Gauke Andriesse

De handen van Kalman Teller

Uitgeverij Atlas

Amsterdam/Antwerpen

Van Gauke Andriesse verschenen bij Uitgeverij Atlas:

De dode opdrachtgever

De verdwenen schilderijen

Stilzwijgen

© 2010 Gauke Andriesse

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagillustratie: © Yolande de Kort/Trevillion Images

NUR 305

E-BOOK ISBN 978 90 450 1756 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2010 met ISBN 978 90 450 3393 8

www.uitgeverijatlas.nl

Wie kan in hemelsnaam de zee en wat erin weerspiegeld wordt onderscheiden?

Of het verschil tussen regen en eenzaamheid?

Spoetnikliefde

Haruki Murakami

I

Het was al laat in de ochtend, maar helemaal licht zou het vandaag niet meer worden. Ik liep al uren in een verlaten landschap, onder een grijs wolkendek dat zo laag hing dat de hogere boomtoppen erin verdwenen. Toen het eindelijk begon te regenen, eerst zacht maar al snel harder, werd het dennenbos links en rechts van mij nog donkerder. De bomen stonden zo dicht op elkaar dat het nog wel even zou duren voordat de regendruppels daar de grond zouden bereiken. Ik stapte over een ondiepe greppel en liep gebukt het bos in. De takken van de bomen hingen zo laag dat mijn rugzak een paar keer bleef haken. Nadat ik die had afgedaan, liep ik nog een stuk door. Toen ik even later omkeek was het zandpad verdwenen. Ik ging zitten en haalde mijn thermoskan en een fles water tevoorschijn. Na een paar slokken water te hebben genomen, schonk ik koffie in en maakte voor mijn mok een kuiltje in de dikke laag dennennaalden. Ik leunde tegen een stam en keek hoe de warme damp opsteeg en werd opgenomen in de lucht. Toen er niets meer te zien was, pakte ik de mok, omklemde die met beide handen en deed mijn ogen dicht. Het geluid van de regen was hier niet meer dan een zacht ruisen. Het was volkomen stil en ik wist me omringd door roestbruine en groene tinten die het weinige licht dat hier doordrong nog verder leken te absorberen. Ik opende alleen mijn ogen om zo nu en dan een slok koffie te nemen.

Nadat ik zo een tijd had gezeten, deed ik iets wat ik vroeger nooit zou hebben gedaan: ik ging op mijn zij liggen, met mijn hoofd op mijn rugzak, trok mijn benen op en sloot opnieuw mijn ogen. Ik probeerde aan niets te denken en alleen maar te luisteren naar het hypnotiserende ruisen van de regen.

Ik werd wakker van regendruppels die op mijn gezicht vielen. Ik keek op mijn horloge en zag dat ik ruim een uur was weg geweest. De regen was inmiddels gestopt en wat er op me viel, waren de druppels die langzaam door de takken naar beneden waren gegleden. Tussen de bomen hingen de flarden van een nevel die de wereld waarin ik me bevond nog kleiner had gemaakt. Op mijn kleren en rugzak had zich een fijn laagje vocht afgezet. Ik klopte de dennennaalden van mijn kleren, deed mijn overhemd in mijn broek, pakte mijn spullen bij elkaar en liep in de richting van het zandpad. Ik merkte al snel dat ik het niet meer kon vinden. Het deed er niet toe, ergens zou ik wel weer op een pad stuiten. Toch duurde het nog langer dan ik had gedacht. Na een minuut of twintig kwam ik bij een smal pad, dat al slingerend de grens vormde tussen een groot heideveld en het bos waaruit ik tevoorschijn was gekomen. Ik was vanochtend gaan lopen zonder een speciale route te volgen en had nu dan ook geen idee waar ik me bevond. Straks zou er ongetwijfeld een wegmarkering komen. Toen ik het pad een paar honderd meter had gevolgd, zag ik verderop in het gras iets waarvan het scherpe wit contrasteerde met de gedempte kleuren van de omringende natuur. Ik keek om me heen. De hele ochtend was ik alleen geweest; de enkele keer dat er in de verte de contouren van een andere wandelaar opdoemden, was ik die uit de weg gegaan. Zo had ik, in die stille, verlaten omgeving, langzaamaan het gevoel gekregen alleen op de wereld te zijn. Dat wat ik nu voor me zag, maakte daarop een inbreuk en gaf me een onbehaaglijk gevoel.

Toen ik ervoor stilstond, bleek het een in plasticfolie verpakte bos chrysanten te zijn. De bloemen lagen voor een kruis vlak voor de eerste rij bomen. Misschien was het ooit van verre al zichtbaar, maar in de loop der jaren was het vrijwel verdwenen onder de groter wordende bomen. Om de plek toch enigszins open te houden waren er wat overhangende takken afgebroken. Het stenen kruis stond op een lage, enigszins taps toelopende sokkel, ook van steen. Het geheel was ongeveer anderhalve meter hoog en van een grove, donkergrijze steensoort, met een verweerd oppervlak vol putjes. Het was een eenvoudig kruis, zonder enige vorm van versiering en zonder een Jezus. In de voorkant van de sokkel was een tekst uitgehouwen die door het weer was aangetast, maar toch nog leesbaar: ‘Ter nagedachtenis aan de Eerwaarde Pater Johan van Duyl Aleven, Capucijner te Hoogcruts, vermoord in 1754.’

Ik liep een rondje om het kruis, maar ontdekte verder niets meer. Ik deed een paar stappen terug en bekeek het geheel van een afstand. Wat was de betekenis van dit stilleven? Wie had deze bloemen neergelegd en waarom? Bij het kruis van een pater die honderden jaren geleden was vermoord? Ik hurkte en draaide de bos bloemen in mijn handen. Het was een mooi vol boeket dat er nog niet lang lag. Iemand had de moeite genomen om hier met dit weer naartoe te komen. Toen viel mijn blik op een kaartje dat tussen de bloemen was gestoken. Ik plukte het er voorzichtig uit. ‘In eeuwige dankbaarheid,’ stond erop geschreven in het regelmatige, krullende handschrift van oude mensen. Ik stak het terug en begreep er inmiddels nog minder van. Waarvoor dankte iemand een man die meer dan tweehonderdvijftig jaar geleden was overleden?

Ik keek om me heen. Misschien dat die persoon hier nog ergens zou lopen, zich langzaam verwijderend van deze plaats. Wat zou dan de meest logische richting zijn? Ik wist het niet en kon mijn kaart pas gebruiken als ik een wegmarkering had gevonden. Ik had geen idee waar ik me bevond. Ik had er niet op gelet, ook iets wat ik vroeger nooit zou hebben gedaan.

II

Bij Vierhouten kwam ik weer enigszins in de bewoonde wereld, maar ook hier was het onwezenlijk stil. Toen ik stopte om de modder van mijn schoenen te stampen, klonk dat onnatuurlijk hard en leek zelfs even tussen de muren van de huizen te echoën. Er was geen mens op straat en in geen van de schemerige kamers waar ik naar binnen keek, brandde licht of was enig teken van leven te bespeuren. Ik liep langs een Spar, een garage die adverteerde met fietsenverhuur, een schoenenwinkel met een oude, stoffige etalage, toen ik aan de overkant van de straat een snackbar zag. Ook die leek verlaten en ondanks het tl-licht dat het interieur verlichtte en op het grind voor de gevel viel, twijfelde ik dan ook even, maar toen ik het bordje ‘Open’ zag, stak ik de straat over. ‘Baan Zulu’ stond er op het raam. Een naam die geen enkele associatie bij me opriep, misschien heel vaag iets van een militaire operatie. Wat een vreemde naam voor een snackbar.

Toen ik de deur opende, rinkelde er een bel en verscheen er uit de keuken achter de glazen vitrine een vrouw met een stevig postuur. Ze droeg een opvallend felgroene bloemetjesjurk met dunne schouderbandjes, die behalve haar krachtige schouders en armen ook nog iets van haar borsten liet zien. De huid van haar schouders en boven haar borsten was onregelmatig bespikkeld met sproeten. Haar lange rode haar werd bijeengehouden door een bijpassende hoofddoek. Terwijl het al wekenlang neerslachtig makend herfstweer was, leek het voor haar nog volop zomer. Bovendien keek ze me ook nog eens aan met een open, vriendelijke blik.

Baan Zulu en deze vrouw: in de hoop dat mijn verbazing niet al te zichtbaar was, richtte ik mij op de vitrine met snacks en frisdranken.

Ik kon niet kiezen en vroeg: ‘Kunt u een broodje gezond maken?’

‘Jazeker, maar dan moet u even geduld hebben.’

Ik zocht tevergeefs op de planken achter haar naar een koffiemachine.

‘Heeft u cappuccino?’

‘Ook dat.’

Ze verdween in de keuken en ik ging aan een tafeltje bij het raam zitten. Er gebeurde buiten nog steeds helemaal niets en het enige dat ik hoorde was het gerommel in de keuken. Het feit dat ze daar voor mij aan het werk was, gaf me een vreemd gevoel van intimiteit. Dat werd nog sterker toen ik het driftige getik hoorde van een melkklopper in een pan.

Het broodje en de koffie smaakten uitstekend en ik maakte haar een welgemeend compliment. Ze bladerde wat in een tijdschrift en toen ik klaar was, kwam ze overeind en haalde mijn bord en bestek weg. Ik bestelde een tweede cappuccino. Nadat ze die voor me neer had gezet, ging ze weer zitten en stak een sigaret op.

‘Mag dat nog?’ vroeg ik.

‘In mijn eigen zaak? Natuurlijk.’

‘Geldt dat ook voor mij?’

‘Ja, natuurlijk. Ga gerust uw gang.’

Ze stond op en zette een asbak voor me neer.

Terwijl ik rookte en mijn koffie dronk, overdacht ik wat te doen: bleef ik naar buiten kijken of zou ik een gesprek beginnen? Ik dacht er op mijn gemak over na. Op straat had ik nog steeds geen wandelaar, fietser of auto voorbij zien komen. Zou ik daar een opmerking over maken? Dat zoiets voor iemand uit de Randstad ongebruikelijk is? Nee, dat paste noch bij haar noch bij Baan Zulu, met het risico dat het een gesprek zou worden dat al doodliep voor het was begonnen. Niet dat ik er iets op tegen had over het weer te praten; met sommige mensen ging dat juist heel goed. Sterker nog: soms kon je die alleen maar begrijpen door over het weer te praten.

Ik liet de stilte nog even voortduren en vroeg ten slotte: ‘Er staat hier iets verderop in het bos een oud stenen kruis. Van een pater. Die is daar blijkbaar lang geleden vermoord, honderden jaren geleden. Toen ik er net langsliep, zag ik dat iemand er verse bloemen heeft neergelegd. Nou vraag ik me af waarom iemand zoiets zou doen. Zegt het u iets?’

Ze glimlachte licht en bij haar ooghoeken verscheen een waaier van kleine zonnestralen.

‘De omgeving hier staat vol met kruizen, meestal devotiekruizen, maar ik weet precies welke u bedoelt. U heeft het over het moordkruis dat wordt onderhouden door mevrouw Dumenil.’

‘Moordkruis? Dat klinkt nogal dreigend.’

‘Nee hoor, integendeel. Zo heten ze gewoon. Die kruizen werden neergezet om te voorkomen dat de ziel van de overledene bleef rondspoken.’

‘En waarom onderhoudt ze dat kruis? “In eeuwige dankbaarheid” stond op het kaartje bij de bloemen.’

‘Mevrouw Dumenil heeft haar leven te danken aan die pater, vandaar.’

Het kwam eruit alsof het volkomen vanzelfsprekend was, maar haar glimlach gaf al aan dat ik niet de eerste was die geacht werd daar verbaasd op te reageren. Ik stelde haar niet teleur: ‘Dan wordt het zelfs nog vreemder. Dat moet u uitleggen.’

‘Wilt u het hele verhaal? Mevrouw Dumenil woont een paar straten verderop. Ik kan haar zo bellen. Het is iets dat ze graag deelt met anderen en u maakt eerlijk gezegd niet de indruk haast te hebben.’

Nee, dat klopte. Ik had vakantie, alleen, hoefde met niemand rekening te houden en had alle tijd van de wereld. Dit was de derde dag van de week vrij die ik mezelf had gegeven, hier op de Veluwe, en het enige dat ik deed was wandelen, eten en slapen.

Toen ik vroeg of dat echt geen bezwaar was, begreep ze dat het pleit was gewonnen. Ze schudde haar hoofd en verdween in de keuken, waar ik haar hoorde telefoneren. Er was inderdaad geen enkele overredingskracht nodig om die mevrouw Dumenil te bewegen langs te komen.

Eenmaal terug uit de keuken, kwam ze bij me aan tafel zitten. Terwijl we zaten te wachten, praatten we eerst wat over koetjes en kalfjes, maar al snel werden haar vragen persoonlijker. Ik voelde me op mijn gemak en ze was niet ongezond nieuwsgierig; het was eerder of algemeenheden haar gewoonweg niet interesseerden. Om die reden was ik minder terughoudend dan normaal. Bovendien zou ik haar na vandaag wel nooit meer zien. Het was alsof dit gesprek niet eens plaatsvond; zoals wij als twee vreemden tegenover elkaar zaten, ontbrak de context. In de week dat ik hier zou zijn, was dat precies wat ik wilde. Misschien kwam het ook omdat ik de afgelopen dagen nauwelijks een woord met iemand had gewisseld, maar toen ze vroeg wat ik deed, antwoordde ik dat ik privédetective was. Ze reageerde niet verbaasd; alsof ze wel vreemdere beroepen voorbij had zien komen.

Toen ik vertelde dat ik me had gespecialiseerd in het opsporen van verdwenen kostbaarheden, in het bijzonder van oude schilderijen, vroeg ze licht spottend of ik haar zou kunnen vinden als ze nu de deur uit liep met onbekende bestemming.

‘Ik denk het niet, tenzij je sporen achterlaat. Als je dat niet doet, houdt het op.’

‘En met zo’n schilderij kan dat wel?’

‘Ja.’

‘Vreemd, een schilderij kun je wel vinden en een mens niet.’

‘Dat is niet zo vreemd. Schilderijen verdwijnen nooit zomaar. Daar zijn hooguit een paar redenen voor te bedenken en als je die kent, weet je ook wel zo ongeveer waar je moet zoeken. De wereld waarin schilderijen hun weg vinden is niet zo groot.’

‘Het klinkt nogal eenvoudig, tenminste zoals je het nu uitlegt.’

‘Nee, dat is ook weer niet zo.’

Ik ging er niet verder op in, maar eenvoudig was het zeker niet. Van mijn niveau was er hooguit een vijftal mensen, en dan had ik het niet alleen over Nederland, en ik verdiende er veel geld mee. No cure, no pay; ik werd pas betaald als ik de opdracht succesvol had uitgevoerd, meestal op basis van een percentage van de waarde van de verdwenen goederen. Dat verdiende zo goed dat ik na nog een aantal goedbetaalde opdrachten met vervroegd pensioen kon gaan. Ik was achtenveertig en binnen vijf jaar moest dat gebeuren. Veel had ik niet nodig en als het zover was, zou ik alle tijd hebben om in een bos te gaan liggen, te wandelen om het wandelen en gesprekken te voeren met mensen die ik niet kende en van wie ik niets moest. Doelloosheid ervaren en leren inzien dat doelloos niet hetzelfde is als zinloos. De theorie begreep ik al, daar was ik van jongs af aan al in onderwezen, maar me dat in de praktijk eigen maken was nog een heel ander verhaal.

Ik had zo wel genoeg over mezelf gepraat en richtte de aandacht op haar: ‘Mag ik vragen hoe je hier terecht bent gekomen?’

‘Hoe ik hier ben gestrand, bedoel je?’

‘Ik bedoel het niet onvriendelijk.’

‘Nee, dat weet ik.’

Opnieuw ervoer ik die intimiteit. Hoe kon iemand die me helemaal niet kende, dat met zoveel zekerheid zeggen?

‘Dit is de verre kust waar ik na vele omzwervingen ben aangespoeld.’

‘En, bevalt het leven hier?’

Opnieuw verschenen er lachrimpeltjes bij haar ooghoeken, maar toen ze aanstalten maakte om te antwoorden, kwam er iemand ons gezichtsveld binnenwandelen, of beter gezegd: binnenschuifelen; haar voeten kwamen nauwelijks van de grond.

‘Kijk daar is mevrouw Dumenil. Zo te zien heeft ze haar knipselmap meegenomen.’

Ze doelde blijkbaar op de Albert Heijntas van de oude vrouw. Ze was zo klein dat ze, om te voorkomen dat de tas over de grond zou slepen, de hengsels om een van haar armen had. Met haar andere arm steunde ze op een ouderwetse wandelstok met aan het uiteinde een driepoot met grote rubberen noppen. Ik wist niet dat ze nog bestonden, maar het was in ieder geval een stuk galanter dan een rollator. Nog dichterbij gekomen, zag ik dat ze een ernstige vorm van de ziekte van Parkinson had: haar hoofd en magere, tengere bovenlijfje schudden zo onrustig en ongecoördineerd als een marionet aan een touwtje.

Toen ze binnenkwam, stond ik op om me voor te stellen. Hoewel ik de botten en knokkels door haar huid heen voelde en haar hand in de mijne verdween, was haar handdruk stevig en ondanks haar breekbare uiterlijk maakte ze een kordate indruk. De opgewekte kordaatheid van oude mensen die willen zeggen: ‘Kijk mij eens op mijn oude dag.’

‘Jager Havix. Wat een vreemde naam. Bent u Joods?’ Ze keek me eens goed aan. ‘U ziet er anders niet Joods uit.’

‘Dat ben ik ook niet.’

‘De Joden hebben vreselijk geleden, maar ze hebben ook Jezus vermoord. Vreselijk, allebei. Mijn moeder zei altijd: “Vergeven: ja, vergeten: nooit.”’

Ik vroeg me even af of ze wel helemaal goed bij haar hoofd was, maar zomaar weglopen kon niet meer. In ieder geval niet nu al. Ze was hier min of meer op mijn verzoek en had de knipselmap al uit de plastic tas gehaald. Ik hoopte maar dat het niet erger zou worden.

Zodra ze zat, liet ze haar trillende handen tot rust komen op de map voor zich en zei: ‘Aan de mensen die ik mijn verhaal vertel, vraag ik altijd in de eerste plaats om ervoor open te staan. Als ik klaar ben, mag u vinden wat u wilt, daar bent u helemaal vrij in, maar tot die tijd moet u me aanhoren met een open geest. Wilt u dat doen?’

Toen pas viel me nog een kenmerk op van de ziekte van Parkinson; ze had een ‘maskergelaat’, veroorzaakt door een verminderde gelaatsuitdrukking. Haar gezicht was weliswaar nog niet helemaal verstard, maar wel dusdanig dat ik er niet veel meer van af kon lezen. Door de toon waarop ze praatte en de manier waarop ze haar woorden koos, klonk alles wat ze zei echter heel stellig en definitief. Tegelijkertijd had het iets licht hysterisch, van een bezetenheid die vlak onder de oppervlakte van dat verstilde gelaat sluimerde. Ik was benieuwd wat ik van haar verhaal zou vinden als ze zou zijn uitgesproken.

‘Dat zal ik proberen,’ antwoordde ik.

III

‘Het is allemaal gebeurd omdat ik de zorg op me heb genomen voor dat kruis waar u net langs bent gekomen. Er zijn hier mensen die geloven dat er een vloek op rust. Wie het zou proberen te verplaatsen, zou zogenaamd slecht aan zijn einde komen. Na wat ik heb meegemaakt, sluit ik dat niet meer uit, maar vroeger vond ik dat onzin, flauwekul. Dat u dat maar weet. Ik heb me indertijd verzet tegen de verplaatsing van dat kruis, gewoon omdat het daar hoort. Omdat ik er al tientallen jaren langswandel, eerst met mijn man en nadat hij is overleden, alleen. Ik weet niet hoe vaak we het erover hadden hoe die pater daar vermoord moest zijn. En als we het er niet hardop over hadden, dacht je er toch altijd wel even aan als je het kruis weer zag verschijnen. Een paar eeuwen geleden was het hier nog een stuk ruiger, beboster en grotendeels verlaten. En er was toen natuurlijk nog geen verlichting. Misschien was hij in het donker overvallen nadat hij in een of ander afgelegen dorp de mis had opgedragen. Dat kruis stond daar al meer dan tweehonderdvijftig jaar en ik vond dat het daar ook moest blijven. Er verdwijnt al zoveel.’

De vrouw van de snackbar onderbrak haar: ‘Er was een plan om dat kruis weg te halen, maar daar is de gemeente van teruggekomen nadat mevrouw Dumenil een handtekeningenactie had georganiseerd. Het moest weg omdat er wellicht in de toekomst een fietspad zou komen. “Wellicht in de toekomst”: er was niet eens een concreet plan.’

‘Ik heb geen bewijs, maar ik denk dat onze dominee ook een achterbakse rol heeft gespeeld. De Kerk houdt niet van kruizen zonder Jezus.’

Zo was de stand tussen de Kerk en de joden weer 1-1.

‘Met wat u is overkomen, kun je eerder zeggen dat er juist een zegen rust op diegenen die het voor het kruis opnemen,’ zei de vrouw van de snackbar. ‘Daar bent u toch het levende bewijs van.’

‘Ja, ja, lieverd, maar ik moet het in de goede volgorde vertellen, anders snapt meneer Havix er niets van. Of wel?’

Zonder mijn reactie af te wachten ging ze verder: ‘Zeven jaar geleden was ik met een vriendin op vakantie in Gent. Met Alfje Berendse, ze is inmiddels overleden, maar ik heb haar getuigenis op papier. Hier, in de map.’

Ze klopte er even op, maar de map bleef vooralsnog gesloten.

‘En Alfje was niet het type om zomaar iets te zeggen; dat kunt u hier in het dorp navragen. Die stond net zoals ik met beide benen op de grond. Wat dat betreft is het jammer dat u niet meer met haar kunt praten. Nou ja, we hadden opnieuw een reis naar Gent geboekt. Dat deden we elk jaar. Er is daar van alles te zien en te doen en het is niet te ver reizen. En Belgen zijn nog beleefd tegen oudere mensen. We maakten elk jaar een tochtje over de Gentse binnenwateren en als het mooi weer was, gingen we bij de Graslei op een terrasje aan het water zitten. Dan namen we alle tijd voor iets wat echt typisch is van daar: “verwenkoffie”. Een kannetje koffie met advocaat, peperkoek, een stukje mattentaart, marsepein en chocoladefantasie. Alfje wilde dan ook per se naar de Sint-Baafskathedraal, om de Aanbidding van het Lam Gods te zien. Dat is dat beroemde schilderij van Jan van Eyk. Voor mij hoefde dat niet zo nodig, maar als je samen op stap bent, moet je rekening met elkaar houden. Maar goed, al die jaren dat wij er al kwamen, gingen we ook altijd even kijken hoe het erbij stond met de restauratie van de Sint-Niklaaskerk. Die wordt al sinds de jaren zestig gerestaureerd. Elk jaar liepen we eromheen om te kijken welke vorderingen ze hadden gemaakt. Dat was een van onze vaste wandelingen. Soms was er helemaal niets gebeurd, dan was het geld zeker even op. In België gaat zoiets toch anders dan bij ons. Hier protesteren de mensen als het niet snel genoeg gaat.’

Terwijl ik rustig wachtte tot ze ter zake zou komen, raakte ik steeds meer gebiologeerd door het contrast tussen het starre, zo goed als bevroren gelaat en haar schuddende lichaam. Ik probeerde een patroon te ontdekken in haar onrustige bewegingen, maar elke keer leek haar lichaam en vooral haar hoofd weer een nieuwe richting te vinden om naar uit te schieten.

‘Afijn, zeven jaar geleden deden we dat dus ook, maar deze keer gebeurde er iets bijzonders. En ik noem dat een wonder. Iedereen mag er het zijne van denken, maar dat is wat het was en ik ben niet de enige die er zo over denkt.’

Ze zei het uitdagend, alsof ze zich al wapende voor mogelijke scepsis van mijn kant.

‘We liepen langs een deel van de kerk dat in de steigers stond en plotseling voelde ik een hand op mijn rug. Precies midden tussen mijn schouderbladen. Normaal zou ik natuurlijk hebben omgekeken om te zien wie het was, maar in plaats daarvan stopte ik en stond stil. Er ging geen enkele druk van die hand uit; ik werd niet naar voren geduwd en ook niet naar achteren getrokken, en toch was er iets in die hand dat me deed stoppen. En niet alleen dat, mijn schudden stopte ook. U heeft gezien dat ik ziek ben, dat was zeven jaar geleden weliswaar minder, maar ook toen al flink. Toen verdween het gevoel van die hand op mijn rug en – ik kan het niet anders beschrijven – kwam er iets in mijn lichaam dat me helemaal tot rust bracht. Het was een zalig gevoel van totale vrede en geluk. En dat had ik op een en hetzelfde moment in elk deel van mijn lichaam. Mijn handen, voeten, benen, mijn hoofd. Het was zo zalig! Alsof alles ergens door was vervuld. Ik had helemaal geen erg meer in mijn omgeving en volgens Alfje was ik even compleet van de wereld. Maar er was wel iets anders waarvan ik me bewust was: pater Johan was bij me. Ik wíst gewoon dat hij er was. Dat was geen gevoel: ik wist het. Ik heb geen wit licht, een engel of iets dergelijks gezien. Dat soort verhalen hoor je ook wel eens. Bij mij was het anders, minder spectaculair zou je kunnen zeggen: ik begreep dat pater Johan de zorg voor mij op zich had genomen. Dat alles heeft misschien een halve minuut geduurd, dat is tenminste de schatting van Alfje, toen kwam ik weer terug op aarde, om het zo maar uit te drukken. Nog voor ik me kon afvragen waarom pater Johan aan me was verschenen, was het antwoord er al.’

Nog helemaal in zichzelf gekeerd, stopte ze even. Ze nam voorzichtig een slokje van haar koffie, waarbij ze de hand die het kopje vasthield, ondersteunde met haar andere hand.

‘Vóór ons, precies waar we zouden hebben gelopen als ik niet was tegengehouden door pater Johan, kwam een stuk los van een van de steunberen van de kerk en stortte naar beneden, waardoor ook de steiger over een groot stuk van de muur naar beneden kwam. Het was een enorme ravage; een berg van puin, planken, steigerpijpen. Daar zouden wij onder terecht zijn gekomen. Wacht, ik zal u laten zien dat ik niet overdrijf.’

Haar map ging eindelijk open. Ze bladerde even en draaide toen de opengeslagen pagina’s naar me toe.

‘Kijkt u maar zelf.’

Op de linkerbladzijde had ze een artikel geplakt uit de Gazet van Gent en op de rechter een ander stuk uit het Dagblad de Limburger. Bij beide artikelen was een foto afgedrukt en de puinhoop was inderdaad enorm.

‘Ziet u wel, we zouden dood zijn geweest.’

Ze stopte en keek me aan. Het was duidelijk dat ik moest tonen dat ik onder de indruk was, maar dat ging me toch wat te ver. Ik vond het een mooi verhaal, maar die beleving van haar was zo persoonlijk dat ik het moeilijk een wonder kon noemen. Misschien was het wel een soort voorgevoel geweest; ook onverklaarbaar maar voor mij wel veel geloofwaardiger.

‘Het lijkt er inderdaad op dat u heel veel geluk heeft gehad.’

‘Geluk? Nou, geluk had er niets mee te maken, hoor. Dit is nog niet alles. Omdat Alfje en ik de getuigen waren die van het meest dichtbij die instorting hadden gezien, werden we geïnterviewd door een journalist. Van die krant.’

Ze wees naar het artikel uit de Gazet van Gent: ‘Ik wilde er eerst niets over vertellen, maar Alfje had zich al versproken en toen heb ik het hele verhaal toch maar gedaan. Nou, en dat hebben ze toen in de krant gezet en weet u wat? Een dag later kregen we in ons pension bezoek van iemand van het kerkbestuur van de Sint-Niklaaskerk. Een heel beschaafde meneer, hij bood zelfs eerst zijn excuses aan. Maar dat was niet de reden van zijn komst: of we wisten dat het gemummificeerde lichaam van pater Johan van Duyl Aleven bij hen in de catacomben lag! We waren natuurlijk stomverbaasd. Hij heeft ons toen meegenomen. Er liggen daar misschien wel honderd mummies van priesters, monniken, paters, edelen. Een heel rare verzameling eigenlijk. Blijkbaar heerst daarbeneden een soort klimaat waardoor die lichamen heel goed blijven, zonder enige bijzondere behandeling. Kijkt u maar zelf.’

Over een aantal pagina’s verspreid, had ze foto’s geplakt. De mummies lagen niet elk in hun eigen kist, maar waren naast elkaar op de grond gelegd. In een soort cellen met tralies, zodat ze door bezoekers niet konden worden aangeraakt. Toen ik een pagina omsloeg, zei ze: ‘Dat is het lichaam van pater Johan. En mijn man en ik hebben al die jaren gedacht dat hij wel ergens onder dat kruis zou liggen!’

Ik bekeek de foto’s met verbazing. Dit was inderdaad een heel vreemd toeval. Het van grove stof geweven habijt van deze pater Johan was nog in redelijk goede staat en het lichaam opvallend goed geconserveerd. Van zijn hoofd was alleen de schedel over, maar zijn verdroogde huid zat deels nog om zijn armen en benen en alle botjes van handen en voeten vormden keurig één geheel. Er leek er niet een te ontbreken. De kleuren van habijt en lichaam waren met het verstrijken van de jaren donkerder geworden en steeds meer op elkaar gaan lijken. Bij lichamen die meer in de schaduw lagen, was soms nauwelijks te onderscheiden wat huid was en wat stof. Bij de ook donker geworden schedel stond een klein houten kruis met zijn naam.

‘Nou, u heeft wel iets aparts meegemaakt.’

‘Ja, en nu snapt u ook waarom ik bloemen leg bij zijn kruis.’

We praatten nog zeker een uur voordat ik besloot om op te stappen. Ik schatte dat het ongeveer twee uur lopen was om bij Mennorode terug te komen en dat deed ik niet graag in het donker.

Toen ik aan het einde van de middag in de verte Mennorode zag liggen, hield ik mijn pas in. Achter een aantal ramen brandde al licht en zo, in het halfdonker, midden in de natuur en met die paar lichtjes, had het net zo goed een middeleeuwse hoeve kunnen zijn. Het was een beeld dat honderden jaren overbrugde. Hoe vaak zou die pater Johan hetzelfde hebben gezien? Misschien wel met een gevoel van opluchting dat hij de bewoonde wereld weer had bereikt.

Ik was zo dichtbij dat ik niet meer kon verdwalen en toen ik om me heen keek en een bankje zag, besloot ik mijn aankomst nog even uit te stellen. Ik stelde me voor hoe aan de lange tafels in de grote eetzaal de verschillende groepen bezoekers op dit moment genoten van hun eten. De gasten bedienden zichzelf aan een eenvoudig buffet dat bestond uit een voorgerecht van de soep van de dag met stokbrood, en een hoofdgerecht van in aluminium bakken warm gehouden groenten, aardappelen en vlees. Daarnaast een saladebuffet van sla, tomaten, komkommer en geraspte wortel. Ten slotte werden er dienbladen met een toetje neergezet. Veel keuze was er niet en er werden ook geen culinaire hoogstandjes bereid, maar na een hele dag wandelen in de buitenlucht smaakte het mij goed.

Op een enkele wandelaar na waren de gasten in Mennorode meest oudere mensen die deelnamen aan een of andere cursus over spiritualiteit of zingeving en praatten over wat het betekende om te geloven en over andere zaken die de dagelijkse beslommeringen ontstegen. Voor velen van hen was de deelname aan zo’n programma een excuus om onder de mensen te zijn en met gelijkgestemden te praten, te eten en in de avonduren een glas wijn te drinken. Mensen die in de herfst van hun leven terugkeken op wat er achter hen lag. Hoewel ik er niet bij hoorde, gaf het ook mij een gevoel van geborgenheid.

IV

Toen ik om tien uur ’s avonds na het douchen mijn tanden stond te poetsen, keek ik in de spiegel naar de douchecel achter me. De ruimte was betegeld met een kleine donkerbruine tegel die me deed denken aan de massieve eikenhouten tafels waarvan het blad met zo’n zelfde tegel is ingelegd. Een tafel die stond voor flesjes bier, zware shag en uitzichtloze armoede, eerder nog dan voor gebrek aan smaak. Ondanks die deprimerende associatie had ik net zalig gedoucht. De kamer was sober, bijna spartaans ingericht, maar schoon, de matras van mijn eenpersoonsbed was stevig en ik sliep tussen kraakheldere lakens en onder een warm dekbed. Straks zou ik de ramen een flink stuk openzetten, zodat de koude lucht mijn kamer kon binnenstromen en ik ’s ochtends werd gewekt door het eerste fluiten van de vogels. Zo vroeg en zo midden in de natuur dat er nog geen enkel menselijk geluid is te horen, alleen maar dat fluiten van de vogels.

Ik ging op de rand van mijn bed zitten om de ingesproken voicemailberichten af te luisteren op mijn mobiel. Een paar gingen over de afhandeling van een zaak waaraan ik de afgelopen maanden had gewerkt en er was een groet van Jaap Tielemans met een uitnodiging om weer eens uit eten te gaan. En ten slotte dat ene bericht: ‘Ja, goedemiddag, Jager, met Dick van Arnhem. Ik wil je graag spreken. Het is niet urgent. Bel me maar als het schikt. Dag.’

Ik had gehoopt dat alles tot volgende week zou kunnen wachten, maar zelfs als het geen haast had, was er niemand die niet meteen reageerde op een bericht van Dick van Arnhem. Uit de toon van zijn stem viel ook nu niets af te leiden. De keren dat ik hem had meegemaakt als er een belangrijke beslissing moest worden genomen, had ik nooit iets van spanning in zijn stem kunnen ontdekken. Ik kon me niet voorstellen dat deze man door wat dan ook uit balans kon worden gebracht. Of het nu ging om de miljardenovername van een andere onderneming of de aankoop van een kostbaar kunstobject. Rustig, weloverwogen en altijd heel berekenend, werden de verschillende opties tegen elkaar afgewogen.

In het verleden had ik een paar lucratieve opdrachten voor hem gedaan. Een daarvan haalde de voorpagina van alle grote Nederlandse kranten en was zelfs in het buitenland nieuws.

Door een van zijn voorgangers was eind jaren vijftig een aantal experimentele werken van de Russische schilder Kazimir Malevitsj, een van de belangrijkste avant-gardisten van de twintigste eeuw, aan de collectie toegevoegd. Het bedrijf had er maar vier gekocht, maar het Stedelijk Museum in Amsterdam had uit dezelfde aangeboden partij een veel grotere greep gedaan: tientallen schilderijen, gouaches, tekeningen en zogenaamde ‘theoretische kaarten’. Malevitsj had in 1927 een deel van zijn collectie noodgedwongen achtergelaten in Berlijn, waar die zich toen bevond in verband met een grote expositie van zijn werk. Toen Malevitsj in 1935 overleed, was de collectie daar nog steeds, verpakt in een grote houten kist. Op zich was het een wonder dat de collectie de oorlog had overleefd; in de ogen van de nazi’s ging het om entartete Kunst. Als ze er de hand op hadden kunnen leggen, was alles waarschijnlijk zonder enige scrupules verbrand. Toen de gemeente Amsterdam een deel hiervan aankocht voor het Stedelijk Museum, deden ze zaken met de Duitse architect Hugo Häring, die beweerde, gestaafd met documenten om dat te bewijzen, dat hij de rechtmatige eigenaar was. Al jarenlang circuleerden er hardnekkige geruchten dat er iets niet in de haak was met de eigendomsrechten, maar de directie van het Stedelijk Museum hulde zich in stilzwijgen. De erven Malevitsj hadden op een vriendelijke manier geprobeerd bij de directie van het museum gehoor te vinden voor hun claim dat zij, en alleen zij, de echte eigenaren waren, maar hun werd bot de deur gewezen. Toen er geen andere weg meer openstond, besloten ze een rechtszaak aan te spannen, gesteund door tal van harde bewijzen dat hun grootvader nooit afstand had gedaan van zijn eigendom. Als antwoord schakelde het Stedelijk Museum een batterij dure advocaten in en werd de tegenpartij in de wurgende greep van een steekspel van kostbare juridische procedures en formaliteiten genomen. Heel beredeneerd dacht het museum die geldverslindende uitputtingsslag wel te kunnen winnen, erop vertrouwend dat een instituut uiteindelijk altijd een langere adem heeft dan het individu, zeker nu het ook nog eens verarmde nazaten betrof uit de voormalige Sovjet-Unie. Toen hun claim volgens het Nederlands recht verjaard bleek, werden de erven Malevitsj ten slotte zelfs gedwongen hun rechtszaak aan te spannen in de Verenigde Staten.

De erven Malevitsj hadden zich in eerste instantie op het Stedelijk Museum gericht omdat zich daar de meeste schilderijen bevonden. Ze konden zich niet nog een rechtszaak veroorloven en redeneerden waarschijnlijk dat als het museum de collectie zou moeten teruggeven, op een later moment het bedrijf van Dick van Arnhem hetzelfde lot zou treffen. In plaats van dat af te wachten werd ik door Dick van Arnhem ingehuurd om de provenance van hun vier schilderijen te achterhalen. Hij wenste zich niet te verschansen achter advocaten en wilde weten of de erven Malevitsj al dan niet in hun recht stonden. Heel even verdacht ik hem ervan dat hij mij inschakelde om bewijsmateriaal te verzamelen dat gebruikt kon worden als verdediging tegen een mogelijke claim. Maar hoewel ik hem maar kort sprak, maakte hij een integere indruk.

In al die jaren dat ik dit werk deed en de vreemdste mensen ontmoette, begon ik steeds met dezelfde vraag: wie is het die me deze opdracht geeft? Ik wilde precies weten met wie ik te maken had, zelfs als dat niet gemakkelijk te achterhalen was en tijd en geld kostte. Dat deed ik niet in de eerste plaats om de zekerheid te krijgen dat een potentiële opdrachtgever goed was voor zijn geld. Dat risico was af te dekken; naast een duidelijk contract, eiste ik eventueel een bankgarantie of liet ik het geld depositeren op een escrow account. De hoofdreden was dat ik niet geassocieerd wilde worden met de verkeerde mensen. In de kleine wereld waarin ik me bewoog was er niets zo gevaarlijk als reputatieschade.

Op Dick van Arnhem viel niets aan te merken. Hij had met hard werken de top bereikt en lag uitstekend bij de aandeelhouders die sinds hij de chief executive officer was, de waarde van hun bezit aanzienlijk in waarde hadden zien stijgen. Maar niet alleen dat; hij was ook populair bij zijn medewerkers. In een tijd waarin zijn concurrenten onder de banken en verzekeraars zich in een maalstroom hadden gestort van reorganisatie op reorganisatie en de ene na de andere afvloeiingsregeling, wist hij intern de rust te bewaren. Zonder het belang van een efficiënte organisatie uit het oog te verliezen en hoge eisen stellend aan zijn eigen mensen, bleek hij gewoon beter in het voortdurend verbeteren van hun producten en het aanboren van nieuwe markten. Dat leek wellicht eenvoudig, maar ik stelde me voor dat hij in die extreem concurrerende markt onder zware druk moest staan om die hoge doelstellingen te realiseren.

Dat mijn indruk van hem juist was, bleek wel toen ik hem mijn bevindingen rapporteerde. Het was een zaak waaraan ik bijna een halfjaar fulltime had gewerkt. Ik was ervoor naar Hannover, Keulen, Warschau, New York en zelfs Leningrad, Moskou en Canberra gereisd. Ik had vele uren doorgebracht in archieven, soms spittend in dossiers waarop zich het stof van tientallen jaren had verzameld. En voor een zaak die lang geleden had gespeeld, had ik gezocht naar mensen, veelal hoogbejaard, die me er nog uit de eerste hand iets over konden vertellen.

Toen ik hem uiteindelijk confronteerde met de conclusie dat de schilderijen ten onrechte in het bezit waren gekomen van het bedrijf waarvan hij de CEO was, leek hij niet bijzonder teleurgesteld. Zijn vragen waren verre van defensief en er zeker niet op gericht mijn bevindingen onderuit te halen. Hoewel het verder niet mijn zaak was, vroeg ik hem toch welke stappen hij nu overwoog. Hij ging niet in op de details, maar kort gezegd kwam het erop neer dat hij de eigendomsclaim van de erven niet zou aanvechten. Integendeel, hij zou die erkennen maar tegelijkertijd alles in het werk stellen de werken voor hun bedrijfscollectie te behouden.

Niet veel later las ik in de krant wat hij uiteindelijk voor elkaar had weten te krijgen. Zeer ongebruikelijk, zeker in de kunstwereld zoals ik die had leren kennen, had hij zelf het initiatief genomen, er liep immers geen rechtszaak tegen het bedrijf, de erven Malevitsj te benaderen en hun eigendomsrechten te erkennen. Hij trof een regeling waarbij het eigendom officieel terugging naar de erven Malevitsj, maar het bedrijf tegelijkertijd de schilderijen voor een periode van vijftig jaar in bruikleen kreeg, met een optie tot verlenging. Kortom: ze bleven deel uitmaken van de collectie. Over de details van de gemaakte afspraken werd niets vermeld: beide partijen hadden afgesproken daar geen informatie over te verstrekken. Er werd gegist over wat er betaald was om die schilderijen in bruikleen te krijgen, maar niemand wist er het fijne van.

Toch heb ik daar later nog iets over gehoord wat me een zeer verhelderend inkijkje gaf in de wijze waarop Dick van Arnhem op een heel intelligente manier de wens om recht te doen en tegelijk de opzet om de schilderijen onder zo gunstig mogelijke condities te behouden, had weten te combineren. Ik vernam het uit de mond van de beheerder van de collectie; een oudere, gepensioneerde dame, een gerenommeerde kunstkenner, door Dick van Arnhem ingehuurd om de collectie te beheren. Ik kwam haar tegen op de TEFAF tijdens een van de talloze borrels die door de daar aanwezige kunsthandelaren worden gegeven, en raakte met haar aan de praat. Ze had al iets gedronken en hoewel nog steeds enigszins gereserveerd, was ze iets toeschietelijker dan normaal.

Zij en Dick van Arnhem waren naar Sint Petersburg gevlogen, met het dossier zoals ik dat had samengesteld, en hadden daar de erven Malevitsj ontmoet, een nogal gemêleerd gezelschap van bijna dertig personen. Die hadden advocaten meegenomen, maar daar wilde Dick van Arnhem niets van weten; die moesten eerst weg. Toen ze uiteindelijk tegenover elkaar zaten, vertelde hij ze onomwonden dat zijn onderneming, waarvan hij de hoogste baas was, na grondig onderzoek had geconcludeerd dat ze niet de rechtmatige eigenaar was. De tegenpartij wist niet wat ze overkwam; de monden vielen open van verbazing. En na die verbazing kwam het wantrouwen. Wat zou daar wel niet achter zitten? Dick van Arnhem deed vervolgens rustig zijn voorstel. Het eigendom zou officieel teruggaan naar de erven Malevitsj, terwijl hij de schilderijen in bruikleen zou krijgen, voor een periode van vijftig jaar, met een optie tot verlenging onder vooraf vastgelegde condities. Ook was hij bereid de schilderijen voor een bepaald aantal dagen per jaar uit te lenen voor overzichtsexposities van het werk van Malevitsj. Voor die bruikleen wilde hij een jaarlijks bedrag betalen. Toen hij dat bedrag noemde, wekte dat aan de andere kant van de tafel enige wrevel. Men vond het aan de lage kant: voor vier meesterwerken van Malevitsj die op de vrije markt miljoenen waard zouden zijn. De kopers zouden ervoor in de rij staan.

Dick van Arnhem deed vervolgens iets wat ook voor haar als een verrassing kwam. Terwijl ze het me vertelde, klonk er bewondering in haar stem toen ze zich die situatie weer voor de geest haalde.

‘Hij legde uw dossier voor zich op tafel en weet u wat hij zei?

“Wij hebben veel geld betaald om onomstotelijk vast te kunnen stellen dat de schilderijen nooit echt ons eigendom zijn geworden. Dat bewijs bevindt zich in deze map. Ik weet natuurlijk dat u een rechtszaak heeft lopen tegen het Stedelijk Museum in Amsterdam. Ik heb daar contact met ze over gehad, we hebben immers allebei schilderijen gekocht uit die beroemde houten kist van uw grootvader. Ik heb ook de stukken gezien die u heeft aangeleverd om uw eigendomsrechten te claimen. Ik heb tevens gesproken met de advocaten van het museum en die denken dat ze, mede op basis van wat u zelf als bewijs heeft aangeleverd, een goede kans maken uw claim door een rechter ongegrond te laten verklaren. Ik denk dat ze dat goed inschatten, er is ruimte om twijfel te zaaien en dan zullen ze dat ook doen. Dan zult u nog vele jaren verder moeten procederen.”

Hij liet deze woorden even op ze inwerken en zei toen: “Als u met ons een schikking treft, staat u veel sterker.”

We zaten niet tegenover domme mensen, meneer Havix. Hij legde ze rustig uit waarom hij zijn financiële aanbod heel redelijk vond. In de eerste plaats omdat als duidelijk zou worden dat hij de eigendomsclaim van de erven Malevitsj erkende, dat een enorme invloed zou hebben op de lopende rechtszaak met het Stedelijk Museum. En in de tweede plaats wilde hij ze het door u verzamelde bewijsmateriaal ter beschikking stellen. Eigenlijk heeft Dick uw dossier bij wijze van spreken “verkocht”. Een idee dat bij mij in de verste verte niet was opgekomen. Nog tijdens die vergadering zijn we het in grote lijnen eens geworden. Het enige dat mij zorgen baarde, was de reactie van het Stedelijk Museum. Als dit bekend werd, zouden die ons bloed wel kunnen drinken. Toen ik daar Dick later over aansprak, reageerde hij heel rustig: hij kon onmogelijk het eigendom claimen van wat niet van hem was. Daarin was hij heel principieel. Verder zat hij in de ongemakkelijke positie dat hij afhankelijk was van de afloop van een rechtszaak van anderen, dat beviel hem helemaal niet. Dit was het enig overgebleven scenario dat goed uitpakte voor zowel hem als de erven Malevitsj. Hij was verantwoordelijk voor het bedrijf dat hij leidde, niet voor het Stedelijk Museum. Die waren trouwens ook niet naar hem gekomen om te horen wat hij ervan vond toen zij besloten de hakken in het zand te zetten. Bovendien had hij ze gewaarschuwd: vroeg of laat zouden de erven Malevitsj toch gelijk krijgen. Er waren al de eerste signalen dat de Russische overheid zich ervoor begon te interesseren, onder het mom van “cultureel erfgoed”. Als dat zou doorzetten, zou de druk alleen maar groter worden. De leiding van het Stedelijk Museum had echter nauwelijks naar hem geluisterd.’

Ik had haar enigszins onderschat, want ondanks die paar glazen wijn had ze me die avond niet meer verteld dan ze kwijt wilde. Over het belangrijkste deel van de afspraken die daar in Sint Petersburg waren gemaakt, had ze met geen woord gerept. Dat moest ik ruim drie jaar later in de krant lezen. Dick van Arnhem had mijn dossier inderdaad verkocht, maar tegen een veel hogere prijs dan wie dan ook voor mogelijk had gehouden. Achteraf gezien, verdiende hij de kosten die hij had gemaakt om mij in dienst te nemen in veelvoud terug.

Na het nodige gedraai en geprocedeer besloot het Stedelijk Museum toch te schikken. Het eigendom van alle schilderijen en andere stukken keerde terug naar de erven Malevitsj. De condities waren echter veel minder gunstig dan wat Dick van Arnhem had bedongen. Er klonk iets in door van de afkeer die de erven Malevitsj moeten hebben gevoeld voor de manier waarop het Stedelijk Museum ze in het verleden had behandeld. De belangrijkste schilderijen wilden ze sowieso terug en voor het resterende deel dat het museum in bruikleen kreeg, moest fors worden betaald. In de Amsterdamse gemeenteraad was het nog aanleiding voor verhitte debatten. Wie had wat verkeerd ingeschat?

Een van de schilderijen die het museum moest afstaan, bleef toch in Nederland. Ik kon een glimlach niet onderdrukken toen ik het las: dat had Dick van Arnhem in handen weten te krijgen voor hun collectie. Het was een van Malevitsj’ eerste suprematische schilderijen: Zwart kruis op rood ovaal. Ik herinnerde me dat Dick van Arnhem er ooit een opmerking over had gemaakt toen hij me de vier schilderijen liet zien die ze in bezit hadden.

‘Dit is eigenlijk een serie van vijf. Dat vijfde doek hangt in het Stedelijk Museum: Zwart kruis op rood ovaal. Vraag me niet hoe het komt dat we ze indertijd niet alle vijf hebben aangeschaft, onbegrijpelijk. Ik heb bij het Stedelijk Museum nog een poging ondernomen ze weer samen te brengen, maar dat is onbespreekbaar. Ja, tenzij we onze vier schilderijen aan hen afstaan. Het is treurig dat ze er zo over denken, want juist dat ontbrekende schilderij vergroot de zeggingskracht van het geheel. Als ik ooit nog een kans krijg.’

Die kans was er gekomen en hij had hem met beide handen aangegrepen. Op die dag in Sint Petersburg had hij nog een afspraak gemaakt. Ik heb het contract niet ingezien, maar het moet er ongeveer als volgt hebben uitgezien: als met zijn hulp de erven Malevitsj de schilderijen van het Stedelijk Museum terug zouden krijgen, dan moest dat ene specifieke schilderij verenigd worden met de andere vier. Dat was de wens van hem als kunstliefhebber. Dat hun grootvader dat waarschijnlijk ook zo gewild zou hebben, zal Dick van Arnhem niet hebben nagelaten te vermelden. Hij zal elk beschikbaar argument hebben gebruikt om zijn zaak verder te onderbouwen.

Het inhuren van mij bleek een van de stappen van een plan dat hij van tevoren heel kundig had uitgedacht. Deze man had de zaken totaal omgekeerd en naar zijn hand gezet. Mijn diensten waren niet goedkoop geweest, maar uiteindelijk had hij voor een fractie van de geschatte marktwaarde van vijftien miljoen dollar ook nog een uniek schilderij in bruikleen weten te krijgen.

Voor de erven Malevitsj was het minstens zo goed verlopen: na het Stedelijk Museum besloten ook het Museum of Modern Art uit New York en het Busch-Reisinger Museum uit Cambridge, Massachusetts, te schikken in plaats van te procederen.

V

Toen ik de volgende ochtend Dick van Arnhem belde, kreeg ik zijn secretaresse, Simone Godliman, aan de lijn. Een zeer zakelijk ingestelde dame van rond de vijftig, die iedereen uiterst efficiënt en correct te woord stond. Ze was al vele jaren zijn persoonlijk secretaresse, fungeerde als een buffer tussen hem en eenieder die hem wilde spreken, en hield daar zeer strak de hand aan. Misschien dat zijn eigen vrouw hem rechtstreeks kon bellen, maar zelfs dat betwijfelde ik.

Ook nu was ze tegen mij, toch een vreemde eend in de bijt en al helemaal geen belangrijke zakenrelatie, heel correct. Ze was op de hoogte en ik werd direct doorverbonden.

‘Ja, goedemorgen, Jager. Bedankt voor het terugbellen. Hoe gaat het met je?’

‘Uitstekend. Dank je.’

‘Prima. Ik zal het kort houden. Ik ben door iemand bij mij uit de flat aangesproken. Die heeft hulp nodig en hoewel het niet het soort werk is dat je normaal doet, moest ik aan jou denken. Ben je beschikbaar?’

‘Ja, in principe wel, maar waar gaat het om?’

‘Zijn naam is Kalman Teller. Hij is al een tiental jaren bij een rechtszaak betrokken, niet direct, maar hij betaalt de juridische bijstand van een mevrouw die vroeger zijn administratie deed. Ze is het slachtoffer geworden van een medische fout.’

Een zaak die al tien jaar liep? Een medische fout? Dat was toch helemaal niet mijn werkterrein? Dick van Arnhem moet mijn aarzeling hebben gevoeld.

‘Het klinkt niet zo voor de hand liggend, maar hij heeft me er het een en ander over verteld waardoor ik toch direct aan jou moest denken.’

‘En dat is?’

‘Ze hebben voortdurend pech in deze hele zaak en zijn al meerdere keren verkeerd geadviseerd. Ze zoeken vóór alles iemand die ze absoluut kunnen vertrouwen, iemand die integer is.’

Dat ik in zijn ogen een goede professional was, wist ik wel, maar dit was wel erg complimenteus. Bovendien ook nog eens zo rechtstreeks.

‘Dat is blijkbaar heel belangrijk?’

‘Ja, met alles wat ze hebben meegemaakt, kan het niet nog een keer verkeerd gaan.’

‘Kun je meer over de zaak zelf vertellen?’

‘In het kort komt het erop neer dat die vrouw vrijwel invalide is geraakt na een fout bij het toedienen van de anesthesie voor een eenvoudige medische ingreep. Volgens haar en haar man is er overduidelijk sprake van een fout, maar het ziekenhuis ontkent alles en heeft het laten aankomen op een juridische procedure. Die loopt al meer dan tien jaar, zonder veel succes en volgens hen gaat het alleen maar van kwaad tot erger.’

‘Wat willen ze van mij? Ik ben geen jurist. Dat heb je hem ook gezegd, neem ik aan.’

‘Ja, natuurlijk, maar dat is ook niet waar ze nu behoefte aan hebben. Maar ik denk dat ze je dat het beste zelf duidelijk kunnen maken.’

‘Zij en haar man? Ik praat het liefst eerst met die meneer Teller, voordat ik word meegesleept in allerlei emoties.’

‘Dat zal geen bezwaar zijn.’

‘Weet je iets meer van hem?’