Stilzwijgen

Van Gauke Andriesse verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

De dode opdrachtgever
De verdwenen schilderijen

Gauke Andriesse

Stilzwijgen

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2008 Gauke Andriesse

Omslagontwerp: Studio Jan De Boer
Omslagillustratie: © Caro Bonink/Hollandse Hoogte

ISBN 9789045017556
D/2008/0108/565
NUR 305

www.uitgeverijatlas.nl

Voor Ton Bos

Da mihi factum, dabo tibi ius
Geef mij de feiten, dan geef ik u het recht

I

‘Mag ik hier roken?’ vroeg ze, tegen beter weten in.

Ik kon een glimlach niet onderdrukken. De jongeman antwoordde beleefd en aan zijn gezicht was niets af te lezen, toch vroeg ik me af wat hij van haar dacht. Hij wees naar de sprinkler tegen het plafond: ‘Nee, liever niet. U kunt zich voorstellen dat dit wel zo ongeveer de laatste plaats is waar we brand willen. Ik laat u nu alleen, neemt u gerust alle tijd. Als u mij nodig heeft, drukt u maar op de intercom.’

De deur viel zacht achter hem in het slot.

We zaten in de kelderverdieping van een bankfiliaal aan de Keizersgracht, in een kleine kamer die op een metalen tafel en twee formica stoelen na leeg was. Kale muren en het harde licht van in het plafond ingebouwde spots versterkten de zakelijke, klinische uitstraling. Tegenover de deur bevond zich een andere die toegang gaf tot een veel grotere ruimte, waar we net onder begeleiding van dezelfde employé naar binnen waren gegaan. Uit een van de muren van die kamer had Charlotte de safelade van haar vader getrokken. Twee sleutels waren er nodig geweest, een die in het bezit was van de bank en de ander van haarzelf.

Nu zaten we tegenover elkaar en ik zag dat ze zo nerveus was dat ze zich er niet toe kon zetten de lade te openen. Het liefst zou ze het hebben uitgesteld, om eerst buiten een sigaret te roken en gretig een glas rode wijn achterover te slaan. Afwisselend draaide ze met duim en wijsvinger aan de opzichtige, met kleurige natuursteen ingelegde ringen.

Ze was beweeglijk, met snel wisselende stemmingen en zonder een moment van rust. Bang om ook maar iets te missen of omdat ze alles de moeite waard vond: ik wist het niet. Ik kende haar nauwelijks en toch had ze uitgerekend mij gevraagd met haar mee te gaan.

‘Je moet hem zelf openmaken,’ zei ik.

‘God, ik ben zo nerveus.’ Plotseling trok er een schaduw over haar gezicht. ‘Je denkt toch niet dat ik zo ben omdat ik hoop op een of andere verborgen schat? Dat die lade vol zit met sieraden of diamanten, dat het me alleen maar daarom gaat? Dat is toch niet wat je denkt?’

Opnieuw was ik verbaasd over de snelheid waarmee haar gezicht van uitdrukking was veranderd.

‘Dan zou ik niet met je zijn meegegaan.’

Haar bezorgde blik was alweer verdwenen om plaats te maken voor opperste concentratie. Ze haalde diep adem en trok de lade naar zich toe.

‘Oké, daar gaan we dan.’

Ze opende het aan de achterkant scharnierende langwerpige deksel en draaide het kistje zo dat ik mee kon kijken naar de inhoud.

Boven op een stapel documenten en sieraden lag een velletje papier, getiteld: ‘Inventarislijst’. Met de zakelijkheid en secuurheid die de notaris Diederik Hoving zo eigen was geweest, en die tussen hem en zijn dochter regelmatig tot wrijvingen had geleid, had hij voor haar een handgeschreven lijst gemaakt van de zaken die hij had bewaard. Een voor een haalde Charlotte ze uit de lade en spreidde ze op de tafel voor zich uit. Het was een verzameling van papieren en voorwerpen met betrekking tot hem en zijn vrouw, Charlottes moeder, en zijn eigen ouders.

Als eerste werden alle papieren opgesomd: de officiële aankondiging van het huwelijk tussen Diederik Martinus Hoving en Elizabeth Jacobine van Zijl, gedrukt op geschept, van een watermerk voorzien papier, hun in leer gebonden trouwboekje, de in Amsterdam afgegeven geboorteakte van hun enige dochter, Charlotte Victoria, een stapeltje brieven dat met een lintje bij elkaar was gebonden en waarop hij ‘Correspondentie papa en mama’ had geschreven en ten slotte de rouwkaart en de overlijdensadvertentie van zijn vrouw. Ik zag dat ze al in 1968 was overleden.

Charlotte streek met een vinger over het oude stukje krant.

‘Ik was pas drie toen ze overleed. Ik kan me niets meer van haar herinneren. Los van algemeenheden wilde papa nooit over haar praten. Ze was “knap, lief, ze hield veel van je, je was haar oogappel, we waren bijzonder gelukkig getrouwd”, dat was wat hij erover kwijt wilde. Als ik verder vroeg, raakte hij geïrriteerd. Na zoveel jaren zo weinig te hebben geweten, zie ik er nu tegenop hun brieven te gaan lezen. Vind je dat vreemd?’

Ik had liever dat ze zoiets met een vriendin zou bespreken en antwoordde met een ongemakkelijk: ‘Nee hoor’.

Ze keek me even aan en zei: ‘Sorry, ik zal je er niet mee lastigvallen.’

Ze ging verder met de lijst en legde voorwerpen op tafel die van de ouders van haar vader waren geweest. Een versleten leren mapje met daarin sepiakleurige foto’s van zijn beide ouders en hun families. Hun trouwringen, het zakhorloge van zijn vader en sieraden van zijn moeder. Het zag er waardevol uit en samen met de beelden op de foto’s bevestigde het wat ik wist over de gegoede komaf van zijn ouders. Zijn vader was een bekende notaris geweest, die was getrouwd met een meisje dat eveneens stamde uit een notarissengeslacht. Een gearrangeerd huwelijk, net als dat van Diederik en zijn vrouw. In die tijd en die kringen was dat niet ongebruikelijk, maar zijn dochter vond alleen het idee al bespottelijk. En ook voor wat zijn carrière betrof was het niet meer dan logisch geweest dat Diederik Hoving in de voetsporen van zijn vader was getreden. Ook dat was iets dat hem later door zijn dochter voor de voeten werd geworpen: híj deed wat anderen van hem verwachtten, maar zíj wilde niet zo zijn.

Toen de hele lijst was afgewerkt, bleek er op de bodem van het metalen kistje nog een envelop te liggen die niet op de lijst vermeld stond. Charlotte keek me aan met opgetrokken wenkbrauwen. ‘Voor Charlotte, 28 maart, 2006’ stond erop. Aangezien het 9 april was, lag die brief hier dus nog geen twee weken. In die tussentijd was haar vader omgekomen bij een brand en was hij, of wat er van hem nog over was, na een korte en sobere plechtigheid bijgezet naast zijn vrouw in het familiegraf.

Ik had tijdens zijn begrafenis op de achtergrond gestaan en aanvankelijk met verbazing maar al snel met toenemende ergernis gekeken naar het bonte gezelschap van ex-echtgenoten en hartsvriendinnen die Charlotte omringden en zonder enige terughoudendheid hun tranen de vrije loop lieten en elkaars steun zochten. In plaats van Diederik Hoving te gedenken, waren ze op een opzichtige en aanstellerige manier vooral met zichzelf bezig en verstoorden zo wat een sobere plechtigheid had moeten zijn. Hoewel Charlotte zelf zich ingetogen gedroeg, nam ik het haar kwalijk dat ze deze mensen had uitgenodigd of in elk geval had toegestaan te komen.

Met haar nagel opende ze voorzichtig de envelop en haalde er een handgeschreven brief uit. Opnieuw herkende ik het keurige handschrift van haar vader. Geconcentreerd las ze een paar regels en keerde toen de envelop boven de tafel om. Er gleden twee ringen uit, die in een steeds trager wordende beweging rondtolden voordat ze met een harde klik tot stilstand kwamen op het metalen tafelblad.

Zodra ik vermoedde van wie deze trouwringen waren, wist ik dat er iets grondig mis was en dat ik er verkeerd aan had gedaan gehoor te geven aan Charlottes verzoek haar te begeleiden. Het leek haarzelf echter te ontgaan.

‘Hun trouwringen. Hij schrijft dat hij wil dat ik ze draag,’ zei ze met schorre stem en ze keek me aan met een ontredderde blik. ‘Laten we maar gaan. Ik lees straks wel verder. Dat kan ik beter alleen doen. Jij zit ook niet op een huilende vrouw te wachten. Maar het verbaast me wel.’

‘Hoe bedoel je?’ vroeg ik voorzichtig.

‘Dat ik zo’n afscheidsbrief van hem vind.’

‘Dat is toch niet zó raar?’ nam ik het op voor haar vader.

Haar toon was plotseling hard: ‘Met het contact dat ik met mijn vader had? Hij vond het toch allemaal niks wat ik deed? Ik was toch de weg kwijt?’

Ik hoorde in ieder geval geen zelfmedelijden, maar waarop baseerde ze die gedachte? Van de keren dat Diederik Hoving mij iets had verteld over zijn dochter, wist ik dat hij haar verre van dom vond. Integendeel; het vrat aan hem dat ze zo ambitieloos was en geen gebruikmaakte van haar capaciteiten om iets zinvols te doen. Want daarvan was hij overtuigd: ze kon veel meer.

Het leven hing van misverstanden aan elkaar en ik had geen zin haar tegen te spreken. Misschien dat die brief van hem alsnog iets goed kon maken.

Ik drukte op de knop van de intercom en kreeg vrijwel direct de jongeman aan de lijn die ons hierheen had gebracht. ‘We zijn klaar,’ zei ik. ‘Heb je misschien een grote envelop, we willen alles meenemen. En is er een register waarin ik kan zien wanneer meneer Hoving hier voor het laatst is geweest?’

‘Dat is er inderdaad. Ik zal het meteen halen.’

Terwijl de jongeman Charlotte hielp met het verzamelen van haar vaders spullen, bekeek ik de lijst die hij had meegebracht. Diederik Hoving had de bank voor het laatst bezocht op 28 maart, dezelfde datum die boven de brief voor zijn dochter stond, twee dagen voor zijn dood. Vaak kwam hij hier niet, want de keer daarvoor was al meer dan twee jaar eerder geweest.

Had hij zijn dood zien aankomen? Terwijl ik zwijgend toekeek hoe zijn dochter de envelop vulde, vroeg ik me af of ik het haar kon vragen.

Meer dan vijftien jaar geleden had ik Diederik Hoving voor het eerst benaderd, om notarieel advies in te winnen over de afwikkeling van een erfenis die door een klant van mij werd betwist. Vanaf dat moment ging ik regelmatig bij hem op bezoek. Soms maakte hij op kille avonden de open haard aan en voerden we, starend in het vuur, lange gesprekken over van alles en nog wat. Voor diezelfde haard moest hij de avond van zijn dood in slaap zijn gesukkeld. Een oude, eenzame man, die tegenover het wispelturige en in zijn ogen onbegrijpelijke gedrag van zijn dochter uiteindelijk niets anders had kunnen stellen dan de afstandelijkheid en gereserveerdheid die hem beroepshalve zo eigen was. Toen ik hem net kende, had hij het nog wel eens over haar, maar met de jaren waren er zoveel botsingen en misverstanden geweest, dat het onderwerp te pijnlijk was geworden.

Ik was opgelucht toen we weer op de stoep stonden. Het nieuwe groen van de bomen langs de gracht stak fel af tegen het heldere blauw van een hemel waarin een zon stond die al aan kracht begon te winnen. Alleen de wind maakte het nog te fris om al zomers gekleed te kunnen gaan.

Charlotte stelde voor nog iets te gaan drinken. We vonden een plekje op een terras en in de luwte was het zo aangenaam dat Charlotte haar jasje en ik mijn trui uittrok. Zo zat ik in mijn T-shirt in de zon en voelde de weldadige warmte van haar stralen.

‘Gespierd en toch geen tatoeages. Dat zie je nog maar zelden.’

Was die directheid en de zelfverzekerde blik waarmee ze me opnam het resultaat van drie turbulente, ontbonden huwelijken, met mannen die het alleen om haar uiterlijk te doen was geweest?

‘Je hebt de rest van mijn lichaam niet gezien. Dat is één groot kunstwerk van tribale symbolen en yin&yangtekens. Ik ben helemaal in balans, dat is wat er staat.’

‘O ja? Nou, dat is meer dan ik kan zeggen.’

Gelukkig werden we op dat moment onderbroken door een serveerster die onze bestelling kwam brengen. Toen ze wegliep bracht Charlotte het gesprek op haar vader. Ze had duidelijk behoefte om over hem te praten. Nerveus rookte ze de ene na de andere sigaret en meerdere keren wenkte ze voor een nieuw glas rode wijn. Ik wist niet hoe de rest van háár dag eruitzag, maar ik moest nog werken en hield het bij koffie en water.

Ik luisterde en keek naar haar en voelde me steeds minder op mijn gemak. Er spookte van alles door mijn hoofd en iets daarvan moet ze hebben gevoeld, want plotseling veranderde ze van onderwerp.

‘Kijk je naar me omdat je interesse hebt of ben ik al vergane glorie?’

‘Geen van beide.’

Ik had te snel geantwoord, maar dat werd genegeerd: ‘Dat is goed en slecht nieuws.’

Een ander had haar antwoord misschien afgedaan als goedkoop of ordinair, als te openlijk geflirt, maar dat was tot mijn eigen verbazing niet wat ik voelde.

Toen ik haar voor het eerst zag, thuis bij haar vader, was haar bijna volmaakte schoonheid ook mij direct opgevallen. Van dat uiterlijk en bovenal van het effect daarvan was ze zich bewust, ze maakte er optimaal gebruik van en gedroeg zich alsof dat wat haar toevallig in de schoot was geworpen haar eigen verdienste was. Dat alles had me geïrriteerd en ik kon achter die uiterlijke schoonheid alleen maar oppervlakkigheid en leegte zien. Als er toen al meer was geweest, leidde het een sluimerend bestaan. De keren dat ze thuiskwam, meestal onaangekondigd, alle aandacht opeisend van haar vader, en zonder rekening te houden met zijn bezoek, hadden we nauwelijks een woord met elkaar gewisseld.

Sindsdien was er iets ten goede veranderd. Ze was nog steeds aantrekkelijk, maar in de perfecte, smetteloze façade van vroeger waren barstjes gekomen. Het leek haar niet te deren en hoewel ze nog steeds goed gekleed ging, waren de ruimvallende rok en blouse eerder gekozen voor het gemak dan om haar lichaam zo goed mogelijk te laten uitkomen.

‘Misschien een vreemde vraag, Charlotte, maar weet jij of je vader zijn trouwring droeg?’

Ik meende me te herinneren van wel, het kon ook haast niet anders, maar nu wilde ik zekerheid.

‘Ja, natuurlijk. Een man doet die toch alleen maar af als hij gescheiden is of zich wil voordoen als ongetrouwd? Papa is altijd van mama blijven houden. Die ring was bijna een soort statement van zijn eeuwigdurende liefde. Waarom vraag je dat?’

‘Vind je het niet vreemd dat hij zijn trouwring heeft afgedaan en in die envelop heeft gestopt? Zo lijkt het alsof hij zijn dood zag aankomen.’

Haar gezicht betrok en ze dacht even na over wat ik had gezegd.

‘Wat een rotgedachte. Je verandert wel erg abrupt van onderwerp, zeg. Heb je dan ook al een verklaring?’

De toon was verre van vriendelijk en de vraag klonk eerder verwijtend dan geïnteresseerd. Ik schudde langzaam mijn hoofd en zei: ‘Nee, maar het is wel merkwaardig.’

‘Misschien is het wel gewoon toeval en heeft hij iets voorvoeld. Dat kan toch? Oudere mensen zijn nu eenmaal meer met de dood bezig en hun gedrag is vaak al helemaal niet voorspelbaar. Ik vond hem de laatste tijd ook echt oud geworden.’ Ze zweeg even en zei: ‘En nog zwijgzamer en somberder dan normaal.’ Ditmaal leek haar ergernis niet tegen mij maar tegen haar vader gericht.

Ze had duidelijk geen zin zich op dit moment zorgen te gaan maken. Al haar aandacht ging uit naar de brief die hij haar had geschreven.

Ik liet het verder rusten, maar ons gesprek kwam niet meer op gang. Toen we afscheid namen, bedankte ze me en gaf me een kus op mijn wang. Ze overviel me door naar de hand te wijzen waaraan mijn trouwring zat.

‘Ons gesprek over de trouwring van papa deed me denken aan een van de eerste dingen die ik hem vroeg nadat ik jou bij ons had ontmoet: “Is hij getrouwd?” Papa zei niet: “Zijn vrouw is overleden” of iets dergelijks, maar: “Hij is weduwnaar.” Het klonk als een verkapte waarschuwing om jou met rust te laten. Wat een rotwoord: “weduwnaar”, vind je niet? Het klinkt zo definitief, alsof zo iemand voor altijd in het verleden vastzit, alsof er geen toekomst meer is. Voor papa was dat ook zo. Dat heb ik hem ook wel eens verweten. Na mama’s dood heeft hij nooit meer serieus moeite gedaan zich te interesseren voor een andere vrouw. Papa leek toch zo rustig en niet van zijn stuk te brengen, alsof hij alles onder controle had? Volgens mij was dat helemaal niet zo. Hij was beschadigd, maar daar heeft hij nooit iets aan gedaan. En jij, Jager? Je zei net toch dat je zo in balans bent? Maak er maar niet zo nonchalant grappen over, want je bent kwetsbaarder dan je je voordoet.’

Wat was dat in godsnaam voor opmerking? En dat van iemand die ik nauwelijks kende.

‘Wat een bullshit. Is dit het niveau waarop jij met die vrienden van je praat? Even voor alle duidelijkheid: ik ben met je meegegaan uit respect voor je vader, maar waarom heb je uitgerekend míj gebeld? We kennen elkaar nauwelijks.’

‘Misschien ook wel uit respect voor mijn vader,’ kaatste ze bits terug. ‘Van mijn vrienden moest hij toch niets hebben?’

Zonder verder nog iets te zeggen of mijn antwoord af te wachten, verplaatste ze de zonnebril die op een grote bos donkere krullen stond naar haar ogen en kordaat stapte ze weg.

De rest van die dag kon ik mijn draai niet meer vinden. De ontmoeting met Charlotte Hoving en vooral de wijze waarop ze afscheid had genomen, had me een slecht humeur bezorgd. Mijn interesse voor die trouwring werd overstemd door irritatie; zonder enige kennis van zaken had ze gemeend iets te kunnen zeggen over mijn overleden vrouw. De paar mensen die mij beter kenden, wisten dat ze zich niet op dat terrein moesten begeven en nu was iemand met wie ik nota bene geen enkele band had, er ongevraagd over begonnen.

Diezelfde nacht werd ik gebeld. Ik schrok wakker uit een diepe slaap en was even gedesoriënteerd; wie belde er in godsnaam op dit tijdstip aan de deur? Pas toen herkende ik het geluid van de telefoon. Elke keer als het antwoordapparaat werd ingeschakeld, was het even stil, maar werd er direct daarna opnieuw gebeld. Ik keek op mijn horloge en zag dat het bijna twee uur ’s nachts was. Welke gek belde er op dit tijdstip? Ik wachtte, maar het ging maar door.

Ten slotte liep ik naar de woonkamer en nam woedend op: ‘Ja!’

‘Jager? Ik ben het, Charlotte.’

Ik hoorde rumoer op de achtergrond en zelfs aan die paar woorden kon ik al horen dat ze flink moest hebben gedronken.

‘Jezus, weet je wel hoe laat het is?’

‘Nou, niet zo boos, hoor. Eigen schuld. Dan had je me maar niet moeten opzadelen met zo’n vervelend raadsel. Daar heb ik wel de hele dag mee rondgelopen.’

Ze wachtte op een reactie, maar ik zweeg.

‘Ben je er nog?’

‘Waarom bel je?’

‘Nou, dat mag ook wel wat enthousiaster. Je bent toch privédetective? Ik heb de oplossing gevonden.’

‘Van wat?’

‘Van die ring natuurlijk.’

‘O ja? Roep maar, dan kan ik weer naar bed.’

‘Bah, sodemieter dan maar op.’

Boos verbrak ze de verbinding. Nu had ik helemaal de pest in. Ik keek op mijn nummermelder en belde haar terug op haar mobiel. Ze nam meteen op.

‘Oké. Natuurlijk wil ik het weten.’

‘Hij was ziek. Hij wist dat hij zou doodgaan. Ik heb het onze huisarts gevraagd. Papa had kanker door zijn hele lichaam. Dat hebben ze een paar weken geleden in het ziekenhuis geconstateerd. Volgens onze dokter had hij niet lang meer te leven, hooguit vier, vijf weken. Hij wist dat hij zou doodgaan, Jager. En hij heeft niets tegen mij gezegd. Hij was van plan alleen te sterven.’

Haar stem was nu helder; haar dronkenschap had plaatsgemaakt voor iets dat sterker was; haar verdriet.

‘Het spijt me om dat te horen, Charlotte.’ Haar conclusie was hard en bitter, maar ik kwam niet verder dan: ‘Waarschijnlijk heeft hij je daar niet mee willen belasten.’

Ik was tot niet meer in staat dan een onpersoonlijke, stijve reactie. Wat begreep ik ervan, met mijn eigen leven als voorbeeld, dat de zaken gaan zoals ze gaan? Ik wist niet beter dan dat Diederik Hoving van zijn dochter had gehouden, ze was alles voor hem. Toch was hun relatie verstoord en had hij er uiteindelijk voor gekozen om haar een afscheidsbrief te schrijven in plaats van haar deelgenoot te maken van zijn lijden.

‘Kan het nog tragischer, Jager? Wat waren wij dan voor vader en dochter?’

Ze had gelijk en ongelijk, het lag allemaal zo dicht bij elkaar en nu het te laat was begon het tot haar door te dringen dat het misschien ook anders had kunnen zijn. Toen zei ik woorden waarvan ik dacht dat ik ze niet over mijn lippen zou kunnen krijgen: ‘Je vader hield van je. Je kunt duizend vragen stellen en kanttekeningen plaatsen, maar dat is wat er overblijft. Hij hield van je.’

Het bleef lang stil aan de andere kant van de lijn.

‘Ben je er nog?’ vroeg ik.

Toen ze antwoordde, klonk haar stem al vaster: ‘Het is vreemd, Jager. We kennen elkaar nauwelijks, maar ik geloof je.’

‘Was het een mooie brief?’ veranderde ik van onderwerp.

‘Ja, heel mooi. Ik heb hun ringen om, tegen elkaar aan, om dezelfde vinger.’

‘Goed zo.’

‘Ja.’ Ik hoorde hoe ze diep ademhaalde. ‘Nou ja, ga maar weer slapen. Bedankt dat ik je heb gesproken.’

Ik stond op het punt de verbinding te verbreken toen ik haar stem opnieuw hoorde: ‘Jager, ben je er nog? Ja? Bedankt dat je me hebt teruggebeld.’

Ik liep naar het raam en keek uit over een verlaten, donkere straat. Alleen de bladeren van de bomen bewogen, net zoals eerder die dag op het terras. Achter mijn gesloten raam was het een beweging in stilte geworden, onwerkelijk en versterkt, juist door de afwezigheid van geruis. Ik moest aan mijn eigen vader denken en aan een van zijn koans: is het de wind die beweegt of zijn het de bladeren? Met de jaren was ook ik me voor het boeddhisme gaan interesseren, maar ik had me afgekeerd van zijn zenboeddhisme. Die tot in het absurde doorgevoerde precisie in het uitvoeren van rituelen, de zwarte gewaden, het te diepe buigen voor de meester, het gebrek aan humor, de intellectuele benadering en het altijd maar indirect antwoord geven op vragen. Mijn hart ging meer uit naar het Tibetaanse boeddhisme en naar de Dalai Lama.

Het voelde alsof ik net was gebruikt door Charlotte, maar was dat ook zo? Hoe was ze er in godsnaam in geslaagd mij die woorden te ontlokken? Ze had me uit mijn slaap gerukt en ik was niet op mijn hoede geweest. Dat was al de tweede keer vandaag dat ze me van m’n stuk had gebracht. Bovendien voelde ik me ook nog bezwaard. Ik begreep nu dat de brand waarbij Diederik Hoving om het leven was gekomen, hem een pijnlijke, eenzame dood had bespaard. Hopelijk was hij, zittend in zijn stoel voor de open haard, in zijn slaap door de rook overvallen en zo gestorven, gestikt voordat de vlammen vat op hem kregen. Zo wilde ik het me herinneren; een genadige dood. Door mijn vragen had zijn dochter echter een andere, bittere ontdekking gedaan: haar vader was stervende geweest en had haar daarin niet gekend.

Het zou voor iedereen beter zijn geweest als ik die ring had gelaten voor wat het was en mijn mond had gehouden.

II

In de maanden februari en maart van een grijze winter die te weinig echte vrieskou en te veel regen en wind bracht, reisde ik gedurende een aantal weken dagelijks met de trein van Amsterdam via Haarlem naar Den Haag. Die omweg voerde me terug naar mijn jeugd. Ik was opgegroeid in Noord-Holland, maar het landschap op dit traject leek sterk op dat uit mijn kinderjaren. Op het eerste stuk van het traject Haarlem-Den Haag, het deel waar het mij om ging en dat ongeveer ter hoogte van Voorhout ophield, reed de trein door de Bollenstreek.

In het voorjaar stonden daar gedurende een periode van slechts enkele weken de velden vol met bloemen: hyacinten, narcissen, tulpen, in alle kleuren van de regenboog, soms zo fel en zuiver dat het passanten bewonderende kreten ontlokte. Tijdens die dagen reden touringcars met toeristen vanuit de hele wereld stapvoets achter elkaar en wie het geluk had in de buurt te wonen, trok er met de fiets of wandelend op uit om van dat wonder te genieten.

In de wintermaanden die daaraan voorafgingen, was diezelfde natuur nauwelijks meer dan een kale zandvlakte, met smalle, kaarsrechte en langgerekte bloembedden, soms afgedekt met stro of plastic om de kostbare inhoud tegen vorst te beschermen. Op sombere dagen was het een omgeving waaraan alle kleur was onttrokken en ging aan de horizon de kale grond nauwelijks merkbaar over in de laaghangende loodkleurige lucht.

Her en der waren oude caravans neergezet om als het werk op het land weer begon, te worden gebruikt als tijdelijk onderdak om koffie te drinken, tussen de middag te schaften, te schuilen als het regende en als opslagruimte voor gereedschap. Maar voor het zover was, stonden ze maandenlang leeg. Een daarvan stond op de kop van een veld tegen een smalle sloot aan, die de scheiding vormde tussen het bollenveld en het talud van het spoor.

Mathias Dijkman was een eenzame dood gestorven, alleen, onopgemerkt, ver weg van iedereen en in een landschap dat niet desolater had kunnen zijn.

Hij had de rotzooi opzijgeschoven en lag op zijn rug op de bodem van de caravan. Met gestrekte benen, de handen over de borst gevouwen, het gelaat omhoog, de achterkant van zijn hoofd steunend op een baksteen. Ondanks die lugubere houding was er niets dat wees op een geweldsmisdrijf en de politie nam aan dat hij in zijn slaap door de dood was overvallen.

Op het politiebureau van Noordwijk wist men aanvankelijk niet wat ze van hun vondst moesten denken. Een zwerver, maar een die zich opmerkelijk goed had verzorgd. Zijn huid was weliswaar getekend door weer en wind, maar zijn lange sluike haren en baard, geknipt in een ouderwets aandoende rechthoekige vorm, waren goed onderhouden. Hij was warm gekleed, droeg wollen ondergoed en zijn lange leren jas was zelfs van bijzonder goede kwaliteit en moest hem uitstekend hebben beschermd tegen zelfs de meest gure weersomstandigheden.

Het was een reus van een vent, zwaargebouwd, breed als een deur en bijna twee meter lang. Men had de grootste moeite zijn lijk uit de caravan te verwijderen, uiteindelijk werd een van de wanden van de caravan opengeknipt.

De identificatie verliep vlot: aan een touwtje om zijn nek droeg hij keurig het mapje met de verplichte pas met foto en naam van het Z Magazine, de Amsterdamse daklozenkrant. Op zijn lichaam werd verder niets gevonden dat informatie kon verschaffen over zijn identiteit en bij het distributiepunt waar hij zijn nieuwe krantjes ontving en de oude inleverde, wist men nauwelijks meer. Net zoals de meeste verkopers had hij geen vast adres. Een trouwe verkoper, die jaar na jaar wekelijks zijn exemplaren kwam ophalen, een beleefde man die met rust werd gelaten en niemand lastigviel.

De Albert Heijn in Overveen was zijn vaste verkooppunt. De politie aldaar kende hem als een vriendelijke maar zwijgzame man, beleefd bedankend voor de krantjes die hij verkocht en de fooien die hem werden toegestopt. Op zaterdagen stond hij steevast al vroeg bij de supermarkt, ’s avonds verdween hij weer naar Amsterdam.

De tas die in de caravan werd aangetroffen, sloot elke twijfel over zijn identiteit uit. Een ouderwetse leren dokterstas, die hij altijd met zich meedroeg. Men wist niet beter dan dat hij daarin zijn krantjes en zijn schamele bezittingen meesleepte. De tas bleek loodzwaar en stevig afgesloten. Pas na enig zoeken vond men de sleutel, opgeborgen in het mapje om zijn nek. Toen de tas op het bureau werd geopend, stond binnen de kortste keren iedereen er met open mond omheen.

Hoe de eigenaar het voor elkaar had gekregen, was een raadsel, maar de binnenkant was bekleed met een dunne laag lood die na sluiting van het deksel de inhoud hermetisch afsloot. In de loden bekisting stonden keurig tegen elkaar, als de elementen van een accu, tientallen in aluminiumfolie verpakte dunne bladen op A4-formaat. Het was doodstil toen een agent er een uithaalde en voorzichtig openvouwde. Het bevatte een plastic insteekhoesje met daarin een aantal A4’tjes. Het papier was met de hand beschreven, met een minuscule, maar uitstekend leesbare, regelmatige letter die de hele bladspiegel vulde.

De agent wist zich verzekerd van de aandacht van zijn nieuwsgierige collega’s en las hardop een stuk van de tekst voor:

‘2 En zij opende de put van de afgrond. En rook steeg op uit de put, als de rook van een geweldige oven – de zon en de lucht werden erdoor verduisterd – 3 en uit de rook streken sprinkhanen op de aarde neer, en hun werd macht gegeven zoals de schorpioenen der aarde macht hebben. 4 En hun werd aangezegd geen schade toe te brengen aan het gras van de aarde of aan gewassen en bomen, maar alleen aan de mensen die het zegel van God niet op hun voorhoofd droegen. 5 Men stond hen niet toe hen te doden, maar wel hen te pijnigen, vijf maanden lang; en de pijn was als de pijn veroorzaakt door de steek van een schorpioen. 6 En in die dagen zullen de mensen de dood zoeken, en hem niet vinden, en zij zullen begeren te sterven, maar de dood vlucht van hen weg.’

Iedereen keek elkaar verwonderd aan, er werd gesuggereerd dat het leek op een Bijbeltekst, er werden nog meer vellen uit het aluminiumfolie gehaald en bekeken. Op sommige stond niet alleen tekst, maar waren ook tekeningen te zien van wat sterrenbeelden en hemellichamen moesten voorstellen.

‘Zou dat lood en aluminiumfolie bedoeld zijn als bescherming tegen straling?’ vroeg een van de agenten zich af, om daar toen er lacherig werd gereageerd verongelijkt aan toe te voegen: ‘Heeft er iemand soms een betere suggestie?’

Er werd een tijd over gesproken, vervolgens ging iedereen weer over tot de orde van de dag. Er was nu geen tijd om alles uit te pakken en te bestuderen. Op een geschikter moment zou men het aan een grondiger onderzoek onderwerpen. Ondanks die aanvankelijke verbazing zouden ze er niet veel meer van maken dan een vreemde vondst, aangetroffen bij een verknipte zwerver. Hoeveel van dat soort gekken, de meeste gelukkig ongevaarlijk, liepen er goed beschouwd niet nog meer gewoon op straat?

Ik zou nooit van dit voorval hebben gehoord als er in het groepje dat getuige was van die bizarre vondst, niet een jonge vrouw was geweest die anders was dan de rest. Ze stond wat op de achtergrond en had moeite om te volgen wat er gebeurde. Toch drong ze zich niet naar voren en zweeg toen er om haar heen opgewonden, en in haar ogen richtingloos en ondoordacht, werd gespeculeerd over de betekenis van een en ander.

Luz Daalhoff maakte geen deel uit van de vaste bezetting van het bureau, maar was er tijdelijk gedetacheerd, in het kader van haar opleiding tot rechercheur.

Nog diezelfde avond, nadat haar dienst erop zat en ze op de boulevard in een leeg restaurant had gegeten, haalde ze in een stil politiebureau de tas opnieuw tevoorschijn. Met een viltstift nummerde ze op het aluminiumfolie de volgorde van de vellen. Had haar collega die eerder op de dag de vellen had uitgepakt, die wel op dezelfde plaats teruggezet? Uit afkeuring over zoveel nonchalance schudde ze haar hoofd. Voorzichtig opende ze een voor een de pakketjes en noteerde op een notitieblok wat ze erin aantrof.

Het was twee uur ’s nachts toen ze in haar auto stapte en over een verlaten snelweg naar Den Haag reed. Morgen, bij binnenkomst, zouden haar collega’s al op de hoogte zijn van de vele extra uren die ze had gemaakt en er het hunne van denken. Ze wilde dat ze daar helemaal ongevoelig voor kon zijn.

Aangezien het geen misdrijf betrof, werd door de politie geen extra mankracht vrijgemaakt om het geval verder te onderzoeken.

Het lichaam van Mathias Dijkman was weliswaar buiten Amsterdam gevonden, maar omdat men vermoedde dat hij daar had geleefd, werd het BUG, het Bureau Uitvaarten van Gemeentewege van de Sociale Dienst van de gemeente Amsterdam bereid gevonden te zoeken naar eventuele nabestaanden en de uitvaart te verzorgen. In Amsterdam stonden bijna honderd mensen met de achternaam Dijkman geregistreerd, maar nader onderzoek leverde niets op. Er restte de gemeente niets anders dan de begrafenis zelf te verzorgen en te bekostigen.

Naast de uitvaartleider, de vier dragers van de kist en een medewerker van het BUG, was Luz Daalhoff als enige bij de begrafenis aanwezig. Op het deksel van de kist lagen twee bloemstukken: een van het BUG, het andere van haar. Ze had met zorg drie witte aronskelken uitgezocht, als symbool voor de heilige drievuldigheid: de Vader, Zoon en Heilige Geest. Het was een sobere, maar keurige begrafenis: een auladienst, dragers, muziek en zelfs koffie en een plakje cake na afloop. Het verbaasde haar dat er geen naamplaatje was, in plaats daarvan stond er in de verse aarde een plantensteker van geel plastic, met daarop een nummer.

Aan zijn graf staande, sloeg ze bedachtzaam en langzamer dan ze gewend was het kruis zoals ze dat zo vaak had gedaan: in de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, amen. Even stond ze daar bewegingsloos en met gebogen hoofd. Er was iets aan deze man dat haar had beroerd, al kon ze het niet benoemen. Vervolgens richtte ze zich hardop tot hem en zei zacht: ‘Voordat we Hem iets gevraagd hebben, heeft Hij ons al gehoord.’

Op 5 april 2006, negen dagen nadat hij was ontdekt, vond Mathias Dijkman zijn laatste rustplaats in de meest westelijke hoek van de begraafplaats Zorgvlied te Amstelveen. Gedurende die negen dagen hadden anderen zich beroepshalve voor hem geïnteresseerd, nu was hij weer alleen.

III

Een week na ons nachtelijke gesprek ging ik uit eten met Charlotte Hoving. Die avond dronk ik wél en hoewel ik geen partij was voor haar, nam ik meer in dan ik gewend was en kon verdragen. Met als gevolg dat ik te toeschietelijk was toen ze na een omslachtige aanloop vroeg of ik een vriendin van haar kon helpen. In eerste instantie reageerde ik nog terughoudend, maar toen ze erop aandrong om dan tenminste het verhaal van haar vriendin aan te horen, stemde ik uiteindelijk in. Toen ik de volgende ochtend wakker werd met een kater en serieuze bedenkingen was het al te laat.

Een paar dagen later pikte ze me op en reden we in haar auto naar Bilthoven. Het buurtschap Bosch en Duin, lommerrijk gelegen in een glooiend landschap, onder de rook van Paleis Soestdijk, bestond voornamelijk uit villa’s, de meeste verscholen achter hoge hekken en omringd door grote tuinen. Sommige huizen waren oud, soms zelfs vervallen, maar er stond ook opvallend veel nieuws tussen. Deze buurt had sinds een aantal jaren een bijzondere aantrekkingskracht op de nieuwe rijken. De oorspronkelijke bewoners, medici, kunstenaars, hoogleraren, ruimden langzaam het veld voor het nieuwe geld van vastgoedmannen en plastisch chirurgen. In vrijwel alle gevallen lieten de nieuwe bewoners zonder veel plichtplegingen de oude villa’s slopen, om er iets voor in de plaats te zetten dat beter bij hun smaak paste. Hoewel de bouwstijlen zeer verschillend waren, zag ik er niet een die mijn goedkeuring kon wegdragen.

Het adres waar wij werden verwacht, was ook recentelijk onder handen genomen en wel van de grond af aan. Alles was nieuw, van het hoge stalen hek, voorzien van scherpe punten en camera’s, het grind van de oprijlaan, de patserige Belgische villa tot en met de door een tuinarchitect ontworpen tuin, waarin de jonge struiken en bomen nog wortel moesten schieten en het eerste onkruid nog moest opkomen, als het daar al ooit de kans voor zou krijgen.

Charlotte en haar vriendin omhelsden elkaar uitgebreid. Nadat we elkaar de hand hadden geschud, stelde Annemarie Braam direct voor elkaar te tutoyeren. Op hoge hakken die parmantig tikten op de marmeren vloer, ging ze ons voor naar de woonkamer. Ik werd naar een witleren fauteuil gedirigeerd en de dames namen zelf plaats op de bijpassende driezitsbank voor een grote glazen pui. Daarachter lag een diepe tuin, met terras, zonnestoelen, zwembad en her en der op het gazon marmeren beelden van naakte figuren in allerlei poses. De gespierde borstkassen en bicepsen, enorme dijen, stevige borsten en strakke, volle billen en de gracieus gevormde ruggen; het was de mens op z’n mooist. Aan het einde liep de tuin omhoog en ging daar over in de Biltsche Duinen. Volgens onze gastvrouw zag je daar tegen het vallen van de avond reeën, konijnen en ander klein wild. Ze had er zelfs een keer een vosje gezien.

Terwijl we koffiedronken en ik nogmaals te horen kreeg wat Charlotte me ook al had verteld, bekeek ik onze gastvrouw. Ze was van dezelfde leeftijd als haar vriendin en ook bij haar begonnen de jaren te tellen; met een lichaam dat her en der begon uit te zakken. Om de aandacht daarvan af te leiden was ze zonder enige terughoudendheid frontaal in de aanval gegaan: ze had een overdaad aan gouden sieraden om haar nek, polsen en vingers, echt goud naar ik aannam, en ze had zich op de zonnebank zo onnatuurlijk gebruind dat haar huid scherp afstak tegen haar crèmekleurige mantelpak. Zo op volle oorlogssterkte kon ik niet anders concluderen dan dat Annemarie Braam op mij een verpletterend ordinaire indruk maakte.

Ze sprak met de hartelijkheid van een vrouw van gewone komaf, maar wel met een ondertoon van iemand die inmiddels gewend is niet te worden tegengesproken. Dat beloofde niet veel goeds; ik hoopte dat Charlotte haar vriendin voldoende duidelijk had gemaakt dat ik hier was om haar verhaal aan te horen, meer niet. Tot mijn verbazing en ergernis haalde onze gastvrouw, die blijkbaar vond dat ik inmiddels voldoende was geïnformeerd, de vrouw erbij om wie het ging.

Nadat Katka Adamec zich verlegen aan mij had voorgesteld, liet Annemarie Braam haar plaatsnemen op de bank, veilig ingeklemd tussen haar en Charlotte. Katka Adamec was eenvoudig gekleed, zeker in vergelijking met de uitbundigheid van de andere dames, en droeg als enige sieraad een trouwring.

Zij en haar man waren Slowaken. Hij was naar Nederland gekomen om in de bouw te werken. Ze waren kinderloos en toen ze begreep dat ook zij hier veel meer kon verdienen dan thuis, was ze hem gevolgd. Eerst had ze in het pension gewerkt waar haar man en andere Oost-Europese bouwvakkers verbleven, als schoonmaakster en kokkin, maar inmiddels werkte ze alweer bijna drie jaar voor de familie Braam. Ze werkten hard en verdienden voor Slowaakse begrippen veel geld. Als de familie Braam op vakantie ging, maakten zij daarvan gebruik om voor even terug te keren naar hun vaderland, om familie te bezoeken en te zien hoe het ging met de bouw van hun huis. Met het geld dat ze verdienden, hadden ze een stuk land gekocht waarop nu hún villa werd gebouwd. Straks, als ze genoeg hadden verdiend om niet meer te hoeven werken, zouden ze daarvan gaan genieten. De familie Braam was al uitgenodigd om als het zover was, te komen kennismaken met de Slowaakse gastvrijheid.

Nederland was goed voor hen en ze hadden hier hun draai gevonden. Die routine was echter ruw verstoord: Katka Adamec maakte zich grote zorgen over haar nichtje Nadine, die ongeveer een halfjaar geleden naar Nederland was gekomen. Ze had sindsdien aan niemand laten weten waar ze was en toen haar tante haar uiteindelijk sprak, werd ze alleen maar bezorgder.

Nadine was in Bratislava aangesproken door een man die haar had voorgehouden dat ze in Amsterdam goed geld kon verdienen in de horeca. Ze wist van haar oom en tante dat die het goed hadden in Nederland en in Slowakije was de werkeloosheid hoog. Het weinige werk dat er was werd slecht betaald en de enigen die rijk werden, waren corrupte ambtenaren en maffiose zakenlui. Haar ouders boden weinig weerstand, onder de voorwaarde dat ze in Nederland contact zou houden met haar oom en tante. Katka Adamec had op haar beurt haar zuster beloofd die zorg op zich te nemen. Een last die nu zwaar op haar drukte.

Ze had haar nicht uiteindelijk één keer ontmoet, in Alkmaar. Het beeld dat Katka Adamec van die ontmoeting schetste, deed Annemarie Braam vermoeden dat het meisje in de prostitutie was beland. Gealarmeerd maakte ze een afspraak met de politie in Alkmaar. Nadine Husak bleek nooit met de politie in aanraking te zijn geweest, ze stond niet ingeschreven als woonachtig in Alkmaar en bovendien werd ze niet vermist; ze had haar tante immers nog kortgeleden ontmoet. Op de suggestie dat Nadine Husak wellicht werd geprostitueerd, werd serieus ingegaan, dat moest Annemarie Braam de politie nageven. Als ze legaal als prostituee werkte, moest ze geregistreerd staan. Nader onderzoek leverde niets op. Op de mogelijkheid van illegale prostitutie werd hoofdschuddend gereageerd: dat speelde zich grotendeels af buiten het gezichtsveld van de politie en hooguit het topje van de ijsberg was bekend. Van dat bezoek was één opmerking in het bijzonder haar bijgebleven en die herhaalde ze voor mij, met afkeurende stem: ‘Het ontbreekt de politie aan menskracht en middelen om dit verder uit te zoeken.’ Voor iemand in haar positie was dat iets waar ze zich niets bij kon voorstellen; waarvoor betaalde haar man dan al die belasting?

Zij had haar frustratie geuit tegenover Charlotte en nu zat ik hier, tegenover twee vrouwen die mij ervan wilden overtuigen deze zaak op me te nemen. Ik voelde er weinig voor. Ik wist vrijwel niets van de wereld van prostitutie en had een ander specialisme. In opdracht van verzekeraars zocht ik naar verdwenen kostbaarheden. No cure, no pay, uitstekend betaald bij succes, duidelijke afspraken met zakelijke partners, weinig emoties en achteraf een hand en een bedankje als de zaak was opgelost. Daarin was ik goed, ik had een sterk track record en ik hoefde geen reclame te maken om aan het werk te blijven.

Annemarie Braam had zich in haar hoofd gehaald iets te willen doen, zo te horen met de beste bedoelingen, maar ook met het gemak van voldoende geld om het vuile werk te kunnen uitbesteden. Ik had haar hooguit willen aanhoren en van advies dienen, maar met Katka Adamec tegenover me, in nerveuze afwachting van mijn vragen, kon ik niet anders dan op het geval ingaan.

Ze sprak gebrekkig Duits en het gesprek verliep moeizaam: ze had er moeite mee om over dit onderwerp te moeten praten met een man. Daarbij kwam Annemarie Braam ook voortdurend tussenbeide. Vrijwel elke vraag van mij werd door haar van commentaar voorzien: ‘Begrijp je zijn vraag?’ en ‘Toe maar, geef hem maar gerust antwoord’. Ze sprak tegen haar werkster alsof zij een kind was. Tot mijn grootste ergernis zei ze tot twee keer toe dat ik hier was om haar te helpen.

Het was niet veel wat Katka Adamec kon vertellen. Ze had haar nichtje ontmoet in een café in het centrum van Alkmaar. Nadine was niet alleen geweest, ze werd begeleid door een jongen van haar eigen leeftijd. Een Turk of Marokkaan, in ieder geval geen Oost-Europeaan. Tevergeefs probeerde ze van Nadine te horen hoe het met haar ging, wat voor werk ze deed, waar ze woonde; alles wat ze kreeg waren vage, ontwijkende antwoorden. Nadine maakte een teruggetrokken indruk, die helemaal niet paste bij het enthousiasme dat haar tante zich herinnerde van vroeger. Toen was ze blij geweest als ze haar tante zag, nu was ze afwezig en lusteloos. De jongen had na een tijdje het gesprek geïrriteerd afgekapt en was zelfs boos geworden. Waarom ondervroeg ze haar zo, wie dacht ze wel dat ze was? Nadine was bij hem in goede handen, dat kon ze toch zien? Dat moest ze ook haar ouders in Slowakije maar laten weten en als Nadine genoeg geld had verdiend, zou ze wel weer naar Bratislava komen. Punt uit. Hij was degene die een einde maakte aan de ontmoeting.

Het enige wat Nadine haar tante had gevraagd, was contact op te nemen met haar ouders: ‘Zeg maar tegen papa en mama dat ze zich geen zorgen hoeven te maken.’ Het klonk helemaal niet alsof ze er zelf in geloofde. Toch had ze bij haar tante aangedrongen die boodschap over te brengen: ‘Alsjeblieft, zeg tegen ze dat het goed met me gaat.’ Het was eigenlijk het enige moment waarop iets van emoties haar lethargie had doorbroken. Ze wisten allebei dat ze een oproep deed aan haar tante om haar ouders met een leugen gerust te stellen.

Katka Adamec kon dat niet.

‘Ik heb ze nog niet gebeld. Wat zou ik moeten zeggen? Ik kan ze toch niet voorliegen?’ zei ze tegen Annemarie Braam, die een hand op haar arm legde.

‘Maar ik kan dat toch niet blijven uitstellen? Ik weet dat ze op nieuws van mij wachten.’ Toen ze was uitgesproken, legde ze beide handen op haar knieën en staarde naar het tapijt.