Inhoud

Proloog

I JANUARI 1900-1914

1

2

3

4

5

II FEBRUARI 1914-1918

1

2

3

4

5

III MAART 1917-1924

1

2

3

4

5

IV APRIL 1918-1938

1

2

3

4

5

6

7

V MEI 1922-1939

1

2

3

4

5

6

VI JUNI 1939-1941

1

2

3

4

5

6

VII JULI 1940-1942

1

2

3

4

5

6

7

8

VIII AUGUSTUS 1942-1944

1

2

3

4

5

6

7

8

9

IX SEPTEMBER 1944-1956

1

2

3

4

5

6

7

8

X OKTOBER 1956-1980

1

2

3

4

5

6

7

8

9

XI NOVEMBER 1980-1989

1

2

3

4

5

6

XII DECEMBER 1989-1999

1

2

3

4

5

6

Epiloog

Verantwoording

Literatuur

IN EUROPA

Van Geert Mak verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

De engel van Amsterdam
Een kleine geschiedenis van Amsterdam
Hoe God verdween uit Jorwerd
Het stadspaleis
Het ontsnapte land
De eeuw van mijn vader
Gedoemd tot kwetsbaarheid
Nagekomen flessenpost
De goede stad

voor meer informatie: www.geertmak.nl

Geert Mak

In Europa

Reizen door de twintigste eeuw

Uitgeverij Atlas - Amsterdam/Antwerpen

Uitgebreide bronvermelding, foto’s en achtergrondinformatie zijn te vinden op www.geertmak.nl en www.ineuropa.nl

Voor Mietsie

Een mens stelt zich ten doel de wereld in kaart te brengen. In de loop van de jaren bevolkt hij een ruimte met beelden van provincies, van koninkrijken, van bergen, van baaien, van schepen, van eilanden, van vissen, van kamers, van werktuigen, van sterren, van paarden en van personen. Kort voor hij sterft, ontdekt hij dat zich in dat geduldige lijnenlabyrint het beeld van zijn eigen gelaat aftekent.

JORGE LUIS BORGES

Proloog

In het dorp had niemand ooit de zee gezien – behalve de Hollanders, de burgemeester en Jószef Puszka, die in de oorlog was geweest. De huizen lagen rondom een smalle beek, een handvol vergeelde, verbrokkelde boerderijen, groene tuinen, kleurige appelbomen, twee kerkjes, oude wilgen en eiken, houten hekken, kippen, honden, kinderen, Hongaren, Zwaben, zigeuners.

De ooievaars waren al vertrokken. Hun nesten stonden stil en leeg op de schoorstenen. De zomer gloeide na, de burgemeester maaide zwetend het gemeentegras. Er was geen mechanisch geluid te horen; alleen stemmen, een hond, een haan, overstekende ganzen, een houten paardenkar die krakend over de weg reed, de zeis van de burgemeester. Later op de middag werden de ovens aangestoken; een dunne sluier blauwe rook trok over de daken. Zo nu en dan krijste een varken.

Het waren de laatste maanden van het millennium, en ik reisde kriskras door Europa, een jaar lang. Ik deed dat in opdracht van mijn krant, NRC Handelsblad, waarvoor ik iedere dag een stukje moest leveren, rechtsonder op de voorpagina. Het was een soort eindinspectie: hoe lag het continent erbij, aan het slot van de twintigste eeuw? Tegelijk was het een historische reis: ik volgde, voor zover mogelijk, de loop van de geschiedenis, op zoek naar sporen die waren achtergebleven. En ik had de stille getuigen inderdaad teruggevonden, vele tientallen: een overgroeide kuil bij de Somme, een gemitrailleerde deurpost in de Berlijnse Oranienburger Strasse, een besneeuwd bos bij Vilnius, een krantenarchief in München, een heuvel achter Barcelona, een wit-rood sandaaltje in Auschwitz. Het had bovendien iets met mijzelf te maken, deze reis. Ik wilde eruit, grenzen overschrijden, ervaren wat het inhield, dat mistige begrip ‘Europa’.

Europa is, zo had ik in de loop van dat jaar gemerkt, een continent waar je gemakkelijk heen en weer kunt reizen in de tijd. Alle stadia van de twintigste eeuw worden wel ergens beleefd en herbeleefd. Op de ponten van Istanbul is het altijd 1948. In Lissabon is het 1956. Op het Parijse Gare de Lyon is het 2020. In Budapest hebben jonge mannen de gezichten van onze vaders.

In dit Zuid-Hongaarse dorp Vásárosbéc bleef het almaar 1925. Er leefden zo’n tweehonderd mensen. Zeker een kwart van de bevolking bestond uit zigeuners. De gezinnen kregen een kleine uitkering – zo’n zestig euro per maand – en de vrouwen zeulden langs de deuren met manden en vage koopwaar. Hun huizen verkeerden in een staat van ontbinding, de deuren waren lappen en soms waren zelfs de kozijnen verdwenen, weggestookt tijdens een koude winter.

Nog armer waren de Roemeense zigeuners, die soms met houten woonwagens in het dorp verschenen. En armer dan arm waren de rondtrekkende Albanese zigeuners. Zij waren ook nog eens de paria’s van alle andere armen, de grootste schlemielen van Europa.

Ik logeerde bij een paar vrienden. Ze hadden, na diens dood, het huis van de oude József Puszka betrokken, de voormalige dorpskapper. Op de zolder hadden ze een minuscuul notitieboekje gevonden, vol potloodkrabbels uit het voorjaar van 1945 en plaatsnamen als Aalborg, Lübeck, Stuttgart en Berlijn. Iemand ontcijferde een paar regels:

In het krijgsgevangenkamp Hagenau. O, mijn God, ik heb niemand op deze wereld. Misschien is er, als ik terugkom, zelfs geen meisje meer voor me in het dorp. Ik ben als een kleine vogel die in de verte roept. Niemand kijkt naar de lieve moeder en dat kleine vogeltje. O, mijn God, help me alsjeblieft naar huis, naar mijn vader en mijn moeder. Zo ver van mijn land, zo ver lopen van iedere weg.

Halverwege het dorp stuitte ik, naast een modderpad, op een verweerd betonnen blok, een goedkoop ding met bovenaan een soort ridderfiguur en twee jaartallen, 1914 en 1918. Daaronder zesendertig namen, zesendertig jongens, het hele café vol.

1999 was het jaar geweest van de euro, van de algemene uitzaaiing van de mobiele telefoon, van het internet voor Jan en alleman, van de gebombardeerde bruggen van Novi Sad, van de feestende effectenbeurzen in Amsterdam en Londen, van de warmste september sinds mensenheugenis, van de angst voor de millenniumbug die alle computers op 31 december gek zou maken.

In Vásárosbéc was 1999 het jaar dat de vuilnisman voor het laatst zijn ronde deed met paard en wagen. Ik maakte toevallig de historische dag mee: hij had een vrachtwagen gekocht. In datzelfde najaar waren vier werkloze zigeuners begonnen met het verharden van weer een stukje zandweg, er kwam misschien wel asfalt. En de klokkenluider werd ontslagen: hij had de uitkering van de moeder van de burgemeester achterovergedrukt. Dat was ook in 1999.

In het café kwam ik ze allemaal tegen: de burgemeester, wilde Maria, de tandeloze (ook wel aangeduid als ‘de spion’), het dronken lor, de zigeuners, de vrouw van de postbode die bij haar koe woonde. Ik moest kennismaken met de veteraan, een grote, vriendelijke man in een camouflagepak die zijn nachtmerries verdreef met drank en foute paddestoelen. Hij sprak Frans, dat beweerde iedereen, maar het enige woord dat ik hem hoorde zeggen, was ‘Marseille’.

Later op de avond zongen de nieuwe klokkenluider en de vuilnisman bejaarde liederen en iedereen trommelde mee op de tafels:

Wij werkten in het bos, hoog
In het eerste ochtendlicht
Toen de dag nog vol nevel was en dauw
Werkten we al tussen de stammen,
Hoog aan de helling, zwaar met paarden de helling op...
en:

Wij werkten aan de lijn van Budapest naar Pécs
De grote nieuwe spoorlijn
Aan de grote tunnel bij Pécs...

Het rondreizen door Europa, al die maanden, had een uitwerking als het afpellen van oude verflagen. Meer dan ooit besefte ik hoe, generatie na generatie, tussen Oost- en West-Europeanen een korst van afstand en vervreemding was gegroeid.

Hebben wij, Europeanen, een gemeenschappelijke geschiedenis? Natuurlijk, en iedereen kan het rijtje opnoemen: Romeinse Rijk, Renaissance, Reformatie, Verlichting, 1914, 1945, 1989. Maar hoe uiteenlopend zijn de individuele historische ervaringen van de Europeanen: die oudere Poolse chauffeur die ik sprak, die in zijn leven viermaal een nieuwe taal had moeten leren; het Duitse echtpaar, gebombardeerd en daarna eindeloos voortgejaagd door Oost-Europa; de Baskische familie, die tijdens een kerstavond moordende ruzie kreeg over de Spaanse Burgeroorlog, en daarna weer levenslang zweeg; de vredige voldaanheid van de Nederlanders, de Denen en de Zweden, die meestal in de luwte bleven. Zet Russen, Duitsers, Britten, Tsjechen en Spanjaarden maar eens aan één tafel en laat ze hun familiegeschiedenissen vertellen. Het zijn werelden op zich. En toch allemaal Europa.

De geschiedenis van de twintigste eeuw was dan ook geen toneelstuk dat zich voor hun ogen voltrok, het was een groter of kleiner deel van hun – en ons – eigen leven. ‘Wij zijn een onderdeel van deze eeuw. De eeuw is een deel van ons,’ schreef Eric Hobsbawm aan het begin van zijn grote geschiedschrijving over de twintigste eeuw. Voor hemzelf was bijvoorbeeld de 30ste januari 1933 niet alleen – en hij benadrukte dat we dat nooit moesten vergeten – de datum waarop Hitler rijkskanselier werd, maar ook een wintermiddag in Berlijn waarop een vijftienjarige jongen met zijn zusje van school naar huis liep en, ergens onderweg, een krantenkop zag. ‘Ik zie het nog voor me, als in een droom.’

Voor mijn hoogbejaarde tante Maart in Schiedam, toen zeven jaar oud, was bijvoorbeeld 3 augustus 1914, de dag waarop de Eerste Wereldoorlog uitbrak, een warme maandagmiddag waarover plotseling een zware beklemming viel. Arbeiders stonden in groepen bij de huisdeuren te praten, vrouwen veegden de ogen af met de punt van hun schort, en een man riep tegen een vriend: ‘Oorlog joh!’

Voor Winrich Behr, een van de vertellers in dit boek, was de val van Stalingrad het telegram dat hij als Duits verbindingsofficier binnenkreeg: ‘31.1. 07.45 Uhr Russe vor der Tür. Wir bereiten Zerstörung vor. AOK 6, Ia. 31.1. 07.45 Uhr Wir zerstören. AOK 6.’

Voor Ira Klejner uit Sint-Petersburg betekende de 6de maart 1953, toen de dood van Stalin bekend werd gemaakt, een keuken in een communale woning, een twaalfjarig meisje, de angst dat ze niet zou kunnen huilen en de opluchting dat er toch een traan van haar wang viel, precies in de dooier van het spiegelei dat ze zat te eten.

Voor mijzelf, als negenjarige jongen, rook november 1956 naar paprikaschotels, vreemde geuren die Hongaarse vluchtelingen meebrachten in ons statige Leeuwarder grachtenhuis, stille, verlegen mensen die Nederlands leerden via de Donald Duck.

Nu is ook de twintigste eeuw historie geworden, onze persoonlijke historie en die van de films, de boeken en de musea. Terwijl ik dit schrijf, worden de decors van het wereldtoneel in een hoog tempo omgebouwd. Machtscentra verschuiven, bondgenootschappen breken, nieuwe coalities ontstaan, andere prioriteiten staan centraal.

Vásárosbéc bereidt zich voor op de intrede in de Europese Unie. In drie jaar tijd zijn er nog eens zes Nederlanders komen wonen die samen zeker een dozijn huizen hebben gekocht. De meesten zijn gefascineerd door de lage prijzen in Oost-Europa, enkelen worden vermoedelijk gedreven door een probleem, het soort mensen-plus-verleden dat je overal aan de rand van het continent tegenkomt: belastingschulden, een desastreuze echtscheiding, een failliete zaak, iets met justitie.

In een van de Hollandse tuinen staat een grote Duitse adelaar van gips, en op de zijmuur heeft de eigenaar zichzelf laten schilderen, op een paard, zwaaiend met een cowboyhoed, klaar om het wilde Oosten te onderwerpen. Een ander heeft zijn woning voor twee ton laten vertimmeren tot een klein landgoed waar hij jaarlijks drie weken vakantie houdt. De rest van de tijd staat het huis leeg. Hij heeft één kleine vergissing gemaakt: zijn meest nabije buurman is de roverhoofdman van het dorp, die met acht kinderen in een halve varkensstal woont. Voorzichtig begint die nu te morrelen aan de dichte luiken van het Hollandse eldorado. De kinderen springen al rond in het zwembad.

In het café hadden ze mijn vriend gevraagd wat het nu eigenlijk inhield, dat nieuwe Europa. Nadat de schreeuwende zigeuner met zijn accordeon het zwijgen was opgelegd, had hij uitgelegd dat dit deel van Europa door de loop van de geschiedenis steeds armer was geworden, dat iedereen nu opkeek tegen dat rijke en machtige West-Europa, en dat het vanzelfsprekend was dat ze daar nu ook bij wilden horen.

Maar eerst, zei mijn wijze vriend, moeten jullie door een diep dal van nog meer armoede, om in de volgende tien jaar wellicht op te kunnen klimmen tot de welvaart van het Westen. ‘En bovendien gaan jullie dingen van grote waarde verliezen: vriendschap, het vermogen om van weinig geld te kunnen leven, om dingen die kapotgaan te kunnen repareren, de mogelijkheid om zelf varkens te houden en thuis te slachten, de vrijheid om zoveel takken te verbranden als je wilt, en nog zo wat.’

‘Wat,’ hadden ze gezegd. ‘Niet meer slachten? Geen takken verbranden?’ Ze keken hem ongelovig aan. Ze wisten toen nog niet dat ze in het café binnenkort ook niet meer zouden mogen roken. ‘De klokkenluider is tijdens mijn verhaal weggelopen,’ had mijn vriend ons geschreven. ‘Buiten luidt hij de klok, want de zon is ondergegaan. Die dingen gaan toch ook door.’

De wereldorde van de twintigste eeuw – voor zover je van ‘orde’ kunt spreken – lijkt voorgoed voorbij. Alleen: Berlijn valt nooit te begrijpen zonder Versailles, Londen niet zonder München, Vichy niet zonder Verdun, Moskou niet zonder Stalingrad, Bonn niet zonder Dresden, Vásárosbéc niet zonder Jalta, Amsterdam niet zonder Auschwitz.

Maria, de klokkenluider, Winrich Behr, Ira Klejner, de burgemeester, de tandeloze, mijn oude tante Maart, mijn wijze vriend, we zullen allemaal, of we willen of niet, de verbijsterende twintigste eeuw met ons meedragen. De verhalen zullen blijven rondfluisteren, generaties lang, de talloze ervaringen en dromen, de ogenblikken van moed en verraad, de herinneringen vol angst en pijn, de beelden van geluk.

I

Januari

1

Toen ik op maandagochtend 4 januari 1999 uit Amsterdam vertrok woei er een gierende storm. De wind trok ribbels op de waterige keien, zette koppen op de golven van het IJ, floot onder de kap van het Centraal Station. Een ogenblik dacht ik dat Gods hand al dat ijzer even oplichtte en weer liet zakken.

Ik sleepte een grote zwarte koffer achter me aan met een notebook, een mobiele telefoon waarmee ik mijn dagelijkse stukjes kon doorsturen, wat hemden en toiletspullen, een cd-rom met de Encyclopaedia Britannica en zeker vijftien kilo boeken tegen de zenuwen. Ik wilde beginnen met de nieuw-barokke steden van 1900, met de lichtheid van de Parijse Wereldtentoonstelling, met koningin Victoria die regeerde over een imperium van zekerheden, met het opstuwende Berlijn.

De lucht was vol lawaai: het slaan van de golven, het gekrijs van de meeuwen op de vlagen, het geraas in de kale boomtakken, de trams, het verkeer. Er was weinig licht. De wolken joegen als donkergrijze schimmen van west naar oost. Even namen ze een paar tonen mee, het verwaaide kwartier van een carillon. De kranten meldden dat het morsesignaal was afgeschaft en dat bij het vliegveld Oostende laagvliegende Iljoesjins regelmatig de pannen van het dak zogen. Op de financiële markten maakte de euro een glansrijk debuut. ‘Euro begint met een uitdaging aan de hegemonie van de dollar,’ kopte Le Monde, en de munt was die morgen zelfs even 1,19 dollar waard. Maar in Nederland werd het leven die dag geregeerd door de wind, de laatste ongetemde kracht die overal sporen trok, noord-oost, zuid-west, een telkens terugkerend gebeuk dat de vormen van meren en polders bepaalde, de loop van de vaarten, de dijken, de wegen, en zelfs van de spoorlijn waarover ik door het natte polderland naar het zuiden reed.

Naast me zat een jongen met een blauwe das en een aardig gezicht die onmiddellijk zijn notebook openklapte, reeksen tabellen tevoorschijn toverde en met zijn collega’s begon te bellen. Hij heette Peter Smithuis. ‘De Duitsers willen een honderd-procent-oplossing, de andere Europeanen maar vijfenzeventig,’ zei hij in het niets. ‘We kunnen het nu in de richting zoeken van een vijfenzeventig-plus-optie, waarbij we de Duitsers neutraliseren door ze toch weer op honderd procent te zetten... O. Mmm. Dus de productie staat al vanaf juli stil?... Je weet het, als ze te snel beslissen, loopt alles vast, wees voorzichtig.’

De regen kletterde tegen de ramen van de wagon, bij de Moerdijkbrug dansten de schepen op de golven, bij Zevenbergen stond een heel vroege boom in bloei, duizend rode puntjes in het water. Na Roosendaal werden de masten van de bovenleiding roestig: de enige grensaanduiding die nog restte tussen het ordelijke Nederland en de rest van Europa.

Voor mijn vertrek had ik een lang gesprek gehad met de oudste Nederlander die ik kende. Hij was, van al degenen die ik dat jaar zou ontmoeten, de enige die de volle eeuw had doorleefd, op Aleksandra Vasiljeva (1897) uit Sint-Petersburg na, die de tsaar nog had gezien en die als debutante in het Mariinski-theater had geschitterd.

Hij heette Marinus van der Goes van Naters, maar de mensen noemden hem ‘de rode jonkheer’. Hij was uit 1900, en ooit had hij een prominente rol gespeeld in de sociaal-democratische partij.

Hij had me verteld over de stad waar hij opgroeide, Nijmegen, waar welgeteld twee auto’s rondreden, een De Dion-Bouton en een Spijker, beide tot in de details handgemaakt. ‘Mijn broer en ik renden naar het raam als er eentje langskwam.’ Die eerste autobezitters had hij nooit gemogen. ‘Het waren dezelfde mensen die je nu op straat in draagbare telefoons ziet praten.’

De sociale kwestie. ‘Wij waren op een gegeven moment helemaal begeesterd door de nieuwe verhoudingen die zouden komen. Een arbeider, daar wilden we mee praten, maar we kenden er niet één. Via via ontmoetten we uiteindelijk een arbeidersvrouw, die ons iets voorlas uit een krant. Ik vraag me nog altijd af waarom we niet gewoon een arbeider op straat aanspraken, als we er toch zo graag eentje wilden leren kennen.’

De techniek. ‘Mijn vriendje en ik waren altijd bezig met het verschijnsel elektriciteit. We hadden een jongensboek waarin een toestel voorkwam waarmee je met iedereen draadloos kon praten, hoe ver weg ook. Ongelooflijk leek ons dat. We legden lampjes aan, bouwden telefoons waarmee we elkaar tot twee kamers ver konden horen, we lieten de vonken knallen, we deden uitvindingen, echte uitvindingen!’

Mijn gastheer trok uit de kast een boek waarvan de bladzijden bijna loslieten. Edward Bellamy, In het jaar 2000, Amsterdam, 1890. ‘Hier praatten we over, over dit soort dingen.’ Het verhaal was simpel: een negentiende-eeuwse man valt, na een hypnose, in een diepe slaap en ontwaakt pas in het jaar 2000. Hij blijkt terecht te zijn gekomen in een stad vol standbeelden, fonteinen, overdekte trottoirs, heren met hoge hoeden, dames in avondkostuum. Dankzij het alom aanwezige elektrische licht bestaat er geen duisternis meer. De nacht is opgeheven. Ieder huis heeft een muziekkamer die via een permanente telefoonlijn is verbonden met een van de stedelijke concertzalen.

‘Kijk, lees maar eens wat zo’n twintigste-eeuwer hier zegt: “Thuis hebben wij comfort, maar de pracht van het leven zoeken wij in de maatschappij.” Ja, dat was een wereld voor ons, dat jaar 2000. Geld zou geen enkele rol meer spelen. Iedere burger zou worden beschermd tegen “honger, koude en naaktheid”, goederen en diensten werden via een ingenieus kredietsysteem uitgewisseld, eten werd verzorgd in grote centrale restaurants en zo nodig via de buizenpost thuisbezorgd, de jongens zouden “fors” zijn, de meisjes “frisch en krachtig”, beide seksen zouden vrij en ongedwongen tegenover elkaar staan, particuliere winkels zouden zijn verdwenen, reclameborden zouden niet meer bestaan, uitgeverijen waren collectief bezit, krantenredacteuren werden door de lezers gekozen, criminaliteit en zelfzucht waren uitgebannen en, lees maar, zelfs de meest “dierlijke individuën” hadden “de goede manieren van den beschaafden stand” overgenomen. Hier, dit citaat: “Knielende, met het aangezicht ter aarde gebogen, bekende ik met tranen hoe onwaardig ik was de lucht van deze gouden eeuw te ademen. De lange en verdrietige winter van de menschheid is geëindigd. De hemelen zijn voor haar geopend. Wat een boek!’

Het winterlicht viel op het vergeelde behang van de werkkamer, op de verkleurde boeken in de kast, de lamp met lappen en kwasten, de stevige handen van mijn gastheer, de wat vlekkerige huid, de heldere ogen.

‘Wat ik vind van deze eeuw, nu alles bijna voorbij is? Ach, zo’n eeuw, dat is toch enkel een wiskundige constructie, een menselijk bedenksel? Toen dacht ik in maanden, een jaar hooguit. Nu reken ik in periodes van twintig jaar, dat is voor mij niks meer. Je wordt verwend als je zo onbehoorlijk oud bent. Tijd deert je niet meer...’

2

De nieuwe eeuw was vrouwelijk, daarover was iedereen het eens in 1900. Neem de omslagplaat van het Engelse lied ‘Dawn of the Century’, een ‘March & Two Step’ van een zekere E.T. Paul. In een gouden wolkenhemel balanceert een vrouw op een gevleugeld wiel, om haar heen zweven een tram, een typemachine, een telefoontoestel, een naaimachine, een camera, een dorsmachine, een locomotief en onderaan komt zelfs een auto om de hoek zetten.

Ook de Europese metropolen waren vrouwelijk, alleen al door de uitbundige vormen van de duizenden burgerpaleisjes die aan de nieuwe boulevards en woonstraten werden gebouwd, vol krullen en slingers, in alle neostijlen die maar denkbaar waren, een bronstige overdaad die je terugvindt van Barcelona tot Berlijn.

De voorkant van de catalogus van de Parijse Wereldtentoonstelling van 1900: uiteraard een vrouw, een vrij forse ditmaal, met wapperende haren en een banier in de hand. Op de toegangspoort: een gipsen vrouw van zes meter hoog in een wijde mantel en een avondtoilet van couturier Paquin. Bij de opening sprak de Franse president Émile Loubet over de deugden van de nieuwe eeuw: rechtvaardigheid en menselijke mildheid. Zijn minister van Handel verwachtte nog meer van het goede: zachtmoedigheid en solidariteit.

De vijftig miljoen bezoekers vielen van de ene verbazing in de andere. Er stonden röntgenapparaten waarmee je dwars door man en vrouw heen kon kijken, er was een autotentoonstelling, er stonden toestellen voor draadloze telegrafie en buiten reed de eerste ondergrondse lijn van de Métropolitain, in nog geen anderhalf jaar aangelegd tussen Porte de Vincennes en Porte Maillot. Veertig landen deden mee. Californië had een imitatie-goudmijn laten uitgraven, Egypte kwam met een tempel en een antieke grafkamer, het Verenigd Koninkrijk showde met alle koloniën van het imperium, Duitsland had een stoomlocomotief die honderdtwintig kilometer per uur kon rijden, Frankrijk toonde het motorvliegtuigmodel van Clément Ader, een reusachtige vleermuis met vleugels van vijftien meter, want eens zou de mens toch de aarde kunnen verlaten.

Er stond een Danspaleis waar permanent alle soorten ballet werden opgevoerd, een Grand Palais vol Franse beeldende kunst en een gebouw waar de bezoeker voor twee franc op een speciaal plafond de hele wereld kon ‘afreizen’: van de Japanse bloesemtuinen, via de Akropolis, tot de Spaanse kusten, alles met groot vakmanschap vastgelegd door de schilder Dumoulin en zijn mannen. Er was een cineorama, een variant op een panorama, waarbij je kon genieten van het uitzicht uit een luchtschip of een wagon van de Transsiberië-expres. De militaire afdeling bracht de nieuwste wapentechnieken: de mitrailleur, de torpedo, de pantserkoepel, de apparaten voor draadloze telegrafie, het militaire automobiel. En er draaide, helemaal nieuw, een fono-cinematheater, met nieuwsfilms die werden begeleid door het geluid van een fonograaf. De schokkende beelden van Pathé Frères vertoonden onder andere – actueel! – de familie Rostand in de loge bij de première van L’Aiglon, en verder lieten ze de sensaties van die tijd zien: de proefvlucht van het eerste luchtschip van graaf Zeppelin, de opening van een spoorlijn door Afrika, nieuwe katoenfabrieken in Manchester, zegevierende Britten in de Boerenoorlog, een toespraak van de Duitse keizer, de tewaterlating van een slagkruiser.

Op de vogelvluchtkaart in de catalogus is duidelijk het imposante tentoonstellingsterrein te zien, vanaf het Grand Palais, langs de lanen met de paviljoens links en rechts van de Seine-oevers, tot de Eiffeltoren en de grote tentoonstellingshallen op het Champ de Mars. De wereldtentoonstelling vormde een onderdeel van de stad als geheel. Of, anders gezegd, het Parijs met zijn boulevards, zoals dat vanaf 1853 onder prefect Georges Haussmann was ontwikkeld, ging naadloos over in de tentoonstelling omdat het zelf een permanente expositie was geworden, de grote etalage van Frankrijk, de staatsstad van de nieuwe eeuw. En beide – ook dat tonen de foto’s in de catalogus – waren geschapen voor de nieuwe stadsbewoner bij uitstek, de flaneur, de acteur/toeschouwer bij het theater van de straat, de jongere-met-toelage, de adellijke grondbezitter, de gefortuneerde officier, de jeugdige bourgeois die bevrijd was van de zorgen om geld.

‘Het weer is zo warm, zo mooi, dat ik na het eten weer naar buiten ga, hoewel ik een vermoeidheid voel opkomen,’ noteert de jonge schrijver André Gide in de zomer van 1905. ‘Eerst over de Champs-Élysées, schitterend langs de cafés-concerts, ik dring me tot de rotonde, daarna keer ik om, opnieuw langs de Élysée; de menigte viert feest, tot de rue Royale steeds talrijker en vrolijker.’ Op andere dagen laat hij zich meevoeren op het imperiaal van een omnibus, wandelt in het Bois de Boulogne, bezoekt de opera, dan weer naar een nieuwe tentoonstelling van Gauguin, Van Gogh en Cézanne, ‘onmogelijk om deze dagen niet naar het Louvre te gaan’.

De thuishaven van de boulevardier was het café, de marmeren tafel met kirsch en warme chocola en vrienden rondom, de democratische opvolger van de aristocratische salon. Zijn voornaamste kwaliteit bestond uit een feilloos gevoel voor timing: op het beste moment in het beste etablissement zijn. Het flaneren was een spel tussen de oude en de nieuwe tijd, een duik in de anonimiteit van de menigte, en dan weer een terugval in de oude geborgenheid van de eigen stand. Het was een levensvorm die overal opdook in de literatuur, een moderne hoofsheid die alle grote Europese steden veroverde.

André Gide, 1 september 1905: ‘Ik verlies mijn voeten, ik laat me meenemen door deze monotone stroom, meeslepen door de loop van de dagen. Een grote slaperigheid omvat me, vanaf het opstaan tot de avond; het spel redt me soms, maar langzamerhand verlies ik mijn gewone bestaan...’

Ik wandel van het Champ de Mars, langs de Seine en het razende verkeer op beide oevers, tot de dichtgetimmerde ingang van het halflege Grand Palais. Op de Eiffeltoren staat met grote lichte letters: ‘Nog 347 dagen tot het jaar 2000’. Van de toenmalige tentoonstelling staan het Grand Palais en het Petit Palais nog altijd overeind, en natuurlijk de Pont Alexandre III, met vier zuilen op de hoeken, reusachtige gouden paarden daarbovenop, langs de randen een kantwerk van bronzen lantaarns met glazen als diamanten.

In dezelfde aprilmaand waarin de Pont Alexandre III en de Wereldtentoonstelling 1900 geopend werden, voerde het anti-semitische dagblad La Libre Parole een inzamelingsactie voor een stel degens. Ze waren bestemd voor de jodenhater Raphaël Viau ter ere van diens twaalfde duel ‘voor de goede zaak’. Viau hoopte dat ze ‘niet lang maagdelijk zouden blijven’.

Drie grote schandaalprocessen schokten de Europese hoofdsteden rond de eeuwwisseling. Het waren scheuren in de façades, de eerste breuken in die vaste wereld van rangen en standen. In Londen was er, in 1895, de veroordeling van de briljante schrijver Oscar Wilde wegens ‘perverse’ activiteiten. In Berlijn gebeurde tussen 1907 en 1909 iets soortgelijks rond vorst Philipp zu Eulenburg, oud-ambassadeur in Wenen en een van de intiemste vrienden van de Duitse keizer. Maar het meest ingrijpende schandaalproces was de zaak-Dreyfus.

Geen kwestie hield de Fransen tussen 1897 en 1899 meer bezig dan het mogelijke eerherstel van de ten onrechte veroordeelde Alfred Dreyfus. Deze joodse kapitein was naar het Duivelseiland verbannen omdat hij voor de Duitsers zou hebben gespioneerd. Langzamerhand werd echter steeds duidelijker dat officieren van de krijgsraad met zijn dossier hadden zitten knoeien en, om opgekomen twijfel te ontzenuwen, er almaar nieuwe vervalsingen aan hadden toegevoegd. De legertop wist het, maar hield voet bij stuk. Toegeven betekende heiligschennis, een bezoedeling van de gloire militaire.

Op den duur werd de affaire door heel Europa ademloos gevolgd. Nadat Émile Zola op 13 januari 1898 in L’Aurore de zaak juridisch opnieuw had opengebroken – zijn vlammende ‘J’accuse’ diende vooral om een aanklacht wegens smaad uit te lokken – begonnen tal van Europese schrijvers en intellectuelen zich ermee te bemoeien. Wat stond voorop? De rechten van het individu of het prestige van het leger en de natie? De progressieve principes van de Verlichting of de oude waarden van de contrarevolutie, van de glorietijd vóór 1789?

De zaak-Dreyfus, meende de historica Barbara Tuchman, was ‘de doodsstrijd van de oude wereld’. ‘Het leven leek in die jaren tijdelijk opgeschort,’ schreef de latere minister-president Léon Blum. Het was ‘een menselijke crisis, niet zo verstrekkend en langdurig als de Franse Revolutie, maar niet minder gewelddadig [...]. Het was alsof alles draaide om één zaak en in de meest intieme gevoelens en persoonlijke verhoudingen werd alles onderbroken, alles ontwricht, alles met andere ogen bezien.’

Vrienden kwamen niet meer bijeen: Dreyfus lag als een handgranaat tussen hen in. Familieleden meden elkaar. Befaamde salons vielen uiteen. Een zekere monsieur Pistoul, krattenfabrikant, werd door zijn schoonmoeder voor het gerecht gedaagd na een familiediscussie over Dreyfus. Hij had haar uitgescholden voor intellectuelle, zij had hem uitgemaakt voor ‘beul’ en ‘bedrieger’, hij had haar geslagen, haar dochter had echtscheiding aangevraagd. Marcel Proust zat tijdens het herzieningsproces iedere dag op de publieke tribune met koffie en broodjes, om geen moment te missen. Proust en zijn broer Robert hielpen mee aan de organisatie van een petitie, ‘Het Protest der Intellectuelen’, met zo’n drieduizend handtekeningen, waaronder die van kunstpaus Anatole France, André Gide en Claude Monet. Voor Monet betekende de petitie het einde van zijn vriendschap met zijn collega Edgar Degas, vader Proust sprak van woede een week lang geen woord tegen zijn zoons.

De zaak-Dreyfus was, net als de affaires rond Oscar Wilde en Philipp Eulenburg, aangekaart door een krant. Het was dan ook in de eerste plaats een krantenoorlog. De affaire kreeg een ongekende dynamiek vanwege het verschijnsel ‘massakrant’ dat overal in Europa opkwam, sensatiebladen met oplagen die in de honderdduizenden liepen, en die tot in alle uithoeken van het land konden worden verspreid. Alleen al in Parijs verschenen rond de eeuwwisseling tussen de vijfentwintig en vijfendertig dagbladen, die alle soorten van nieuws brachten en schiepen. Berlijn had zelfs zestig dagbladen, waarvan er twaalf tweemaal per dag verschenen. In Londen kostte de Daily Mail een halve stuiver, de krant had een oplage van ruim een half miljoen, elfmaal zoveel als de deftige, ouderwetse Times. Er ontstond daardoor een nieuwe macht, de ‘publieke opinie’, en al snel leerden de krantenmagnaten die volkssentimenten te bespelen als een kerkorgel. Ze bliezen geruchten op, verdoezelden feiten, alles was geoorloofd omwille van hogere oplagen, politiek gewin of de pure adrenaline van het nieuws.

Alleen: waarom was de Franse openbare mening uitgerekend voor deze kwestie zo gevoelig? Anti-semitisme speelde een rol, zeker. De anti-Dreyfus-pers schreef dagelijks over de perfide rol van ‘het syndicaat’, een groot complot van joden, vrijmetselaars, socialisten en buitenlanders, dat Frankrijk wilde verscheuren met list, bedrog, omkoping en vervalsing. Toen Dreyfus werd gedegradeerd, schreeuwde de menigte voor de hekken: ‘À mort! À mort les juifs!’ De joodse Parijse correspondent van de Weense Neue Freie Presse was zo geschokt dat hij naar huis ging en de eerste zinnen schreef van zijn traktaat Der Judenstaat: de joden moesten een eigen staat krijgen. Hij heette Theodor Herzl. De allereerste kiem van het ontstaan van de staat Israël ligt hier, bij de zaak-Dreyfus.

Dit was echter niet alles. In wezen ging het vooral om een botsing tussen twee verschillende soorten Frankrijk: het oude, statische Frankrijk van de symbolen en de opgelegde orde, en het moderne, dynamische Frankrijk van de pers, de publieke discussie, het recht en de waarheid. Ofwel: het Frankrijk van de paleizen en het Frankrijk van de boulevards.

Het vreemde was dat de kwestie ook opeens weer voorbij was. Op 9 september 1899 werd Dreyfus opnieuw veroordeeld, hoewel met het bewijsmateriaal aantoonbaar was geknoeid. Europa was verbijsterd dat zoiets in het verlichte Frankrijk kon gebeuren. ‘Schandelijk, cynisch, weerzinwekkend, barbaars,’ schreef de correspondent van The Times. Langzamerhand begonnen de Fransen te beseffen dat het beeld van hun land in de internationale opinie door de affaire steeds verder werd geschaad, en dat nog wel aan de vooravond van een wereldtentoonstelling die de grootste aller tijden moest worden. Dreyfus kreeg gratie aangeboden en aanvaardde die, uitgeput als hij was.

In 1906 werd hij door het leger gerehabiliteerd, hij werd tot majoor gepromoveerd en kreeg het Légion d’Honneur. Zola stierf in 1902, in 1908 werd zijn as overgebracht naar het Panthéon. Dreyfus zelf bleek, eenmaal vrij, minder idealistisch te zijn dan degenen die zich voor hem hadden ingezet. ‘Wij waren bereid om voor Dreyfus te sterven,’ zei een van zijn felste aanhangers later. ‘Alleen Dreyfus zelf was dat niet.’ Toen een groep intellectuelen decennia later aan de bejaarde Dreyfus vroeg of hij een appèl wilde ondertekenen om de levens van Sacco en Vanzetti te redden – twee Amerikaanse slachtoffers van een politiek proces – werd hij woedend: hij wilde niets meer met dat soort zaken te maken hebben.

Ik laat me die eerste dagen in Parijs leiden door een Baedekergids uit 1896. De avenue Jean-Jaurès heet in mijn gids nog rue d’Allemagne, de Sacré-Cœur is pas half af, de belangrijkste kunstschilder is Louis Meissonier, de Moulin de la Galette heeft zijn activiteiten als windmolen net gestaakt. Ik laat me rijden in een van de dertienduizend fiacres, of ik pak een van de veertig omnibuslijnen die de stad doorkruisen. Alles werkt en beweegt op paardenkracht, tienduizenden paarden voor de huurrijtuigen, omnibussen, sleperskarren, koetsen, mijn hele stadsgids ruikt naar paard. Al die paarden moeten gestald worden, gevoed – vandaar de hooi- en havermarkten –, gedrenkt – er zijn tweeduizend stadsfonteinen –, en dan vergeet ik nog de mest.

Het is zonnig en zacht. Vanuit mijn hotelkamer kijk ik over de zinken daken van Montmartre, de resten van een oude windmolen, in de verte de nevelige heuvels. Onder mijn raam een paar oude tuinen met hoge bomen, een huis met een serre, de vroege lentegeluidjes van merels, mussen en spreeuwen. Het wordt langzaam donker. Tussen het grijs van de avondlucht en de daken komen steeds meer gele lichten. De stad dreunt zachtjes.

De wateren zijn blauw en de gewassen zijn roze; de avond is zoet om te zien;
Men gaat wandelen.
De grote dames gaan wandelen, achter hen gaan kleine dames.

Met dit lofdicht op Parijs van de Vietnamees Nguyen-Trong-Hiep uit 1897 begint de zwervende Europese schrijver Walter Benjamin zijn essay ‘De hoofdstad van de negentiende eeuw’. Waarom gaf hij Parijs die titel, en hij niet alleen? Waarom sprak iedereen rond 1900 altijd over Parijs, terwijl de macht allang in Londen zetelde, de industrie in Berlijn, de goede en kwade toekomst in Wenen? Waarom werd het negentiende-eeuwse Parijs algemeen beschouwd als de aanloop tot de moderne tijd?

Die verpletterende indruk had in de eerste plaats te maken met de nieuwe bouwmaterialen en bouwtechnieken, het ijzer en het glas, dat nergens zo kwistig en kunstig werd gebruikt. Neem de paleizen, de Eiffeltoren, de metrotunnels onder de Seine met hun immense ijzeren trappenhuizen en hun liften, ooit zo groot als halve treinwagons. En overal waren er de befaamde galerijen, de ‘binnenboulevards’ waaraan Benjamin zijn belangrijkste werk ophing. De overdadige interieurs van de burgerhuizen – ‘het etui van de privémens’, zoals Benjamin schrijft – werden toevluchtsoorden voor de kunst. De opkomende fotografie – ook hierin liep Parijs voorop – dwong de schilders om naar totaal nieuwe vormen te zoeken. De schittering van een beweging werd nu vastgelegd, of de impressie van een namiddag. De impressionisten trokken zo het spoor voor schilders als Pablo Picasso, die later taferelen en objecten letterlijk uiteentrokken, zoekend naar de structuur.

De banden tussen de artiesten waren intens, de markt was gretig. Claude Monet kon zijn eerste schilderijen al direct verkopen voor driehonderd franc, tweemaal het maandsalaris van een onderwijzer. Week na week beschrijft André Gide in zijn dagboek nieuwe tentoonstellingen. Dat waren de plekken waar ‘iedereen’ kwam, waar ‘iedereen’ over sprak.

Verpletterend was Parijs ook in de boulevards, in de overweldigende orde die prefect Haussmann aan de stad had opgelegd, en waarin, aldus Benjamin, ‘de instituten van de wereldlijke en geestelijke heerschappij van het burgerdom hun apotheose vonden’. Nu hadden Haussmanns ‘grands travaux’ inderdaad een militaire achtergrond – bij een opstand konden legereenheden voortaan veel gemakkelijker opereren – maar dat was niet het belangrijkste doel. De boulevards waren vooral aangelegd als moderne transportassen tussen de diverse kopstations, want in het negentiende-eeuwse Parijs was, net als in Londen en Brussel, de verkeerschaos van paarden, karren, equipages, koetsen en omnibussen niet te overzien. Ook dienden ze als zichtlijnen tussen monumenten en grote overheidsgebouwen, nationale symbolen die door stedelingen en bezoekers vol ontzag moesten worden bewonderd en daarvoor alle ruimte nodig hadden. De boulevards brachten binnen de stad een scheiding aan tussen de burgerij en het gewone werkvolk, tussen de welgestelde arrondissementen en de smerige, rokende voorsteden. Maar tegelijk zorgde Haussmanns plan voor een ongekende dynamiek omdat het, voor de eerste maal, uitging van een allesoverkoepelende visie op het fenomeen ‘stad’.

‘Modern Parijs kón niet bestaan in [de gedaante van] het Parijs van vroeger,’ schreef de dichter-journalist Théophile Gautier jubelend. ‘De beschaving baant zich brede wegen te midden van de duistere doolhof van straatjes, kruispunten en doodlopende stegen van de oude stad; zij velt huizen zoals de pioniers in Amerika bomen vellen.’ Parijs moest zo de voorpost worden van de nieuwe tijd, het baken voor de moderne geest, het licht in de provinciale duisternis, het glorielied van Frankrijk, dé staatsstad van het nieuwe Europa.

Geen metropool is zo door en door stad, en tegelijk zo vergroeid met het platteland als Parijs. In de drie minuten vanaf mijn hotel naar de boulevard tel ik zes groentezaken, vijf bakkers, vijf slagers, drie vishandelaren. Winkel na winkel staan de kisten buiten: appels, sinaasappels, sla, kolen, preien, stralend in de winterzon. De slagerijen hangen vol worsten en hammen, de vis ligt in bakken op de stoep, de bakkers geuren met honderd soorten brood, glanzend en knapperig.

De verhouding van de Parijzenaars met hun mysterieuze boerenwortels, ‘la France profonde’, is altijd gecompliceerd geweest, en tegelijk intens. Een groot deel van de Parijzenaars is afkomstig van het platteland, en anders zijn het hun ouders wel, of hun grootouders. Tegenwoordig willen de Fransen dat best weten, ze cultiveren het zelfs, met tweede huisjes en producten van ‘thuis’ op tafel. Het hoort allemaal bij ‘l’exception française’, al is tegenwoordig een derde van de stadsbevolking van buitenlandse origine.

Rond de eeuwwisseling leek het echter wel of ze, eenmaal in Parijs, het platteland zo snel mogelijk van zich af wilden schudden. Ook wat dat betreft was er sprake van twee Franse naties. Hoe meer de grote steden zich ontwikkelden tot machines vol licht en beweging, des te donkerder en slaperiger leek de provincie.

Boerenmensen werden door de Parijzenaars doorgaans als wilden of barbaren beschouwd. Altijd waren ze herkenbaar aan hun klossende en klepperende klompen, en zelfs als ze schoenen aanhadden, vielen ze in de stad direct op door de aparte loop die er met die zware klompen was ingesleten. Die scheiding der geesten bestond overal in Europa, maar nergens waren de extremen zo groot als in Frankrijk.

In de Pyreneeën, de Alpen en het Massif Central, in al die dorpen en rivierdalen waar iedereen nu vakantie houdt, hadden rond 1880 veel mensen nog nooit een wagen of een kar gezien. Alles werd er met paarden en muilezels versleept. Plaatselijke dialecten voerden de boventoon; volgens officiële cijfers sprak in 1863 nog een kwart van de Fransen nauwelijks een woord Frans. Veel streken hanteerden maten, gewichten en zelfs muntsoorten die officieel al een eeuw eerder waren afgeschaft. Degene die ooit Parijs had bezocht, al was het maar voor een etmaal, droeg levenslang de eretitel ‘Parijzenaar’.

Er was weinig romantisch aan het ‘pure’ Franse boerenleven. De provinciale rechtbankverslagen getuigen regelmatig van een onmenselijke armoede en hardheid. Een schoondochter wordt vermoord ‘omdat ze ziekelijk is en we niks aan haar hebben’. Een schoonmoeder wordt in de put gegooid om van een jaarlijkse betaling van twintig franc en drie mud graan af te komen. Een oude vader wordt door zijn vrouw en zijn dochter in elkaar geslagen met een stamper, een hamer en een hark omdat ze geen zin meer hebben om hem eten te geven. De kleine Rémi uit Alleen op de wereld (1878) kon overal levend en wel worden gezien: in 1905 zwierven nog zo’n vierhonderdduizend bedelaars over het Franse platteland.

Terwijl in Parijs enorme voorzieningen waren aangelegd voor de aan- en afvoer van water – nog altijd liggen er kleine ondergrondse meren –, werd in Franse provinciesteden als Rouen en Bordeaux het rioolwater nog in een straatgoot geloosd. In Rennes, een provinciestad met zeventigduizend inwoners, waren rond 1900 welgeteld dertig badkuipen en twee huizen met een badkamer. In de literatuur doken steeds vaker klachten op over de stank van, bijvoorbeeld, inwonend personeel of medepassagiers.

Maar ook hier brak een periode van snelle en ingrijpende veranderingen aan. Vanaf de jaren tachtig stak de Franse staat tientallen miljoenen in het ontwikkelingsplan van de ondernemende Charles de Saulces de Freycinet. Deze minister van Openbare Werken wilde met de bouw van wegen en scholen in hoog tempo de kloof tussen Parijs en het platteland verkleinen, en tegelijk de stagnerende economie een nieuwe impuls geven.

Het effect werd algauw merkbaar. Na 1900 werd het beruchte zwarte brood, het symbool van diepe armoede en achterlijkheid, vrijwel nergens meer gesignaleerd. De stugge, traditionele kleding werd binnen twee decennia vervangen door de soepele modeconfectie; rond 1909 zag een boerenmeisje op zo’n jaarmarkt er nauwelijks anders uit dan een opgedoft fabrieksmeisje uit de stad. Ook de kraampjes van de openbare schrijvers begonnen te verdwijnen: sinds 1880 leerde ieder boerenkind lezen en schrijven, en daarmee eindigde een soort afhankelijkheid waarvan wij nauwelijks meer weet hebben.

De plattelandsauteur Émile Guillaumin beschreef het lot van vijf knechten die op een hete zomerdag in 1902 bij Moulins een veld bieten stonden te schoffelen. Acht jaar later, in 1910, was de eerste boerenarbeider portier geworden, de tweede woonde in de stad Vichy, de derde werkte in een meubelfabriek, de vierde was lakei, en alleen de vijfde werkte nog op het land. In 1999, durf ik te gissen, werkten van hun honderd achterkleinkinderen nog hooguit twee op het land. Zeker een stuk of dertig zullen in Parijs terechtgekomen zijn, en de Parijzenaars lijken dat ook te beseffen, meer dan de inwoners van welke andere wereldstad: dat ze allemaal achterkleinkinderen zijn van bietenschoffelaars bij Moulins, en dat ze bieten en schoffelaars in ere moeten houden.

Op het metrostation Opéra raak ik in gesprek met Pierre Maillot. Hij staat, met zijn grijze baard en zijn trouwhartige bril, in een van de metrogangen met een blikje en een stuk karton: ‘Ik schaam me. Maar ik heb honger.’ Op die manier verdient hij per dag zo’n honderd franc (ongeveer vijftien euro), genoeg voor een bed en een eenzame maaltijd met een kwart wijn. De ouderen geven goed, de jeugd is pesterig. ‘Mijn enige vriend heb ik hier,’ zegt hij, en hij haalt een in rood plastic verpakte bijbel uit zijn binnenzak. Daarna vertelt hij me een ingewikkeld verhaal over gevangenissen, een echtscheiding, problemen in het hoofd, een verdwenen uitkering en andere onbeheersbare dingen in een mensenleven.

Boven de grond wordt gedemonstreerd. Er is bij mijn weten geen stad in Europa waar de kranten dagelijks plattegrondjes publiceren met verwachte volksoplopen, alsof het om het weerbericht gaat: illegalen, tandheelkundestudenten, royalisten, telecommunicatiewerkers, dag na dag gaat dat zo voort. Ik stuit op een gezelschap scholieren. Ze zijn boos omdat hun leraren tijdens de lopende cursus werden wegbezuinigd. Philippine Didier legt me uit dat ze nu geen examen Grieks meer kan doen. Ze wil, net als haar klasgenoten, naar de École Nationale d’Administration, de ENA, de broedplaats voor het politieke en bestuurlijke toptalent van Frankrijk. ‘De minister haat ons,’ zegt Philippine met grote stelligheid. ‘Hij schijnt zelf ooit gesjeesd te zijn.’ Ik begin al die rommelige joppertjes, scheve brillen, fluwelen hoedjes en ontroerende rugzakjes toch wat anders te bekijken: hier loopt dus de Franse elite van het jaar 2030, denk ik, de ministers, de topambtenaren, het ijzeren netwerk waarop Frankrijk voortdrijft, de orde van de toekomst.

In Parijs is het alledaagse vaak indrukwekkend. Dat geldt met name voor het openbaar vervoer. In de regio Parijs ligt een vervoerssysteem waar steden als Londen, Amsterdam en Berlijn pas over dertig, veertig jaar aan toe zijn. Alles getuigt van een ongekend kwaliteitsbesef: de automatische kaartjescontrole, de eenheid in prijzen, de heldere bewijzering, de hoge frequentie, de souplesse waarmee de treinen al die duizenden mensen door de stad schieten.

Zelden zie je er iemand hollen: na vier of twee minuten is er alweer een nieuwe trein. Zelden voel je je er onveilig: er zijn altijd mensen, alles wordt intensief gebruikt. Helemaal zelden voel je de verleiding om een auto te pakken: niets kan de snelheid van, pakweg, de RER-verbinding tussen de Eiffeltoren en Versailles evenaren. En het meest bijzondere is dat dit systeem al zoveel jaren draait alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Wie de toekomst wil zien, die reist gewoon een middag rond in en om Parijs.

Ondertussen krijgt mijn bejaarde Baedeker wel problemen. De Parijse buitenwijken vormen een woud van fabrieken, magazijnen en mensendozen, maar het uitvouwbare kaartje binnen in het gidsje toont zachtgroene velden en bossen, met dorpjes als Neuilly, Pantin en Montreuil. Le Bourget is een marktplaatsje aan een zijrivier van de Seine. Later kwam er het bekendste vliegveld van Parijs, nu is het alweer een museum.

Mijn expeditie naar Le Bourget was bedoeld voor het vliegtuig waarmee Louis Blériot op 25 juli 1909 als eerste het Kanaal overstak, maar uiteindelijk blijf ik de hele ochtend hangen bij de toestellen van zijn voorgangers, bij de kneuzen en de bluffers. Hierop is dus vooruitgang gebouwd: slimheid, non-conformisme en bovenal lef. Neem het stoomvliegtuig van Félix du Temple uit 1857; ik weet niets van de man, maar ik zie hem voor me, in zijn werkplaats: het toestel is van het model zwaluw-met-klapvleugels, boven op de vliegmachine staat een scheepsroer, daarnaast een goudkoperen ketel plus stoomfluit. Of de vierkante kar van Traia Vuia, een vleugel op een soort kinderwagenonderstel waarmee op 18 maart 1906 voor het eerst in Frankrijk gevlogen werd, vijftig centimeter hoog, twaalf meter ver.

Het toestel van Louis Blériot zelf. Ik vond een verslag van Telegraaf-correspondent Alexander Cohen over een reeks vliegexperimenten op het exercitieterrein van Issy-les-Moulineaux op de schemerige vrijdagnamiddag van 22 november 1907. Hij zag de heer Farman in een ‘reuzeninsect’ van linnen, bamboe en aluminium van de grond komen, en enkele honderden meters vliegen. Zo niet het ‘vliegende beest’ van Blériot. ‘Een onderstel met vier raderen als bij Farman’s zweeftuig. De bestuurder van de “Libellule” – zo noemde de heer Blériot zijn machine, die ik “Vliegende Vis” zou hebben gedoopt – zit in het lichaam van het “beest” [...]. De “Libellule” snorde wél met bliksemsnelheid over het exercitieterrein en voerde ’n paar mooie zwenkingen uit. Maar ze kwam geen centimeter van de grond.’

Ruim anderhalf jaar later vloog Blériot tussen dit draad en linnen naar Engeland. Kort voor zijn vlucht dreigde zijn toestel bijna uiteen te vallen: de vislijm waarmee het geheel aan elkaar was geplakt, begon te ontbinden. Op het moment van vertrek vroeg hij terloops in welke richting Dover eigenlijk lag.

En dan de foto’s van de aviateurs. Melvin Vaniman (1909, pet) kijkt stoer vooruit, met achter zich een motor die in een vrachtschip niet zou misstaan. Coudron (1910, Bretonse baret) heeft iets lossigs, die maakt wel een kans. Gilbert (1910, pak met das) ligt als een keurige huisvader in een soort hangmat onder zijn bamboevliegtuig. Het geheel is versierd met kwastjes. Ik kijk Octave Gilbert in de ogen. Zijn vaderlijke handen houden gespannen de dunne stuurtouwtjes vast die verbonden zijn aan de twee fietswielen van het landingsgestel. Angst, waardigheid, alles is bij hem ondergeschikt aan de vooruitgang. Zijn gezicht vol moed en wanhoop.

3

‘Ik geniet nog steeds van de verbazing van jonge mensen als ik ze vertel dat ik voor 1915 naar India en Amerika reisde zonder een pas te bezitten of er zelfs ooit maar één gezien te hebben,’ schreef Stefan Zweig in 1941.

Ook mijn Baedekergids vond het bezit van een paspoort niet noodzakelijk, ‘maar ze zijn heel vaak handig om de identiteit van de reiziger vast te stellen als het gaat om toegang tot musea te verkrijgen op dagen waarop ze niet voor het grote publiek open zijn’.

West-Europa heeft nog geen eeuw met paspoorten geleefd, ik jakker met de hoogsnelle Eurostar alweer over de grenzen zonder te stoppen. (Niet dat de overheden mij negeren, ik word op tientallen manieren elektronisch bekeken en gevolgd, maar dat is een ander verhaal.) Alleen Groot-Brittannië houdt het oude regime nog in ere. Mijn papieren worden ernstig bekeken, door serieuze burgerheren, in naam van Hare Majesteit.

Voor Engeland begon de eeuw met een begrafenis, en dus dook ik de eerste ochtend na mijn aankomst direct in de krantenleggers van de nieuwe British Library, een gigantisch gedachtepakhuis van rode baksteen.

De begrafenis van koningin Victoria vond plaats op vrijdag 1 februari 1901, zo lees ik in de speciale bewaaruitgave (2 pence) van The Yorkshire Post. De lijkstoet werd door Londen getrokken, gadegeslagen door honderdduizenden, de doedelzakspelers van de Irish en Scots Guards voorop. Post-journalist John Foster Fraser putte zich uit om het geluid van de omfloerste trommels exact weer te geven: ‘Rumble – rattle rumble – rattle.’ Daarna ging zijn verslag voornamelijk over de familie achter de baar: de nieuwe koning Edward – ‘zijn wangen askleurig, zijn ogen flets en vermoeid’ –, zijn neef Wilhelm II, keizer van Duitsland – ‘de snor neerwaarts gebogen’ –, zijn achterneef Leopold II, koning der Belgen, zijn zwager de Griekse koning George I, de ‘blonde en blauwogige’ neef Heinrich van Pruisen, de ‘goedgebouwde’ groothertog van Hessen ‘met zijn stevige kin’, en zo schuifelde het hele huis Hannover plus aanhang door Londen, keizer Wilhelm voorop.

Dit was de Eurotop anno 1901. De buitenlandse politiek was nog grotendeels een kwestie van vorstelijke families, en de kleine, kordate, altijd in zwart satijn gehulde Victoria was decennialang zowat letterlijk de ‘grootmoeder van Europa’ geweest, beter gezegd: van het familienetwerk van Europese vorsten. Al die vorsten hadden hun grote en kleine conflicten. Maar tegelijk waren er talloze gezamenlijke bruiloften, feesten en begrafenissen, fotosessies waarop ze elkaars uniformen aantrokken: koning George V in een Pruisisch uniform, keizer Wilhelm in een Brits uniform, keizer ‘Willy’ in een Russisch uniform, tsaar ‘Nicky’ in een Pruisisch. Zo overleed de vorstin op 22 januari 1901 als een oermoeder (ik volg het ooggetuigenverslag van lord Reginald Esher): ‘De koningin herkende zo nu en dan degenen rondom haar en noemde hun namen. Reid, de dokter, sloeg zijn arm om haar heen, en steunde haar. De prins van Wales knielde aan de zijde van haar bed. De Duitse keizer stond stil aan het hoofdeinde, bij de koningin. De andere kinderen en kleinkinderen waren er ook allemaal, allen noemden zo nu en dan hun naam. Ze stierf vredig. Nadat de Engelse koning naar Londen was vertrokken, nam de Duitse keizer alles in handen.’

Uiteindelijk zou keizer Wilhelm zijn grootmoeder Victoria samen met zijn oom, de Engelse koning, eigenhandig in haar kist tillen. Zo ging het toe in de eeuwige familie, in het Europese gezin.

Dan was er die andere volkomen zekerheid: het Britse imperium. In Southwark, aan de Wallworth Road, bevindt zich het Cuming Museum. Eigenlijk is dit ‘British Museum in miniatuur’, zoals het ook wel genoemd wordt, niets anders dan een onvoorstelbare collectie rariteiten, opeengestapeld in de bovenzaal van een bibliotheek. Vader en zoon Richard (1777-1870) en Henry Cuming (1807-1902) waren echte negentiende-eeuwse heren, die samen honderdtwintig jaar lang alles waar ze maar de hand op konden leggen naar hun pluchen hol sleepten. De hartstocht van vader Richard was in 1782 begonnen, toen een tante hem op zijn vijfde verjaardag drie fossielen en een oude Indiase munt cadeau gaf. Toen zoon Henry in 1902 stierf, liet het duo meer dan honderdduizend objecten na, plus genoeg geld voor de exploitatie van een museum dat de resultaten van hun verzameldrift voor eeuwig zou bewaren. Zo kun je dus tot op de dag van vandaag rondlopen in de droomwereld van twee Victorianen.

In de kasten en vitrines valt onder andere het volgende te zien: een stuk Romeinse rioolpijp, een appelboor van schapenbot, een flesje met een kruimel-bruidstaart van Edward VII, een opgezette chimpansee – ooit verhandeld als ‘de mummie van een tweehonderd jaar oude man’ –, een oranje toetertje van de Epsom-races van 1864, een stuk stucco uit de sterfkamer van Napoleon, alle programma’s van alle toneelstukken die vader en zoon Cuming ooit bijwoonden, een stel Etruskische vazen, een weggeworpen sigarettenpeukje van een lid van de koninklijke familie, een stukje Romeins speelgoed, een middeleeuws fluitje uit de Theems, een lapje vest van Karel I en zes ‘figuren uit een verloren beschaving’, in 1857 nagebakken en oud gemaakt door twee baggeraars die wel brood zagen in de verzamelwoede van de Cumings.

Een wandeling door dit museum roept onvermijdelijk het visioen op van een piramide vol botten, snuisterijen, taartkruimels en plakjes mummie, met op de top twee keurig geklede Londense heren. Ze hoopten met hun museum ‘een pakhuis van kennis te scheppen’ voor ‘de koopman en de fabrikant, de archeoloog en de historicus, de schilder en de dramaturg, de militaire en marinestrateeg, de filantroop en de filosoof, voor de liefhebber van algemene ontwikkeling’. Hoe meer ze verzamelden, meenden de Cumings, des te meer zouden ze weten. En hoe meer de mensen zouden weten van andere culturen, nu en in het verleden, des te beter zouden ze beseffen dat Engeland onder koningin Victoria het hoogtepunt vormde van de menselijke beschaving, en dat de Engelsman een superieur wezen was.

Natuurlijk waren de Cumings excentrieke figuren, ook in hun eigen tijd. Maar ze weerspiegelden wel de mentaliteit van die periode, en ze zeiden openlijk wat veel Engelsen dachten. En vervolgens bezaten ze ook de mogelijkheden om daaruit hun persoonlijke consequenties te trekken. Zoals de huidige conservator terecht opmerkte: het is een verzameling die vloekt met alle internationale verdragen die we nu kennen. De Cumings hadden hun Indiase maskers, Romeinse speelgoedschaapjes, Egyptische valkenmummies, Pacific-scalpen en Chinese inktpotten nooit zo gemakkelijk kunnen aanslepen als hun land in diezelfde tijd niet was uitgegroeid tot de machtigste mogendheid op aarde. Rond 1900 reikte het Britse imperium van de noord- tot de zuidpool: Canada, Egypte, de Kaapkolonie, India, Birma, Malakka, Singapore, Australië en meer. De Britse marine was in staat om twee oorlogen tegelijk te voeren, de vloot kon het – in theorie – opnemen tegen de gezamenlijke marines van Duitsland, Rusland en de Verenigde Staten. In heel Europa werd de Engelse aristocratie geïmiteerd, door de Duitse keizer en de Russische tsaar, maar ook door de Duitse adel, die het liefst met Engelse meisjes trouwde, de Duitse burgerij, die graag rondliep in Engelse jassen en broeken, en door de Franse haut monde die le Derby organiseerde in Chantilly, le Steeplechase in Auteuil en die bijeenkwam in le Jockey Club.

Slechts in de verte klonk het gerucht van nieuwe mededingers: Duitsland, de Verenigde Staten, Japan. De Britse kolen- en ijzerindustrie was de fabriek van de wereld, de Londense City was het financiële centrum. Nadat de Parijse geldmarkt in 1870 was ingestort waren de belangrijkste Europese bankiers naar Londen verhuisd, en al het grote geld ging daar rond.

De City was een wereld op zichzelf, met eigen codes en een eigen waardigheid. Tot op zekere hoogte was het zakelijke en persoonlijke er net zo vermengd als binnen de Europese vorstenhuizen. De City ‘is niet alleen een buurt van kantoren en banken: het is ook een gezelschap, sociaal heel exclusief, maar beroepshalve open naar de wijde wereld’, schreef Jean Monnet, zoon van een Franse cognacfabrikant, die er in 1904 stage liep. De lijnen van de City liepen van Shanghai, Tokyo en New Delhi tot New York en Chicago, en tegelijk kende iedereen elkaar persoonlijk, door gezamenlijk golf te spelen en door de vele uren die iedereen, ongeacht zijn functie, in de forenzentreinen doorbracht. Monnet: ‘Het is een nauw verweven gemeenschap, waarin zakelijke rivaliteit verzacht wordt door persoonlijke relaties. Iedereen doet zijn eigen zaken, maar tegelijkertijd zijn het ook de zaken van de City. Een Engelsman zal daarom niet zeggen: “Ik stuur mijn zoon naar die en die firma of bank.” In plaats daarvan zegt hij: “Ik stuur hem naar de City.”’

Het imperium gaf ook buiten de City de Britse samenleving een bepaalde kleur. Het dwong tot een leefstijl waarbij een aantal eigenschappen hoog in aanzien stond: militarisme, een sterk bewustzijn van rangen en standen, een soort frontier-mentaliteit, het typisch Engelse ingehouden macho-gedrag. Er werd veel gereisd, over de hele wereld, en tegelijk behield dat Britse kosmopolitisme een sterk gevoel van superioriteit. Men leerde veel over planten, dieren en andere menselijke culturen, er werden bibliotheken over volgeschreven, maar het centrum van de wereld bleef Engeland, en het hoogtepunt van de schepping waren vader en zoon Cuming, onverstoorbaar strevend naar onsterfelijkheid, voor eeuwig op de top.

In 1862 schreef stadschroniqueur Henry Mayhew: ‘Omdat Londen de grootste van alle steden is, heeft zich daarbinnen natuurlijk ook de grootste hoeveelheid menselijke wrakken opeengehoopt. Wrakken, ook omdat hun ongeluk nog ellendiger lijkt door het simpele feit dat het samengaat met het meest rijke en comfortabele leven dat er in de wereld bestaat.’

De Londense massa groeide van 2,6 miljoen in 1850, 5,5 miljoen in 1891, tot 7,1 miljoen in 1911. In 1870, honderd jaar na het begin van de Industriële Revolutie, was Groot-Brittannië nog een plattelandssamenleving. Twee derde van de Britten woonde op het land of in een klein stadje. In 1914 was dat nog maar een kwart.

In diezelfde periode, tussen 1850 en 1856, woonde Karl Marx op twee kamers in Dean Street 28, met vrouw, vijf kinderen en een dienstbode. Marx was en bleef een burger, wat van de meeste bewoners van Dean Street niet gezegd kon worden. Ik heb voortdurend een bepaalde foto voor ogen als ik denk aan die tijd: de versleten schoenzolen van drie straatjongetjes, de blote voeten half zichtbaar, dik onder het vuil en eelt, zes keer een unieke verwikkeling van leer, ijzer en mensenhuid.

In 1885 beweerden de socialisten dat één op de vier Londenaren in onvoorstelbare armoede leefde. De rijke reder Charles Booth wilde dat zelf wel eens uitzoeken. Hij organiseerde het eerste grote sociologische onderzoek ter wereld en deed dit aan de hand van cijfers van de Armenwet, politierapporten en een enorme huis-aan-huisenquête. Tussen 1891 en 1903 publiceerde hij zeventien delen van Life and Labour of the People of London, met kaarten en grote zwarte en donkerblauwe sectoren. Hij had de armoede nauwkeurig ingedeeld: ‘Laagste klasse, gemeen, semi-crimineel.’ En daarnaast: ‘Erg arm, los levend. Chronisch gebrek.’ Het was nog erger dan men dacht: een derde van de Londense bevolking viel onder de laatste twee categorieën.

Dean Street 28. Ik ga er kijken, ik kan het niet laten. Het huis staat er nog, beneden is een trendy restaurant. Van de meisjes mag ik wel even naar boven. De voormalige woning van de familie Marx blijkt te zijn omgebouwd tot een modern vergaderzaaltje voor young urban professionals, met halogeenlampen, anonieme pastelblauwe wanden, een tafel met een dozijn stoelen en een grote witte affiche met in kleine letters ‘Karl Marx’, en dat is het. ‘Sorry hoor,’ zegt een van de meisjes, ‘ik weet verder ook niets van die Marx.’

Wat moet Karl Marx zelf gezien hebben als hij van de propvolle Dean Street naar zijn tafel in de British Library vluchtte? Buitenlandse bezoekers uit die periode schrijven over ‘paden bij Oxford Street, bezaaid met menselijke uitwerpselen, troepen bleke kinderen die op vuile trappen rondhangen; de straatbanken bij de London Bridge, waar de hele nacht complete families dicht bijeengedoken zitten, hoofden omlaag, rillend van de kou’.

De onderzoekers van Booth troffen in de Londense achterkamers duizenden minibedrijfjes voor vrouwen. Er werden borstels gemaakt, lucifersdoosjes in elkaar geplakt, decoraties gevouwen, matrassen gevuld.

De Londense armoede liet nooit los. In de zomer stonk de halve stad naar stront. Er waren meer dan honderd verschillende rioolstelsels, beheerd door acht verschillende Boards, gemeenschappelijke diensten. Bij grote regenval liep alles over. Veruit de meeste uitwerpselen van de miljoenen inwoners belandden in de Theems. Om de stank te weren werden voor de ramen van het parlement lakens gehangen, gedrenkt in een chlorideoplossing. In 1858, het jaar van de ‘Great Stink’, bereikte de overlast een hoogtepunt. Pas na ingrijpen van de landsregering kon er een modern rioolsysteem worden aangelegd.

Alle goorheid, stank, damp en duisternis werden nog eens versterkt in de dagen van smog, de beruchte Londense mist, een vorm van extreme luchtvervuiling die de stad tot in de jaren vijftig van de twintigste eeuw regelmatig overdekte. De mist kwam plotseling, en in de loop der tijden zijn tientallen soorten smog gesignaleerd: zwart als de nacht, flessengroen, geelgroen als erwtensoep, bruin, eenvoudig grijs, chocoladekleurig, oranje. De stad dreef tijdens zulke dagen in het geel, bruin of groen, met hier en daar een lichtpuntje van een gaslantaarn, machteloos, half verlamd.

Londen was de hoofdstad van een wereldrijk, maar aan de stad zelf was dat niet te zien. Parijs, ja, dat was een hoofdstad, en een aantal andere Europese steden had zichzelf ook op zo’n manier gemoderniseerd. Maar Londen was een aanslag op het zelfrespect van veel Britten. Hun hoofdstad kende nauwelijks fraaie pleinen en elegante boulevards, het verkeer verstikte zichzelf, dampende stoomtreinen doorsneden op hun viaducten overal de straten, de bouw van spoorstations en ondergrondse lijnen verwoestte buurt na buurt, het centrum was omsingeld door onafzienbare krottenwijken.

Dit had alles te maken met de middeleeuwse manier waarop de stad werd bestuurd. Formeel bestond Londen slechts uit één klein stadje, de City of London, met daaromheen een hele reeks parishes of vestries, die gezamenlijk de metropool beheerden. Opeenvolgende regeringen beten hun tanden stuk op de fel verdedigde lokale rechten. Centrale planning, in iedere metropool onmisbaar voor de aanleg van wegen, waterleidingen, riolen en railverbindingen, was in Londen bijna niet mogelijk.

De Londense chaos, deze opeenstapeling van eigenzinnige bouwstijlen zonder veel plan, betekende voor sommigen echter ook een politieke stellingname: tegen de absolute macht van een vorst, tegen een bureaucratie, tegen een Haussmann. Veel Engelsen hechtten – toen en nu – sterk aan het eigen domein. Ze waren bereid zich te conformeren aan een strak publiek leven, maar als compensatie eisten ze een grote vrijheid op privéterrein. Daarbinnen mochten ze zich zo excentriek gedragen als ze maar wilden. ‘My home is my castle’: de overheid moest zich inhouden, de planners hadden weinig te vertellen, de wanorde nam men op de koop toe. Zo ontstond, in de woorden van de stadshistoricus Michiel Wagenaar, ‘het stadslandschap van de vrije markt’.

Daar bleef het niet bij. Het smerige, negentiende-eeuwse Londen dwong zijn inwoners als het ware naar buiten, en de vroege aanleg van een uitbundig spoorwegnet maakte die exodus ook al snel mogelijk. Zo ontwikkelde zich rondom Londen, eerder dan waar ook in Europa, een nieuw verschijnsel: de landelijke voorstad, de anti-stad van de villawijk, het thuisfront van een nieuwe, gegoede middenstand, waar eigen normen en waarden werden ontwikkeld, eigen vormen van vrijetijdsbesteding en, uiteindelijk, eigen opvattingen over natie, godsdienst en politiek.

Ik ga op de thee bij Nigel Nicolson, tweeëntachtig jaar, uitgever, dagboekschrijver en oud-Lagerhuislid. Hij is de kleinzoon van de derde lord Sackville, zoon van diplomaat en Lagerhuislid Harold Nicolson en de schrijfster Vita Sackville-West – ook bekend als de hoofdpersoon van Virginia Woolfs roman Orlando. Het is namiddag, de lucht begint al te kleuren en boven de glooiende heuvels rond het buitengoed Sissinghurst klinken zo nu en dan de schoten van de fazantenjacht.

We zitten in de keuken, waar het een graad of vijftien is. Bijna het hele kasteel is – geld! – afgestaan aan de National Trust en de dagjesmensen. Nicolson woont alleen. Hij draagt een merkwaardig gewatteerd gewaad dat, meen ik, in de vorige eeuw een ‘kamermantel’ heette.

Het wordt een gedenkwaardige middag. Hij vertelt mij over het leven van zijn ouders – een van de meest beschreven Engelse huwelijken – maar de meeste tijd besteden we aan het uitproberen van de blinkend nieuwe magnetron die hij net heeft gekregen. ‘Een wonder, een wonder,’ roept hij voortdurend, ‘maar hoe warm je er een mince pie mee op?’

Ik leer hem met magnetrongolven een kopje melk aan de kook te brengen, en hij vertelt over zijn jeugd in de huizen Knole – honderden kamers en schoorstenen – en Sissinghurst. ‘Wij kenden geen moeder-zoonrelatie,’ zegt hij zonder een spoor van dramatiek. ‘Mijn moeder zat de hele dag in haar torenkamer te werken. In al die dertig jaar ben ik er misschien drie keer binnen geweest. Wie wel altijd bezig was met m’n broertje en mij was Virginia Woolf. Een of andere vreemde dame heeft wel eens tegen me gezegd: “Je weet toch wel dat Virginia van je moeder houdt?” Waarop ik antwoordde: “Natuurlijk doet ze dat, dat doen we allemaal!”’

Virginia Woolf was de ideale tante. ‘Zij leerde ons kijken op de manier van echte schrijvers. Altijd wilde ze meer weten. “Welke kleur had het jasje van die leraar?” vroeg ze dan. “Hoe klonk zijn stem? Hoe rook het? Details, details!” Eén keer vroeg ze, toen we aan het vlinders vangen waren: “Vertel eens, hoe is het om een kind te zijn?” Ik weet nog dat ik zei: “Je weet heel goed hoe dat is, Virginia, je was zelf ooit een kind. Maar ik heb geen idee hoe het is om jou te zijn, want ik ben nooit groot geweest.”’

Ik vraag of het een last voor hem was, zulke beroemde ouders. ‘Hun leven is verfilmd, er is een televisieserie van gemaakt, maar zo waren ze niet. Harold, mijn vader, werd afgeschilderd als een doetje, terwijl hij in werkelijkheid een heel scherpzinnige man was. Met zulke ouders straalt een faam op je af die je niet zelf hebt verdiend. Maar tegelijk heb ik er veel profijt van gehad. Ik kreeg een erfenis, niet omvangrijk in geld, maar rijk aan contacten en invloed. En het gaf me een natuurlijk zelfvertrouwen, een achtergrond waartegenover ik mezelf kon plaatsen. Mijn vader zei het zo: “Ik heb de rijken gehaat, maar ik ben dol geweest op leren, wetenschap, intelligentie, geest. Ik heb altijd aan de kant gestaan van de underdog, maar ik heb ook geloofd in het principe van de aristocratie.”’

De volgende ochtend in het ontbijtcafé. Langs de ramen valt natte sneeuw. Er zitten een paar vermoeide mannen aan de koffie. Eentje eet traag een steak-and-kidney pie. Tussen de spiegels aan de wanden hangen kleurige platen van bloeiende balkons in de zomer, en van een terras in een warm, zonnig dorp.

Het boulevardblad The Sun is al dagen bezig met de sloop van een overspelige minister. De feiten zijn allang gemeld en uitgekauwd, nu wordt de man traag, bot na bot, geradbraakt, en ten slotte kan het hoofd eraf. ‘Wie wil slapen met deze man?’ zo opende het blad eergisteren, met daaronder een weinig flatterend portret van het slachtoffer plus twee telefoonnummers, eentje voor ‘ja’ en eentje voor ‘nee’. ‘Sommigen noemen hem een dwerg, anderen vergelijken hem met een garnaal, en toch blijft hij vrouwen aantrekken. Waarom?’

De volgende dag opende de krant met: ‘966 ENGELSEN WILLEN SLAPEN MET ROBIN COOK, maar we geven de minister hun telefoonnummers niet.’ Een ‘toppsychoog’ wordt geraadpleegd om het verbluffende fenomeen te duiden. Op de volgende pagina wordt bovendien een masker afgedrukt met het gezicht van de ongelukkige.

Vandaag: journalisten van The Sun zijn met het masker van de minister de stad in getrokken, op zoek naar reacties van het publiek. ‘In Soho verliet iedereen in paniek een koffiehuis.’

Nergens staan de kranten zo vol fascinerende misdragingen als in Engeland. Altijd is er wel een schandaal gaande, altijd bungelt er wel een politicus, dorpspredikant of bankdirecteur, en tegelijk ademt het land een onvoorstelbare orde. Toen ik voor het eerst naar Engeland reisde – ik was een jaar of twintig – had ik allerlei beelden voor ogen van kastelen, kostscholen, kort geschoren gazons, rode dubbeldeksbussen en zakenlieden met zwarte bolhoeden. Fantasieën, dacht ik. Maar vanuit de trein van Harwich naar Londen zag ik in het avondlicht inderdaad overal kastelen, gazons en cricket spelende kostschooljongens, en Londen was vol bolhoeden. Dit land bleek zo voorspelbaar, zo ordelijk, dat ik die eerste dagen het gevoel had dat hier nooit iets mis kon gaan, dat zelfs het kleinste verkeersongeluk niet kon plaatsvinden.

Die orde en die kranten hebben alles met elkaar van doen. Geen orde zonder pek en teer. Voor een deel is die burgerbraafheid ook een gevolg van iets anders: de opvallende discipline die het grootste deel van de bevolking zich vanaf het eind van de negentiende eeuw heeft laten opleggen.

Na 1870 begon de extreme armoede geleidelijk af te nemen en na 1900 ontstond er zelfs iets van algemene welvaart. De kleding van jonge arbeiders, met name de vrouwen, ging steeds meer lijken op die van de burgerij: iets wat een generatie eerder nog ondenkbaar was. Rond diezelfde tijd begon ook het Britse politieke denken, van links tot rechts, enigszins los te komen van het model van de klassesamenleving. Natuurlijk, Londen kende felle stakingen en demonstraties – in de zomer van 1911 lag de hele haven plat, twintigduizend man waren in staking en uiteindelijk werd het leger ingezet –, maar bij brede groepen groeide het ideaal van de ‘organische’ samenleving, het gezamenlijke burgerschap van arbeiders, middenklasse en, misschien zelfs, aristocratie.

Geloofde iedereen in dat ‘gezamenlijke burgerschap’? Er bestaat een kort filmfragment van de Derby in juni 1913. Met grote snelheid zwieren de paarden om de bocht, nek aan nek. Op de achtergrond zien we een glimp van de menigte, mannen met strohoeden, een enkele vrouw. Dan gebeurt er iets zo vlug dat het bijna niet zichtbaar is: een vrouwenfiguur rent de baan op, een warreling van figuren, dan zijn de paarden alweer voorbij, toeschouwers hollen naar een vaag zichtbare hoop bloed en kleren. Zo ging ze de geschiedenis in. Emily Davison, meldt het commentaar, wierp zich met twee vlaggen voor het paard van de koning omwille van de zaak van het vrouwenkiesrecht. Ze zou nog vier dagen leven.

Ik wilde iets meer over die Emily weten. Het enige wat ik van haar terugvond, in de British Library, was een herdenkingsboekje, gemaakt vlak na haar dood, een kleinood in een fraaie cassette. Op het binnenblad staat een trotse vrouw in toga, de doctorsbul in de hand, de mond wat stijf vanwege de fotograaf, maar je ziet dat ze zo weer kan gaan lachen. Dat wordt een paar bladzijden verder bevestigd: Emily hield van het leven, was groothartig, enthousiast en buitengewoon vrolijk.

Emily’s geschiedenis leest als een klassiek verhaal van radicalisering. En tegelijk is het bijna een negentiende-eeuws verhaal, een verhaal van de breuklijn tussen twee tijdperken.

Emily Davison was van keurige komaf, maar vanaf haar vroegste jeugd had ze iets eigenzinnigs. ‘Ik wil niet braaf zijn!’ riep ze regelmatig tegen haar nanny. Toen haar ouders stierven, moest ze haar opleiding afbreken. Ze werd, zoals veel vrouwen in haar situatie, gouvernante, en in de avonduren zag ze alsnog kans cum laude af te studeren. Ze was een deel van het dromen en streven van de negentiende eeuw, maar tegelijk werd ze voortdurend hardhandig geconfronteerd met de tegenkant van diezelfde voorbije eeuw: de sociale druk, de menselijke beperking, de dubbele moraal, het permanente conflict tussen willen en kunnen.

Vlak voor haar geboorte, in 1869, had John Stuart Mill, geïnspireerd door zijn blauwkousige echtgenote Harriet Taylor, The Subjection of Women gepubliceerd. Die titel zei precies waar het om ging. Het land werd geregeerd door een koningin, maar verder hadden de vrouwen er niets te vertellen. Een echtgenoot had de absolute macht over zijn vrouw en haar bezit. Universitaire titels waren voor vrouwen onbereikbaar, in Cambridge duurde die situatie zelfs voort tot 1948. Vrouwen verdienden met hetzelfde werk vaak de helft minder dan mannen. Allerlei beroepen waren voor vrouwen gesloten. Veel arme meisjes moesten de hoer uithangen om in leven te blijven.

Na 1870 kwam er een kentering. Vrouwen begonnen zich uit te spreken op het gebied van onderwijs, liefdadigheid, gezondheidszorg, gedwongen vaccinatie en prostitutie. Vanaf 1880 zetten de grote politieke partijen vrouwenorganisaties op, vanaf 1900 volgde de ene demonstratie na de andere voor het vrouwenkiesrecht, in 1908 werden de eerste ruiten ingegooid op Downing Street 10, in 1913 werd het landhuis van de liberale leider David Lloyd George gedeeltelijk opgeblazen ‘om zijn geweten wakker te schudden’. Het was verbazingwekkend hoe snel vrouwen die nog waren opgevoed als tere Victoriaanse poppetjes, zich ontwikkelden tot moderne artsen, boekhoudsters, ambtenaren en leraressen, en soms zelfs tot felle feministes.

Emily Davison kwam in contact met deze ‘suffragettes’ uit argeloze nieuwsgierigheid; ze had in de krant vreemde verslagen gelezen over bijeenkomsten van radicale vrouwen, en ze wilde dat allemaal wel eens met eigen ogen zien. Al snel sloot ze zich aan. Toen de vrouwen op zondag 21 juni 1908 een massademonstratie hielden, was Emily een van de meest enthousiaste hulpkrachten.

Waardoor ze precies gedreven werd is niet duidelijk, en ik kan er alleen maar naar gissen. Ze werd meegezogen in een stroom van acties, solidariteitsbijeenkomsten, intense vriendschappen. Woede was niet haar enige motief. Ze was er heilig van overtuigd, schreef haar biografe, ‘dat ze door God was geroepen, niet alleen om te werken, maar ook om te strijden voor de zaak die ze had omarmd, als een Jeanne d’Arc die het Franse leger aanvoerde. Ze zei altijd lange gebeden, en de Bijbel lag steeds naast haar bed.’ Emily verenigde zo de tegenstellingen van haar tijd ook in zichzelf: een mengeling van moderne strijdbaarheid en religieuze romantiek.

Ze ging daarin voortdurend verder. Op 20 maart 1909 werd een deputatie vrouwen die premier Herbert Asquith wilde spreken hardhandig opgepakt. Emily was een van hen. Ze werd vervolgens een maand opgesloten. Op de 30ste juli werd ze opnieuw gearresteerd vanwege het verstoren van een politieke bijeenkomst met Lloyd George. De vrouwen hadden een gloeiende hekel aan de liberaal, waarschijnlijk omdat hij hun meer nabij stond dan de rest. Hij was een woeste kerel, ooit een arme advocaat uit de achterlanden van Wales, een virtuoze manipulator die de Conservatieven hartstochtelijk bestreed en die vastbesloten was om Engeland met grote sociale hervormingen open te breken. Ditmaal kreeg Emily Davison twee maanden.

Ze hoorde bij de eersten die het nieuwe strijdwapen van de machtelozen toepasten: de hongerstaking. ‘Toen ik in de cel werd opgesloten, smeet ik direct zeventien ruiten aan diggelen,’ schreef ze naderhand aan een vriendin. ‘Vervolgens duwden ze me in een andere cel, waarin alles vastzat. Toen begon het echte knarsen. Ik vastte 124 uur, en toen werd ik vrijgelaten. Ik verloor negen kilo en veel vlees. Ik veronderstel dat je nu in Zwitserland zit? Stuur me eens wat ansichtkaarten.’ Op de muur van haar cel had ze gekrast: ‘Rebellie tegen tirannen is gehoorzaamheid aan God. Emily.’

Daarna werd ze telkens opnieuw gearresteerd, ze ging opnieuw in hongerstaking, werd hardhandig, met een slang, kunstmatig gevoed en deed uiteindelijk een poging zich te pletter te gooien in het trappenhuis van de gevangenis: ‘Mijn idee was: één grote tragedie kan vele andere voorkomen. Maar het vangnet voorkwam ernstige verwondingen.’

De gang van Emily stond niet op zichzelf. Weliswaar deed een belangrijk deel van de vrouwenbeweging alle moeite om zo rustig en rationeel mogelijk te blijven, juist om het beeld te doorbreken van de ‘emotionele’ vrouw die ‘van nature’ ongeschikt zou zijn voor zaken en politiek. Maar een ander deel radicaliseerde op een ongekende manier.

In The Suffragette van 26 december 1913 stuitte ik op een lijst met de belangrijkste acties van dat jaar, honderddertig in totaal. Ik doe maar een greep, alleen uit de tweeëntwintig aanslagen van de maand april.

2 april: kerk in brand gestoken bij Hampstead Garden; 4 april: huis bij Chroley Wood verwoest door brand, bomontploffing op het station van Oxted, lege trein vernietigd door bom bij Devonport, beroemde schilderijen beschadigd bij Manchester; 8 april: explosie op het terrein van Dudley Castle; bom aangetroffen in de stampvolle Kingston-trein; 11 april: cricketpaviljoen in Tunbridge Wells vernietigd; 12 april: brandstichting in gemeentescholen, Gateshead; 19 april: poging om de befaamde vuurtoren van Eddystone te beschadigen; 20 april: poging om de kantoren van de York Herald op te blazen; 26 april: treinwagon bij Teddington door brand verwoest.

Hier was zo langzamerhand een goed georganiseerde vrouwenguerrilla aan de gang. Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was het opeens afgelopen. De vrouwen schortten hun acties op en de regering liet alle militante vrouwen vrij. Maar hoe zou het, in het andere geval, verder zijn gegaan?

Ik moest denken aan een poppenhuis dat ik in het Bethnal Green Museum zag, het huis van de familie Loebe in Kilburn, de hele Edwardiaanse vrouwenwereld in miniformaat: de slaapkamer, de drukke kinderkamer, de badkamer, de woonkamer met vleugel en serre, de volle eetkamer met tapijten, kasten, spiegels en de ditjes en datjes, de keuken met de vis op tafel en de twee katten eronder, alles in een schaal van één op tien.

Zo’n familiehuis was in deze wereld het ultieme symbool van beslotenheid, regelmaat en eeuwige vanzelfsprekendheid. Emily en haar medestrijdsters onttrokken zich daaraan, en misschien weerspiegelde hun gedrag wel beter wat er met dit land aan de hand was dan alle poppenhuizen bij elkaar. Groot-Brittannië was omstreeks 1900 veel moderner dan de Britten zelf wilden toegeven. Alle tradities, bolhoeden, herenclubs en notenhouten instituten konden niet verhullen dat de City volstroomde met vrouwelijk personeel, dat overal in het onderwijs vrouwen werkten, dat de klassescheiding vervaagde en dat de oude feodale deftigheid onverenigbaar werd met de gelijkwaardigheid van moderne burgers. De sobere macho-waarden van het imperium botsten, kortom, frontaal met de toenemende aandacht voor zorg, consumptie, democratie en vrouwenrechten.

Onder de oppervlakte miste het Engeland van de brede middenlaag tussen 1900 en 1914 juist de vanzelfsprekende samenhang van dat poppenhuis, de innerlijke rust van die kathedraal. Het was, in de woorden van Jose Harris, eigenlijk ‘een chaotische en amorfe samenleving, gekenmerkt door ontelbare tegenstrijdige trends en opvattingen, en in staat om alle kanten op te vliegen’. Het was, anders gezegd, een maatschappij waarin mensen in alle stadia van historische ontwikkeling door elkaar leefden: moderne forenzen naast dorpelingen, die nog op dezelfde manier hun bestaan bijeenschraapten als hun grootouders en overgrootouders; Victoriaanse patriarchen naast vrouwelijke academici; koloniale veroveraars naast liberale ministers.

Emily Davison raakte binnen deze tegenstellingen, aangejaagd door haar religieuze bezieling, steeds meer op drift. Langzaam maar zeker begon ze zichzelf aan te bieden als martelaar, als offer. Op dinsdag 3 juni 1913 was ze weer eens op vrije voeten. Ze liep rond op de ‘All in a Garden Fair’ van de vrouwenbeweging, bleef lang staan voor het standbeeld van Jeanne d’Arc en zei vrolijk tegen haar vriendinnen dat ze er elke dag terug zou komen, ‘behalve morgen. Morgen ga ik naar de Derby.’ Ze wilde verder niets zeggen. ‘Lees de kranten maar, je zult iets zien.’ De volgende ochtend stoof ze nog even het hoofdkantoor binnen. ‘Ik heb twee vlaggen nodig.’ Nu was ze in alles Jeanne d’Arc.

Maar de dood koos ze niet. Bij haar uiterste daad zat het retourkaartje naar huis, derde klasse, keurig in haar zak.

4

Het kasteel Doorn, op de Utrechtse Heuvelrug, bevat alles wat over de Duitse keizer Wilhelm II te melden valt. Vijf treinen, met in totaal negenenvijftig wagons, hadden in de winter van 1919 de laatste keizerlijke bezittingen naar Nederland gesleept, en daar staan ze tot op de dag van vandaag, samengeperst in amper twee dozijn burgerkamers en een flinke bergzolder.

Wilhelms wereld bevatte onder andere schilderstukken van Frederik de Grote, portretten van zichzelf, wanden vol veldslagen en parades, gobelins van Marie-Antoinette, zeshonderd uniformen – meestal door hemzelf ontworpen –, de speciale vork waarmee de aan één arm gehandicapte keizer zijn eten kon snijden, een ‘Garven Laufsgewichtwaage 200 kg’, twee versterkte eetkamerstoelen waar de keizer en de keizerin gegarandeerd niet doorheen konden zakken, kasten vol sigarettenkokers en snuifdozen, een dikke leren stoel met lessenaar om gemakkelijker te kunnen redeneren, een goud-gedecoreerde toiletpot merk ‘Patent Water Flush Chamber’, twaalf speciale chocoladekopjes, een album met zilveren prachtband Unser Kaiserpaar, een tekening van het huwelijksbanket van de keizerlijke dochter Victoria Louise in 1913 met alle grote Europese vorsten nog vrolijk samen aan de dis en, niet te vergeten, een echtelijk bed van twee bij twee meter.

Op het hoogtepunt van zijn macht bezat de keizer, naast zijn paleis in Potsdam en zijn immense plezierjacht ‘Hohenzollern’, zo’n dertig kastelen en landgoederen over heel het land. Ieder jaar bezocht hij een derde ervan, soms alleen voor een weekend. Niets vond hij heerlijker dan ’s nachts door het land te razen in zijn eigen, roomwitte, goudgebiesde trein. Tijdens het jachtseizoen kwam het voor dat hij in een week duizend dieren doodde. Als hij legeroefeningen opluisterde met zijn keizerlijke aanwezigheid, moesten alle onderdelen van zijn leger altijd winnen, wat voor een oefening niet altijd handig was. De Hohenzollern – driehonderdvijftig bemanningsleden, ruimte voor tachtig gasten – moest altijd voor hem klaarliggen. In Europa stond hij bekend als de ‘showman van het continent’, de ‘gekroonde megalomaan’, de man die ‘wilde dat iedere dag zijn verjaardag was’.

Na zijn val, bij de Duitse nederlaag van 1918, had hij alleen nog maar het park van Doorn, met die stijve, witte villa in het midden. Hij regeerde over zichzelf met militaire striktheid: 9 uur gebeden, 9.15 uur kranten, 10.30 uur houthakken, 12 uur correspondentie, 1 uur lunch, 2-4 uur slaap, 4-8 uur werken en lezen, 8 uur diner. In het grasveld stuitte ik op de graven van zijn drie hondjes: Arno, Topsy en ‘de trouwe Santos, 1907-1927. Begleitete Seine Majestät den Kaiser im Weltkriege 1914-1918’.

Zijn kleinzoon zou me later vertellen dat Wilhelm na de Duitse nederlaag en zijn troonsafstand geestelijk volkomen aan de grond zat. Maar hij was ook razend. Tegenover bezoekers oreerde hij maar door, en in 1919 ontsnapte hem zelfs de zin: ‘De straf van God zal vreselijk zijn. Zo’n algemeen verraad van een volk aan zijn heerser kent geen voorbeeld in de wereldgeschiedenis.’ De gedachte aan het heroveren van de troon spookte altijd door het huis, al zat daar vooral Wilhelms nieuwe vrouw achter, de vrij jonge prinses Hermine, een harde tante die zich na de dood van de eerste keizerin al snel in Doorn had genesteld. Op kerstdag 1931 schreef adjudant Sigurd von Ilsemann in zijn dagboek: ‘In Doorn hoort men sinds maanden alleen maar het verhaal dat de nationaal-socialisten de keizer op de troon zullen terugbrengen; al het hopen, al het denken, spreken en schrijven is op deze overtuiging gebouwd.’

Wilhelm hield tijdens zijn ballingschap geen feesten meer. Koningin Wilhelmina heeft hem nooit willen ontmoeten. Ze had, zo werd gezegd, geen respect voor vorsten die in slechte dagen hun land en leger in de steek lieten. Maar uit zijn memoires blijkt niets van schuldgevoel. Hij voelde zich nog altijd de keizer. Hij las alles over politiek en psychologie, beleerde zijn bezoekers, maar zelf was hij niet in staat om uit al die kennis en ervaring iets op te steken. Hij veranderde simpelweg de feiten, zodat ze weer pasten in de wereld van zijn verbeelding.

Hij was niet de duivel die men jarenlang in hem zag, de man die willens en wetens een Europese oorlog had voorbereid. Hij was eerder de tovenaarsleerling die de geest niet meer in de fles had kunnen krijgen. Of, in de woorden van Winston Churchill, een ‘roekeloze toerist die zijn sigaret neersmeet in het portaal van het munitiedepot dat Europa geworden was’, vervolgens met zijn jacht ging varen en bij zijn terugkeer ‘het gebouw aantrof, ondoordringbaar vanwege de rook’. ‘Zijn onmiskenbare slimheid en veelzijdigheid, zijn persoonlijke charme en opgewektheid vergrootten alleen maar de gevaren die hij opleverde, omdat ze zijn onbekwaamheid maskeerden,’ schreef Churchill. ‘Maar onder al zijn geposeer en uiterlijk vertoon was hij een heel gewone man, een ijdele maar over het algemeen goedbedoelende man, die hoopte dat hij als een Frederik de Grote de geschiedenis zou ingaan.’

Doorn en Berlijn hadden niets met elkaar van doen, en toch weerspiegelde Berlijn rond de aanvang van de twintigste eeuw dezelfde levenshouding als de volgepropte kamers van Doorn.

Berlijn was volgens Berlin für Kenner, een Duitse reisgids uit 1900, ‘de meest glorieuze stad ter wereld’, ‘de zetel van de Duitse keizer en de koning van Pruisen’, met een ‘garnizoen van 23000 man’, ‘evenveel spoorrails als er liggen tussen Frankfurt en Berlijn’ en voor de totale bevolking ‘362 miljoen aan spaargeld op de banken’.

Tegelijk was en is Berlijn een stad die slingerend door de tijd beweegt, als een op hol geslagen treinstel van de Ringbahn. Halverwege de twintigste eeuw, in de jaren vijftig, kon éénzelfde bejaarde Berlijner vertellen over de slaperige negentiende-eeuwse provinciestad van zijn kindertijd, over het keizerlijke Berlijn van zijn jonge jaren, het hongerende Berlijn van 1915, het losgeslagen Berlijn tien jaar later, het nazi-Berlijn van zijn kinderen, het kapotgeschoten Berlijn van 1945, over het herbouwde, verscheurde Berlijn van zijn kleinkinderen. Allemaal één stad, één mensenleven.

In die hele periode heeft de stad zich bijna een halve eeuw, van 1871 tot 1918, ‘imperiale hoofdstad’ mogen noemen. Wie op de Oderdijk stond, vijftig kilometer van Berlijn, bevond zich precies in het midden van het Duitse rijk, achthonderd kilometer van Aken, zeshonderd kilometer van Königsberg, het huidige Kaliningrad. Nu staat er een Poolse douanepost.

Berlijn was de parvenu van Europa, maar met de drift van iedere nieuwkomer zette de stad alles op alles om de achterstand op Londen, Parijs en Rome razendsnel te overbruggen. Sommige buurten hebben iets van een Europese koortsdroom: daar een villa in Jugendstil, hier iets Venetiaans, daarnaast weer Parijs of München, overal zijn stijlen en vormen weggegraaid. De Berlijnse mythe werd verzonnen: de stad zou zijn ontstaan als een Germaanse nederzetting, met als symbool en naamgever de bekende beer. In werkelijkheid was Berlijn de eerste zeshonderd jaar een puur Slavisch dorp. De naam heeft dan ook niets met beren te maken, maar alles met het Slavische woord brl, moeras. Het betekent iets als ‘Moeraslust’, en dat ook nog in het Oud-Pools. Maar daarmee kun je natuurlijk moeilijk een Groot-Duitse geschiedenis beginnen.

Ik was naar Berlijn gereisd met de TGV en de ICE, met driehonderd kilometer per uur langs de dorpen van Noord-Frankrijk, langs koeien met stronterige konten, een vrouw die de was ophing, een nadenkende haas op een kale akker.

Daarna kwam de uitgestrekte, strenge Duitse laagvlakte. We reden nu tweehonderd. De passagiers in de eerste klas spraken alleen via hun telefoons: ‘Ja, zet die EP maar op mijn naam.’ ‘Kijk eens even of die order van Fassinger al op het net staat!’

Na Wuppertal nestelde zich een groepje skinheads op het tussenbalkon. Ze zaten te roken en bier te drinken, lachten soms schril en lieten harde boeren. In de restauratie werden bonen, goulashsoep en aardappelen met worst geserveerd. De eersteklaspassagiers aten zwijgend. De skinheads en de obers in de keuken spraken. ‘Stront!’ roepen ze elkaar ieder moment toe, ‘Stront! Stront!’ Het was een grijze dag, een onveranderd grijsgroen, de hele weg tussen Parijs en Berlijn.

Nu kijk ik uit op een binnenplaats vol bruine bladeren, een stuk aarde waar niemand ooit loopt, zit of speelt, en waaruit een grote boom naar het licht grijpt. Het schemert. Er zit sneeuw in de lucht. De ramen aan de overkant zijn donker, op één warm, geel vlak na, waarachter iemand zit te schrijven.

Het is een mooie besloten sfeer om te werken. Aan mijn stukjes voor de krant, aan wat leeswerk. Ik ben al dagen bezig met het dagboek van Käthe Kollwitz, beeldhouwster en tekenares voor het satirische weekblad Simplicissimus, getrouwd met de sociaal-democratische huisarts Karl Kollwitz, moeder van twee zoons, Hans en Peter, een onstuimige vrouw die in de keurige Weissenburger Strasse nummer 25 langzaam door het leven werd ingesnoerd. Zo beleefde zij het toenmalige Berlijn, ik citeer maar wat:

8 september 1909
Gisteren met Peter op het veld van Tempelhof geweest. Wright vloog 52 minuten. Hij zag er zeker en heel mooi uit. Een klein jongetje zei, toen Wright voorbijgevlogen was: ‘Is hij levend? Ik dacht dat hij eraan vastgeplakt was.’ De noordpool is zowel door Cook als door Peary ontdekt.

30 november 1909
Met Karl en Hans naar de derde Sombart-lezing, die erom ging of er een joodse wezenlijkheid was, en waaruit die bestond [...]. Hij sprak van gettojoden en niet-gettojoden. Waarom zijn de Spaanse joden, die van pure semitische oorsprong zijn, geen gettojoden? Kunnen ze daartoe niet gedwongen worden? In elk geval zijn ze mooier en lopen ze rechter dan gettojoden.

5 februari 1911
Bij de begrafenis van [de sociaal-democratische voorman Paul] Singer liep de hele vierde kieskring voor de kist uit. De stoet duurde, voordat de lijkwagen langskwam, wel een uur. Het uiterlijk van de mensen maakte je op den duur treurig. Zoveel slecht ontwikkelde mensen. Zoveel gemene, domme gezichten. Zoveel zieken en mismaakten. En toch vormden zij, als sociaal-democraten, nog een gunstige selectie uit het volk.

16 april 1912
Het Engelse stoomschip Titanic is met meer dan duizend mensen gezonken. De arbeider Soost verdient per week 28 mark, 6 daarvan gaan naar de huur, 21 geeft hij zijn vrouw. Deze moet afbetalen voor bedden en beddenplaatsen, zodat 14-15 mark overblijven om van te leven. Het gaat om Soost, zijn vrouw en zes kinderen. De kleinste is een maand oud [...]. Een ouder kind is zwakzinnig. De vrouw is 35 jaar en heeft al 9 kinderen gehad, 3 zijn dood. Maar ze waren allemaal, zegt ze, stevig geboren als dit jongetje, ze zijn pas zwak geworden en gestorven omdat ze hen niet kon zogen, en ze verloor haar melk omdat ze zwaar werk moest doen en zichzelf niet kon verzorgen.

Oktober 1912
In Jena is een Bond voor Polygamie opgericht. Honderd uitgelezen mannen willen met duizend uitgelezen vrouwen verkeren, met als doel het verwekken van kinderen. Zodra een vrouw zwanger is eindigt deze echtvereniging. Dit alles vanwege de rassenverbetering.

Oudejaarsavond 1913
De vorige oudejaarsnacht was het me zwaar te moede, vanwege alle oorlogsprofetieën. Nu is het jaar voorbij en er is niet veel bijzonders gebeurd [...]. Moeder leeft nog. Ik vroeg haar of ze niet nog eens een ander leven zou willen beginnen. Ze schudde langzaam het hoofd en zei: ‘Het is genoeg.’ Zo lost ze langzaam weer op, een traag, schemerig wegzinken.

Mijn hotel heet Imperator. Eigenlijk is het eerder een pension, een enorm appartement rondom twee binnenplaatsen, met hoge gangen en kamers die in elkaar overlopen. In de keizertijd is het gebouwd als een familiewoning voor de gezeten burgerij, maar al sinds de jaren twintig is het een pension. Op wonderbaarlijke wijze heeft het huis de oorlog overleefd. Het is Berlijn op zijn best: gemoedelijk, de wanden vol kunst, de lakens en servetten kraakhelder, de knapperigste broodjes van de stad. De opgang naar dit solide leven, een fraai eikenhouten trappenhuis, ruikt altijd naar boenwas. De hal is vol gouden krullen, stucwerk en gips. Het balkon wordt gedragen door twee nimfen. De buren hebben een bijna vorstelijke entree, met allemaal marmer. Hier hangen ook lege wapenschilden boven het trapportaal. De gevel is verdeeld door halve zuilen. Naast de zware voordeur schetteren de koperen naamborden: dit is een huis van tandartsen, dokters, verzekeringsagenten en nette weduwen die pension houden.

Deze straat is één groot dalend cultuurgoed: de nieuwe rijken van Berlijn kopieerden de stijl van hun keizer, zoals de keizer zijn stad weer kopieerde naar voorbeelden uit het oudere Europa. Overal in de betere wijken werden ze zo gebouwd, de appartementsgebouwen met poorten voor karossen – in werkelijkheid reed er vaak alleen een kolenboer of een melkman naar binnen –, de indrukwekkende vestibules en paleistrappen, de gedeelde deftigheid van een voorgevel, de grandeur voor half geld.

Keizer Wilhelm zette in deze campagne persoonlijk de toon. Zijn geromantiseerde visie op de geschiedenis doortrok de hele stad. Overal in Berlijn was Wilhelms hand zichtbaar: in de talloze gevleugelde godenbeelden, in de vele musea, in de vijfendertig neogotische kerken – een speciale hobby van de keizerin –, in de duizenden eikenbladen, laurierkransen en andere ‘nationale’ symbolen, in het koperen beeld van de dikkige Berlijnse nepgodin Berolina bij de Alexanderplatz, in de Siegfrieds met hun keizerlijke zwaarden, in de Germania’s met hun zegekarren. Londen en Parijs hadden een lange geschiedenis, in Berlijn ontbrak die continuïteit, maar door deze instantmonumenten werd de historische leegte alsnog gevuld.

Wilhelm was diep onder de indruk van Engeland, zijn grootste rivaal, en hij kopieerde wat hij maar kon: Kew Gardens in Lichterfelde, Oxford in Dahlem, de beroemde ronde leeszaal van de British Library in zijn eigen Kaiserliche Bibliothek. Alleen moest alles natuurlijk wel een slag groter zijn dan de evenbeelden in Londen. In de Tiergarten liet hij een zevenhonderd meter lange, met marmeren beelden omzoomde Siegesallee aanleggen, tot eeuwige roem van zijn voorouders en vooral van zichzelf. Die eeuwigheid heeft overigens maar kort geduurd: de marmeren beelden van de keurvorsten – ‘Als van Michelangelo’, meende Wilhelm – werden kort na de Tweede Wereldoorlog in het Landwehrkanal gesmeten, tegenwoordig staan er weer een paar bij Siegessäule en de Tiergarten.

Nu had Wilhelm bij dit alles ook een concreet doel. Het opkomende Duitsland had niet alleen te kampen met dezelfde interne spanningen als Groot-Brittannië en Frankrijk, het was bovendien een van de allerjongste naties. Toen Wilhelm II in 1888 de troon besteeg, bestond het land nog geen twee decennia. De meeste inwoners beschouwden zichzelf niet eens als Duitsers, maar als Saksen, Pruisen of Württembergers. Ieder stadje, iedere vallei had een eigen dialect. Alleen de betere klassen spraken Hoog-Duits; gewone Duitsers hadden, op reis, vaak moeite om elkaar te verstaan. Aan de plaatselijke hofhoudingen van München, Dresden of Weimar werd nog altijd een vorstelijke staat gevoerd, en rangen en privileges werden nauwkeurig bewaakt. Beieren, Württemberg, Saksen en Baden hadden eigen legers, eigen munten en postzegels en zelfs een eigen diplomatieke dienst.

Tegelijk had het jonge Duitsland grote aspiraties op het gebied van de internationale politiek. Europa had decennialang in betrekkelijke vrede geleefd, een systeem dat vaak is samengevat als: in Europa heerst evenwicht, en buiten Europa heerst Engeland. De grote Pruisische kanselier Bismarck had de nieuwe macht van het verenigde Duitsland enkel willen inpassen in dit systeem, en dat was hem aanvankelijk wonderbaarlijk goed gelukt. Met rust en wijsheid had hij Europa aan de nieuwe verhoudingen laten wennen. Hij had de grootste risico’s omzeild: een bondgenootschap van Rusland met Frankrijk waartussen Duitsland klem zou komen te zitten, de eeuwige Balkankwestie die alles kon verstoren, om maar te zwijgen van een mogelijke oorlog tussen Rusland en Oostenrijk waarin Duitsland kon worden meegesleept. Bismarcks Duitsland was, zoals Haffner het uitdrukt, een tevreden natie.

In 1890 werd Bismarck door de jonge Wilhelm terzijde geschoven, en dat was het einde van deze rustige, zekere politiek. De keizer en zijn nieuwe ministers waren de vertegenwoordigers van het onbevredigde, onrustige, miskende Duitsland. Zoals de achttiende eeuw de Franse eeuw was, en de negentiende eeuw de Engelse, zo moest de twintigste eeuw in hun ogen de Duitse eeuw worden, en dat werd hij in zekere zin ook. Ze begonnen rond de eeuwwisseling een enorme vloot op te bouwen, als antwoord op de Britse zeemacht. Ze cultiveerden de oude vijandschappen met Rusland en Frankrijk en dreven zo beide landen in elkaars armen. Ze startten een bewapeningswedloop. Hun denken en handelen richtten zich meer en meer op een gewijzigd veiligheidsconcept: buiten Europa heerst evenwicht en binnen Europa heerst Duitsland.

De nieuwe Duitse natie miste echter, ondanks alle macht die zij naar zich toe trok, de vanzelfsprekendheid van oudere landen als Frankrijk en Groot-Brittannië. Aan de ene kant ontwikkelde zich een moderne burgerlijke maatschappij met een bloeiend bedrijfsleven. Aan de andere kant werd de dienst nog altijd uitgemaakt door een paar honderd aristocratische families, en een daaraan verbonden kaste van hoge ambtenaren en officieren die regeerde volgens de wensen van de keizer. Aan de ene kant nam het zelfbewustzijn van de Duitsers ieder jaar toe. Aan de andere kant was Duitsland voortdurend onzeker over zijn eigen aard en zelfs over zijn eigen grondgebied omdat overal over de grenzen ook nog Duitsers woonden. De Duitse staat was, kortom, veel kleiner dan de Duitse natie.

Wilhelm II moest dit onsamenhangende land op de een of andere manier emotioneel zien te binden. Zoals in iedere nieuwe natie moesten de kersverse onderdanen het gevoel krijgen: Hier wil ik bij horen, dit is groots, dit tilt ons uit de modder van het bestaan. Iedere jonge natie bouwt daarom monumenten, massieve overheidsgebouwen en zo nodig een hele hoofdstad. Keizer Wilhelm ging echter verder. Hij koos ook voor zijn regeringsvorm een quasi-nationale stijl, een theater dat precies bij zijn persoon paste. Zo ontstond een heel regeringssysteem van, in de woorden van de Duitse historicus Michael Stürmer, ‘veel propaganda, opgeblazen gebaren en verleidelijke vergezichten, iets heel ouds en iets heel nieuws, en niets daarvan reëel: puur brood en spelen’.

Het theater van Wilhelm klopte ook in andere opzichten niet. Duitsland was allang niet meer het land van vaandels, lauwerkransen en marmeren keurvorsten. Het was, net als Engeland, onder al het vertoon van traditie, een veelzijdige moderne natie geworden, met ontelbare intellectuele, economische en culturele verbindingen met de rest van de wereld. In Engeland hadden veel tradities nog een bepaalde historische basis, en ze werden breed gedragen. De uiterlijke vormen die Wilhelm schiep, waren leeg en kwamen te laat.

Het merkwaardige was dat Wilhelm die tegenstelling ook persoonlijk in zich droeg. Zijn vormen waren nostalgisch, maar tegelijk was hij buitengewoon geïnteresseerd in alles wat nieuw was. Toen hij hoorde hoe het Amerikaanse circus van Barnum & Bailey, op tournee in Duitsland, in een onvoorstelbaar tempo de circustreinen wist te laden en te lossen, stuurde hij onmiddellijk een paar officieren op onderzoek uit. En inderdaad nam het Duitse leger daarna een paar van die circustechnieken over. Veel moderniseringen werden door Wilhelms enthousiasme aangejaagd. Tijdens zijn regering werd Berlijn, met New York, het belangrijkste centrum ter wereld op het gebied van chemie en elektrotechniek. Een mega-onderneming als Siemens kwam vooral tot bloei vanwege de enorme hoeveelheid geld en aandacht die het leger stak in de ontwikkeling van telegraaf, telefoon, radio en andere moderne communicatiesystemen. De Pruisische Spoorwegen vormden, met ruim een half miljoen werknemers, het grootste en best georganiseerde bedrijf van Europa. De drukte op de Berlijnse Potsdamer Platz werd door tijdgenoten omschreven als ‘oorverdovend’: per dag passeerden hier in 1896 zesduizend goederenkarren, vijftienhonderd privékoetsen, zevenduizend huurkoetsen, tweeduizend omnibussen en vierduizend trams.

Het Wilhelminische Duitsland was dus niet alleen een relict van een mystiek, niet-bestaand verleden, het was ook, zoals de Britse stadshistoricus Peter Hall terecht schrijft, de eerste moderne militair-industriële staat ter wereld. Het was een combinatie van uitersten, een verbijsterende worsteling tussen oude dromen en de moderne tijd.

Veel van het toenmalige Berlijn is tegenwoordig weggevaagd, maar Wilhelms kathedraal, de Dom (1905), heeft alles overleefd. Hier spreekt nog altijd de keizer. In zijn jonge jaren geloofde hij dat hij Gods instrument op aarde was, en dat iedere kritiek op zijn beleid een daad was tegen Gods wil. Kerken werden naar Hohenzollerns genoemd, en niet zonder reden.

Deze Dom is een combinatie van de Sint-Pieter, de Saint Paul en de Notre-Dame. Het is een manhaftige poging om met één grote greep de hele Renaissance en de achttiende eeuw in te halen. Goud, marmer, kosten noch moeiten zijn gespaard, en toch blijft het gebouw iets houden van een nepkathedraal in Arizona. Voor zichzelf had Wilhelm een immense loge laten bouwen, zo groot als een klaslokaal, met een roodmarmeren trappenhuis waarlangs je een paard omhoog kunt laten draven. Links en rechts kijken evangelisten en keurvorsten gezamenlijk op ons neer, want voor God is immers iedereen gelijk, vooral de keizer.

In de keizerlijke grafkelder is het toevallig feest als ik langskom: keurvorst Johan Cicero (1455-1499) van Brandenburg is net vijfhonderd jaar dood, en op zijn brandschone sarcofaag – de atmosfeer verschilt niet van een parkeergarage – ligt een verse krans met een mooi zwart lint. Bij de plechtige inzegening beloofde Wilhelm de Duitse kerkleiders dat hij van Berlijn een tweede Vaticaan zou maken. Er is daarna zoveel gebeurd in deze kerk – het zegenen van de wapens in 1914, het wekelijks bidden voor Hitler, Görings huwelijk – dat het een wonder is dat het gebouw nog enigszins – want het werd in de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd – aan het zwaard is ontkomen.

Er was natuurlijk dat andere Berlijn, het Berlijn van de huurkazernes, de massieve bouwblokken die rondom een, twee, soms drie binnenplaatsen waren neergezet, honderden donkere woninkjes, bijenkorven die de hele dag stonken naar luiers en zuurkool. Ook Berlijn had, net als Londen en Parijs, te maken gehad met een explosieve bevolkingsgroei: van een miljoen inwoners in 1870 tot bijna vier miljoen in 1914.

Uiteindelijk werd bijna iedere vierkante meter bebouwd. Het stadsbestuur gaf nauwelijks andere richtlijnen dan de kleinste maat van de binnenplaatsen: 5,34 bij 5,34 meter, de minimale draaicirkel van een brandweerwagen met een span paarden. De naam zegt het, het waren ‘kazernes’, rode en okeren bouwblokken die de stad overwoekerden, plaatsen waar geen individuele gezinnen leefden, maar ‘de massa’.

Van Hobrechts geïntegreerde stad kwam niets terecht: de Bärenführer uit 1912 adviseerde ‘avontuurlijk ingestelde’ bezoekers om een ritje te maken met de Ringbahn, en zo een glimp op te vangen van het ‘andere Berlijn’, waar de ‘mensenmassa’ leefde. Ik stuitte op een klaagbrief van bewoners van de wijk Prenzlauer Berg over het gebrek aan toiletten. De Pruisische ambtenaar antwoordde dat ‘een gemiddelde stoelgang 3-4 minuten duurt, inclusief de tijd die nodig is om de kleding weer in orde te brengen’ en dat, ‘al zou de stoelgang 10 minuten duren, er in de 12 uren overdag voldoende tijd was voor 72 personen om het toilet te gebruiken’.

Berlijn gold als een van de schoonste, efficiëntste en best onderhouden steden van Europa, en tegelijk had de stad iets kils. De Poolse schrijver Józef Kraszewski zag er straten vol militairen, die daar liepen ‘als machines’, met afgemeten passen, maar dat niet alleen: ‘hun gedrag werd gekopieerd door de straatverkoper, de koetsier, de portier, zelfs de bedelaar’. Het was een stad, schreef hij, die streng was, ordelijk, gehoorzaam en gedisciplineerd, ‘als in een voortdurende staat van beleg’.

Nu, begin 1999, is dat allemaal anders, nu proberen West- en Oost-Berlijn voorzichtig weer aan elkaar te wennen, als een echtpaar na een lange scheiding. In kleding en levensstijl groeien de Berlijners moeizaam naar elkaar toe, maar in de gemeenschappelijke woning is de wanorde nog groot. West-Berlijnse automobilisten botsen telkens weer op de Oost-Berlijnse trams, een verschijnsel dat ze allang niet meer gewend zijn. Oost-Berlijnse riolen veroorzaken regelmatig enorme gaten in het wegdek: de communistische autoriteiten hadden de afgelopen halve eeuw vergeten dat, ondanks de gewonnen klassestrijd, de onderaardse pijpen en galerijen toch wel eens een onderhoudsbeurt nodig hadden. Of er springt een waterleiding, waardoor in de straten soms enorme geisers omhoogspuiten.

Net buiten de deur van de Dom staat een vergrijsd stuk beton. Ooit was het een monumentje ter herinnering aan het antifascistische verzet van de jonge communisten. ‘Voor altijd in vriendschap aan de Sovjet-Unie verbonden’. Het staat nu op vier houten blokken, klaar om weggetakeld te worden. Dat is ook alweer achter de rug.

Bij mij om de hoek, op de Kurfürstendamm, biedt ondertussen het balletje-balletjespel hoop. Rond twaalven beginnen de kleine gokondernemers met hun dagtaak. Die start is altijd onthullend. Het team bestaat uit vijf man. Er is een ‘werper’, een magere man die met grote behendigheid drie lucifersdoosjes over een balletje verplaatst, en er zijn vier ‘spelers’. De mannen dragen leren jasjes van Oost-Europese snit, op één na, een grijzige man met een lange camelkleurige overjas, een heer met macht. De werper rolt het matje uit, gaat op zijn hurken zitten en begint te goochelen met de lucifersdoosjes. De spelers beginnen argelozen te lokken. Eentje ‘wint’, verhoogt het bedrag en maakt een stijf vreugdedansje. De ‘heer’ knikt goedkeurend, waagt zo nu en dan ook een gokje. Het meest fascinerend is het gelach: om de drie minuten begint het zwartleren groepje opeens te schateren en elkaar op de schouders te slaan, vol vreugde en eensgezindheid. Berlijn is voor Europa, schreef Oswald Spengler, ‘de hoer van Babylon’. Hier gebeurt het, denkt de argeloze, hier wil ik bij horen.

Nog altijd staat het Berlijnse telefoonboek vol Poolse, Tsjechische en Russische namen. Rond 1900 bestond meer dan 60 procent van de Berlijnse bevolking uit immigranten of kinderen van immigranten. De stad had in de ogen van veel bezoekers iets Amerikaans, iets van Chicago. De kale pleinen en de lawaaiige huizen deden de schilder-schrijver Karl Scheffler denken aan ‘Amerikaanse of Australische steden, die diep in de wildernis opkomen’. In 1910 beschreef hij de stad onder de veelzeggende titel Berlin: Ein Stadtschicksal, en hij meende dat er ‘geen spoor van de geboren gentleman in de moderne Berlijner kan worden aangetroffen’ omdat een duffe koloniale bevolking ‘de stad was binnengestroomd vanuit de vlakten in het oosten, gelokt door de beloften van het amerikanisme’.

Dit laatste is natuurlijk onzin: het was niet de stadscultuur die deze straatarme boeren aantrok, het was voornamelijk wanhoop die hen wegdreef uit de dorpen. Maar het gevoel van snelheid en vervreemding riep wel een bepaalde reactie op in de stad, een vooruitgangspessimisme, een nostalgie naar de traditionele Duitse gemeenschap, wat dat ook verder mocht zijn. Onder het motto ‘Los von Berlin’ marcheerden rond 1910 ieder weekend grote groepen jongeren de natuur in. De voorman van deze Wandervögel liet zich begroeten met een schuin geheven arm en de kreet ‘Heil!’. Käthe Kollwitz klaagde in haar dagboek dat haar zoontje Peter zo enthousiast lid was dat hij zich exact volgens voorschrift in ‘natuurlijke’ kledij stak en precies de leiders nadeed, tot de kleinste gebaartjes toe.

Waarvoor waren de Berlijners bang? Niet voor oorlog. Oorlog was in hun ogen bijna een ritueel, vol moed en glorie. Voor het socialisme en de opkomende onderklasse? Enigszins. Voor het verlies van hun moeizaam verworven burgerlijke welvaart? Waarschijnlijk. Voor hun val, voor het nieuwe, voor het onbekende? Zeker. En voor het vermeende ‘joodse syndicaat’? Niet iedereen, maar wel sommige bevolkingsgroepen.

De wortels van dat anti-semitisme lagen diep, al in de Middeleeuwen. Op 28 oktober 1873 was, na een paar glorieuze jaren, de Berlijnse beurs ingestort. De krach was gevolgd door een kettingreactie van faillissementen – grote fabrieken, spoorwegen, investeringsmaatschappijen – en veel burgers raakten van de ene dag op de andere hun spaargeld kwijt. De economie herstelde zich daarna snel, maar het psychologisch effect van de krach reikte generaties ver. Rond 1900, 1910 leefden in Berlijn nog altijd veel angstige kleinburgers die vol afgunst en haat welvarende joden door de stad zagen rijden. Aan de universiteiten werd een gedachtegoed ontwikkeld dat aan die stemming van ‘samenzwering’, ‘verrotting’ en ‘verraad’ een pseudo-wetenschappelijke basis gaf, met theorieën over parasitaire joden en Germaanse ‘Lichtmensen’, over de verdorven stad en de reine Germaanse bodem. Bismarcks bankier Gerson von Bleichröder, de eerste jood die tot de adelstand werd verheven, kreeg nauwelijks voet aan de grond bij de betere families, en op een Hofball danste niemand met zijn vrouw, totdat een officier daartoe nadrukkelijk het bevel kreeg.

Tegelijkertijd werd het artistieke en intellectuele klimaat in Berlijn in toenemende mate bepaald door liberale, breed opgeleide burgerfamilies, en in die wereld speelden joden een centrale rol. Datzelfde gold voor de socialistische beweging. Bovendien kon men rond 1910 nauwelijks meer spreken over ‘de’ joden, en dat gold ook voor Warschau, Krakau, Wenen en andere grote Europese steden. De groep was te heterogeen geworden. Er waren orthodoxe gelovigen en communisten, atheïsten en racisten, zionisten in alle soorten en maten, liberalen en sociaal-democraten. De meesten verstonden allang geen Jiddisch meer, de immigranten spraken tientallen talen en tongen, de Berlijnse joden voelden zich bovenal Duitser. Het overgrote deel was volstrekt geseculariseerd. Van alle bekende Duitse joden was er niet één die nog banden had met het joodse geloof.

Het succes van de toenmalige joodse gemeenschap valt nog altijd af te lezen aan de gedeeltelijk gerestaureerde synagoge in de Oranienburger Strasse, ooit het grootste joodse godshuis van Duitsland, met ruim drieduizend zitplaatsen en een verlichte koepel van meer dan vijftig meter hoog die scherp afstak tegen de Berlijnse skyline. Het was een gebouw van triomf: tekenend is de plaatsing van de koepel, niet boven de Thora, zoals gebruikelijk, maar vlak bij de straat, om het aanzicht van het gebouw zo sterk mogelijk te maken. Kijk naar de foto’s van de openingsfeesten: iedereen die meetelde in het toenmalige Berlijn was erbij.

In de grote synagoge gingen de bijeenkomsten en concerten na Hitlers machtsovername in 1933 gewoon door. De lijst hangt er nog: op 9 februari 1935 de concertuitvoering ‘Vreugde in de winter’ op 11 november 1935 een gemeenteavond over ‘emigratie’ op 20 november 1935 een concert voor de Joodse Winterhulp, met De Vernietiging van Jeruzalem door Ferdinand Hiller; op 15 februari 1936 een bijeenkomst ‘Ter versterking van het saamhorigheidsgevoel van de gemeenteleden’; op 13 maart 1938 een herdenking van de slachtoffers van de Grote Oorlog; op 24 april 1938 een uitvoering van het oratorium Saul van Händel. Tijdens de Kristallnacht in november 1938 werd het gebouw gered door één dappere politieman van bureau 16 aan de Hackesche Markt, Wilhelm Krützfeld, die met zijn pistool in de hand de Sturmabteilung (SA) het al brandende gebouw uit joeg. De laatste uitvoering was op 31 maart 1940: een slotconcert voor de Joodse Winterhulp.

Ik zie een foto uit 1933. De meisjesafdeling van het Auerbachische Weeshuis, een paar meisjes die in een kinderkeukentje spelen, twee die trots hun pop in een wagentje voortduwen, stralende ogen.

‘Vrede, verbondenheid en samenwerking zijn alleen denkbaar tussen volkeren en landen die weten wie ze zijn,’ schreef de president van Tsjechië, Václav Havel, een mensenleven later. Hij raakte daarmee een diepe historische waarheid. ‘Als ik niet weet wie ik ben, wie ik wil zijn, wat ik wil bereiken, waar ik begin en waar ik eindig, dan zijn mijn betrekkingen met de mensen om me heen en met de rest van de wereld onvermijdelijk gespannen, vol argwaan en belast door een minderwaardigheidscomplex dat misschien wel schuilgaat achter gezwollen bravoure.’

Dat geldt voor mensen, maar ook voor de betrekkingen tussen staten, en het geldt helemaal voor situaties waarin de zwakheden van staten en mensen min of meer samenvallen.

Aan de zuidoostkant van Berlijn, achter de vuilverbranding en de kabelfabrieken, ligt Köpenick. Dit voorstadje werd in 1906 wereldberoemd toen de werkloze schoenmaker Wilhelm Voigt een oud kapiteinsuniform aantrok, een compagnie soldaten beval om hem te volgen, het stadhuis bezette en zich ‘op bevel van Zijne Majesteit’ de stadskas met vierduizend mark liet overhandigen.

Ik zag later een foto van deze kapitein van Köpenick: een ongelooflijke schlemiel met een veel te grote pet. Köpenick is het verhaal van een samenleving waar de pet almachtig was, hoe de drager er ook verder uitzag. Officieren mochten van de keizer in ‘zijn’ stad doen en laten wat ze wilden. Het leger moest vrij blijven van iedere invloed van buiten. Wilhelm had het aantal officieren verzevenvoudigd, maar de aristocratie bleef aan de macht. De militairen verburgerlijkten dus niet, de burgers vermilitariseerden. De kapitein van Köpenick was, zo bleek later, zelf nooit in het leger geweest, hij had deze hele onderneming min of meer instinctmatig opgezet. En iedereen was erin getrapt. Na eeuwen van vernedering, van Franse en Oostenrijkse troepen die plunderend door het verdeelde Duitsland trokken, was de militaire klasse het belangrijkste Duitse massasymbool geworden. Het leger was het zinnebeeld van de Duitse natie, ‘het marcherende woud’, zoals Elias Canetti het noemde, de ‘gesloten massa’. Wie daarbuiten viel, was geen Duitser meer.

Dit alles betekende niet dat keizer Wilhelm II op een oorlog aanstuurde. Het militaire was voor hem vooral een vorm, een manier om zijn jonge land te ordenen. Oorlog, dat was iets heel anders, dat was in de ogen van zijn generatie iets heldhaftigs en romantisch, maar een realiteit was het niet. Toch zou de verering van Wagner, de Romantiek, de Reinheitskultur, de nostalgie naar het boshuis, toch zou die hele sprookjeswereld van Wilhelm het uiteindelijk winnen van alle rationaliteit van strategen, managers, financiers en wetenschappers.

‘Als je je nu in alle rust afvraagt waarom Europa zich in 1914 in een oorlog stortte, vind je geen enkele zinnige reden en zelfs geen aanleiding,’ zou Stefan Zweig later schrijven. ‘Het ging niet om ideeën, het ging niet werkelijk om de kleine grensgebieden; ik kan geen andere verklaring vinden dan een overschot aan energie, een tragisch gevolg van de interne dynamiek die zich in veertig jaar had opgehoopt.’

De kapitein van Köpenick werd uiteindelijk gepakt. Ondertussen was hij zo populair geworden dat de keizer hem na tweeënhalf jaar gratie gaf. Zijn verhaal werd verfilmd, op wasplaten vastgelegd, door Carl Zuckmayer bewerkt tot toneelstuk en talloze malen naverteld aan de Berlijners, die graag om hun eigen rariteiten lachten. Een van de wasplaten met de stem van schoenmaker Voigt ligt nog altijd in het Heimatmuseum van Köpenick. Die magie wilde ik wel eens beleven.

Onderweg raakte ik verzeild tussen enkele tientallen bejaarden die in een regenachtig parkje de Bloedweek van Köpenick stonden te herdenken. De huidige burgemeester las de namen voor van de vierentwintig joden, socialisten en communisten die in januari 1933, in ditzelfde brave Köpenick, door de SA waren doodgetrapt. Zo’n tachtig anderen werden toen kreupel geslagen.

Na afloop praatte ik een poosje met een Nederlands verzetsmeisje dat verliefd was geworden op haar verbindingsman van de Duitse communistische ondergrondse en hem na de oorlog was gevolgd. Samen hadden ze de nieuwe, gegarandeerd niet-fascistische DDR willen opbouwen. ‘Ik heb hier mijn hele leven tussen de gewone mensen geleefd en hun zorgen gedeeld,’ zei ze. ‘We zijn nu eenmaal door de duivel uit hetzelfde stukje stof gesneden, en het was nog van de uitverkoop ook.’ Ze heette An de Lange. Ze was in Köpenick klein en gerimpeld geworden, ze vertelde haar verhaal en weg was ze alweer.

Het Heimatmuseum was ondertussen al dicht. De krakende stem van de kapitein heb ik nooit gehoord.

5

Donderdag 28 januari. De exprestrein Berlijn-Praag-Wenen. Lichte sneeuw. Tegen de horizon hangen zwartgrijze wolken. De Tsjechische restauratie geurt naar soep en warme appeltaart. Ik ben urenlang de enige klant. In de keuken staat de kok met een grote witte muts niets te doen, de ober begint me met een zwaarmoedige aanhankelijkheid te bejegenen, en ondertussen rijden we langs bevroren rivieren, langs een wereld van roestig ijzer, wegwerkers met rode neuzen, vuurtjes in de berm, dorpen waar de blauwe rook slaperig uit de schoorstenen komt, en overal valt sneeuw.

We passeren een rivier, een centrale met stomende pijpen, een okerkleurig station met een vervuild spandoek en een bejaarde man met een kinderwagen vol sinaasappelen. De conducteur ziet er nu uit als een wijze, oude professor.

Na Praag beginnen de vlokken te jagen en te stuiven, de wind fluit, in de verte toetert de locomotief. Voor een naamloos station moeten we wachten. Uit een keuken komt licht. Een vrouw staat achter het aanrecht. Ze wast een kind dat naakt in de gootsteenbak staat. Dan glijden ze allebei weer weg. Even later zijn we in Wenen.

‘De vrolijke apocalyps’ werd deze stad wel genoemd, dit vreemde mengsel van creativiteit, burgerdom, menselijk lijden, macht, medeplichtigheid en schizofrenie. Het was rond 1914 het machtscentrum van een enorm keizerrijk dat aan één groot manco leed: het had geen enkele functie meer, behalve het rondzingen in zichzelf.

In vroeger eeuwen speelde de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie een belangrijke rol in Centraal- en Oost-Europa. De Habsburgse keizers hadden de Zuid-Duitsers teruggeleid naar de moederkerk. Ze hadden de Osmaanse Turken weggeslagen van de poorten van Wenen. Ze hadden Duitsers, Hongaren, Roemenen, Italianen, Roethenen, Serviërs, Kroaten, Polen, Slovenen, Slowaken, Tsjechen, joden en zigeuners vreedzaam laten samenleven. Bovendien hadden ze in de bijnaoriëntaalse gebieden van de Balkan een cultureel tegenoffensief gelanceerd. Ook daar bestond nu een westers bestuur en een werkend rechtssysteem.

Daarna was het rijk stilaan vastgeroest, het was een lappendeken geworden van nationaliteiten, bijeengehouden door een oude keizer, Frans Jozef I. ‘De keizer was een oude man. Hij was de oudste keizer van de wereld,’ schreef Joseph Roth in Radetzkymars, zijn klassieke verhaal over de ondergang van deze wereld. ‘Rondom hem liep de dood, in een kring, in een kring, en maaide en maaide. De akker was reeds geheel leeg, alleen de keizer stond er nog en wachtte, als een vergeten zilveren halm.’

In het begin van de twintigste eeuw gold het keizerrijk nog altijd als een supermacht. Het was in 1910, met bijna 50 miljoen inwoners, de tweede staat van Europa, na Duitsland (65 miljoen). Daarachter kwamen Groot-Brittannië (45 miljoen) en Frankrijk (bijna 40 miljoen). De bevolking van Wenen was vertienvoudigd: van ruim 230 000 in 1801 tot ruim twee miljoen in 1910. De aristocraten uit het hele keizerrijk hadden zich er verzameld, met alle koetsiers, dienstmeisjes, bouwvakkers, hoeren en lakeien die ze voor een comfortabel bestaan nodig hadden. Vanuit het hele Habsburgse rijk stroomden bovendien, net als elders, talloze arme boeren naar de keizerlijke stad, dromend van wat welvaart en geluk. En daarbij kwamen nog eens de tienduizenden verpauperde joden, naar het westen gejaagd door de pogroms in Rusland, Polen en Galicië.

Wenen gold als een burgerlijk Arcadië, en auteurs als Roth en Zweig konden er later vol weemoed over schrijven. Maar wie niet tot de burgerlijke kringen hoorde, had er een zwaar bestaan. De woningnood was er groter dan waar ook in Europa. In 1910 leefde nauwelijks 1 procent van de Weners in een eengezinswoning, 7 procent van de huizen had een badkamer, nog geen kwart een toilet. Er waren veel Bettgeher, mensen die geen kamer huurden maar enkel een slaapplek in een bed. Talloze Weners liepen hoestend en misselijk rond, met tuberculose en darmziekten vanwege het gore drinkwater.

‘Vandaag, nu het grote noodweer haar allang verwoest heeft, weten we eindelijk dat die wereld van zekerheid een luchtkasteel is geweest,’ schreef Stefan Zweig jaren later. ‘Maar toch, mijn ouders hebben erin gewoond als in een huis van steen.’ Het plotselinge uiteenvallen van het enorme Habsburgse rijk in 1918 was voor hem en vrijwel al zijn tijdgenoten dan ook een verbijsterende ervaring. Vrijwel iedere Weense auteur heeft zich er achteraf het hoofd over gebroken: waarom? Waarom konden de Duitsers in 1918 zonder veel problemen afscheid nemen van de Hohenzollerns? Waarom ging het bestaan in Groot-Brittannië en Frankrijk gewoon door? Waarom viel alleen in Oostenrijk alles uiteen? En Wenen, hoe kon dit symbool van het roemrijke keizerrijk opeens veranderen in een naar lucht happende monstervis in een bijna drooggelegde zee?

Aan de Ringstrasse wordt de hele Europese bouwgeschiedenis over de voorbijganger uitgestort. Het was de ‘via triumphalis’ van keizer Frans Jozef en de liberale burgerij, de eeuwige Ring waar iedere flaneur dagelijks de voorgeschreven passen liep tussen de Kärntnerstrasse en de Schwarzenbergplatz, en waar nu oude dames hun bontjassen showen en trams traag voorbijschuiven.

De Ring was in 1865 aangelegd rondom het middeleeuwse Wenen, in de ruimte die was vrijgekomen bij het neerhalen van de oude vestingwallen. Daar ontstond een gebied van een halve kilometer breed en vier kilometer lang, vol hotels, paleizen van de oude en nieuwe geldadel, dure appartementen voor de betere burgerij en grote openbare gebouwen: het parlement (neohellenistisch), het stadhuis (neogotiek) en het Burgtheater, de Hofopera, de beurs en de universiteit (neorenaissance).

De oude stad werd hier dus niet gesloopt, zoals in Parijs en Brussel, maar als een edelsteen opgenomen in een brede ring van nieuwbouw. Het bedompte, binnen de wallen gesloten, middeleeuwse Wenen werd in één klap opengelegd. De Ring fungeerde als een overgangsgebied naar de voorsteden en de volkswijken die daarbuiten lagen. Daarnaast had de brede verkeersader, net als in Parijs, een belangrijke militaire functie: troepen konden bij opstootjes overal snel worden ingezet. Op strategische plekken werden kazernes gebouwd, plus een indrukwekkend arsenaalcomplex.

Wenen was, met Berlijn, de snelst groeiende metropool van het continent, maar tegelijk was het een stad die in het verleden bleef hangen. Telefoons en liften waren er een zeldzaamheid, de meeste kleding werd met de hand genaaid en tot 1918 was de typemachine in overheidskantoren taboe. Rond de eeuwwisseling leefde meer dan de helft van de bevolking van een kleine zaak, een bezit dat fel werd verdedigd tegen vreemde concurrentie. Tot 1900 was het verboden om in Wenen een warenhuis te beginnen.

Wenen was, in tegenstelling tot Berlijn, altijd een consumptiestad gebleven, een centrum waar de aristocratie royaal leefde van de opbrengsten van landgoederen en andere bezittingen. Daaromheen bestond een enorm netwerk van diensten: kleermakers, schoenmakers, portiers, architecten, artsen, psychiaters, kunstenaars en niet te vergeten musici, toneelspelers en de süsse Mädel. Maar een dynamisch industrieel en financieel centrum, zoals Berlijn of Londen, werd Wenen nooit.

Zo ontstond, ook hier, een stad met een grote innerlijke tegenstrijdigheid: aan de ene kant was de sfeer zeer behoudend en vormelijk, omdat iedereen afhankelijk was van de keizerlijke/aristocratische macht, aan de andere kant was men uiterst rationeel en intellectueel, omdat al het talent uit het keizerrijk er zich ook had verzameld.

De structuur van de stad was even dubbelzinnig als de rest van het Weense leven. De stad deed alles om gevoelens op te roepen van ontzag voor de keizerlijke macht, en dat niet alleen: het stadsplan vormde ook een directe weerspiegeling van de keizerlijke orde. Tegelijkertijd gold de Ring bij veel jongere Weners als hét symbool van theatrale leugenachtigheid, een Potemkin-project vol mystiek en valse historie, een product van decorbouwers die iedereen wilden wijsmaken dat in Wenen alleen maar adel woonde, en anders niet.

Ik zag ergens een groepsportret van de schilder Theo Zasche uit 1908, met alle Weense prominenten gegroepeerd op de Sirk-hoek van de Ring, de hangplaats van de elite tegenover de Opera, volgens de pamflettist Karl Kraus het ‘kosmische punt’ van Wenen. Ik zie ‘Direktor Gustav Mahler’ wandelen, ‘Hofoper- und Kammersängerin Selma Kurtz’ zich omdraaien, ‘Erzherzog Eugen’ begroet worden door ‘Fürst Max Egon Fürstenberg’, ‘Baron Othon Bourgoin’ in een auto voorbij tuffen, en zo trekt ‘heel Wenen’ langs.

In een hoek van de aquarel is een fleurige reclamezuil te zien. Het is een van de ‘kiosken’ die, zo werd later wel beweerd, de gecamoufleerde ingangen vormden voor de Weense onderstad, het verborgen kanaalsysteem onder de huizen, de modderwereld waar tientallen Kanalstrotter een bestaan vonden in het verzamelen van oude knopen en verloren muntstukjes. Niemand in de bovenstad had daar weet van.

In de Weense metro is het stil. Robert Musil beschreef begin 1914 de Weense tram als een ‘glanzende, schommelende doos’, ‘een machine waarin een paar honderd kilo mensen heen en weer werd geschud om toekomst van hen te maken’. Hij schreef: ‘Honderd jaar geleden zaten zij met net zulke gezichten in de postkoets, en over honderd jaar zal er god mag weten wat met hen aan de hand zijn, maar zij zullen er als nieuwe mensen in nieuwe toekomstapparaten precies zo bij zitten.’

Ik ben in die toekomst, en ik kijk goed om me heen. Rechts van me zit een in bont gehulde dame met bolle wangetjes, een gouden bril en een soort bruine tulband als hoed. Ze lijkt een jaar of vijftig, maar aan haar huid zie ik dat ze niet ouder dan dertig kan zijn. Daartegenover haar echtgenoot, grijze jas, sombere baard. Schuin voor me een man in een leren jas, dikke ijsmuts, het hoofd gebogen. Zo heeft hij zich aangewend om de wereld in de gaten te houden, want hij kijkt goed met zijn twinkeloogjes, deze man, om iedere slag voor te zijn of af te weren.

Ik heb gewandeld, me laten rondrijden in de tram, het huis van de kunstenaar-architect Friedensreich Hundertwasser bezocht. Het gaat hier om een bontgekleurd Hobbitkasteel met gewelfde vloeren, bomen die uit de ramen groeien, stoute vormen en een foto van de kunstenaar zelf uit de jaren zestig, wild en helemaal bloot, zoals kunstenaars horen te zijn. Het gebouw is nu een toeristenattractie van de eerste orde, en de Weners zijn er maar wat trots op: dit durven wij toch maar.

Zelden zag ik een uitzondering die zo de regel bevestigde. Het hedendaagse Wenen lijkt een stad vol hoge ambtenaren, die niets meer hebben om hoog over te zijn. De sfeer is bedaagd, de winkels liggen vol parfums en taarten, iedere sneeuwhoop wordt meteen gelijkgeschakeld.

Ik kan me niet voorstellen dat deze stad zich nog voortplant, dat hier nog de liefde wordt bedreven, dat zich onder deze eindeloze hoeden en verantwoorde mantelpakken nog lichamen bevinden, wit en bevend. Ik loop zeker vijf keer per dag de Kärntnerstrasse op en neer, de grote winkelstraat tussen de Stephansdom en de Opera, de hartlijn van de stad. Men wandelt daar rond, jong en oud, men knikt elkaar toe en alleen twee dronken daklozen verstoren de orde, maar ook weer niet, want net als Hundertwasser maken ook zij deel uit van dit gesloten systeem, zoals een bakkerswinkel van Anton Pieck niet kan bestaan zonder een paar kleumende schooiertjes voor de etalage.

Er is één plek waar je kunt schuilen tegen deze stad: het koffiehuis. Zonder koffiehuizen geen Wenen, zonder Wenen geen koffiehuizen.

Nog altijd bestaan ze, die fantastische gewelven vol spiegels, leren banken, bruin uitgeslagen marmeren wanden, die ruime en intieme zalen waar de glazen en kopjes de hele dag feestelijk rinkelen, waar de ochtendzon in tere stralen binnenvalt, waar de avond warm is als de natte sneeuw tegen de ramen slaat, waar dichters, studenten en boekhouders samenwonen, waar het geurt naar koffie en apfelstrudel, waar je kunt kijken, praten, lezen of je geliefde in de ogen kijken.

Wenen was rond de eeuwwisseling een typische plezierstad, en het koffiehuis speelde daarin een centrale rol.

‘Nergens was het makkelijker om Europeaan te zijn,’ meende Stefan Zweig, en hij beschreef hoe in de betere koffiehuizen alle belangrijke Europese kranten lagen, ‘en dan nog alle belangrijke literaire en culturele tijdschriften van de wereld’. Niets heeft volgens hem meer bijgedragen aan de intellectuele veelzijdigheid van de Wener dan het koffiehuis. Politiek zat alles muurvast, er viel niets te doen, wat kon men anders dan vluchten in de kunst, in de eigen ziel? ‘Wij wisten inderdaad wat de wind aanvoerde, nog voor hij de grens overkwam, omdat we onophoudelijk met wijd open neusgaten leefden. We vonden het nieuwe omdat we het nieuwe wilden, omdat we hongerden naar iets wat ons en alleen ons toebehoorde – en niet de wereld van onze vaders.’

Altijd was er wel iets waarover men zich druk maakte aan die versleten tafels. Over het nieuwe theaterstuk van een zekere Oskar Kokoschka, getiteld Mörder, Hoffnung der Frauen. Over een verbijsterend kaal gebouw dat Adolf Loos had ontworpen, in zijn zoeken naar nieuwe zuiverheid. Over de componist Arnold Schönberg, die zijn toehoorders had geteisterd met nog nooit gehoorde klankverbindingen en die de concertzaal uit was gefloten – er was zelfs met stoelen gesmeten. Over de laatste erotische roman van Leopold von Sacher-Masoch, waarin slavenmannen zich door sterke dames met zweepjes lieten trakteren. Over de ‘geheime zenuwen’ waarover psychiater Sigmund Freud zulke interessante dingen zei. Over de schrappingen in Mahlers uitvoering van Wagners Die Walküre, een concessie aan de talrijke anti-semitische vijanden van Mahler. Over de laatste ‘kwartaalbalans’ van Karl Kraus’ anti-krant Die Fackel:

anonieme scheldbrieven 236
anonieme dreigbrieven 83
molestaties 1

Nu is het avond, vrijdagavond, en in de galmende Kärntnerstrasse is het stil als in een dorp. Er blaast een koude wind. Het enige geluid komt uit een gettoblaster die midden op straat is gezet. Een tiental jongeren staat in alle eenzaamheid op een soort housemuziek te wiegen, twee meisjes in geblokte pakken voorop, een tanige man op de achtergrond, maar hij is duidelijk de baas. Alle dansers hebben groene jockeypetjes op. Er staan vier burgers te kijken. Een vrouw deelt pamfletten uit. Er staat in dat dit een nieuwe kerk is, dat Christus snel komt en dat er geen trein ontspoort zonder dat God het wil.

Het sneeuwt zachtjes tussen de grote witte gebouwen van de Hofburg, op de binnenplaatsen, over de daken, de schoorstenen en de versteende helden.

Alles staat in deze dagen in het teken van het bal, en met z’n allen dansen ze in de Hofburg het verguldsel van de muren. Op 22 januari was er het Officierenbal, op 23 januari het Apothekersbal, op 25 januari het Jagersbal, gisteren het Bal der Techniek, morgen het Doktersbal, op 6 februari het Hofburg Galabal, op 12 februari het Technologenbal en op 13 februari het Juristenbal.

‘Iedereen kende iedereen bij de voornaam alsof zij broeders waren, maar zij begroetten elkaar zoals de ene vorst de andere begroet,’ schrijft Joseph Roth. ‘Ze kenden de jongen en de ouden, de goede ruiters en de slechte, de galanten en de spelers, de vlotten, de eerzuchtigen, de gunstelingen, de erfgenamen van een oeroude, door de overlevering geheiligde, spreekwoordelijke en alom vereerde domheid en ook de intelligenten, die morgen aan de macht zouden komen.’

Het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk was het schoolvoorbeeld van wat de antropoloog Benedict Anderson later zou aanduiden als een ‘verbeelde gemeenschap’, een natie die samenhing van mensen die elkaar nooit hadden ontmoet, maar die zich in de geest toch familieleden van elkaar voelden, broers, zusters.

Vanaf december 1848 regeerde keizer Frans Jozef I, en hij zou tot november 1916 aan het bewind blijven, een van de langst regerende vorsten ter wereld. Hij bleef al die decennia een bindende figuur, ook omdat hij geen nationale eenheden probeerde te smeden waar ze niet waren. Als koning van Hongarije resideerde hij ieder jaar wekenlang in Budapest, gekleed in een Hongaars uniform, met Hongaarse ministers en een Hongaars parlement. Altijd sprak hij over ‘mijn volkeren’, nooit over ‘mijn volk’.

Hij was het hart van deze verbeelde gemeenschap. In de Hofburg had ik de sfeer geproefd, nog altijd de zijne: in de witgeschilderde conferentiekamer van de regering, pal naast zijn garderobe; in zijn sobere slaapkamer met het ijzeren eenpersoonsbed; in de vroegere slaapkamer van hem en zijn vrouw, met de gymnastiektoestellen van keizerin Sisi nog tegen de muur; in zijn werkkamer, met het kleine bureau, het portret van veldmaarschalk Joseph von Radetzky en zijn telefoontoestel, nummer 61.

De waarde van Frans Jozef lag niet in het doen, maar in het zijn. Die symbolische taak nam hij buitengewoon serieus. Hij hield vast aan de strenge Spaanse hofetiquette, het verhaal gaat dat hij nog op zijn sterfbed de haastig opgeroepen hofarts berispte wegens diens kleding. In tegenstelling tot de Duitse keizer had Frans Jozef een oprechte afkeer van alle soorten van vernieuwing. Doorspoeltoiletten werden in de Hofburg pas geïnstalleerd na lang aandringen van de keizerin, telefoons en treinen wantrouwde hij, elektrisch licht duldde hij niet in zijn omgeving omdat het pijn deed aan zijn ogen.

Hij leefde vanuit het Habsburgse idee van Hausmacht, de onwankelbare opvatting dat de Habsburgse dynastie het instrument Gods op deze aarde was. Zolang de aristocratie en de bevolking God en de keizer trouw bleven was er niets aan de hand. Revolutie en ongodsdienstigheid konden, aan de andere kant, het systeem snel en fataal ondermijnen. Op den duur gebeurde dat ook.

Naast de Hausmacht bestond er een strakke hiërarchie van hoge adel en dienstadel, de adel door verdienste. Alleen hoge adel en officieren waren hoffähig, toelaatbaar aan het hof. De hoge adel bestond uit hooguit tachtig families, die van december tot mei voortdurend elkaars feesten en begrafenissen bezochten, en die zo bij elkaar ingetrouwd waren dat ze in wezen één grote familie vormden.

In Frankrijk en Engeland had de burgerij de macht van de aristocratie gebroken. In Wenen was dat mislukt, en de burgerij was er ook niet in geslaagd om met de aristocratie te versmelten. Formeel deelden de liberale burgers de macht met de keizer en de aristocratie, maar de overhand hadden ze niet. Er bleef bovendien een enorme kloof bestaan tussen de sensuele, losse cultuur van de aristocratie en de ordelijke, rationele en puriteinse cultuur van de bourgeoisie. De Weense burger bleef zo altijd een wanhopige toeschouwer, een mislukte parvenu, iemand die er dolgraag bij wilde horen, die woonde achter gevels, trappen en vestibules vol aristocratische ornamenten, maar die, uiteindelijk, de middelen, de taal en de cultuur miste.

In de tweede helft van de negentiende eeuw gebeurde echter iets vreemds: het werkelijke leven begon onder het verbeelde rijk weg te schuiven. Steeds meer werd het keizerrijk een leeg omhulsel waarin adel en burgerij slechts geloofden omdat er geen alternatief was.

Buiten de verbeelding vielen de rebelse nationalisten; Joseph Roths Hongaarse officieren bijvoorbeeld, die in Radetzkymars, bij het bericht van de moord op kroonprins Frans Ferdinand in 1914 te Sarajevo, onderling opgewekt in het Hongaars beginnen te converseren: ‘Wij zijn het erover eens, mijn landgenoten en ik, dat wij blij kunnen zijn als het zwijn dood is!’

Buiten de verbeelding vielen ook de miljoenen gewone boeren en kleine burgers, die echte levens leidden en met echte problemen te maken hadden. In geen natie was de gretigheid om te emigreren zo groot: tussen 1900 en 1919 trokken 3,5 miljoen Habsburgse onderdanen naar Amerika, meer dan uit enig ander land. In geen leger – afgezien van het Russische – was tijdens de Eerste Wereldoorlog de desertie zo omvangrijk als in het Oostenrijks-Hongaarse. Het aantal Habsburgers dat krijgsgevangen werd gemaakt (2,2 miljoen) was twaalfmaal zo groot als het aantal Britten (170 000). Aan het eind van Radetzkymars gooit de hoofdpersoon, luitenant baron Trotta, zich volop in de strijd. Soldaat Onufrij, zijn oppasser, duikt gewoon onder in zijn dorp. ‘De oogsttijd was in aantocht. Hij had niets meer te maken in het keizerlijke en koninklijke leger.’

Het is zondag. Ik word gesticht in de Stephansdom. De pastoor verwelkomt ons met een vrolijk ‘Grüss Gott’ en meldt dat het vannacht in Klagenfurt achttien graden vroor. De gemeente zingt aarzelend, met wolkjes komen de psalmen uit de bontkragen. De pastoor vertelt het verhaal van de legendarische New Yorkse burgemeester Fiorello Henry La Guardia, die een arme sloeber berechtte wegens diefstal van een brood. Hij veroordeelde hem tot tien dollar boete, trok vervolgens zijn eigen portefeuille en gaf de man tien dollar om zijn boete te betalen. ‘Gerechtigheid,’ zegt de pastoor, ‘moet altijd samengaan met barmhartigheid.’ ‘Amen,’ knikt iedereen, en we reiken elkaar de hand. Dan komt een Japans meisje het middenpad op gelopen, ze kijkt verrast rond, vervolgens begint ze het kerkvolk te fotograferen.

Gebeurt er hier verder eigenlijk nog iets? Op station Ottakring zit een in bontjassen gehuld paar bij elkaar op schoot. In de Kärntnerstrasse loopt een dronken man. Op het centraal station loopt een mooie vrouw, de eerste die ik in Wenen zie. Ze heeft donker haar, licht amandelvormige ogen, en wat vooral opvalt is de waardigheid waarmee ze zich beweegt. Ze duwt een karretje, ze leegt de prullenbakken en veegt het afval van de vloer. Daarmee houdt ze zich blijkbaar in leven. Dit zijn de enige bijzonderheden die ik uit deze stad kan melden.

Ik ga deze zondag een roos leggen op het graf van het onbekende arme meisje. Aan de Donau, achter de verwaarloosde industriehaven en de laatste bestofte silo’s, ligt het kerkhof voor aangespoelde lijken, het Friedhof der Namenlosen. Hier liggen alle onbekenden die in het begin van deze eeuw in wanhoop van een brug sprongen, iets wat in dat nerveuze Wenen vrij veel voorkwam.

De wind raast door de kale takken. Mijn roos belandt bij de verzakte steen van iemand die achteraf toch een naam kreeg, Aloisia Marscha (1877-1905), naast een paar verkleurde plastic bloemen.

’s Avonds luiden alle klokken van de stad, de lucht is zilver van het klokgelui. De Stephansplatz is leeg, op een aantal koetsjes na. De maan staat vol en geel boven de oude huizen. Het vriest hard. Op de straten worden kastanjes en gepofte aardappels verkocht.

Er bestaat een merkwaardige tekening van de Michaelerplatz uit 1911 of 1912, waarop de jeugdige kunstschilder A. Hitler het plein volledig weergeeft, op één gebouw na, een herenmodezaak, een ontwerp van de moderne architect Adolf Loos uit 1910. In plaats daarvan kopieerde hij een achttiende-eeuwse voorstelling. Hoewel het ‘huis zonder wenkbrauwen’ van Loos toen al grote bekendheid genoot, mocht het van Hitler niet bestaan.

In het Looshuis is nu een bank gevestigd. Op het eerste gezicht detoneert het, in onze hedendaagse ogen, helemaal niet met de rest van de bebouwing. Het voorportaal is van schitterend groen marmer, met twee grote ronde zuilen, en het interieur heeft warme houten wanden en plafonds. Er is de gevel van de buren, een potpourri van bloemen, guirlandes en andere opsmuk, naast de stille gevel van Loos. Aan de pleinkant zie je hoe de entree van het Looshuis elegant terugwijkt van de ronding van het plein, hoe het een ironisch antwoord geeft op de pompeuze Hofburg. Dit gebouw speelt met zijn omgeving, en dat maak je zelden mee.

Het Looshuis, strak en zonder ornamenten, was een pleidooi voor eerlijkheid in de kunst en een vroeg voorbeeld van moderne architectuur. Het was een reactie op alle neostijlen die tot 1914 de grote Europese steden beheersten. Maar in de ogen van veel toenmalige Weners was het huis een monster. Het was een schoolvoorbeeld van alle gevaarlijke moderniteit die de liberalen en de ‘krummnasige Hebräer’ over het Germaanse ras uitstortten. Alles wat ‘historisch gezond’ was, moest worden beschermd tegen deze ‘ontaarde’ kunst, en of Adolf Loos nu werkelijk een jood was, deed er niet toe. Joods en modern gold bij veel Duitse en katholieke burgers als één en hetzelfde. Dat was overigens niet ten onrechte: zonder Mahler, Wittgenstein, Freud, Schnitzler, Zweig, Roth, Herzl, Kraus en al het andere joodse talent zou Wenen inderdaad nooit zo’n belangrijk cultureel centrum zijn geweest.

Bijna alles wat de twintigste eeuw zou bepalen was in het Wenen van 1900 al in de kiem aanwezig. Dat gold ook voor de politici. Hier regeerden figuren de straat die we later overal in Europa zouden tegenkomen: de ideoloog, de populist, de pionier, de sociaal-democraat die het allemaal wel even zou regelen.

Laat ik met de laatste beginnen. De grondlegger van het Oostenrijkse socialisme, Victor Adler, was van joodse afkomst, christelijk gedoopt, humanist, liberaal en in zijn jonge jaren zelfs Duits-nationalist. Een grote revolutie van de arbeidersklasse zag hij als onvermijdelijk, en in de tussentijd moest de socialistische beweging zich gereedmaken om de leiding van het land over te nemen. Hij zette zich daarom in voor allerlei vormen van onderwijs voor volwassenen, bibliotheken, arbeidersgroepen en andere sociaal-democratische organisaties. In 1905 organiseerde hij een algemene staking om algemeen kiesrecht af te dwingen. In 1907 kreeg hij zijn zin: de sociaal-democraten wonnen zevenentachtig zetels in de Rijksraad.

Zo werd Adler de bindende figuur van een parlementaire beweging vol radicale slogans, die zich in de praktijk steeds minder richtte op de klassestrijd en steeds meer op het welzijn van de hele gemeenschap. Zijn zoon, Friedrich Adler, dacht daar anders over. Hij koos voor de gewelddadige revolutie. In 1916 vermoordde hij de minister-president.

Een tweede type dat Europa nog vaak zou zien, was de nationalistische ideoloog. Georg von Schönerer was klein en fors, en ‘zijn dikke rode biergezicht met de vettige ogen, maakt op het eerste gezicht geen aangename indruk’, aldus een tijdgenoot. ‘Maar zodra hij spreekt ziet deze man er anders uit. Dan gloeien de anders vermoeide ogen, de handen raken in beweging en de gelaatstrekken ontwikkelen een zeer levendige mimiek, terwijl van zijn lippen de woorden vol en sonoor door de zaal klinken.’ Toch miste Schönerer het charisma om een massale aanhang op de been te krijgen. Zijn invloed verwierf hij door straatgeweld en felle retoriek.

In zijn jonge jaren was hij een progressieve grootgrondbezitter, de oprichter van scholen en bibliotheken, een vader voor zijn onderhorigen. Hij werkte nauw samen met Victor Adler en andere progressieve liberalen. Later raakte hij echter, zoals meer liberalen, bezeten van het idee dat ‘zijn’ superieure Germanen binnen het Habsburgse rijk werden ingesloten door een ring van Slavische volkeren. Echte liberalen waren volgens hem enkel Duitse liberalen, zij alleen waren de dragers van het ware cultuurgoed. Op zijn landgoed liet hij in de rotsen, met grote runen, ‘Heil Bismarck’ beitelen.

Ook in zijn anti-semitisme werd hij buitengewoon fanatiek. Hij eiste dat joden uit de meeste beroepen, onderwijsinstellingen en kranten zouden worden geweerd, ja, uit het hele Duitse volk: ‘Durch Reinheit zur Einheit’. Op 18 februari 1884 liet hij, bij een partijvergadering, voor de eerste maal in Europa het bordje JUDEN IST DER EINRITT VERBOTEN ophangen. Honderden studenten-, turn-, zang-, alpen-, fiets-, wandel- en leesverenigingen volgden zijn voorbeeld.

Op den duur groeide Schönerers beweging uit tot een soort pseudo-Germaanse cultus, met eigen symbolen en rituelen: runetekens, ‘Heil’-groeten, zonnewendefeesten, vuren, strijdliederen, alles onder leiding van één Führer. Zijn aanhangers moesten, voordat ze wilden trouwen, hun Arische afstamming en hun ‘biologische’ gezondheid aantonen. Wie niet wilde bijdragen aan de ‘Reinheit des deutschen Blutes’ was een ‘Verräter am Deutschen Volk’ en een ‘Judenknecht’.

Uiteindelijk ging Schönerer, met die on-Weense felheid van hem, te ver. In 1888 viel hij met een paar medestanders de redactielokalen van het Neue Wiener Tageblatt binnen, vernielde de persen van ‘deze joodse vodden’ en sloeg de redacteuren in elkaar. In het liberale Wenen werd de zaak hoog opgenomen. Schönerer werd tot een gevangenisstraf veroordeeld, verloor voor vijf jaar zijn politieke rechten en ageerde sindsdien voornamelijk in de periferie. Toch bleef zijn invloed groot: anti-semitisme als politiek doel, massaal nationalisme, Blut, Boden, Germaanse mystiek, het begrip ‘völkische’ kunst, zelfs het ‘Führerprincip’ – Midden-Europa was er voorgoed mee besmet.

De derde Weense figuur die Europa inspireerde was de christen-democratische populist Karl Lueger, zoon van een conciërge. Deze had een feilloos oor voor de gevoelens van de gemiddelde Duits-Weense burger, de gewone man, de middenstander die bang was voor industrialisatie en alles wat de moderne tijd verder met zich meebracht. Daarbij was hij, als burgemeester, ook een vroege pionier van het stedelijk socialisme. Hij liet talloze nieuwe scholen bouwen, hij richtte een stedelijk gas-, water- en elektriciteitsbedrijf op, hij liet een uitstekend net van tramlijnen aanleggen, hij organiseerde een voedselprogramma voor ondervoede kinderen en wat betreft sociale woningbouw en stadsvernieuwing was hij zijn tijd ver vooruit.

Karl Lueger was een meester in public relations, een term die toen nog niet bestond maar die hem op het lijf zou zijn geschreven. Nooit liet hij zich besmetten door de corruptie van het Weense overheidsapparaat; zelfs zijn grootste tegenstanders gaven toe dat hij onkreukbaar was. Hij speelde, zo blijkt uit alles, graag de rol van goedige, geestige burgervader, die zich met zijn ambtsketen op talloze verjaardagen en jubilea vertoonde en die zich zo om ‘de kleine man’ bekommerde dat hij, naar eigen zeggen, ‘het liefst aan iedere burger die een nachtje was doorgezakt, een rijtuig ter beschikking zou stellen’.

Lueger ging verder dan de gemiddelde christen-democratische politicus. Hij was een typische populist. Na de val van Schönerer nam hij onmiddellijk de slogans over die Schönerer zoveel succes hadden gebracht: Arische reinheid, nationalisering van grote ondernemingen die ‘in joodse handen’ waren, strijd tegen het kapitalisme, weg met de ‘jodenpers’ en de moderne kunst. Lueger kon daarbij buitengewoon fel tekeergaan. In de Rijksraad riep hij in 1894 dat ‘het anti-semitisme pas te gronde ging als de laatste jood te gronde was gegaan’. En toen iemand hem zijn eigen uitspraak voor de voeten wierp ‘dat het hem niets kon schelen of men de joden hangt of schiet’, corrigeerde Lueger hem direct: ‘Onthoofdt! Dat heb ik gezegd!’

De populariteit van dergelijke opvattingen had deels dezelfde wortels als in Berlijn: de beurskrach van 1873, de jaloezie op de joodse concurrent die het beter deed, de intense behoefte aan een zondebok, de weerzin tegen de talloze immigranten, de angst voor de moderne tijd waarvan joden de personificatie leken te zijn. Jood-zijn stond in het conservatief katholieke Wenen voor een bepaalde geesteshouding: vrijzinnig, internationaal gericht, non-conformistisch, noch behorend tot de Kerk, noch gericht op de natie, alles dus wat de lagere Weense burgerij verfoeide.

Wat ook kwaad bloed zette, was het niet-nationale van de joden. Ze deden niet mee aan het elegante spel tussen de nationaliteiten, ze waren zo ongeveer het enige volk dat geen nationaliteit vormde. Ze zochten niet naar een dergelijke status, ze hadden die ook niet nodig. De joden waren, zo merkte Hannah Arendt terecht op, in Oostenrijk het staatsvolk bij uitstek: ‘Er bestond een perfecte harmonie tussen de rijke joden en de staat.’ En in zijn befaamde Wenen in het fin de siècle schreef Carl Schorske: ‘De keizer en het liberale systeem boden de joden een status aan zonder dat zij een nationaliteit van hen verlangden; zij werden het supranationale volk van een multinationale staat, het enige volk dat in feite in de voetsporen trad van de vroegere aristocratie.’ Nationalisten als Lueger en Schönerer wilden precies het tegenovergestelde, ze haatten de multinationale staat, en ze haatten het multinationale staatsvolk helemaal.

Luegers anti-semitisme had echter wel een andere ondertoon dan dat van Schönerer. Het was, ondanks de felheid, eerder opportunistisch dan doctrinair, eerder sociaal dan raciaal. Lueger bleef in de omgang een gezellige Wener, die graag aan tafel zat bij dezelfde joodse kapitalisten die hij in de gemeenteraad verketterde. ‘Wie een jood is, bepaal ik.’ Dat was Lueger.

Een tiental jaren na de dood van Lueger, in 1922, publiceerde de Weense journalist Hugo Bettauer Die Stadt ohne Juden: ein Roman von Übermorgen, een satire op het anti-semitisme. Bettauer beschreef een Wenen waarin opeens geen joden meer zouden wonen. Er zouden geen bankiers meer zijn om niet-joden advies te geven over speculaties, niet-joodse vrouwen zouden zich niet voor de mode interesseren omdat ze niet meer hoefden te concurreren met de joodse vrouwen, prostituees met dronken pooiers konden zich niet meer laten troosten door de cadeautjes van hun zachtmoedige joodse bewonderaars. Drie jaar later werd Bettauer, een vriend van Karl Kraus, door een student doodgeschoten, en daarna vergeten.

Het ligt voor de hand: het antwoord op dit alles, het zionisme, werd ook bedacht in Wenen. Waarom zouden de joden een nationale status voor zichzelf blijven weigeren? Zouden ze niet veel beter zo’n status kunnen nastreven? Dat was de theorie die de liberale joodse leider Theodor Herzl rond de eeuwwisseling ontwikkelde: er moest een eigen, joodse staat komen. Tegelijk wilde hij zo het liberalisme redden: zijn nieuwe joodse staat zou bovenal een liberale staat zijn.

Herzl kwam uit een welgestelde, verlichte familie, waarin godsdienst niet meer voorstelde dan een ‘vrome familieherinnering’. Aanvankelijk voelde hij zich een Weense burger als alle anderen, en als student werd hij zelfs lid van een sterk nationalistische Burschenschaft. Toen zijn club in anti-semitisch vaarwater belandde, bood hij aan om zich vrijwillig terug te trekken, omdat hij jood was en ‘uit vrijheidsliefde’. Het krenkte hem echter diep toen zijn ‘broeders’ hem zonder enige plichtpleging lieten vallen. Hij werd correspondent van de Neue Freie Presse in Parijs, maakte de affaire-Dreyfus mee, hoorde zelfs de moderne, beschaafde Fransen ‘À mort! À mort les juifs!’ roepen en besefte dat via assimilatie de joodse waardigheid niet gered kon worden. Herzl besloot het om te draaien. De joden hadden altijd oplossingen in de buitenwereld gezocht. Nu moesten ze beseffen dat het beloofde land in henzelf woonde, in hun eigen geest, in hun eigen wil. ‘Het beloofde land ligt daar waarheen wij het dragen,’ schreef hij. En: ‘De joden die het willen, zullen hun staat hebben, en zij zullen deze ook verdienen.’

In 1896 schreef hij zijn belangrijkste geschrift, Der Judenstaat. Al snel kreeg hij steun van belangrijke joodse filantropen als de Duitse baron Maurice de Hirsch en de Rothschilds, en tegelijk wist hij met zijn redevoeringen ook de joden uit de getto’s tot ongekende geestdrift te brengen. ‘Dit is niet langer de elegante dr. Herzl uit Wenen, het is een vorstelijke nakomeling van koning David, herrezen uit het graf,’ juichte de schrijver Ben Ami na het eerste zionistisch congres in 1897.

Wat wilde Theodor Herzl nu eigenlijk? In de Nationale Bibliotheek zwoegde ik me door een vergeeld exemplaar van Der Judenstaat en nog een paar andere geschriften. Wat direct opvalt zijn Herzls vele pogingen om deze droomstaat voor arme Oost-Europese joden aantrekkelijk te maken. Zoals Schönerer uit de geschiedenis een natie kneedde via zijn verhalen over Germaanse stammen en riten, zoals Lueger hetzelfde deed door terug te grijpen op de middeleeuwse katholieke orde, zo verwees Herzl telkens weer naar het grootse Israël van koning David. Maar hij verbond, net als zijn tegenstanders, dat verleden met de moderne tijd. De Socialistische Internationale droomde van een achturige werkdag, Herzls Jodenstaat zou een zevenurige werkdag hebben, weerspiegeld in de witte staatsvlag met zeven gouden sterren. Er zouden overal ‘vriendelijke, lichte en gezonde scholen’ komen. Veel werk zou worden gedaan door ‘arbeidsbrigades’ van jongeren. Er zou geen Hebreeuws worden gesproken, maar een veelheid aan talen. De geestelijkheid zou met respect worden behandeld, maar ze zou wel in haar tempels moeten blijven, net als het leger in zijn kazernes. Palestina en Jeruzalem waren niet Herzls eerste keus, hoewel hij er de propagandistische waarde van inzag.

Ik kwam tot een vreemde, maar bijna onvermijdelijke conclusie: het beloofde land dat de grote grondlegger van Israël voor ogen stond, was in diepste zin niet zozeer een joods Palestina als wel een liberaal Wenen. In Herzls utopie kwam geen davidster voor.

Ten slotte was er de anonieme toeschouwer van dit alles, de dagdromer, de dakloze pauper, de hopeloze kunstschilder Adolf Hitler. Hij woonde zes jaar in Wenen, van september 1907 tot mei 1913, van zijn achttiende tot zijn vierentwintigste. Het is buiten kijf dat de stad een enorme indruk op hem heeft gemaakt. Volgens zijn latere medewerker Albert Speer kon Hitler nog jaren nadien de Ring met alle grote monumenten op schaal natekenen, zo uit het hoofd.

‘Adolf Hitler, zoals [vrienden en collega’s] hem kenden, viel in het grauwe leger van Weense arbeiders en werklozen niet bijzonder op, noch door bijzondere talenten, noch door gebrek aan scrupules, misdadigheid of demonische eigenschappen.’ Zo vat de historica Brigitte Hamann de conclusies samen van haar indrukwekkende zoektocht naar Hitlers sporen in Wenen. Hij moet volgens haar in die tijd niet veel meer zijn geweest dan een driftige zonderling die iedereen van de sokken praatte en die het Duitse volk vergoddelijkte. De ‘dwingende kracht’ van zijn ogen was nog niemand opgevallen. Van anti-semitisme was in zijn Weense tijd weinig of niets zichtbaar. Ondanks zijn grote politieke belangstelling wilde hij maar één ding: architect worden.

Dat neemt niet weg dat Hitler uit het toenmalige Wenen veel ideeën heeft opgepikt. In zijn latere opvattingen is de Weense politiek van het fin de siècle overal terug te vinden. Het gedachtegoed en de cultus van Schönerer nam hij vrijwel integraal over voor zijn nationaal-socialistische beweging, inclusief het Führerprinzip en het straatgeweld. Ook zijn manier van spreken heeft hij vermoedelijk van Schönerer afgekeken. Jaren later zou hij zijn tafelgenoten vertellen dat hij een echte schönereriaan was, en dat hij als kunststudent naar Wenen was gekomen met een grote vijandschap voor Lueger. Pas later ontstond een grote bewondering. Waarschijnlijk liggen de wortels van Hitlers radicale racisme dus vooral bij Schönerer.

Wat Hitler van Lueger leerde, was echter minstens zo belangrijk: het politieke theater, de vitale rol van public relations, en vooral het enorme belang van een sociale politiek en van grote openbare werken. Demagogie was nooit voldoende. Er moest ook geregeerd worden. Van Lueger leerde Hitler, zoals hij later in een toespraak erkende, dat ‘door grote werken de heerschappij’ van een beweging ‘verankerd’ kan worden. ‘Als de woorden niet meer klinken, dan moeten de stenen spreken.’

Is er in Oostenrijk nog iets overgebleven van deze jonge Weense zonderling? Enkele uren sporen van Wenen ligt Leonding, ooit een klein dorp, nu een voorstadje van Linz met een dorpsplein en een bakker annex bistro waar de dames de ochtend roddelend doorbrengen. De Amerikaanse historicus John Lukacs had van het graf gehoord vlak na 1945 – net uit Mauthausen bevrijde vrienden hadden er zitten picknicken – en volgens hem was het er nog steeds. Als ik het besneeuwde kerkhof zie, kan ik het me bijna niet voorstellen. Vrijwel alle graven glanzen van nieuwigheid, het lijkt wel alsof de afgelopen jaren in dit dorp een hele generatie tegelijk gestorven is. Normaal mag je hier niet langer dan tien jaar liggen, lees ik in het aangeplakte reglement, en ik geef de moed al bijna op.

Ik zoek het kerkhof systematisch af, langs alle Fritzies, Franzen, Aloissen en Theresa’s die hier liggen. Na drie kwartier baggeren door de sneeuw – ik ben bijna helemaal rond geweest – stuit ik er plotseling toch op. Het vreemde is dat ik geen tevredenheid voel, maar schrik. De steen met het grote zwarte kruis staat een beetje scheef. Uit het graf groeit een enorme dennenboom. De emaillen portretjes van de doden zijn maar al te bekend. Met ijskoude vingers noteer ik: Alois Hitler, k.-u.-k.k Zollamts Oberoffizial i.P. und Hausbesitzer, gest. 3 Jänner 1903 im 65. Lebensjahr. Dessen Gattin Frau Klara Hitler, gest. 21 Dez. 1907 i. 47. Lebj. RIP. Meer ruimte biedt de steen haar niet.

Achter het kerkhof staat nog steeds het lage, gele huis waar hun kleine jongen Karl May-boeken verslond, Boerenoorlogje speelde en op de ratten van het kerkhof joeg.

De Hitlers hebben geen levende nazaten meer, maar hun grafsteen is omringd door pasgesneden dennengroen en viooltjes. De letters zijn onlangs weer verguld. Er staan drie nieuwe kaarsen bij. Over het kruis hangt een verse krans.

In de trein naar huis lees ik in de Wiener Zeitung over het proces tegen de negenenveertigjarige Franz Fuchs, een man die in zijn eentje vier jaar lang een racistische terreur- en bommencampagne voerde. Bij een van zijn aanslagen waren vier zigeunerkinderen omgekomen. In de rechtszaal schreeuwt hij alleen maar leuzen:

Leve de Duitse bevolkingsgroep! Buitenlandersbloed, nee, dank u! Minderhedenprivileges, nee, dank u!
Verkwanseling van de levensruimte aan vreemde bevolkingsgroepen, nee, dank u! Socialistische Internationale, nee, dank u! Duitsvijandig racisme, nee, dank u! Zionistische Germanenvervolging, nee, dank u!

Het is woensdag 3 februari 1999.

II

Februari

1

De dagen in zijn ouderlijk huis waren vol van het geruis van de golven, altijd was er het gezang van de vogels in de tuinen. Irfan Orga woonde in Constantinopel, het latere Istanbul. Hij was vijf jaar oud, de zoon van een welgestelde tapijtenhandelaar. Hij woonde achter de Blauwe Moskee, het huis keek uit over de Zee van Marmara.

Orga heeft later zijn herinneringen te boek gesteld, en hierin beschrijft hij de slaapkamer als hij wakker wordt, vol zeelicht, de ochtendkus van zijn stralende moeder, het ‘leeuwtje spelen’ in het grote, zachte bed van grootvader en hun gezamenlijke wandeling naar het koffiehuis. Er komt een dag dat zijn grootvader wankelt, samen strompelen ze naar huis, de dokter komt, er is opwinding, droefheid, even mag hij zijn grootvader nog zien, voor de rest herinnert Irfan zich vooral het wachten in de warme tuin en het koeren van een houtduif.

Dat was in het voorjaar van 1914. De laatste gezamenlijke zomer bracht de familie Orga door met oom Ahmet en tante Ay¸se in het badplaatsje Sariyer, in een huis aan de Bosporus. Oom Ahmet zwom iedere ochtend in zee, en in de koelte van de avond leerde hij Irfan vissen. ‘Eén keer zag ik een school dolfijnen en keek ademloos hoe ze door de lucht sprongen.’ Bij het terugroeien vertelde zijn oom verhalen. Tante Ay¸se en Irfans moeder dronken koffie onder de magnolia. ‘Ze zagen er zo fleurig en elegant uit, zoals ze daar op hun chaises longues zaten te kwetteren als mussen, terwijl de zon hun felgekleurde zijden japonnen tot pastelkleuren waste.’ Later, als hij in bed lag, hoorde Irfan de volwassenen op de veranda zachtjes praten.

Midden in die zomer merkte hij dat de toon veranderde. Op een avond was het gesprek dringender, werd er minder gelachen. Irfan hoorde zijn vader iets zeggen over ‘oorlog’ in Europa, en dat hij en oom Ahmet moesten ‘gaan’, en dat hij daarom zo snel mogelijk zijn huis en de zaak wilde verkopen. ‘Ik luisterde slaperig naar wat ze zeiden en hoorde hoe dat vreemde, nieuwe woord “oorlog” telkens weer werd herhaald. Het woord leek de laatste tijd alle gedachten te overheersen en dook met vaste regelmaat op zodra de mannen samen waren. Mijn vader zei: “De Duitse officieren trainen het Turkse leger niet vanwege hun zwarte ogen.” “Maar,” zei mijn oom, “als we deze nieuwe oorlog binnenstappen is het met ons afgelopen als natie.”’

Ogenschijnlijk bleef het een vakantie als alle andere. Irfans vader luierde in de tuin, de kinderen werden almaar bruiner, de dames maakten korte ritjes en deden een paar visites. Het waren gelukkige dagen, en het was zo voorbij.

Toen ze met de ferry terugvoeren naar Constantinopel, passeerde het schip nog éénmaal de tuin van de magnolia, van de zwempartijen en van de verhalen. ‘We zwaaiden monter naar mijn oom en tante, en al de bedienden die zich bij hen hadden verzameld, en we wisten geen van allen dat we vaarwel zeiden tegen een leven dat voor altijd van de wereld zou verdwijnen.’

Na de vakantie ging Irfan naar een nieuwe school. Hij ving een andere zin op: ‘De situatie is ernstig.’ De familiezaak werd verkocht. Iedereen begon voorraden in te slaan. Winkels sloten, prijzen stegen. Op straat waren voornamelijk nog vrouwen te zien. De Orga’s verhuisden dat najaar naar een kleiner huis.

Kort daarna, op een novemberavond, hoorden ze in de verte het geluid van een trommel die langzaam dichterbij kwam. De familie liep naar de deur. Vader Orga legde zijn arm om Irfans schouder, de jongen drukte zich tegen hem aan. Toen kwam een man om de hoek die met zware slagen op een grote trom sloeg: ‘Mannen die geboren zijn tussen 1880 en 1885, moeten zich binnen achtenveertig uur in het rekruteringscentrum melden.’

De volgende dag was er nergens meer brood. Oom Ahmet was geboren in 1885. Hij kwam afscheid nemen, dronk stil zijn koffie. Daarna begon Irfans moeder een witte grove plunjezak te naaien, met kleine, zorgvuldige steken. Een paar weken later kwam de trommel voor zijn vader.

‘Wij hadden nog niet het flauwste vermoeden van oorlog,’ schreef Joseph Roth over het voorjaar van 1914. ‘De maand mei, de maand mei van de stad Wenen, dreef in kleine kopjes koffie met een zilveren rand, zweefde boven het couvert, de smalle, tot berstens gevulde chocoladestaafjes, de roze en groene tompouces, die aan exquise kleinodiën deden denken, en hofraad Sorgsam zei plompverloren, midden in de maand mei: “Er komt geen oorlog, mijne heren!”’

De grote lijnen zijn bekend: het Oostenrijks-Hongaarse kroonprinselijke paar dat een staatsiebezoek aan Sarajevo brengt op uitgerekend Vidov Dan, de dag waarop de Serviërs ieder jaar hun nederlaag tegen de Turken in 1389 in Kosovo herdenken; de dodelijke schietpartij; de arrestatie van de ‘terrorist’, de negentienjarige Bosnisch-Servische nationalist Gavrilo Princip; de reeks vernederende eisen van Oostenrijk aan Servië Rusland dat het ‘broedervolk’ Servië steunt in zijn weigering; Duitsland dat zich klakkeloos met Oostenrijk verbindt; Frankrijk dat vasthoudt aan het bondgenootschap met Rusland; Groot-Brittannië dat tevergeefs probeert te bemiddelen; de kettingreactie van mobilisaties, die de tsaar noch de twee keizers meer kunnen stoppen; het noodlot dat bijna alle Europeanen treft.

Het was een oorlog die begon in de arme, boerse zuidoosthoek van Europa, maar die zijn gruwelijkheid en massaliteit pas kreeg door de deelname van alle grote geïndustrialiseerde landen in het westen. Het was een oorlog die heen en weer rolde als een golfslag: de kiem lag in het oosten, de escalatie lag in het westen, maar uiteindelijk vond de grootste destructie weer plaats in het oosten.

Vrijwel al die oorlogsjaren lag in het westen, door Vlaanderen en langs de Frans-Duitse grens, een lang, star front. In het oosten wisten de Duitsers snel door te breken; hier bewoog een front door het midden van Polen. Dat was aanvankelijk ook het geval in de Balkan: eind 1915 veroverden de Oostenrijkse troepen Belgrado. Daarna liep hun opmars vast, mede door het hevige Servische verzet in Macedonië. Ook de Italianen verdedigden zich aanvankelijk fel tegen de Oostenrijkers, hun verliezen waren in totaal bijna net zo groot als die van de Britten. In het Alpengebied werden maar liefst elf zware veldslagen geleverd en Caporetto (nu Kobarid in Slovenië) werd een soort Italiaans Verdun: tussen oktober 1915 en september 1917 werden hier meer dan driehonderdduizend man gedood of gewond. Het Middellandse Zeegebied werd beheerst door de Fransen en de Britse marine, en in het voorjaar van 1915 probeerden de Britten via een invasie bij Gallipoli (nu Gelibolu) via de Dardanellen door te breken naar Constantinopel. Op die manier zou één geallieerd-Russisch front ontstaan, maar de geallieerde aanval op de ‘zachte onderbuik’ van Oostenrijk en Duitsland mislukte.

De oorlog vernietigde Irfan Orga’s kleine wereld binnen een jaar. Oom Ahmet verdween in de Syrische woestijn. Tante Ay¸se stierf aan een gebroken hart. Het familiehuis brandde af, inclusief het opgepotte familiekapitaal. Irfans vader bezweek tijdens de geforceerde marsen naar de Dardanellen. Het gezin verviel tot armoede. De kinderen belandden in internaten, Irfan at gras van de honger, zijn moeder gleed af tot krankzinnigheid. Alleen grootmoeder Orga bleef overeind, hard, oud, niet stuk te krijgen.

Gavrilo Princip was te jong voor de doodstraf. Hij crepeerde na vier jaar in zijn cel in de Kleine Vesting van Theresienstadt, het latere Duitse doorgangskamp. Achteraf was hij verbijsterd over de gevolgen van zijn daad, zo rapporteerde zijn gevangenispsychiater. Hij was woedend geweest over de botte Oostenrijkse annexatie van de voormalige Turkse provincie Bosnië-Hercegovina in 1908. Hij was bitter over de achterlijkheid en de armoede in zijn land. Meer had hij niet in zijn hoofd gehad, behalve, bovenal, een mooie heldendood voor zichzelf.

Europa leek bijna per ongeluk in deze oorlog te tuimelen. In vrijwel ieder land heerste in die zomer van 1914 een vrolijk patriottisme, een gevoel van ‘even fiksen’, een kleine onderbreking in een glorieuze tijd van welvaart en vooruitgang. ‘Terug voor de kerst’ was het motto van de Britten. In Berlijn voorspelde de keizer zijn soldaten dat ze weer thuis zouden zijn ‘voordat de bladeren vielen’. In alle cafés waren de gezichten vrolijk en telkens werd opgestaan en geklonken bij het spelen van het volkslied ‘Heil dir im Siegerkranz’. Café Piccadilly werd snel omgedoopt tot Vaterland Café, Hotel Westminster werd Lindenhof. Tsaar Nicolaas II liet zich op het balkon van het Winterpaleis toejuichen door een jubelende menigte, die vervolgens het volkslied aanhief en als één man voor hem knielde. Stakingen werden stopgezet. De Doema hield op met vergaderen ‘om het werk van de regering niet te bemoeilijken met onnodige politiek’. Het te Duits klinkende Sint-Petersburg werd omgedoopt in Petrograd. De Franse kuiper Louis Barthas schreef in zijn dagboek: ‘Tot mijn grote verbazing veroorzaakte het bericht [van de mobilisatie] meer enthousiasme dan verslagenheid. In hun onschuld leken de mensen het prachtig te vinden in een tijd te leven waarin zoiets groots en meeslepends stond te gebeuren.’

In Berlijn zag Käthe Kollwitz haar zoons wegtrekken. Hans was al in dienst, Peter meldde zich vrijwillig nadat hij een compagnie had zien wegmarcheren onder ‘bruisend volksgezang’, door alle omstanders, van ‘Die Wacht am Rhein’. Ze had het er moeilijk mee, maar haar man Karl zei: ‘Deze heerlijke jongeren – we moeten hard werken om hen waard te zijn.’ ’s Avonds, na het eten, werd in de familie een oorlogsnovelle voorgelezen, over een man die bij zijn stervende vriend geroepen werd. Daarna werden in de huiskamer liederen gezongen, ‘oude landsknechtliederen en oorlogsliederen’. Käthe ging naar de kazerne om haar zoons te zien. ‘Op de binnenplaats Hans. In uniform. Zijn kindergezicht.’

Er waren er die voorvoelden dat deze oorlog het einde betekende van hun oude, zekere wereld. De schrijfster Vera Brittain, toen een studente in Oxford, las de aangeplakte mobilisatieoproep ‘met een gevoel dat ik was teruggebracht naar een gruwelijker eeuw’. De Duits-joodse industrieel Walther Rathenau, zoon van de oprichter van AEG, zat zwijgend in zijn stoel, de tranen liepen hem over de wangen. Hij had zich achter de schermen tot het uiterste ingespannen om de wapenwedloop af te remmen en de oorlog te voorkomen. ‘Terwijl de mensen door wild enthousiasme gegrepen zijn, wrong Rathenau zijn handen in wanhoop,’ noteerde zijn vriend, de kosmopoliet en dagboekschrijver Harry Kessler.

De Europese socialisten schreven die laatste vredesweek hun bladen vol tegen de oorlog en het militarisme. Er waren massavergaderingen, demonstraties en plannen voor een algemene internationale werkstaking om de oorlog plat te leggen, maar er kwam niets van terecht. Op woensdag 29 juli was de Socialistische Internationale inderhaast in Brussel bijeengekomen, zonder veel resultaat. ’s Avonds stonden de socialistische leiders voor een juichende menigte op het podium, de Franse voorman Jean Jaurès sloeg zijn arm om de Duitse sociaal-democraat Hugo Haase, beide mannen waren duidelijk ontroerd, daarna trokken de arbeiders en masse door Brussel, ze zwaaiden met witte kaarten waarop de leuze ‘Guerre á la Guerre!’ stond en zongen telkens weer de Internationale. De daaropvolgende vrijdag, op 31 juli, werd Jaurès in Parijs door een nationalist doodgeschoten. De Duitse socialisten waren diep geschokt en condoleerden hun Franse kameraden met dit grote verlies.

Vier dagen later, op dinsdag 4 augustus, zag Lenins agent in Berlijn, Aleksandra Kollontaj, met eigen ogen hoe diezelfde Duitse socialisten – soms zelfs gekleed in uniform – in de Rijksdag juichend instemden met de oorlogsbegroting van keizer Wilhelm. ‘Ik kon het niet geloven,’ schreef ze in haar dagboek. ‘Ik was ervan overtuigd dat óf zij gek geworden waren, óf dat ik mijn verstand verloren had.’ Na de fatale stemming was ze in verwarring naar de hal van het parlementsgebouw gelopen, waar ze prompt werd aangehouden door een sociaal-democratische afgevaardigde, die haar boos vroeg wat een Russin als zij van doen had in de Duitse Rijksdag.

Bij de Franse socialisten was het niet anders. Jaurès werd herdacht in een golf van nationale eensgezindheid. Vanaf nu ging het vaderland voor alles. Binnen een week was de Internationale vergeten, maar na drie maanden was ook alle geestdrift over de oorlog weg. Toen Louis Barthas afmarcheerde namen de mensen hun hoed af, ‘als bij een stoet terdoodveroordeelden’.

Waarom trok men in die zomer van 1914 toch zo gretig ten strijde? In Duitsland was de volkswoede vooral tegen de Engelsen gericht, het arrogante imperium dat de ontplooiing van het jonge, dynamische Duitsland blokkeerde: ‘Gott strafe England!’ Het was voor Duitsland bovendien een preventieve oorlog: de keizer en de generaals maakten zich grote zorgen over de snel groeiende militaire macht van Rusland. Het land zou, zo vreesden ze, binnen enkele jaren kunnen beschikken over een uitstekende Oostzeevloot, strategische spoorwegverbindingen tot vlak bij de Duitse grens en een hoeveelheid mankracht waar de Duitsers niet aan konden tippen. ‘Ieder jaar wachten vermindert onze kansen,’ verkondigde generaal Helmuth von Moltke in het voorjaar van 1914 aan iedereen die het maar wilde horen.

De motieven van de Fransen hadden eerder met het verleden te maken: revanche voor de vernederingen na de Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871, herstel van de oude glorie. De Oostenrijkers wilden vooral definitief afrekenen met het opstandige Servië. ‘Serbien muss sterbien,’ riepen de studenten. Hun wankele monarchie kon sowieso een militaire opkikker goed gebruiken. De pleinen van Moskou en Sint-Petersburg stonden al een jaar regelmatig vol opgewonden nationalisten die hun Slavische broeders wilden steunen tegen Oostenrijk. Bovendien voelde Rusland zich in toenemende mate bedreigd door Duitsland. Turkije deed, aan de andere kant, weer mee omdat het de Duitse steun hard nodig had tegen de oude vijand Rusland.

Groot-Brittannië was een bijzonder geval. De Britse regering twijfelde buitengewoon lang. Volgens sommigen is die lange aarzeling zelfs een van de oorzaken van de oorlog geweest: als Wilhelm II vooraf geweten had dat Engeland ook mee zou doen, was hij nooit zo lichtvaardig aan deze oorlog begonnen. Nog op zaterdag 1 augustus was het – althans volgens de notities van de jonge minister van Marine, Winston Churchill – vrijwel zeker dat het Verenigd Koninkrijk neutraal zou blijven. Meer dan driekwart van het kabinet was vastbesloten om zich in geen enkel Europees conflict te laten meetrekken. Op maandag 3 augustus was, volgens de meerderheid van het kabinet, een oorlog onvermijdelijk. De Britten hadden Antwerpen altijd beschouwd ‘als het pistool op de borst van Engeland’ en toen er steeds meer berichten binnenkwamen over Duitse ultimata aan het neutrale België, veranderde de stemming met het uur. Nu Duitsland het accent van de oorlog in het westen legde, ging het om veel meer dan enkel een paar verdragen. Het ging nu om de machtsbalans, om het keren van Wilhelms imperiale streven, en bovenal om het behoud van de oude machtsverdeling: in Europa evenwicht, buiten Europa Engeland. Daarbij kwam nog eens de eigen dynamiek van de militaire planning, een geest die, eenmaal uit de fles, nauwelijks meer was te bedwingen. Er begon die zomer van 1914 bij alle mogendheden een mechanisme te draaien dat al na enkele dagen niet meer gestopt kon worden: het systeem van de oorlogsplannen, van de enorme draaiboeken die in eerdere decennia al waren ontwikkeld en die uiteindelijk zouden fungeren als gigantische aanjagers, als voorspellingen die zichzelf tot werkelijkheid brachten.

Die oorlogsplannen waren een nieuw fenomeen. Ze waren gedetailleerd als spoorboekjes, en ze hadden ook alles met de spoorwegen te maken. Nauwkeurig was berekend hoeveel capaciteit een spoorlijn had, hoeveel marcherende troepen een weg per dag kon verwerken, welke parallelwegen gebruikt konden worden bij een opmars en binnen hoeveel dagen een bepaald fort kon worden ingenomen.

Deze starre militaire planning had catastrofale gevolgen op politiek terrein. Zodra de ene mogendheid mobiliseerde, konden de anderen niet achterblijven. Wie een week te laat bij het front arriveerde, had de oorlog al half verloren. De Franse stafchef Joseph Joffre waarschuwde in 1914 dat, volgens zijn berekeningen, iedere dag uitstel van de mobilisatie gelijkstond met het prijsgeven van een vijfentwintig kilometer brede strook grondgebied aan de vijand. De Duitse generale staf beweerde iets soortgelijks. Begin augustus 1914 konden alleen de regeringsleiders deze luid tikkende tijdklok nog stopzetten. Ze zagen te laat wat er gebeurde, faalden en raakten in paniek.

Mijn laatste dag in Wenen spendeer ik voor het grootste deel in de kelders van de Neue Hofburg, in de warme beslotenheid van de Nationale Bibliotheek. In welke gemoedstoestand keek de gewone man in het Weense café, van achter zijn koffie en zijn krant, naar deze beginnende wereldoorlog? Had hij op 28 juni 1914 enig idee dat die wilde schoten van Gavrilo Princip op Frans Ferdinand en zijn vrouw Sophie het begin vormden van een reeks catastrofale jaren?

Later is dit vaak gesuggereerd, maar de leggers van de Neue Freie Presse vertellen een ander verhaal. Ik lees ze rustig door, de stadsedities van de maanden juni, juli en augustus 1914, dag na dag.

Het werkelijke noodlot is vaak net zo triviaal als het scenario van een rampenfilm. Eerst is er het gewone Weense leven, met roddels, ongelukken en de annonces van de dag: ‘Feschoform. Werkt enorm! De echte Wenerin dankt haar stevige boezem slechts aan Feschoform-boezembalsem!’ De kledingmagazijnen bieden tegen elkaar op in grote advertenties, Germania biedt een levensverzekering ‘inclusief oorlogsgebeurtenissen en reizen om de wereld’, en voor onnoembare zaken wordt ‘H. Ungers Frauenschutz’ aanbevolen.

Helemaal rustig is het niet rondom de monarchie. De buitenlandpagina’s maken melding van een ernstig Grieks-Turks conflict, er zijn grote problemen met Servië, de kroonprins vertrekt naar een gespannen Bosnië om manœuvres bij te wonen. De kolommen staan vol berichten over troepenbewegingen, ultimata en oorlogsschepen die dan hier, dan daar opduiken.

Dan is er de extra-editie, uitgevent op zondagavond 28 juni, met grote koppen en de feiten van de aanslag. In de dagen daarna gaat het eindeloos over de afkomst van de daders, de correcte tekst van de laatste woorden – ‘Soferl, bleibe leben für unsere Kinder’ –, de staat van beleg in Sarajevo, de voorbereidingen voor de staatsbegrafenis. Het laatste telegram van de kroonprins, gericht aan zijn kinderen: ‘Grüsse und Küsse von Papi’. Een berichtje over studentendemonstraties bij de Servische ambassade in Wenen. Op de beurzen in Wenen, Londen en Berlijn is de moord het gesprek van de dag, maar de handel blijft rustig. ‘De politieke gevolgen van deze daad worden erg overdreven,’ schrijft de krant op donderdag 2 juli.

Daarna is er de aankomst van de vorstelijke doden en de staatsbegrafenis. Als alles voorbij is, maakt half Wenen zich dagenlang druk over de vraag of ten aanzien van de hoge adel en het leger het protocol wel voldoende in acht is genomen. De stad raakt in een lome vakantiestemming. Warenhuis Lessner vult pagina’s met de uitverkoop van zijdefoulard.

Wat zomerse berichten. Keizer Wilhelm II gaat op 6 juli met de Hohenzollern op vakantie. Hij blijft drie weken weg, verscholen in de Noorse fjorden. Zijn chef-staf en de onderminister van Marine vertrekken ook uit Berlijn. De Oostenrijkse ministerraad komt pas op dinsdag 7 juli bijeen, tien dagen na de moord in Sarajevo.

Op maandag 13 juli, ruim twee weken na de aanslag, opent de Neue Freie Presse voor het eerst met de oplopende spanning tussen Oostenrijk en Servië. De daders lijken hulp te hebben gehad van de Servische geheime dienst. Oostenrijk eist genoegdoening. Het is nog steeds een mooie zomer, en iedereen verwacht dat de internationale diplomatie dit vuurtje wel zal doven. Ondertussen worden boodschappen uitgewisseld en oude bondgenootschappen bevestigd: Oostenrijk durft niet op te treden zonder Duitsland, en het krijgt de garantie dat Duitsland mee zal doen. Rusland steunt Servië, maar wil beslist geen oorlog. De krant meldt dat de Russische gezant in Belgrado is overleden aan een hartaanval. Verder blijft het stil, bijna drie weken lang. De Franse president, Raymond Poincaré, gaat op 16 juli rustig op staatsbezoek in Sint-Petersburg. Op de beurs hangt een slome zomerstemming. Zelfs de scherpzinnige Britse minister van Buitenlandse Zaken, Edward Grey, gaat op 25 juli – een week voor het uitbreken van de oorlog – nog een weekend uit vissen.

Pas na de 20ste juli slaat de onrust werkelijk toe op de pagina’s van de Neue Freie Presse. Rusland gaat zich openlijk met de kwestie bemoeien, er wordt geschreven over ‘stappen’ en ‘ultimata’, op vrijdag 24 juli wordt gemeld dat de Duitse keizer zijn vakantie wil afbreken en twee dagen later valt, tegelijk met de mobilisatieoproep, voor de eerste maal het woord ‘oorlog’ in de krant.

Zelfs de chef-staf van het Servische leger wordt overvallen door de snelheid van de gebeurtenissen. Hij is dat weekend toevallig in Budapest, op bezoek bij zijn dochter, en wordt prompt door Oostenrijkse rechercheurs gearresteerd. Die Neue: ‘Putnik sprong van zijn stoel, gaf de detective een duw in de borst en trok zijn pistool. Men had de indruk dat hij zichzelf om het leven wilde brengen.’ Ondertussen barstte de dochter in gejammer uit. Een dag later is de generaal alweer vrijgelaten en met alle egards op de trein gezet, ‘aangezien het Oostenrijke leger van te veel ridderlijke gevoelens is vervuld om het vijandelijke leger van zijn hoogste commandant te beroven’.

In de avondeditie van diezelfde zondag tref ik, ook voor het eerst, een beschouwing aan over het risico dat de oorlog tussen Oostenrijk en Servië zou kunnen ‘totaliseren’, en over de noodzaak om het conflict ‘lokaal te houden’.

Op maandag 27 juli bericht de krant over Britse pogingen om de vrede te herstellen. De onderlinge bondgenootschappen zijn immers helemaal niet zo dwingend als later wel is gesuggereerd. De diplomaten hebben nog flink wat manœuvreerruimte. Duitsland heeft bijvoorbeeld geen enkele verplichting om Oostenrijk in deze kwestie te hulp te komen. Rusland hoeft Servië niet door dik en dun te steunen. Engeland wordt allerminst gedwongen om vanwege België een oorlog te beginnen.

Op dinsdag 28 juli wordt de eerste kaart van het mogelijke oorlogsgebied in de krant afgedrukt. Er circuleren geruchten over een Russische mobilisatie en een mogelijke Duitse tegenmobilisatie.

De volgende dag publiceert de Neue Freie Presse de oorlogsverklaring van keizer Frans Jozef I aan Servië: ‘Aan mijn volkeren’. Achter de schermen is men nu volop doordrongen van het gevaar van de crisis. Bij de Fransen groeit de angst dat Duitsland zich ook tegen hen zal mobiliseren. Een aanval op Rusland geldt immers, op grond van de Frans-Russische conventie van 1892, ook als een aanval op Frankrijk.

Donderdag 30 juli: Duitsland en Groot-Brittannië hopen nog steeds dat ze Oostenrijk en Rusland kunnen overhalen om hun mobilisatie af te blazen.

Op vrijdag 31 juli zijn er berichten over een algemene mobilisatie in Rusland en Duitse ultimata aan Frankrijk en Rusland.

Op zaterdag 1 augustus kopt de ochtendeditie met: ‘Die Monarchie und das verbündete Deutschland in Waffen’. Duitsland mobiliseert, met Oostenrijk, tegen Rusland. Frankrijk krijgt een Duits ultimatum: het land moet zich binnen achttien uur neutraal verklaren. Franse mobilisatie ‘zal onmiddellijk oorlog’ betekenen.

Stefan Zweig schrijft onder aan diezelfde pagina over zijn haastige terugreis uit Oostende naar Wenen: ‘Het strand en de zee. Men grijpt de kranten, slaat ze open, die in de wind tegenspartelende pagina’s, om de berichten te vinden. Alleen de berichten! Want de rest kan men niet lezen in deze Franse kranten: het is te pijnlijk, het windt op, het verbittert. [...] Het Frans, de taal die men door de jaren heen met liefde en verhevenheid gebruikte, klinkt opeens vijandig.’

Op zondag 2 augustus maakt de krant melding van telegrammen tussen keizer Wilhelm en tsaar Nicolaas. De wanhopige teksten zouden pas later bekend worden:

‘Ik begrijp ten volle hoe moeilijk het voor jou en je regering is om de kracht van je publieke opinie te trotseren. Daarom, vanwege de hartelijke en tedere vriendschap die ons zo lang al zo sterk bindt, gebruik ik mijn zwaarste invloed om de Oostenrijkers te pressen tot...’ Ondertekend: neef Willy.

‘Ik voorzie dat ik zeer binnenkort moet zwichten voor de druk die op me staat, en dat ik gedwongen zal zijn om extreme maatregelen te nemen die tot oorlog zullen leiden. In een poging om zo’n calamiteit als een Europese oorlog te vermijden smeek ik je, in naam van onze oude vriendschap, te doen wat je kunt om je bondgenoten ervan te weerhouden te ver te gaan...’ Ondertekend: neef Nicky.