werden ze overigens weer even snel afgebroken.) Op wereldschaal gebeurde hetzelfde. Tussen 1890 en 1910 werd over de continenten ruim vierhonderdduizend kilometer spoorlijn aangelegd, en de economische gevolgen daarvan begonnen overal merkbaar te worden.

Ongemerkt begon er iets van een wereldeconomie te ontstaan. Sommige bedrijven voegden zich daarbinnen en begonnen zich te ontwikkelen tot internationale concerns, die op den duur uitgroeiden tot staten naast de staten. Kleine ondernemers als mijn grootvader, in de negentiende eeuw nog de ruggengraat van de natie, werden een soort dat omstreeks 1900 al schaarser begon te worden. In 1850 werkte nog de helft van de Nederlandse bevolking op een of andere manier zelfstandig. In 1899 was dat slechts een vijfde. De rest was in dienst getreden van grote bedrijven en (semi-)overheidsorganisaties.

Er ontstonden zo twee soorten middenstand: een onafhankelijke maar afstervende oude middenstand, en een afhankelijke nieuwe middenstand van opzichters, technici, machinisten, onderwijzers, chefs en andersoortige tussenbazen. Ogenschijnlijk leken beide groepen op elkaar, de laatste kwam meestal zelfs uit de eerste voort, maar in wezen lagen tussen beide groepen werelden van verschil.

De oude middenstand van mijn grootvader dacht in die zin kapitalistisch dat hij behoefte had om met een eigen – klein – kapitaal te werken voor het ideaal van een onafhankelijk bestaan met een veilige oude dag. De industrialisatie en het grote geld doorbraken die droom; vandaar dat de oude middenstand zich vaak sterk verzette tegen het grote kapitaal. De nieuwe middenstand koos daarentegen voor afhankelijkheid, juist van dat grote kapitaal – en vereenzelvigde zich er vaak ook mee – om via die weg veiligheid en zekerheid te vinden. In die nieuwe bedrijven en organisaties kon men bovendien niet meer vertrouwen op overgeleverde technieken, waarden en normen, en op het gezag van oudere generaties, zoals in de zeilmakerij aan het Hoofd. Men moest zelf kennis verwerven, en die voortdurend uitbreiden en aanpassen, en daarom stond de nieuwe middenstand ook veel meer open voor alle soorten van onderwijs.

De oude middenstander was dikwijls patriarchaal en humaan. De knechts van mijn grootvader leefden gewoon mee met het gezin, en volgens mijn tante Maart werd niemand die langskwam ooit zonder eten weggestuurd. Alleen als zijn ideaal kapotgemaakt werd kon de oude middenstander die mildheid verliezen – wat uiteindelijk soms leidde tot een agressief conservatisme.

De houding van de nieuwe middenstander had daarentegen van stond af aan iets hards. Hij kon niet meer rustig afwachten, zoals de oude middenstander, tot er door stevig werken als vanzelf een zekere welvaart kwam, nee, hij moest een plek veroveren door iedere kans te grijpen die zijn bazen hem boden, door op te vallen in de anonieme massa. Niet alleen zijn lichaam en zijn tijd, ook zijn ziel werd gegrepen door het snelle raderwerk van de nieuwe industrie en bureaucratie.

De eerste nieuwe middenstander uit de familiegeschiedenis was, zoals ik al schreef, mijn vaders oom, die boekhouder was geworden. De tweede zou zijn iets jongere broer worden, Aart, die niet een eigen zaak begon maar op een kantoor ging werken. De derde die uit de oude wereld wegvloog, was mijn vader zelf.

•••

***

•••

Ik heb twee foto’s van mijn vader, de vroegste foto’s die van hem bestaan. De eerste dateert uit het najaar van 1901. Het is een familieportret, genomen op de koperen bruiloft van mijn grootouders. De foto is vaag, een kopie van een kopie, maar mijn vader, net een jaar oud, is duidelijk zichtbaar. Hij zit in een wit rokje – toen de algemene babykleding – op de knie van mijn grootmoeder, bijt in zijn linkerknuistje en kijkt met hel-donkere ogen de wereld in.

Op de tweede foto, uit het voorjaar van 1914, zie ik een opgroeiende jongen in zijn zondagse pak, een colbert met brede revers en een korte broek, het hoofd bijna kaalgeknipt, grote handen, en in zijn blik iets terughoudends. Tijdens die ene seconde waarop we hem betrappen kijkt hij gespannen naar de fotograaf, met iets van verbazing. De anderen – het is een groepsportret van de hele familie rond een vaas met een handvol stakerige anjers – poseren (mijn grootmoeder en haar oudste dochter Saar), onderdrukken met moeite een brutaal lachje (Arie), zien zorgelijk toe (de kleine Aart), kijken naar de verste hoek van het plafond (Catrien), wachten de bui rustig af (Koos en Henk) of staan op het punt om van de stoel te springen en weer te gaan spelen (de kleine Maartje).

In het midden zit mijn grootvader, snor, krullend haar, glimmend gepoetste schoenen, rustig en solide als de Bank van Engeland, maar met diezelfde argwaan in zijn blik als mijn vader. Nee, zijn idee is het duidelijk niet geweest, die sessie met die fotograaf, dat weet ik vrijwel zeker. Het was meer iets uit de koker van mijn grootmoeder waarin hij zich met al zijn goedigheid had geschikt.

•••

De periode tussen 1900 en 1914 werd, in de woorden van Stefan Zweig, beleefd als ‘een gouden eeuw van zekerheid’. Zweig, een Oostenrijker maar vooral een Europeaan, beschreef in het verhaal van zijn jeugd als geen ander de intieme wereld van de Europese burgerij rond de eeuwwisseling. ‘Iedereen wist hoeveel hij bezat of hoeveel hem toekwam, wat toegestaan en wat verboden was. Alles had zijn norm, zijn vastgestelde maat en gewicht. Wie een huis bezat, beschouwde dat als een zekere woonplaats voor zijn kinderen en kleinkinderen, hoeve en bedrijf werden van geslacht op geslacht overgeërfd; terwijl een zuigeling nog in de wieg lag, legde men in de spaarpot of op de spaarbank al een eerste centje opzij voor zijn levensweg, een kleine reserve voor de toekomst.’

Voor miljoenen Europeanen was dit gevoel van zekerheid het meest begerenswaardige bezit, en miljoenen anderen streefden het na met al hun kracht, als een gemeenschappelijk levensideaal. Ook mijn grootvader gaf ieder kleinkind in de wieg iets mee: een gouden tientje. Het eerste dat iemand deed als hij klom op de maatschappelijke ladder, was zekerheid uitstralen: in oud-makende kleding, in een waardige manier van bewegen, in zijn wijze van leven en wonen.

Zie bijvoorbeeld hoe mijn grootmoeder haar ‘mooie kamer’ had ingericht: een plafond met rozetten, behang met grote bloemen, dure vloerbedekking, een zwart marmeren schoorsteen met daarop porseleinen hondjes, flessen en naamloze bibelots, schilderijen met landschappen en zeegezichten, glanzend gepoetste kasten en stoelen van mahoniehout, overal gehandwerkte lapjes, op de tafel een dik kleed, kortom, een typische salon van de toenmalige middenklasse, het resultaat van een voortdurend heen en weer slingeren tussen opschik en zuinigheid, tussen het hooghouden van de eigen stand en de realiteit van het bestaan, tussen de wil tot verder streven en de bevestiging van de orde der dingen.

•••

Wij weten nu dat die wereld van zekerheid een illusie was, dat de krachten die haar omver zouden werpen al volop in beweging waren toen mijn vader in de wieg lag, dat drie van de vijf grootmachten die de wereld droegen nog tijdens zijn schooljaren weggevaagd zouden worden, en dat het oude Europa gedrenkt zou worden in bloed en barbaarsheid, nog voor hij volwassen was. Maar een terugblik vertroebelt het beeld. Want in het ochtendlicht van de twintigste eeuw voorvoelde niemand dat nog. Zoals mijn grootouders leefden, zo leefden honderdduizenden Nederlandse gezinnen, in rustige welstand, wetend dat rampen slechts ver van hun bed plaatsvonden en dat het oorlogsgeweld sinds mensenheugenis aan dit land voorbij was gegaan.

Ze leefden niet alleen in een tijd van zekerheid, ze waren er zelfs zeker van dat hun zekerheid van alle tijden was. En bovendien werd die zekerheid bestraald door een warme zon van voorspoed. ‘Het is misschien moeilijk, voor de generatie van vandaag, die opgegroeid is te midden van rampen, ineenstorting en crises [...] het optimisme en het vertrouwen in de wereld te beschrijven die ons jonge mensen van het begin van de eeuw af bezielden,’ schreef Stefan Zweig. Europa had al decennia in vrede geleefd – en voor Nederland en sommige andere landen was die periode nog veel langer –, de techniek had het leven vleugels gegeven, de wetenschappelijke ontdekkingen maakten de mensen trots en zelfbewust.

Bijna alle grote steden maakten tussen 1880 en 1914 een stormachtige ontwikkeling door: er werden boulevards en pleinen aangelegd, nieuwe wijken neergezet, warenhuizen, musea, theaters en stations gebouwd, zo groot als kathedralen. De mensen werden gezonder, ze kregen langzaam wat meer comfort en vrije tijd, en dankzij de betere voeding en hygiëne gingen ze er mooier uitzien. Rond 1910 hing in de meeste steden en dorpen bij de notabelen een telefoon. Een telegram kon binnen enkele seconden naar de andere kant van de wereld worden gestuurd. Op de morgen van 17 december 1903, op de Kill Devil Hill in North Carolina, maakten de rijwielfabrikanten Wilbur en Orville Wright de eerste vier vluchten met een zelfgemaakte vliegmachine; de langste vlucht had een afstand van 255 meter. Rond 1900 kondigden sommige medici het ‘voorzienbaar einde’ aan van alle menselijke ziekten, en enkelen hoopten zelfs dat het na de uitvinding van de röntgenstralen in 1895 mogelijk zou worden om de menselijke ziel te fotograferen.

•••

***

•••

Zo werd de periode tussen 1900 en 1914 beheerst door een ongekende dynamiek, die werd afgedekt door een schijn van rust en eerbiedwaardigheid. Het huis aan het Hoofd werd nog verlicht met gas- en olielampen en een enkele kaars, maar wel doken in het Rotterdamsch Nieuwsblad steeds vaker berichten op over de aanleg van elektriciteit in het stadje, en kort na 1913 was het ook op het Hoofd zover: elektrisch licht met een draai van een knop, de gemakken van een stofzuiger en een strijkijzer, de komst van een nieuwe helderheid, een nieuwe lichtheid van bestaan.

Ook werden in die jaren de eerste beslissingen genomen die veel later binnen de familie tot een – nimmer uitgesproken – breuk zouden leiden: mijn vader werd grotendeels vrijgesteld van het werk in de zeilmakerij, omdat hij naar de hbs mocht. En de kleine, pientere Maartje mocht doorleren op de mulo, totdat, na drie jaar, mijn grootmoeder haar als hulp in huis nodig had, een beslissing die als volkomen vanzelfsprekend werd ervaren.

Want laat het duidelijk zijn: ook binnenskamers was de familie een typisch doorsnee Hollands gezin van rond de eeuwwisseling, met alles wat daarbij hoorde. Seksualiteit speelde geen rol, beter gezegd, mocht geen rol spelen. Arie schijnt weleens avances gemaakt te hebben jegens een werkster, maar verder was in huize Mak weinig of niets zichtbaar van enige erotiek. ‘Mijn moeder heb ik nooit anders gezien dan in het zwart, of, ’s zomers, iets heel donkerblauws met een paars balletje,’ vertelde mijn tante Maart me. ‘Gekdoen of vrijen tussen mijn ouders, dat zag je nooit. Wel eens een hartelijk woordje of een lachje, dat wel, maar anders niet. We dachten als kind zelfs niet aan zulke dingen. Van seks, daarvan hoorden we alleen iets vaags, via vriendinnen.’

Een van de broers, Henk, bracht ooit het mooiste meisje van het stadje mee naar huis, maar de verbintenis hield geen stand omdat Henk een wel heel weinig flamboyante minnaar was. Haar afscheidsbriefje luidde:

Geachte familie. Het spijt me voor u en voor Henk heel erg, maar ik vind Henk een te stille jongen. Ik heb gemerkt dat ik daar niet tegen kan en heb na veel strijd dit besluit genomen. Verder dank ik u nog voor de hartelijke ontvangst en verblijf met vele groeten uw

Machteld de Ronde

•••

In het gezin was mijn grootvader de stille, harde werker op de achtergrond. Met veel mensen ging hij niet om, afgezien van de zondagse kerkgang met zijn broer de blokmaker. Als een van zijn broers jarig was ging hij even langs om te feliciteren, en bij de broers van mijn grootmoeder kwam hij helemaal nooit. In een kamer zitten en met mensen gaan praten, dat deed hij niet. Als hijzelf jarig was kwamen ze wel allemaal, de mannen vooral, en graag, want ze kregen een sigaar, een gebakje en een kopje chocolademelk, dat toen vaak nog in plaats van koffie werd gedronken. Daarna was er een glaasje wijn, zelfs de naam wist een van mijn tantes nog: Muscatel d’Algarve.

Het gezin was een productiebedrijfje op zich. De meeste kleren werden zelf gemaakt en dat gold ook voor het eten: geweckte groenten, jams, ingezouten vis en vlees. Daarbinnen was mijn grootmoeder de spil. Zij moet, volgens alle getuigenissen die ik hoorde, een uitgesproken lieve vrouw zijn geweest, die nooit een kwaad woord sprak over een ander. Maar toch was ze altijd bang voor het Jongste Gericht. Toen zij van de Hervormde Kerk overstapte naar de Gereformeerde, gingen bijna alle kinderen met haar mee. Zij was vol van zonde en zondeval, en Adam en genade, en strijd, en bekering. Haar man trok zich daar niets van aan. De kinderen zaten ertussen.

Mijn grootouders waren al vanaf het begin van hun huwelijk op godsdienstig gebied elkaars tegenpolen. Mijn grootvader ontleende zijn wereldbeschouwing voornamelijk aan bepaalde predikanten aan wie hij gehecht was. Hij behoorde tot de ‘moderne richting’ in de Hervormde Kerk, een stroming die een verlicht, rationeel soort theologie verkondigde en die uiteindelijk zou uitmonden in de hedendaagse onkerkelijkheid. Atheïstisch en anti-godsdienstig was deze stroming allerminst. Het was vooral twijfel die doorklonk in de preken in zijn kerk, onzekerheid die vervolgens werd verguld door mooie zinnen en fraaie, hoogstaande gedachten.

Nu was de dood in de jaren waarin mijn vader opgroeide nog jong en actief, snel en onverwacht en overal toeslaand. Een ‘gewone’ longontsteking kon al fataal zijn. Beroepen als visser en havenarbeider waren buitengewoon riskant. De kindersterfte was hoog; vrijwel ieder jeugdboek uit die tijd bevatte wel een tranentrekkende sterf-scène. Zelfs in het redelijk welvarende gezin van mijn grootouders stierven twee meisjes, eentje aan difterie, de ander aan een tegenwoordig onschuldige kinderziekte. En later zou de tweede vriendin die de stille broer Henk meenam, binnen één nacht overlijden aan een hersenvliesontsteking. Je kon dus ieder ogenblik, zoals vrome mensen zeiden, ‘voor de rechterstoel des Heeren geplaatst worden’. En hoe zou Hij dan oordelen? Die vraag hield velen voortdurend bezig, ook mijn grootmoeder.

Iedere morgen landde aan de kade de boot van over de rivier. Eerst liep er altijd een vrouw van boord met een juk op de schouders met twee manden verse eieren, en dan kwamen de anderen: vissers, boeren die langs de huizen melk en kaas verkochten, mannen met groenten en aardappels. Het waren mensen van de eilanden van de overzijde, en mijn grootmoeder praatte graag met hen over het leven bij God, na de dood.

Met name een bepaalde eierboer maakte grote indruk op haar. Deze man wist niet zeker of hij wel een kind van God was, martelde zijn gemoed met allerlei teksten en streed voor zijn zaligheid, totdat de bekering kwam. De kleine Maartje, die stilletjes meeluisterde, vertelde me dat vooral het laatste verhaal haar altijd weer duizend nachtmerries bezorgde. De eierboer beschreef dan hoe hij met de engel had geworsteld als Jakob bij de Jabbok-rivier, gekropen had hij door modder en poelen, en uren had hij in angstig smeken en kermen doorgebracht. Totdat het licht opging, en ook deze eierhandelaar zich een kind van God wist.

Mijn grootmoeder kon maar niet genoeg van zijn verhalen krijgen. Want o, het oordeel, en dan de eeuwigheid! Eén keer loodste ze hem het huis in, omdat ze moe werd van het staan. Maar op dat moment greep mijn grootvader in, die de boel vanuit de werkplaats in de gaten had gehouden. Hij ontzegde de eierboer de toegang tot het huis, zei dat hij een smeerlap was en riep dat hij hem nooit meer wilde zien.

•••

Eerlijk gezegd vermoed ik dat in het incident met de eierboer niet alleen religieuze gevoelens een rol speelden. Gewoonlijk maakten de Makken zich niet druk over geloofskwesties. Over het algemeen beleefden ze hun godsdienst in de gelijkmoedigheid van de negentiende eeuw, toen het leven van alledag nog doortrokken was van de christelijke leerregels, de Kerk als een vanzelfsprekend instituut werd beschouwd en vrijwel iedere Nederlander in God geloofde, of hij nu een moderne, orthodoxe of helemaal geen richting beleed.

De verzuiling, de sociale scheiding tussen de diverse godsdienstige en politieke groeperingen, moest aan het eind van de negentiende eeuw nog bijna helemaal beginnen. Men kón zich zelfs nauwelijks in de eigen zuil opsluiten, omdat de aparte verenigingen, scholen en universiteiten nog grotendeels opgezet moesten worden. Volgens de volkstelling van 1899 kwam slechts 2 procent van de Nederlanders er openlijk voor uit niet tot enige Kerk te behoren. Het ambtelijk gebed, waarmee openbare vergaderingen dikwijls werden geopend, werd iedereen geacht probleemloos uit te spreken. Toen koningin Wilhelmina in 1908 eindelijk weer zwanger bleek te zijn, werd de Kerken van staatswege verzocht om massaal te bidden voor een geslaagde afloop – een opdracht die werd gepresenteerd met dezelfde logica als een hedendaagse medische ingreep.

Het geloof was, kortom, voor de meeste mensen geen theologische constructie maar een dagelijkse, vanzelfsprekende realiteit. Mijn grootmoeder vertelde altijd – niet zonder tranen – hoe een van haar overleden kleuters vlak voor haar sterven vroeg: ‘Koos, zal jij de ladder goed vasthouden als ik naar de hemel ga?’ En zo zal zij haar eigen geloof ook beleefd hebben, even reëel als de aarde en het dak van de wolken.

•••

Tussen de vroegste familiestukken vond ik een opvallende brief, zo vol vrome taal dat ik er aanvankelijk niets van begreep. Hij was afkomstig van mijn overgrootvader en gericht aan zijn vader – mijn betovergrootvader dus – ter gelegenheid van diens eenentachtigste verjaardag, in januari 1867.

Een gezellig epistel is het niet. Alinea na alinea wordt mijn betovergrootvader vermaand en opgeroepen om zich te bekeren, voordat het te laat is. De reis naar de eeuwigheid is immers nog maar kort, en het oordeel van God nabij. ‘Kom vader, naar Jezus dan heengesneld met al uw zonden en al uwe bezwaren,’ schreef mijn overgrootvader. ‘Maar gaat dan spoedig, niet uitgesteld tot morgen, want het is voor u reeds de elfde ure en nog staat die liefderijke Heiland bij u aan de deur van uw hart en klopt...’ Zo gaat het nog drie velletjes voort, over de komende dood – ‘’k Moet eerst verrotting nog aanschouwen’ – en daarna, hopelijk, de eeuwige zaligheid.

Ik lees de brief een tweede, en een derde keer, en het valt me op dat de tekst vol staat met half-rituele formules en fragmenten van gezangen, die de tekst een bijna bezwerende cadans geven. Hier wordt duidelijk een jargon gehanteerd, een andersoortig jargon dan dat van de marxisten later, maar evenzogoed een jargon.

Ik kan het allemaal niet goed vatten. De taal is zwaar in de leer, maar overal worden ook gezangen aangehaald in plaats van psalmen, wat voor de meeste orthodoxen een vloek is. En evenmin snap ik iets van het schijnbare conflict tussen zoon en vader over de lichtzinnige levenswandel van de laatste. Uiteindelijk ga ik te rade bij iemand die zelf afkomstig is uit het Hollandse protestantisme van de zwaarste soort, een kennis van een kennis. Het is verbluffend om te zien hoe hij, honderddertig jaar na dato, de taal, de codes en de boodschap feilloos verstaat, en de brief ook onmiddellijk weet te plaatsen: ‘Dit is geschreven door iemand uit de piëtistische stroming die al sinds de zeventiende eeuw in de Hervormde Kerk bestaat. Het was ook iemand die verkeerde in de kring van het Réveil, de negentiende-eeuwse opwekkingsbeweging van de bekeerde israëliet Da Costa en de dichter Bilderdijk.’ Van een conflict tussen zoon en vader was volgens hem geen sprake. ‘Dit was in die kringen een prachtige verjaarsbrief, en waarschijnlijk is hij daarom ook bewaard gebleven.’ Hij legt uit dat het een vorm van grote genegenheid was, die bekommernis om het zielenheil van je dierbaren. ‘Mijn eigen vader zou wat graag zo’n brief van mij gehad hebben, alleen kan ik zoiets niet meer uit mijn pen krijgen.’

•••

Woorden, gezangen, teksten, almaar herhaald, en dat alles voor wat geborgenheid en vrede. Mijn overgrootouders waren niet de enigen die daarnaar zochten, meer dan voorheen. Tijdens de tweede helft van de negentiende eeuw was de verwarring rond godsdienstige kwesties groter dan ooit, en de emoties liepen hoog op.

Velen geloofden in de economie, in de wetenschap, in de techniek, velen ook in een eerlijke verdeling van geld en goederen, in onderwijs, in een rationeel ordenende staat, in de utopie van het socialisme. Beide groepen richtten hun verwachtingen steeds meer op het aardse leven. In 1848 was er een nieuwe, liberale grondtoon gezet, gebaseerd op de ooit revolutionaire gedachten van democratie en gelijke kansen voor iedereen.

Deze levenshouding was in zekere zin een voortzetting en uitbreiding van een losmakingsproces dat al dateerde uit de Renaissance en de Verlichting. Maar tegelijk ontstond op godsdienstig terrein een reactie, in de vorm van vier nieuwe bewegingen.

Allereerst was er de beweging van de vrijzinnigen, een theologie die probeerde om zowel geloof als Verlichting in zich te verenigen. Alles wat in de bijbel stond, werd geplaatst binnen de vaste wetmatigheden van natuur en samenleving. Een wonder was geen mirakel meer, maar werd herleid tot een verbazingwekkende natuurreactie of een symbolisch verhaal. Jezus was niet anders dan een bewonderenswaardig voorbeeld voor de mensheid. Verdraagzaamheid – ook tegenover andere godsdiensten – en een optimistische kijk op de wereld stonden hoog in het vaandel.

Onder de eenvoudige burgerij ontstond echter een tweede beweging, die juist uitging van het tegendeel. Deze ‘kleine luyden’ raakten meer en meer ontevreden over de officiële Hervormde Kerk, die allerlei afwijkingen in de leer duldde, gezangen liet zingen en van allerlei andere tradities afweek. Sommigen trokken zich terug in conventikels, besloten gezelschappen waarin de ‘praktijk der godzaligheid’ beoefend werd, maar die wel binnen het verband van de grote Hervormde staatskerk bleven. Ik vermoed dat mijn vrome overgrootvader ook tot zo’n gezelschap behoorde. Uiteindelijk ontstond uit deze wat mystieke gemeenschappen de Gereformeerde Bond, de zwaar orthodoxe vleugel binnen de Hervormde Kerk.[2]

Een andere lijn kozen de groepen die vanaf 1834 meegingen met de zogeheten Afscheiding. Zij maakten zich los en vormden, ten koste van grote offers, kleine, zelfstandige gemeenten. Omdat ze het openbare onderwijs veel te vrijzinnig vonden, zetten ze vanaf het midden van de negentiende eeuw eigen scholen op. Als geen ander beseften ze dat onderwijs de enige weg opwaarts vormde voor hun kinderen en kleinkinderen, maar daarbij dienden ze wel voor het geloof behouden te blijven.

In de bovenlaag van de samenleving leefde daarnaast nog een vierde beweging, het Réveil, de geestelijke stroming van Isaäc da Costa. Het was een typische protestbeweging, die fulmineerde tegen de zelfvoldaanheid van de negentiende eeuw met zijn materialisme en zijn overschatting van het rationele denken. In kleine bijeenkomsten probeerde men dichter bij het christendom te komen, maar enkel godsdienstig was deze beweging niet. Het ging om meer.

Onder leiding van Guillaume Groen van Prinsterer probeerde men de oude nationale waarden van de Tachtigjarige Oorlog nieuw leven in te blazen. Niet alleen tegen het liberalisme moest volgens Groen van Prinsterer een dam worden opgeworpen, maar ook tegen de ‘oprukkende macht van het pausdom’, en de ‘vervloekte afgoderij van de paapsche mis’. Op die basis begon men hier en daar ‘Anti-Revolutionnaire’ kiesverenigingen op te richten. Anderen hielden het echter voor gezien; ze emigreerden naar de Nieuwe Wereld, waar ze hun eigen kerken en steden stichtten, ver van het zondige Nederland.

Het was de charismatische predikant Abraham Kuyper die de onvrede over moderniteit en liberalisme ten slotte omsmeedde tot een werkelijk hechte massaorganisatie. In 1870 werd hij hoofdredacteur van het weekblad De Heraut, in 1872 stichtte hij een eigen dagblad, De Standaard, en in 1879 werd hij de eerste voorzitter van het Centraal Comité van Anti-Revolutionaire Kiesverenigingen.

In wezen was Kuypers mensbeeld uiterst pessimistisch: in tegenstelling tot de optimistische tijdgeest zag hij de mens, zoals de Heidelbergse catechismus leerde, ‘onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad’. In de chaos van de moderne tijd zag hij maar één zekerheid: Gods Woord, het Woord van de Vaderen, de leer die, zoals hij in het eerste nummer van De Heraut schreef, ‘tot omstreeks 1750 in gezonden zin en met degelijke wetenschap gesierd beleden werd’. Wat er na 1750 in de wetenschap en de theologie gebeurd was, telde volgens hem blijkbaar niet. Een echte calvinist was Kuyper trouwens evenmin: zijn theorieën grepen terug op het gedachtegoed van de Hollandse dominees uit de zeventiende en achttiende eeuw, niet op dat van Calvijn zelf.[3]

Toch was Kuypers theologie typisch negentiende-eeuws, en daarom vonden zijn opvattingen ook zo snel weerklank. Met zijn ideeën over het Woord van de Vaderen sloot hij naadloos aan bij de mode om het Nederland van de Gouden Eeuw weer tot leven te brengen. Zijn visie over ‘de volstrekte soevereiniteit Gods’ haakte probleemloos in op de discussie die gedurende een groot deel van de negentiende eeuw het publiek beheerste, en die impliciet voortdurend draaide om de vraag: wie heeft de macht, en met welk recht? En zijn opvatting dat het enige ware Nederland het calvinistische Nederland was, weerspiegelde een verschuiving die overal in Europa plaatsvond, namelijk van een bevrijdend nationalisme naar een nationalisme dat dwingende eisen stelde aan de eigen gemeenschap.

In dezelfde periode werd in Frankrijk geroepen dat de Franse natie en de Katholieke Kerk één en ondeelbaar waren, in Groot-Brittannië was de enige ware Brit een Engelsman, in Duitsland begon de term ‘bloed en bodem’ rond te zingen, in Rusland kon een echte Rus alleen maar lid zijn van de Russisch-orthodoxe Kerk, in het Habsburgse rijk werd hier en daar gesproken over het deporteren van minderheden, en bijna overal hoorden de joden er vooral níét bij.

Abraham Kuyper en zijn volgelingen wilden eigenlijk de grote Hervormde staatskerk overnemen. Ze noemden zichzelf ‘dolerenden’, naar het Latijnse woord dolere (pijn hebben). Een dolerende kerk is een kerk, schreef Kuyper, ‘die naar God klaagt of haar plage mocht worden weggenomen’. Hun machtsgreep mislukte in 1886, en vervolgens braken ze met de Hervormde Kerk.

•••

Vrij kort daarna kwamen de Afgescheidenen en de Dolerenden tot een fusie – een kleine groep Afgescheidenen bleef zelfstandig: de latere Christelijke Gereformeerde Kerk – en samen vormden ze de Gereformeerde Kerken. Uiterlijk werden beide groepen door Kuyper perfect aaneengesmeed, maar wie deze werelden goed kende kon een eeuw later nog duidelijk de verschillen waarnemen tussen, bijvoorbeeld, de wat piëtistische sfeer van een typische afscheidingsgemeente en de nuchtere houding van een doleantiefamilie uit de grote stad.

•••

Aanvankelijk zijn al deze bewegingen vermoedelijk grotendeels aan de Makken voorbijgegaan. Het waren, zo valt uit die oude verjaarsbrief op te maken, vrome, piëtistische mensen, maar ze dachten er niet aan om de ‘grote kerk’ de rug toe te keren. Ze luisterden zondag na zondag braaf naar de predikanten die hun bevielen, ze zongen de dierbare gezangen die toen in de mode waren – ‘Gij akker Gods, uw kostbaar zaad/ Moog schooner lente toeven/ Een talloos tal van bloemen staat/ Te bloeijen in uw groeve’ – en als de predikatie hun niet meer zinde, gingen ze naar een ander. Tussen de geuren van kamfer en pepermunt verspreidde de kleine stoet Makken de lichte teerlucht van de zeilmakerij, en dat was hun voornaamste afwijking. Van nature waren ze niet tot de doleantie van Kuyper geneigd. Als mijn grootmoeder er niet was geweest, zou die keuze ook nooit zijn gemaakt.

Volgens de overlevering ontstond de breuk tussen hervormd en gereformeerd binnen de familie bij het overlijden van mijn overgrootmoeder, de moeder van mijn grootmoeder. De doleantie van Abraham Kuyper was nog maar net begonnen toen ze op haar sterfbed mijn grootmoeder bezwoer: ‘Kind, volg die gereformeerde dominee, ga naar zijn catechisatie, voed je kinderen op in de ware leer opdat ze gered worden.’

Mijn grootmoeder, diep onder de indruk, beloofde het. Zo bepaalde één gebeurtenis de lijn van een reeks volgende generaties. Een hele tak van die brave, apolitieke, hervormde Makken werd opeens gereformeerd, en daarmee deelgenoot aan een van de meest strijdbare emancipatiebewegingen van deze eeuw.

Gezamenlijk begonnen de ‘kleine luyden’ namelijk met de bouw van een compleet burchtenstelsel waarbinnen men veilig kon zijn voor de verwording der zeden: de burcht van het gezin, de burcht van de eigen kerkelijke gemeenschap, van de eigen universiteit, de eigen kranten, de eigen school, de eigen politieke partij, en dat alles onder het credo ‘soevereiniteit in eigen kring’.

•••

Het succes van Kuypers beweging was, paradoxaal genoeg, mede te danken aan diezelfde tijdgeest die bestreden moest worden. De orthodox-rechtzinnige Kuyper was – en daarin verschilde hij van zijn voorgangers Groen van Prinsterer en Willem Bilderdijk – in alle opzichten ook een kind van de moderne samenleving. Met grote voortvarendheid wist hij met een eigen dag- en weekblad het land tot in de verste uithoeken te bestrijken. Door de nieuwe vormen van massavervoer was hij in staat ongekende menigten op één plaats bijeen te brengen. (Overigens raakten de katholieken, socialisten en andere groepen ook al snel verslaafd aan dergelijke toog- of landdagen.) Dankzij spoorwegen en posterijen was hij als een van de eersten in staat om een moderne, landelijke massaorganisatie op touw te zetten en overal zijn denkbeelden te verspreiden. Zelfs in Amerika voerde hij campagne als een volbloed politicus, met schepen, treinen en automobielen. De Anti-Revolutionaire Kiesverenigingen liet hij in 1879 fuseren tot de Anti-Revolutionaire Partij, die algemeen wordt beschouwd als de eerste moderne partij in het Nederlandse politieke bestel.

Zijn aanhangers vormden rond de eeuwwisseling zo’n 7 procent van de bevolking. Het was een solide en principieel soort, soms dun en benepen, vaak ook ouderwets en tegelijk modern-praktisch. Het waren hardwerkende mensen die op hun eigen wijze een soortgelijk emancipatieproces begonnen als de socialistische arbeiders.

In 1901 behaalden ze samen met de katholieken een eclatante verkiezingsoverwinning. Abraham de Geweldige kon gaan regeren.

•••

De afscheiding van grootmoeder Mak gaf binnenshuis alleen problemen met de twee oudste zoons. Met name Koos vond het maar niets dat zijn moeder de doleantie bij de Makken had binnengehaald. Hij bleef stug en trouw lidmaat van de Hervormde Kerk, zijn leven lang, meed voortaan enigszins de gereformeerde tak van de familie en zweeg verder over de kwestie. Vermoedelijk heeft mijn grootmoeder zelfs nooit geweten dat er een kwestie wás. Mijn grootvader vond het allemaal wel best. Hij was een goedmoedig man en bovendien waren hij en mijn grootmoeder wellicht ook te weinig samen om veel ruzie te kunnen maken. Kreeg zijn dominee een gift, haar dominee kreeg hetzelfde bedrag. Kreeg haar dominee voor zijn verjaardag een doos sigaren, zijn dominee, jarig of niet, kreeg er ook een. Wilde zij een abonnement op de christelijke Rotterdammer en De Vriend van Oud en Jong, ze deed maar, als hij zijn eigen Rotterdamsch Nieuwsblad maar hield.

Mijn vader herinnerde zich hoe mijn grootvader zich ’s zondags op zijn gemak stond te scheren terwijl mijn grootmoeder met zeven van haar kinderen haastig langsliep om op tijd te zijn voor haar rechtzinnige godshuis. Meestal stond hij hen na afloop alweer met een stil lachje op te wachten: ‘Mijn dominee kan het toch maar vlugger.’

Bij de koffie zaten de vrijzinnige mannen aan de ene kant van de kamer, mijn grootmoeder en haar kinderen zaten aan de andere kant, maar het was voornamelijk de stem van mijn grootmoeder die de ruimte vulde: over dominees, over de preek en over Jakob die een ladder zag, tot bovenaan in de hemel.

Van mijn vader weet ik dat hij vooral de herinnering bewaarde aan het samen zingen met mijn grootvader, op de stille zondagavonden, als mijn grootmoeder naar de tweede kerkdienst was en alle kinderen links en rechts van de tafel tegen hun vader aan leunden om liederen te zingen uit de hervormde gezangenbundel.

Van de kleine Maartje weet ik hoe ze zich tachtig jaar later nog het gevoel van ongeluk herinnerde, de angst dat ze niet op tijd bekeerd werd voordat ze zou sterven, en hoe dat dan zou moeten, want zonder bekering ging geen mens de hemel in. Ze voelde nog het benauwde bidden onder de dekens, de onrustige slaap daarna. Maar de jongens lachten erom.

•••

[1]Tot in de Tweede Wereldoorlog zou Nederland de zogeheten ‘tijd van de Westertoren’ aanhouden, een tijdrekening die op geen enkele manier aansloot bij die van onze buurlanden. Het tijdsverschil met Duitsland bedroeg bijvoorbeeld veertig minuten. Pas de Duitse bezetters zouden aan dit tijdsisolement een einde maken.

[2]Deze ‘bevindelijke’ gelovigen stichtten eigen gemeenten, eigen jeugd- en zendingsorganisaties, een eigen krant en zelfs een eigen politieke partij, de SGP. Maar altijd bleef men binnen de Nederlandse staatskerk, de planting van God zelf op de Nederlandse bodem, die opgericht moest worden ‘uit haar diepen val’.

[3]Abraham Kuyper was, zacht gezegd, als theoloog niet op zijn best. Pas Herman Bavinck, de eerste grote godsdienstwetenschapper uit deze kring, introduceerde de geschriften van Calvijn bij de mannenbroeders. Hij ‘herontdekte’ voor de gereformeerden ook de katholieke kerkvader Augustinus.

II | De mooie tijd

•••

In de krant die op de oudejaarsmiddag van 1911 in de werkplaats van mijn grootvader werd aangereikt, stonden de volgende berichten:

•••

‘De Spaansche troepen rukten in hoefijzervorm op en omsingelden den vijand, die ook vanaf zee door vier oorlogsschepen beschoten werd. Het was een vreeselijke slachting. Vijfhonderd gedode Mooren bedekten het slagveld.’

‘Deze aartsmillionair, met een vermogen van zesentwintig millioen, zal dus wel de rijkste man van Nederland zijn. Hij werkt nog steeds voor zijn brood.’

‘De Nederlandsche Middernachtszendingsvereeniging heeft een openbaare vergadering belegd op 3 januari aanstaande in het Vereenigingslokaal ter bespreking van eenige zedelijkheidswetten.’

‘Tweehonderd geweren, talrijke kamelen en munitie geraakten in handen van den Turkschen vijand.’

‘In een café aan de Verbrande Erven ontstond gisteravond een ruzie tussen twee kostgangers, waarbij eenig huisraad werd gebroken.’

De familie Mak vierde de jaarwisseling van 1911 naar 1912 in een burcht van rust en tevredenheid, in ‘levensweelde’, zoals mijn tante Maart het later zou noemen. In de herinneringen die ze voor haar kinderen opschreef, trof ik een gedetailleerde beschrijving van die nieuwjaarsviering, een intieme momentopname van het gezinsleven van destijds.

Mijn grootvader had in de laatste dagen van het jaar nog een haastklus moeten afmaken, en de hele familie was erbij ingeschakeld. Koos en Arie deden het echte zeilmakerswerk, maar ook mijn vader werd aan het werk gezet, zodra hij uit school kwam. Hij moest eindeloos over de grond kruipen om baantjes te vouwen. Maar die laatste ochtend is alles af. Mijn grootvader veegt zelf de zeilmakerij schoon en wandelt dan naar de bank voor de jaarafrekening.

Na het middageten – altijd een goed stuk vlees en flinke puddingen, een tafel voor minstens twaalf personen – wordt de grote kachel in de werkplaats aangemaakt met de resten van een oude teerton. Vervolgens worden de oliebollen gebakken – de kinderen kijken ze de pan uit – en daarna zet mijn grootvader zijn bril op om nog de laatste transacties van het jaar over te schrijven uit het kleine boekje waarin hij dagelijks alles noteerde.

’s Avonds gaat mijn grootmoeder naar de kerk. Daarna komt er chocolademelk op tafel, en mijn grootvader trakteert op gerookte paling. Aart zit met rode oren te lezen in een spannend zondagsschoolboekje. ‘Op de kaft staat een mooi plaatje. Twee jongens staan op een wad en de vloed komt op. Aan alle kanten is water. Hoe moeten ze nog gered worden?’

Dan is er opeens het geloei van de stoomfluiten en de sirenes van de boten. Mijn tante Maart: ‘Het is twaalf uur. Vader gaat naar buiten. Maar moeder en de anderen willen ook even op ’t Hoofd kijken. De klokken van de toren galmen en ergens vliegt een pijl in de lucht. Maar verder gebeurt er niets. De boten staken hun geloei. De kerkklokken luiden nog wat na. Nu gaan allen naar binnen en naar bed. Het jaar 1911 is voorbij.’

•••

De meeste eeuwen beginnen en eindigen niet met een rond jaartal. Wat de negentiende eeuw betreft, dat was voor Europa een lange eeuw, die ergens in 1789 begon en in 1914 eindigde. Pas toen begon de twintigste.

In de jongensjaren van mijn vader lag dus de grenszone van de negentiende eeuw, de ‘mooie tijd’ zoals de Franse elite het noemde, de belle époque. Het waren de jaren van de ploeterende ‘kleine luyden’, van de verborgen zuinigheid van de opkomende nieuwe burgerij, maar ook van de uitgaande wereld en de modeplaten van het tijdschrift La Gracieuse:

•••

In de allereerste plaats raden wij voor baltoiletten voor jonge meisjes aan een japon van rose crèpe-de-Chine met rose veeren randen gegarneerd, terwijl de vrouw des huizes kan volstaan met een japon van brocaatstof, met een weefsel van gekleurde bloemen op eenen zwarten ondergrond.

•••

De elite was klein en overzichtelijk. Aan kleding, taal en afkomst kon men in één oogopslag zien tot welke rang iemand behoorde. Ook op Europees niveau, in de kuuroorden en de badplaatsen, was het ‘ons kent ons’. Het verkeer – koetsen, een enkele auto en tram, maar vooral wandelaars – was tegelijk sociaal verkeer: zelfs wereldsteden als Parijs en Londen hadden in hun autoloosheid vaak nog iets provinciaals.

De ‘mooie tijd’ had twee bijzondere eigenschappen. In de eerste plaats was het militaire element er sterk aanwezig. Hoewel overal in West-Europa vrede heerste, wekken de paar overgebleven films uit die tijd de indruk dat het leven uit weinig anders bestond dan één reeks van parades, manoeuvres en andere militaire spektakelstukken. Als er op zomeravonden langs de boulevards werd geflaneerd, klonk uit de muziekkoepels vooral marsmuziek. En zelfs de emancipatiebewegingen spraken in militaire termen als: ‘generaals’ en ‘achter het vaandel’.

Het nationale gevoel werd extra aangejaagd door de nieuwe staatsscholen en massamedia. Oude rivaliteiten tussen de naties werden gekoesterd, en de regeringen stimuleerden het denken in vijandbeelden. ‘Oorlog is een deel van Gods orde,’ zo verwoordde de Duitse veldmaarschalk Helmuth von Moltke de mentaliteit van velen in die dagen. ‘Zonder oorlog zou de wereld stagneren en opgaan in materialisme. In de oorlog komen de meest edele deugden van de mensheid tot uiting: moed, toewijding en plicht, het wegcijferen van zichzelf, bereidheid om het leven zelf te offeren.’

In de tweede plaats was de ‘mooie tijd’ een wereld die in extreme mate verdeeld was in compartimenten. Tussen de elite en de rest van de bevolking leek een ijzeren gordijn te hangen, een ondoordringbaar scherm waarmee men zich afsloot van de armoede waarin de meerderheid van de bevolking leefde. In de treinen gold een strikte indeling in drie klassen – er waren zelfs speciale damescoupés – die het de betere stand mogelijk maakte om te reizen zonder in aanraking te komen met welke vulgariteit dan ook.

De meeste producten van de vooruitgang waren alleen beschikbaar voor de ‘mooie wereld’. De auto, die vanaf 1900 technisch snel verbeterde, bleef in Europa nog jaren voornamelijk een gebruiksvoorwerp van de elite, ambachtelijk gemaakt, zoals mijn grootvader zeilen maakte, met de hand, stuk voor stuk. In de Verenigde Staten had Henry Ford in 1908 besloten om slechts één model te produceren, en dat massaal. Korte tijd later voerde hij de lopende band in waarbij de auto door de fabriek schoof en iedere arbeider slechts een paar handelingen verrichtte. In 1915 reden er zo in Amerika al tweeënhalf miljoen auto’s rond. In Europa was men op dat moment nog lang niet zover.

Ook in welvaart en gezondheid was de kloof tussen de elite en de gewone man diep en bijna niet te overbruggen. In het Nederland van de belle époque overleed iedere drie kwartier iemand aan tuberculose. Meer dan een kwart van de woningen bestond uit slechts één kamer, die desondanks meestal door gezinnen van vier, zes, acht personen bewoond werd. Het overgrote deel van de bevolking haalde nauwelijks de vijftig jaar en slechts één op de achttien Nederlanders werd ouder dan vijfenzestig. Een dertiger begon zich zorgen te maken over ouderdom, een veertiger was versleten en afgeleefd.

In Schiedam verdiende een brandersknecht tussen de zes en dertien gulden in de week. Daarvoor moest hij dertien tot zeventien uur per dag werken, soms ook nog op zondag. De kinderen van Schiedam stierven net zo rap als in de goorste wijken van Londen.

In een schoolopstel vertelt mijn vader over een stille, mistige winteravond waarin hij met een vriend in de vrieskou langs de haven liep. De bomen waren dik van de rijp, ‘in ’t donker was ’t alsof ze stonden uit te botten als in ’t voorjaar, zòò vol leken ze’. Voor hen uit reed een logge kar van de gemeentereiniging, met een groot dik paard ervoor dat ‘met zijn klotsende stap’ de stilte verbrak.

‘Toen ineens klonk ’t geluid van klompen, die nader kwamen, en ’t gepiep van emmers in de hengsels – en doken gestalten op die afkwamen op de kar, ze vastgrepen en medesjokten. En telkens meer, die als spoken opdoemden, kleiner en grooter, jongens en meiden – ook vrouwen –, elkaar verdringend. Daar zwenkte de kar naar links en kwam met een plotselinge vaart op ’t lager gelegen aschvaaltterrein – en de lichamen erachter en naast hielden steviger vast en golfden mee over den greppel. Ineens stond de zware kar stil. Bedaard klom er een man af en begon te rukken aan een pen voorop – met nijdige trekken. Flets lantarenlicht viel op de sombere armoetroep; gelaten stonden de gestalten in hun flardenkleding te wachten, ieder op zijn eigen plaatsje. Krakend kiepte opeens de kar omlaag, ’t paard liep werktuigelijk vooruit en snel bukten zich de begeerige lichamen, om de laatste kooltjes nog te klauwen uit de asch, waaruit vuil stof opdwarrelde.’

•••

En dan waren er de talloze ongevallen. Mijn tante Maart maakte mee dat een knecht van de branderij in de kokende spoeling viel en stierf. Dat was op een woensdag. Zijn gezin, een vrouw en acht kinderen, kreeg alleen nog het loon van maandag en dinsdag uitbetaald. Daarna moest de vrouw zien rond te komen met schoonmaken en wassen, en van het armbestuur kreeg ze daarnaast nog twee kwartjes en een brood per week.

In de havens, waar dagelijks zo’n tienduizend arbeiders werkten, was het slagveld van de arbeid nog bloediger. Een onderzoek van de Algemeene Havenarbeidersvereeniging in Rotterdam telde alleen in het jaar 1906 al 3718 slachtoffers van ongevallen. In 1907 vielen er 4172 doden en gewonden; later daalde het aantal naar gemiddeld 2800 per jaar. Werktijden van 72 uur achter elkaar waren rond 1905 nog schering en inslag. Iedere ochtend stonden de arbeiders in regen en wind voor de aanneemkantoren te wachten. Wie ook maar iets van zijn geschiktheid tot zwaar werk verloor, bleef achter in de moordende concurrentiestrijd.

De kleine luyden hadden geen enkele sympathie voor het grootkapitaal, ‘de onrechtvaardige mammon’, zoals ze het noemden. De eerste sociale wetgeving was mede van hun hand: een volksverzekering tegen arbeidsongevallen. Hun kinderen lieten ze zingen:

•••

Een man op klompen, in bedelaarslompen,

is dikwijls meer, is dikwijls meer

dan al die heertjes met mooie kleertjes

bij God den Heer, bij God den Heer.

•••

Aan de andere kant was daar het gezag, ‘de door God boven ons gestelde overheid’. Het was dezelfde bevlogen Kuyper die in 1903 als minister-president met zijn ‘worgwetten’ de spoorwegstaking brak, het eerste massale arbeidersprotest dat Nederland kende. De socialisten zouden de confessionelen die dubbelhartigheid nooit vergeven.

•••

In het huis van mijn grootvader was het vooral Arie die geraakt werd door wat hij om zich heen zag gebeuren. Als hij op zaterdagmiddag zijn weekloon had gekregen, gaf hij steevast aan Maartje een gulden om daarvan bij de petroleumman Wollekes voor een kwartje sigaren te gaan halen, voor de zondag, en de rest moest ze maar laten zitten. Arie spotte met iedereen, wilde niet meer naar de kerk, stond ’s avonds altijd bij de haven met van die vreemde gasten te praten en speelde ook nog mee in de Staatsloterij.

Voor mijn grootmoeder was dat laatste nog het ergste: ‘Dat mag je niet doen, jongen, in de loterij spelen. Arie, Arie, dat mag je niet doen!’ Arie won twee keer. De eerste keer gaf hij al zijn broers en zusters een briefje van vijfentwintig gulden, wat ze, ondanks hun gereformeerde opvattingen, allemaal direct aanpakten. De tweede keer was er net een ongeluk gebeurd met een oude klapbrug, waarbij een werkman dodelijk was geraakt door het neervallende contragewicht. Het verminkte lijk was zonder veel omhaal op een kar geladen, naar huis gereden en in de bedstee gelegd. Arie gaf zonder aarzelen de winst weer weg.

Aries sociale gevoelens hebben echter nooit een politieke ver-taling gevonden. Het was meer een collectief gemopper waaraan hij zich overgaf, samen met een stel vrienden uit de armste buurten. Al die rijkdom, zei hij dan, die moesten ze doodschieten, ze zijn allemaal rijk geworden door arme tobbers die ze hebben uitgeknepen in Indië voor een paar centen, de schoften. En vele woorden van gelijke strekking.

Anders was het gesteld met een broer van mijn grootmoeder, Arend, een kuiper die geregeld ’s avonds langskwam met een zootje overtollige haring. Mijn grootvader zette dan een pan op het vuur en begon te bakken, mijn grootmoeder stopte haar broer een paar extra boterhammen toe – hij had een groot gezin en weinig te eten – en onder het gespetter van de gebakken vissen werden vervolgens in alle rust de wereldproblemen doorgenomen. Maar op een avond kwam Arend langs zonder dat hij een extra boterham wilde. ‘Ik moet gauw weg, want ik moet naar een vergadering,’ zei hij. ‘Waar moet je dan zo opeens naar toe?’ vroeg mijn grootmoeder. ‘Naar het Rode Pakhuis, naar de socialisten.’ ‘Maar Arend,’ zei mijn grootmoeder – althans, zo herinnerde tante Maart zich dit gesprek – ‘ga je daar naar toe?’ ‘Ja, jij hebt makkelijk praten, je hebt een man met een schrijfbureau, en als je geen geld hebt, hoef je maar bij hem langs te gaan.’

Later had mijn grootmoeder nog staan te luisteren, bij de buren achter de tuinen, en ze had ze hun strijdliederen horen zingen, uit het pakhuis. Ze had het er moeilijk mee: de opstandigheid van haar eigen broer Arend en aan de andere kant de helleangst van de eierboer.

Wat de ideeën van mijn vader zelf betreft, het enige dat van hem uit die jaren is overgebleven, is zijn opstelschrift. En de enige aanwijzing dat hij als scholier op zijn manier bezig was met de ‘sociale quaestie’, is het slot van het verhaal over de kolenrapers, waarin hij loopt te piekeren over wat ze net zagen, terwijl zijn vriend een grap maakt over de kolenprijzen van dat moment – ‘Die mensen worden nog rijk’ – en hij moet lachen en dat tegelijk pijnlijk vindt.

Ik denk dat deze houding weinig zal hebben afgeweken van die van de rest van het gezin: een kwartje of een stuk brood voor iemand met honger aan de deur, een deken voor een arme kraamvrouw, een paar grollen om zich de ellende emotioneel van het lijf te houden, en verder niets dan de machteloosheid van het onvruchtbaar meevoelen.

•••

***

•••

Op 17 april 1912 noteerde Teunis Boere in zijn dagboek:

•••

Een nieuwe zeeboot die zijn eerste reis vaart van Engeland naar Amerika is op zijn eerste reis in een ijsberg gevare en gezonke, waarbij 1500 mensche verdronke en veel rijke lui waren, deeze boot werd bediend met 800 man die op de boot dienst hadde, hij was groot 46000 ton en zijn roer woog 50 last en een anker van 5 last. Hij was hoog van bodem tot op het hoogste dek 105 voet en zijn schoorsteen was 70 voet hoog. De nagels ware op verschillende plaatse zoo dik als een man zijn pols en er ware rijke mensche op die 90 duizend miljoene guldens bezate. Dit heb ik uit de nieuwsblaade overgenomen, het schip heet Titanic, daar ware zooals gezegt werd 2400 mensche aan boord en zoo dan gemeld wordt zijn er 800 gered.

20 april zonneschijn. Nog iets over de vergane zeeboot Titanic, het gehuil en geklaag dat door de overgeblevene mensche gehoord en aangezien is, is onbeschrijfelijk. Hij is in een tijd van 2 uur gezonke. Mooi weer en naar de beurs geweest en geen werk.

•••

De ramp met het grootste schip van de wereld was een merkteken in de tijd. De theoloog Søren Kierkegaard had al decennia eerder de Europeanen vergeleken met de passagiers van een immens schip die dromend door de nacht voeren terwijl ze afstevenden op een ijsberg van verdoemenis. En nu was het werkelijkheid. Het was een gebeurtenis zo vol symboliek dat zelfs de weinig schrijvende schipper Teunis Boere er een volle bladzijde van zijn dagboek aan wijdde.

Alle zekerheden en angsten van de ‘mooie tijd’ waren in de Titanic samengebald: het onzinkbare schip, de toren van Babel, de lift langs de zeven dekken, het zorgeloze leven aan boord, het weelderige Café de Paris, de armoede benedendeks, de juwelen van lady Astor, de helle elektrische verlichting, het duistere onheil, de salons waar men rustig bleef doorbridgen, en dan de ondergang van alles en allen.

En ook de verhalen die na de ramp loskwamen, maakten de Titanic tot het laatste baken van een tijdperk. Het scheepsorkest dat rustig ragtime speelde terwijl het zeewater naderde, en daarna het plechtige Autumn. De dirigent die zijn orkestleden bedankte voor de prettige samenwerking, vlak voordat ze door de golven werden weggespoeld. De derdeklassepassagiers die als beesten benedendeks werden gehouden. De heren die in een laatste explosie van galanterie hun kans op redding opgaven, hun hoed lichtten jegens de dames, en stierven. Zelfs al zou de helft verzonnen zijn, dan nog geeft de ramp ons een blik op een wereld van eer, stand en discipline die nu vrijwel ondenkbaar is, en die voorgoed ten onder ging in de loopgraven van Noord-Frankrijk.

•••

Wie terugkijkt op het breukvlak van deze eeuw, ziet een periode waarin het leven ingrijpender en onstuimiger veranderde dan ooit. Alleen: men wilde in die eerste jaren van de eeuw nog niet in verandering geloven, en dat maakt het beeld van die periode misleidend statisch.

Tegen het eind van de negentiende eeuw was overal in Europa de bevolking opeens sterk toegenomen, mede dankzij een beginnend besef van hygiëne, een betere zuigelingenzorg en de eerste inentingen tegen besmettelijke ziekten. De technologie was in een stroomversnelling geraakt; voor het eerst maakte Europa kennis met massaconsumptie, massacommunicatie en massavervoer. De overheden groeiden als kool; de staten trokken allerlei functies op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg, transport en communicatie naar zich toe.

De aard van bijna iedere technische vernieuwing was daarbij ook nog eens buitengewoon ingrijpend. Een hogesnelheidslijn die een reistijd terugbrengt van zes naar drie uur, wordt vandaag beleefd als een grote verbetering, maar de werkelijke revolutie was toch de aanleg van de spoorlijn zelf, ruim een eeuw eerder, die een reis van vijf dagen terugbracht tot acht uur. Nog essentiëler was de opkomst van de elektriciteit, die in Nederland tussen 1910 en 1930 haar beslag kreeg. Niet alleen veranderde en verrijkte de komst van het elektrische licht het leven binnens- en buitenshuis, maar ook werd de mens door de elektriciteit bevrijd van onvoorstelbaar veel lichamelijke arbeid: in de bedrijven namen elektrische apparaten het zware werk over, het meeste sjouw-, til- en takelwerk was voorbij dankzij lopende banden en elektrische kranen, en binnenshuis begonnen de boiler (zomaar heet water, zonder sjouwen) en zelfs de wasmachine langzaam hun bevrijdende opmars.

De kracht van deze ontwikkelingen was zo groot dat die ook de ijzeren gordijnen tussen standen en naties bedreigde. De schaalvergroting, de spoorwegen, de nieuwe technieken, de nieuwe massabedrijven en bureaucratieën, alles werkte in de richting van een grotere democratisering. Oude sociale grenzen en patronen begonnen te vervagen, status en afkomst legden het af tegen geld en ambitie.

Het werd dringen op de sociale ladder, en dat werd, zoals dat vaker gaat, afgereageerd op de armste bevolkingsgroepen. Onder de Europese elite ontstond een toenemende angst voor de ‘massa’, en een afkeer jegens ‘massacultuur’. De voorzitter van de Nederlandsche Maatschappij van Nijverheid betitelde bijvoorbeeld kindersterfte en werkloosheid in 1911 als twee nuttige en normale verschijnselen, ‘de kanalen waarlangs het overtollige afvloeit’. En in een persoonlijke brief fantaseerde de Engelse schrijver D.H. Lawrence in 1908 zelfs al over het ‘opruimen’ van overbodige mensen: ‘Als ik de kans kreeg, zou ik een gaskamer bouwen, zo groot als het Crystal Palace, waar een militaire band zachtjes zou spelen, en een bioscoopprojector helder zou draaien; dan zou ik uitgaan in de achterbuurten en de hoofdstraten en hen binnenleiden, al de zieken, de kreupelen, de verminkten; ik zou hen zacht naar binnen leiden, en ze zouden vermoeid en dankbaar glimlachen.’

Beide merkwaardigheden van de ‘mooie tijd’, de oorlogslust en de verachting jegens de gewone man, zouden tijdens een paar argeloze zomerweken op ongekende wijze samenvallen en escaleren, in het verschrikkelijke jaar 1914.

•••

***

•••

De Eerste Wereldoorlog maakte een einde aan de vier belangrijkste monarchieën van Europa en aan twee grote imperia, het Oostenrijks-Hongaarse en het Turkse. Er ontstond – soms tijdelijk – een tiental nieuwe staten, de machten herschikten zich, nu volgens ideologische scheidslijnen, en pas na een Tweede Wereldoorlog, na tientallen miljoenen geruïneerde levens, kwam er weer iets van een balans.

Bijna elke oorlog is een vervolg op een vorige, en dat gold ook voor de Eerste Wereldoorlog. De Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 was na acht maanden strijd uitgelopen op een totale nederlaag voor de Fransen, de keizer was gevlucht en het land had vernederingen moeten slikken die vroegen om revanche. In Duitsland had de overwinning het zelfvertrouwen van de natie zo versterkt dat in Versailles het Duitse keizerrijk was uitgeroepen. In een ongekend tempo veranderde het land van kleine vorstendommetjes, boeren, dichters en denkers in een moderne, geïndustrialiseerde grootmacht die al snel Engeland, Rusland en Frankrijk naar de kroon stak.

Wie de nieuwe natie zou aanvoeren, was nog niet helemaal duidelijk. In dat machtsvacuüm kon een krachtige militaire kaste al snel een centrale rol spelen. De Duitse kleine burgerij, die veel geld had verloren in de beurskrach van 1873, steunde dat proces. De schuld werd gewenteld op de joden en het buitenland, de eigen natie werd feller verheerlijkt.

Als reactie hierop begonnen de andere landen zich ook te bewapenen, en de opkomende wapenindustrie joeg dat allemaal nog verder aan. Na 1900 werden er legers op de been gebracht en wapenarsenalen aangelegd zoals men in volle vredestijd nog niet eerder had gezien. Zo ontstonden er langzamerhand twee blokken: Duitsland en Oostenrijk aan de ene kant, en Frankrijk en Rusland – later uitgebreid met Engeland – aan de andere kant.

Tegen 1914 waren er op het Europese continent meer dan vijfentwintig miljoen getrainde soldaten beschikbaar. Er waren tientallen aanvaringen en bijna-oorlogen tussen de mogendheden; Jan en Annie Romein zeggen zelfs dat er alleen al over het jaar 1908 een boek zou kunnen worden geschreven, ‘stijf van de feiten die alle als naar de magneet van 1914 gericht staan’. Maar ten slotte draaide men altijd weer bij.

Er was nog een factor. Sinds het eind van de negentiende eeuw werd de Europese politiek voortdurend beïnvloed door twee processen aan de oostgrenzen: de groei van het Russische tsarenrijk in macht en oppervlak – overigens vooral in de Kaukasus en het Verre Oosten – en de gestage ondergang van het oude Turkse imperium, het Osmaanse rijk, de ‘zieke man van Europa’. Met name op de Balkan kwamen zo allerlei nationalistische krachten vrij, en Rusland zag in dit troebele water tal van mogelijkheden om zijn invloed over Europa uit te breiden.

Op 28 juni 1914 bracht de Oostenrijkse troonopvolger, Frans Ferdinand, met zijn vrouw Sophia een bezoek aan de Bosnische hoofdstad Sarajevo. Hij had alle waarschuwingen in de wind geslagen. Zelfs had hij zijn bezoek met opzet laten samenvallen met de jaarlijkse herdenking van de veldslag van Kosovo Polje, een heilige dag voor de Serviërs. Nadat ’s ochtends een bomaanslag was mislukt, wist de Servische nationalist Gavrilo Princip ’s middags door een toeval toch nog raak te schieten.

Natuurlijk was de moord op het Oostenrijkse paar een buitengewoon schokkende gebeurtenis. Maar de machtsblokken bestonden allang, er waren meer incidenten en fricties geweest, en ze waren altijd weer opgelost.

De kranten en de financiële markten in de eerste weken na de aanslag geven dan ook een rustig beeld. Men maakte zich druk over heel andere zaken: een schandaal rond een actrice, of een moord in Klaaswaal. Op 6 juli vertrok de Duitse keizer met het keizerlijke jacht Hohenzollern voor zijn traditionele zomerreis van drie weken langs de Noorse kusten. Speciale maatregelen achtte hij niet nodig.

Het was een mooie zomer en iedereen verwachtte dat de internationale diplomatie dit oplaaiende vuurtje wel binnen de perken zou houden, en zo onredelijk was die verwachting niet. Het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog was allerminst de onvermijdelijke gebeurtenis die er later van is gemaakt, de reeks voetzoekers die onontkoombaar achter elkaar afknalden nadat bij Sarajevo het lont was aangestoken. De twee machtsblokken zaten veel losser in elkaar dan, bijvoorbeeld, de latere NAVO. Bovendien leken veel tegenstellingen – met name tussen Duitsland en Engeland – niet onoverbrugbaar. En bovenal: de verdragen dwongen het ene land absoluut niet om blindelings mee te gaan in een aanvalsoorlog van het andere land.

‘Hoewel men het naar buiten anders deed voorkomen, bestond er binnen het diplomatieke systeem van 1914 voor de regeringen behoorlijk wat manoeuvreerruimte,’ zo concludeert de Engelse historicus Norman Davies in zijn standaardwerk over de Europese geschiedenis. Duitsland had bijvoorbeeld geen enkele verplichting om Oostenrijk militaire hulp te bieden toen dit land revanche wilde na de aanslag te Sarajevo. Het onderlinge verdrag voorzag alleen in hulp bij een directe aanval, en daarvan was in dit geval geen sprake. Bovendien was een complete oorlog op twee fronten zelfs voor het sterke Duitsland een riskant scenario. En toch is het precies zo gegaan.

Aan de andere kant: moest Rusland voetstoots Servië te hulp schieten? En moest daarom Frankrijk weer Rusland steunen, en zo indirect in oorlog komen met Oostenrijk, en helemaal indirect met Duitsland? Hetzelfde gold voor Engeland: het verdrag waarin het de onafhankelijkheid van België garandeerde en dat de formele aanleiding was om te interveniëren, dateerde uit 1839. Bovendien had Engeland aan Duitsland tot in de laatste weken de illusie gegeven dat het niet zou ingrijpen. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken was verbijsterd toen Engeland opeens besloot om zich ook in de strijd te mengen. Als de Engelse politiek harder en helderder was geweest, hadden de zaken zich waarschijnlijk ook anders ontwikkeld.

‘Bijna alle sleutelbeslissingen,’ schrijft Davies, ‘werden gerechtvaardigd in termen van “eer” of “vriendschap” of “angst” of “opportuniteit”, en niet op basis van verdragen.’ Hier was hetzelfde ‘herensysteem’ als op de Titanic aan het werk, alleen ditmaal met catastrofale gevolgen voor half Europa.

De Eerste Wereldoorlog werd dus geen wereldoorlog op die dramatische dag in Sarajevo, maar pas tijdens de weken die daarop volgden, in de conferentiekamers van Berlijn, Wenen, Londen, Parijs en Sint-Petersburg. De lijn die daar werd gekozen, was niet gebaseerd op nuchtere voorzichtigheid, maar op, zoals een van de betrokkenen het uitdrukte, ‘de immense, zij het ongerichte, drang tot actie bij de bevolking’. Na zoveel jaren van militarisme, na zoveel onzekerheid over rang en stand en na zoveel verhalen over het opdringen van het ‘grauw’ hadden veel Europeanen er gewoon zin in, zin in een oorlog, zin in de loutering van Gods orde.

•••

***

•••

Nu valt de aanloop tot de Grote Oorlog alleen te begrijpen als men bereid is zich te verplaatsen in de geest van de eerste jaren van deze eeuw. Het is zoals de historicus Joll schrijft: toen werd in ernst gesproken over nationale ‘eer’, toen werd geweend in parlementen, toen droeg men nog hoeden die men in de lucht kon gooien en had men een vlag op zolder die men kon uithangen. Het leven had nog iets theatraals.

‘Als ik probeer de sfeer van 1914 weer terug te roepen, zie ik wapperende vlaggen, grijze helmen getooid met potsierlijke bosjes bloemen, breiende vrouwen, schreeuwerige aanplakbiljetten en weer vlaggen – een zee, een waterval van zwart-wit-rood,’ schreef Klaus Mann in zijn memoires. Foto’s en filmfragmenten uit alle hoofdsteden tonen stralende jongeren, vrolijk en opgewonden als voor een grote voetbalwedstrijd, goedgelovige kinderen die vertrouwden op hun land, hun president, hun wijze keizers.

In Engeland was Here we are dé hit, en iedereen zong het:

•••

Here we are, here we are, here we are again,

Let the war come, here we are, here we are, here we are again.

•••

Op veel plaatsen meldde zich de complete mannelijke dorpsjeugd, en iedereen stond aan de kant, ‘juichend, roepend, zingend, zwaaiend met hun handdoeken, en het regende snoep en sigaretten’ – zoals een bejaarde Britse veteraan het zich later herinnerde. Alles was perfect geregeld volgens een al jaren tevoren opgesteld War Book, een encyclopedie met tienduizenden instructies ‘voor het geval dat’. Gezamenlijk werden de jonge mannen ingedeeld, gezamenlijk zouden ze later vaak bij één aanval sneuvelen, in één klap weg, het halve dorp.

In Parijs zag de Nederlandse Telegraaf-correspondent Alexander Cohen duizenden militairen opgewekt in de trein stappen, ‘zoals ze naar een pic-nic zouden gaan. “Waar ga jij heen?” – “Naar Toul... en jij?”...“Naar Verdun!” “Dat is leuk – de eerste dag al naar de grens...” En bedaard, als ging het over een vaststaand feit, iets dat moèt gebeuren, spreken ze over het fuifje, dat zij na hun terugkeer van den oorlog zullen aanrichten nà den Duitschers een flinken òpstopper te hebben verkocht.’

De Duitse actrice Tilla Durieux meldde soortgelijke taferelen uit Berlijn: ‘Ieder gezicht lijkt gelukkig. We hebben oorlog! In de cafés en restaurants spelen de bands onophoudelijk Heil dir im Sieger-kranz en Die Wacht am Rhein, en iedereen moet daar staande naar luisteren. Je eten wordt koud, je bier wordt warm, geeft niets – we hebben oorlog!’

In Wenen was Sigmund Freud geschokt door ‘het gebrek aan inzicht van zelfs de beste intellectuelen, hun bezetenheid, hun onkritische aanvaarding van de vreemdste beweringen’. ‘Het ging niet om ideeën, het ging niet werkelijk om de kleine grensgebieden,’ meende Stefan Zweig later. ‘Ik kan geen andere verklaring vinden dan een overschot aan energie, een tragisch gevolg van de interne dynamiek die zich in veertig jaar had opgehoopt en tot een gewelddadige ontlading moest komen. En het ergste was dat we juist bedrogen werden door het gevoel dat ons het meest dierbaar was: ons gemeenschappelijk optimisme.’

Het waren niet alleen simpele Europese dorpsjongens die in de ban van hun trommelaars en doedelzakspelers vrolijk naar de slagvelden afmarcheerden. Dit was ook de generatie van de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw, dit waren een voor een jonge mannen die doortrokken waren van nu bijna vergeten Victoriaanse idealen als discipline, plichtsbesef en patriottisme. Wie wel eens die hoogbejaarde veteranen ontmoet heeft, wie hun verhalen hoort of leest, die weet: dit waren geen schapen die naar de slachtbank werden gestuurd, dit was een generatie vol idealen, al waren het totaal andere idealen dan de onze.

•••

***

•••

In het kleine Schiedam was het een warme zomermiddag toen opeens de klokken begonnen te luiden. In de herinnering van mijn tante Maart was het bijna halfvier, de schooldeuren gingen open, maar van geren en gejuich was niets te merken. De kinderen voelden intuïtief dat er iets ernstigs aan de hand was. In de nieuwe straten was het stil, maar in de arbeiderswijken stonden hele groepen mensen bij de deuren te praten. Sommige vrouwen huilden zachtjes en veegden met de punt van hun schort de ogen af. Ze hoorde ergens een man tegen een andere man roepen: ‘Oorlog, joh! Engeland tegen Duitsland, en wij mobilisatie!’

Op de zeilmakerij lag ook alles stil. Iedereen stond in de werkplaats te praten. Mijn grootmoeder zei: ‘We worden bezocht om onze zonden. De Here toornt over ons.’ Op 31 juli stond in het Rotterdamsch Nieuwsblad een mobilisatieoproep voor alle ‘miliciens-verlofgangers van de zee- en van de landmacht van alle lichtingen’. Van de familie Mak verdween één zoon onder de wapenen: Koos, de zwijgende, de oudste.

•••

Toch viel Gods toorn voor Holland nog wel mee. Het land probeerde angstvallig neutraal te blijven, en met succes. De Nederlanders wisten precies hoe het hoorde in de wereld – ze vergeleken zichzelf niet voor niets met de ‘kinderkens Israëls’ –, maar tegelijk hielden ze zich het liefst buiten alle internationale ontwikkelingen.

Nederland was, als je alle nationalistische franje wegpelde, een klein, zwak land dat teerde op een enorm koloniaal rijk. Het was zoiets als een bejaarde Haagse douairière die grotendeels leefde van de opbrengsten van een landgoed ergens ver weg, een trofee uit een andere tijd. Het land was allang niet meer in staat om de verbindingen tussen Indië en het moederland te verdedigen, laat staan dat het een aanval op de kolonie op enigerlei wijze kon afweren. Daarom deed men ook graag een appèl op de regels van de internationale rechtsorde, en voor het vuile werk school men onder de vleugels van de Engelse zeemacht.

Binnen Europa stelde Nederland militair helemaal niets voor. In 1918, na vier jaren van mobilisatie, had slechts één op de veertig Nederlandse militairen een stalen helm, één op de tachtig bezat een gasmasker, er waren twee handgranaten per man en voor het weinige verouderde geschut was slechts voor maximaal tien gevechtsdagen munitie voorhanden.

De onafhankelijkheid van Nederland was aan geheel andere krachten te danken. Zowel Engeland als Duitsland had belang bij het voortbestaan van een neutrale staat aan de monding van de grote West-Europese rivieren. Bovendien werd Duitsland ervan weerhouden om Nederland binnen te vallen, omdat Engeland dan een voorwendsel had om onmiddellijk de rijke Nederlandse koloniën over te nemen. Op deze wankele machtsbalans was de klassieke neutraliteit van Nederland gebaseerd, en op weinig anders. De afzijdige houding bij internationale conflicten was voor de Nederlanders geen kwestie van vredelievendheid, of van idealisme, maar een pure overlevingstactiek, die in de daaropvolgende decennia zou uitgroeien tot een allesoverheersende mentaliteit van afzijdigheid en betweterigheid.

Zo bleef Nederland buiten de strijd, mede dankzij de kunst van regering en koningin om te zwijgen en te zwenken, en de nodige vernederingen met beschaafd gemor te slikken.

Met name bij de kleine luyden leefde sympathie voor de Duitsers, al was het maar omdat men na de nederlaag van de geestverwante Boeren in Zuid-Afrika geen Engelsman meer kon zíén. Abraham Kuyper zag zelfs kans om de Duitse overval op België op theologische gronden goed te praten. ‘Er kan,’ zo schreef hij in De Standaard, ‘een noodtoestand zijn waarin een Regeering, teneinde het volstrekte recht te handhaven, het beschreven recht breken moet.’

Bij de meeste Nederlanders overheersten echter de anti-Duitse gevoelens. Bijna niemand voelde – zoals bij latere oorlogen wel het geval was – een morele of ideologische verplichting om partij te kiezen. Men zag de oorlog puur als een strijd tussen staten en machtsblokken, al beseften sommigen wel dat een overwinning van Duitsland ook voor de Nederlandse onafhankelijkheid consequenties kon hebben.

Honderdduizenden Belgische vluchtelingen hadden, opgejaagd door Duitse troepen, de wijk genomen naar Nederland. Overal was noodopvang geregeld, in alle kerken waren inzamelingen gehouden. Meer dan een half miljoen Belgen brachten het najaar van 1914 in Nederland door, in gastgezinnen en inderhaast opgebouwde kampen, ingedeeld in twee klassen van verzorging: een normale voor de gewone man, een betere voor ‘de hogere stand’. Nederland telde op dat moment nog geen zes miljoen inwoners. Ruim honderdduizend Belgen bleven de hele oorlog.

Het werkelijke front was ver weg. Op zondagen, als er geen lawaai was van de fabrieken en de branderijen, konden mijn vader en zijn broers over de rivier, in het verre zuiden, de kanonnen horen bulderen. De slachtpartij die daar werd aangericht had, dankzij de moderne wapentechniek, een omvang die de geschiedenis niet eerder kende. De generaals, die kleinere oorlogen gewend waren geweest, hadden nauwelijks oog voor de menselijke gevolgen van hun strategieën en bevelen. Bij de grote veldslagen bij Ieper, Verdun en aan de Somme lieten binnen enkele dagen honderdduizenden soldaten het leven – tienduizenden per uur –, soms tientallen per vierkante meter veroverd, terugveroverd en weer heroverd gebied.

Alleen rondom Verdun vielen zo’n achthonderdduizend man, totdat de grond in de wijde omgeving veranderd was in ‘een koude pap van modder, stenen en menselijke resten’. De Duitsers zaten diep ingegraven, de Franse soldaten hadden geen schijn van kans, maar hun generaals wisten van geen ophouden. Sommige eenheden die naar de voorste linies marcheerden, blaatten demonstratief als schapen, op weg naar het abattoir.

Hier stortte de negentiende eeuw van standen en zekerheden definitief ineen. Vanaf 1917 ontstonden er, vooral in het Franse en Duitse leger, regelmatig kleine soldatenopstandjes. Soms werden de wapens neergelegd en de officieren afgezet, soms werd een trein gekaapt, dan weer zongen Fransen en Duitsers samen de Internationale; éénmaal ontstond zelfs een kleine revolutie die zich razendsnel over de regimenten uitbreidde en die slechts met een bloedbad gesmoord kon worden.[1]

‘Ach, onze generaals waren in het begin zo kwistig met de levens van anderen!’ schreef de Franse frontsoldaat Louis Bazthas later, en zo was het overal, bij de Engelsen, de Oostenrijkers, de Duitsers, de Russen en de Italianen. Maar de overlevenden zouden het niet vergeten.

•••

In deze hel was Nederland een eiland van vrede en, althans aanvankelijk, voorspoed. Tijdens de eerste oorlogsjaren maakten industrie, landbouw en scheepvaart zelfs grote winsten. Kooplieden, reders en bankiers sloegen de handen ineen en richtten een speciale vennootschap op om het handelsverkeer zo goed mogelijk gaande te houden. Aan de Engelsen werd toegezegd dat geïmporteerde goederen niet zouden worden doorgesmokkeld naar Duitsland. Natuurlijk gebeurde dat in de praktijk wel, en Nederland voer er wel bij. Tussen 1914 en 1917 nam het nationale inkomen met bijna de helft toe. Degenen die het vroeger alleen met aardappels moesten doen, konden zich nu wat groenten en een enkele keer vlees en eieren veroorloven. Er begon die eerste oorlogsjaren zelfs iets als luxe te ontstaan, iets wat uitsteeg boven het biologisch minimum van een bed, een dak en een enigszins gevulde maag.

Mijn grootvader kreeg het razend druk in zijn zeilmakerij. Zijn grote voorraden zeildoek, kabel en manillahennep werden in de loop van de oorlog goud waard, en de hele familie profiteerde daarvan mee. Mijn vader raakte op de hbs bevriend met jongens ‘uit de betere stand’. Met één familie ging hij zelfs mee op vakantie naar Zwitserland, een droomland waar nog nooit eerder een Mak een voet gezet had.

Ik vermoed dat het in die stemming van opkomende welvaart was dat mijn vader – hij was toen zeventien – zijn poging waagde om aan Zwart Nazareth te ontsnappen. Op een avond nam hij mijn grootouders achter de werkplaats apart om hun iets ongebruikelijks te vragen: hij wilde niet in de zaak, zoals Koos en Arie, hij wilde niet naar kantoor, zoals Aart, nee, hij wilde studeren. Abraham Kuyper had in Amsterdam een eigen Vrije Universiteit opgericht, die door zijn volgelingen letterlijk met stuivers en dubbeltjes werd uitgebouwd. Veel jonge mannenbroeders werden zo voor het eerst geconfronteerd met het verschijnsel universiteit, en dat opende hun de ogen voor de mogelijkheid om verder te studeren – vroeger iets ondenkbaars.

Mijn vader had het idee om dominee te worden al langer in zijn hoofd, schreef hij later. Hij spelde boeken en tijdschriften op godsdienstig gebied – één zomer bracht hij uren door met een stel jaargangen van De Heraut – en hij had zelfs al iets geregeld met een studiebeurs.

Mijn grootvader reageerde, zoals altijd, met weinig woorden. Mijn grootmoeder zuchtte en begon over een Vlaardings meisje waarmee mijn vader was gezien, een meisje dat tussen de middag op school bleef, dat haar brood bij de conciërge opat en dan, zo had ze gehoord, niet eens bad voor het eten. Een ongelovig meisje. Mijn grootvader zei: ‘Je gaat je gang maar.’

•••

Tegen het eind van de oorlog begon de riante Nederlandse voedselvoorziening spaak te lopen. De Engelsen vonden dat er te veel gesmokkeld werd en knepen de toevoer van voedsel en brandstof steeds meer af. Voor veel arbeidersgezinnen werden 1917 en 1918 zo jaren van honger, kou en diepe ellende. Hier en daar ontstonden kleine voedselrellen.