EEN VAGE BUITENLANDER

Van Benno Barnard verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

Het gat in de wereld
Tijdgenoten
Het mens
De schipbreukeling
Door God bij Europa verwekt
Het ondermaanse
Een hiernamaals
Eeuwrest
Het tongbotje
Dichters van het Avondland
Mevrouw Appelfeld

Benno Barnard

Een vage buitenlander

terug naar Engeland

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

De auteur is het Vlaams Fonds voor de Letteren
erkentelijk voor de hem toegekende reisbeurs.

©2009 Benno Barnard
Omslagontwerp en typografie: Willem Morelis
Omslagfoto: Francis Frith, ‘Dunwich, The Beach’, 1909, © The Francis Frith
Collection, www.francisfrith.com

ISBN 9789045017600
D/2009/0108/585
NUR 301

www.uitgeverijatlas.nl

Voor Willem, van wie ik Engeland gekregen heb; voor
Christopher, aan wie ik Engeland gegeven heb – en voor Anna,
die de genealogie gelukkig kwam verstoren

EEN VAGE BUITENLANDER

Vanuit de moerassen nader je Rye, dat op zijn rots ligt te slapen als een hond die even zijn kop optilt: die kop heet St. Mary the Virgin. Zelfs in de nazomer vormt deze brakke vlakte tussen de oude Sak -sische kustlijn en de zee een rauw landschap, dat om winter vraagt, mistbanken, regenvlagen, neerslachtige overpeinzingen van de soort waarin mijn beroepsgroep uitmunt – Hollandachtig, maar dan zonder de verplichte opgewektheid. In de Middeleeuwen, voor Engelse begrippen nog tamelijk recent dus, stond dit broekland bij vloed onder water: Rye was dan een schiereiland, met de rest van Engeland verbonden door een verhoogde weg. Er ligt een dorp dat Brookland heet.

Je volgt een tijdje de auto waarin de Amerikaanse schrijver Henry James zich rond theetijd naast de chauffeur van een bevriend echtpaar heeft gezet, teneinde hen voorbij Folkestone veilig door deze salt marshes te loodsen. We schrijven 1910, we, dat meervoud moet op Henry en mij slaan… maar dan raak je hem kwijt, want de romancier heeft helaas niet het minste richtinggevoel. Het is een wonder dat het gezelschap nog op tijd voor de Eerste Wereldoorlog thuis is, want als Winnie de Poeh blijven ze almaar in hun eigen sporen ronddraaien, hoewel ze de conische heuvel met de citadel de hele tijd vlak voor hun neus zien.

James woonde in Rye van 1897 tot zijn dood in 1916. Zijn huis, Lamb House geheten, is gebouwd in een stijl die het tegendeel van zijn eigen labyrintisch doorwrochte proza vormt. Georgian heet dat: iedere Engelandminnaar ziet dan direct de intieme wiskunde voor zich waar de achttiende eeuw zo goed in was, met wisteria die zich op de rechthoek van een tuinmuur stort en kamperfoelie die naar de hypotenusa van een fronton tast. Mottled red brick, daar is het altijd van gebouwd, gespikkelde baksteen, zorgvuldig gekapt to make the tapering window heads and laid-in sunk panels in the parapet, which hides the dormer windows, zoals de ijverige brochure van de National Trust meldt. Ik ken al die afzonderlijke woorden wel, maar ik moet het huis erbij zien om het, welnu, te zien.

Gelukkig woon ik om de hoek.

De Schepper van Engeland zij intussen geprezen voor de National Trust, een privévereniging die 250 historische huizen en tuinen (plus 250000 hectare natuurschoon en 600 mijl kust) bezit en beheert. De gebouwen bevolkt ze met oudere dames die een aparte beschrijving verdienen: gehuld in een lavendelkleurig waas van plattelandsadel, kijken ze je van ergens voor 1939 door hun vlinder-bril zo stralend aan, dat je je hand al uitstrekt om de cuppa te pakken, die ze ongetwijfeld speciaal voor jou gezet hebben. De Trust fabriceert deze vrouwen in laboratoria die nog door H.G. Wells zijn ontworpen, waar ze volgens een geheim procedé uit vooroorlogse romans worden opgewekt; en ze zijn onveranderlijk geprogrammeerd om van hun museum een behaaglijke huiskamer te maken, als een reusachtige theekop van wedgwood. Ik ben al vele jaren lid van de Trust.

Ik slenter door Lamb House. In een kleine salon met eiken wanden sta ik plotseling voor een kolossaal portret van George i, de eerste vorst van het huis Hannover. Zijn schip strandde in de winter van 1726 een paar mijl verderop; de koning bereikte na een vreselijke tocht door de moerassen ten slotte het nieuwe huis van James Lamb, de burgemeester van Rye, en bracht aldaar de nacht door, wat heel toepasselijk was gezien de naam die hij en zijn opvolgers (de Georgen ii, iii en iv) aan de bouwstijl ervan zouden geven. Spran kelend zal de conversatie niet geweest zijn, want George was behalve een rokkenjager en vrouwenmishandelaar ook een nauwelijks gesublimeerde Duitse boerenpummel, die het niet de moeite vond om de taal te leren van het land dat hem door een successiekronkel in de schoot was geworpen. In elk geval sliep hij in het bed van de burgervader, terwijl mevrouw Lamb moest bevallen, wat ze diezelfde nacht ook deed, in een zijkamertje. De sneeuwval had Rye afgesloten en twee dagen later mocht de monarch in St. Mary the Virgin als peetvader van George Lamb komen opdraven.

In verband met de schaamteloosheid waarmee ik hier anekdotes vertel het volgende. In zijn vermaarde Dictionary (uit 1755) definieert Doctor Samuel Johnson het woord anecdote als ‘something yet unpublished; secret history’, maar in de vierde editie, 1773, voegt hij er een tweede betekenis aan toe: ‘It is now used, after the French, for a biographical incident; a minute passage of private life.’ Het treft me als een ontoevallig toeval, dat juist de Verlichting de moderne notie van anekdote heeft opgeleverd, als een tegengif tegen de abstractie, zo lijkt het.

Over Henry James intussen bestaan de nodige anekdotes, de meeste overge leverd door literaire vrienden die toentertijd in de omgeving woon den: Joseph Conrad, Stephen Crane, Ford Madox Ford en H.G. Wells. Veel ervan gaan over de omslachtige zinsbouw van James, die hij niet tot zijn romans beperkte, wat tot vreemde situaties leidde bij zijn omgang met minder ingewikkelden van geest.

Wanneer ik weer buiten kom, staat de Buurman in de deur naar zijn tuin. Pet. Sikje. Strikje. Horlogeketting. Het zonlicht wordt bruin. Hij knikt en zegt: ‘Mijn goede man, wat ik voor je onder woorden wilde brengen is dit: ik woon, naar ik meen te mogen zeggen, in het verrukkelijkste huis dat ik mij had kunnen dromen – in deze kleine, oude, met keitjes geplaveide en met rode daken versierde stad, bij de top van haar mild-piramidale heuvel en dicht bij haar nobele oude kerk – welker klokgelui zo zoet weerklinkt in mijn rood-ommuurde tuin. Wat dunkt jou, mijn beste kerel?’

***

De krant uit België verlustigt zich in gemengde berichten die de idées reçues over Engeland bevestigen, maar dan niet op het niveau van Flaubert. Gewoonlijk gaan ze over seks, de klassenmaatschappij of een combinatie van beide. Genre: ‘De twintigjarige Jonathan Spencer is vanaf zijn tiende dagelijks op een potlood gespietst; vol -gens zijn opvoeders was dat noodzakelijk voor de ontwikkeling van een anaal-retentieve karakterstructuur. Dit gebeurde op een ex clu -sieve kostschool, die zijn ouders 20000 pond per jaar kostte…’ Van de versteende clichés over Engeland kun je een heel Stone-henge bouwen.

Deze keer luidt het nieuws dat meisjes van de gemengde Broad-stone Middle School in Poole binnenkort niet meer in een rokje naar school mogen komen. Het bestuur is bang dat het maken van radslagen tijdens het speelkwartier of energieke toneellessen in die kledij de eerbaarheid van de meisjes in het gedrang kan brengen.

Christopher en Anna gaan naar school in een pantalon, res pec -tievelijk jurk van grijs flanel, een geel poloshirt en een groene trui met daarop geborduurd een middeleeuws scheepje: het schoolembleem. Het geheel doet prehistorisch aan, of liever gezegd juist erg historisch. Kledingdiscussies bij het ochtendgrauwen behoren tot het verleden.

Maar vandaag spelen ze in een ander toneelstuk: over evacués uit Londen, die tijdens de blitzkrieg op de trein worden gezet; ze dragen slobberkousen, een naamloos jasje, een gebreide trui – het was niet simpel deze garderobe bij elkaar te brengen, in hun generatie zijn afdankertjes wegsmijtertjes. Gelukkig is dat grijze flanel van broek en jurk ook in 1940 bruikbaar. Om hun nek hangt een stuk karton: hun eindbestemming is barry, wales.

In High Street, waar de etalage van boekhandel Chapter and Verse suggestief naar me glimlacht, komen we de kleine blonde Migla tegen, die net door haar vader wordt afgezet. Hij heeft het vreselijk druk. Ik beloof haar straks naar huis te brengen. Ze draagt gewoon haar uniform: haar ouders, Litouwers, hebben de opdracht misschien niet goed begrepen. Samen wandelen we verder. Migla Paabo kan nog niet lezen. Christopher en Anna lezen Roald Dahl. Staatsscholen plegen achterstand te negeren en voorsprong te stimuleren; het systeem is dat van de meritocratie, de heerschappij van de verdienste (voor zover iemands hersens en milieu natuurlijk een verdienste zijn).

Zelf ben ik vandaag vrijwilliger in hun tweede klas. Ik help Mrs Eldridge, een verdwaalde edwardiaanse gouvernante, die vaag op een paard lijkt en haar heeft in de kleur rood die het Engels ‘gember’ noemt. Alle kinderen krijgen een fotokopie van een reislabel uit de oorlog, dat ze bij aankomst met een kort bericht aan hun ouders moeten terugsturen. Aan Mr Barnard, 6 Long Street, London, schrijft mijn zoon: It’s fun here in the country with my host family! Ik vraag me af of dat alleen maar taal voor hem is, of dat hij ook werkelijk een gastgezin voor zich ziet.

Dan verschijnt er een heer uit een roman van Graham Greene, met het soort handschoenen waar je onmiddellijk ‘kalfsleder’ bij denkt, die zich voorstelt als Mr Chip en de hele klas meeneemt naar de refter. Twee oorlogsuren lang schetst hij het leven van een geëva-cueerd kind. Hij legt uit hoe je een brandbom herkent, brengt een sirene met een zwengel aan het gillen en demonstreert met behulp van een pop een gasmasker voor baby’s (‘en niet vergeten, je moet de blaasbalg permanent gebruiken, anders stikt de baby’). De kinderen spelen met speelgoed van toen. Ze schuilen in een echte eengezinsschuilplaats, golfplaat van staal, zoals die in veel tuinen stond; binnen hangen posters die het beter weten: Hitler stuurt geen waarschuwing, draag altijd uw gasmasker bij u en, onvertaalbaar, Be like dad, keep mum – ik voel een infantiele opluchting dat ik die woord -speling begrijp. Dan schraapt het diepste van een luidspreker onver-hoeds de rokerige bas van Churchill bij elkaar, die omiddellijk dezelfde emoties als het Wilhelmus wekt, haaks op mijn verstand: vaderland, volk, opoffering, heldendom, oorlog, voetbal…

‘Now don’t forget your thankyous and your pleases, children,’ zegt Mrs Eldridge; en reeds zingt de klas: ‘Thank you, Mr Chip! Thank you, Mr Barnard!’

Later schiet er een soort fysieke sensatie door me heen, die mijn schrijftafel nodig heeft om een gedachte te worden, de schrijftafel waarachter ik me aan het formuleren van Engeland wijd – dat ik het heerlijk vind om kinderen te hebben in zoiets fouts als een schooluniform, die geschiedenisles krijgen en opgroeien te midden van een volk dat niet uit collectieve historische frustraties is gekweekt; ja, die nu al half en half behoren tot dat slag van de hele dag door zich verontschuldigende en bedankende Britten.

Dat hoogblonde Baltische kind, intussen, woont op een boerderij in een naburig dorp. Een kronkelende landweg, met een verdwijnpunt dat een zwerver behoeft, brengt ons erheen. Migla pakt de hand van Anna en leidt ons giebelend door een loods vol houten kratten. Daarachter hurken vijf caravans bij elkaar in een uitgestrekte, idyllische appelboomgaard, die door het late zonlicht smaak vol wordt verguld. Ze draait om haar as en zegt vijf keer snel de naam van haar land. In mijn hoofd steekt een elektrische storm op, die associaties schakelt: Churchill – IJzeren Gordijn – 1989 – economische vluchtelingen… Dan komt moeder Paabo in het Litouws op me af.

***

De butler van Darlington Hall wist dat weinig zaken de gasten zozeer overtuigden van de kwaliteiten van een huis als het tafelzilver, dat daarom onder zijn bewind gepoetst werd tot een voordien niet voor mogelijk gehouden graad van volmaaktheid. Het zilver reflec-teerde als een nauwkeurig meetinstrument de toewijding van het personeel en bewees dat het maatschappelijk systeem, waarin iedereen zijn plaats kende, tot opluchting van iedereen nog intact was – alleen revolutionairen en domoren begrepen niet dat de wereld er alleen maar slechter op kon worden.

Hoe nu… aartsreactionaire praat? Maar dit waren de jaren dertig en de revolutionairen heetten nazi’s.

Lord Darlington, die het Franse revanchisme verafschuwde en de afgrijselijke armoede in Duitsland een schandaal vond, arrangeerde ontmoetingen tussen invloedrijke Engelse en buitenlandse politici en intellectuelen – zo ook tussen lord Halifax, kort voor hij minister van Buitenlandse Zaken werd, en Hitlers ambassadeur in Londen, Joachim von Ribbentrop. Vele jaren later vertelt de butler dat lord Halifax verrukt was van het tafelzilver, dat de stemming van his lordship daardoor aanmerkelijk verbeterde, en dat hijzelf aldus een kleine maar niet onbelangrijke bijdrage had geleverd aan een ontspannen sfeer tussen de beide heren.

Zo staat het in The Remains of the Day, Kazuo Ishiguro’s roman uit 1989, iets te erotisch verfilmd met Anthony Hopkins in de hoofdrol – maar de mijmering van de butler, die bijna de Tweede Wereldoorlog had weten te voorkomen, was natuurlijk niet goed in plaatjes om te zetten.

Mijn moeder was een kind van de tennissende en telefoneren -de bourgeoisie; het interbellum hing om haar heen als een geur van oude eau de cologne, die maar niet wilde vervluchtigen en waarin de geesten van vroeger rond de piano geschaard liederen van Schubert bleven zingen. Tegen het einde van haar leven was The Remains of the Day haar favoriete kinderboek voor volwassenen, zoals De spoorwegkinderen van E. Nesbit (The Railway Children, 1906, verkrijgbaar als Puffin) het lievelingsboek uit haar kindertijd was, dat ze nooit verloochende en om de paar jaar herlas – dat ging dan weer over een wereld die achter een eervorige oorlog verzonken lag.

Ik denk dat ze in de nobele naïviteit van lord Darlington de hoog gestemde morele principes van haar eigen vader herkende, zijn negentiende eeuw, die instortte terwijl hij in zijn beenwindsels sepia-kleurig gemobiliseerd lag te wezen, ergens in het neutrale Holland. In elk geval zal de scène met lord Hali fax haar wel een glimlach hebben ontlokt, want ook wij lepelden op hoogtijdagen soep met zilveren, uit haar ouderlijk huis naar ons banale heden overgehevel -de lepels, die met genoeg verbetenheid waren gepoetst om de naglans van haar oude Rotterdam te bewaren.

De butler vertelt zijn herinneringen in 1956. Dat is lang geleden, in het jaar 42 voor Google om precies te zijn, maar op onverklaarbare wijze bloeiden ook toen al de kunsten en wetenschappen. In april van dat jaar, op de schaal van mijn twin tigste eeuw ongeveer halverwege Arbeitseinsatz en Abbey Road, ontbloeide de wortelstok van mijn anglofilie. Dat gebeurde in Barry.

Barry is een havenstadje aan de zuidkust van Wales, waar vrien -den van mijn ouders woonden – het lag dus niet in Enge land, strikt gesproken, maar wel in het Engels. Mijn vader had een studiebeurs gekregen en verbleef door de week in Londen; mijn moeder, mijn oudere zus en iemand van anderhalf met mijn naam betrokken de eerste verdieping van 24 Clifton Street, boven Mr en Mrs Hood. Mijn zusje ging naar de kleuterschool en zei weldra dingen als ‘die naughty boy heeft me gehurt’, terwijl mijn moeder bij de slager argeloos om ‘flesh’ vroeg, maar de slager was een Brit en vertrok geen spier.

Ach, potscherven van mijn familiegeschiedenis, intieme klei -tabletten in ons eigen Lineair B, wie is in jullie geïnteresseerd?

De kat van de Hoods heette Peanuts. Het verbaast me nog altijd dat dit mijn eerste woord was, een Engels woord dus. Volgens mijn ouders brabbelde ik in oktober 1956 iets wat tamelijk Engels klonk. Maar we veranderden niet definitief in eilandbewoners; en daar heb ik nu nog altijd spijt van: ik ben een volwassen man die treurt om een vijftig jaar oud besluit van zijn ouders waar hij zich niets van herinnert. We voeren onherroepelijk terug naar het vasteland, waar mijn zusje nog jarenlang educatieve dingen als ‘Don’t be so daft’ en ‘Oh, you are a little pig, aren’t you ?’ tegen mij bleef roepen en zelf voor straf werd uitgelachen om een archeologisch stuk rood metaal zonder luchtbanden: haar Engelse autoped.

Naar dat Groot-Brittannië, waar stoomtreinen rondreden en suiker en vlees pas twee jaar van de bon waren, ben ik ooit samen met mijn vader teruggereisd. Mijn moeder leed toen al jaren aan alz hei mer, maar het codewoord Barry maakte dat haar starende stenen gezicht heel even weer van mensenvlees werd. ‘Iedereen vond jou zo’n real Dutch boy in Barry,’ zei ze. Ook ik ben ooit blond en luid geweest.

We huurden een auto. Het stuur zat rechts en we reden onze ei -gen achteruitkijkspiegel in, door een groen kinderboekenlandschap, Bristol Channel over, naar dat beroete, industriële, morose Barry. Mijn vader navigeerde ons zonder te aarzelen regelrecht naar Clifton Street. Het lag nog altijd op zijn heuvel. In de diepte glommen vrachtschepen, gelakt door zonlicht uit de jaren vijftig. Anthony Eden woonde in 10 Downing Street. Wij woonden in 24 Clifton Street.

En voor het eerst in mijn leven was ik een adres dankbaar. Hier was mijn moeder, de dochter van een fabrikant uit een afgebrande stad, namelijk gelukkig geweest. Voor een buitenstaander is dat misschien onbegrijpelijk, maar dit triviale arbeidershuisje uit de jaren dertig stond nu eenmaal in Atlantis.

***

Mensen als ik (die hopelijk niet in het meervoud bestaan) hebben de morbide neiging voortdurend achterom te kijken, met als gevolg dat we vol blauwe plekken zitten van het heden. Zo tuur ik vandaag naar de dageraad van 4 november 1956 en ontwaar de schimmen van duizend Russische tanks die Boedapest binnenrollen.

Voor me ligt een brief van wijlen mijn moeder, oorspronkelijk niet aan mij gericht, maar inmiddels wel. Een datering ontbreekt. Hij is afgestempeld op 8 november 1956, wat volgens de Wikipedia een donderdag was. De geadresseerde is Mr W. Barnard, c/o The Reverend F. Glendenning, St. Mary’s Vicarage, Hull, Engeland.

De eerwaarde Glendenning was een vriend van Philip Larkin, met wie mijn zelf-ook-dichtende vader in die dagen kennismaakte. Aan de telefoon kan hij zich niet meer herinneren of hij met Lar -kin over de politieke toestand gediscussieerd heeft, maar dat zal wel, want dichters onder elkaar plegen ontzettend veel van de wereld -politiek te snappen. Ik weet niet of Larkin ook toen al die reactionaire pose aannam waarin hij tien jaar later met een zekere wellust vijanden maakte (zijn beruchte gedicht ‘When the Russian tanks roll westwards’ is van 1969); wel dat ikzelf van nature inclineer naar de rechterzijde, waar ik op de aanwezigheid van traditie en intellect hoop, meestal tevergeefs trouwens – iets wat ik dan weer corrigeer door beschaafd links te stemmen.

‘Vanmiddag al kwam je kaartje uit Londen, dat je gistermiddag geschreven had. Je bent nu dus in Hull, maar was extra naar Londen gegaan vanwege de toestand. Zeker ook overleg gepleegd met The British Council? In elk geval heb je een bootkaartje, laten we vurig hopen dat je ’t niet voortijdig hoeft te gebruiken.

Of Boelganins dreigement het staakt-het-vuren van Engelse en Franse kant bewerkt heeft? Zonder iets van de Engels-Franse stap van vorige week goed te praten, moet me toch even van het hart dat de termen waarin Boelganin dit dreigement richtte door de duivel qua cynisme en duivelsheid en schijnheiligheid niet verbeterd zouden kunnen worden.’

Bravo, mama! Ik heb nooit iemand gekend die zo furieus kon worden op wereldleiders als jij.

Boelganin, à propos, was in de desbetreffende oudheid premier van dat smerige rijk der Sovjets. Zijn collega Anthony Eden had evenals de Franse regering troepen naar het Suezkanaal gestuurd toen president Nasser dat dreigde te nationaliseren. De Sovjets steunden Nasser. De invasie van Egypte was begonnen op 29 oktober; het staakt-het-vuren dateerde van 1 november.

‘Ik zond vanavond de NRC van Maandag en Dinsdag naar je toe, bewaar ze als document. Wij hebben hier namelijk de indruk dat de tragiek van de Hongaren, die in meerdere landen felle reacties, maar in Nederland toch geloof ik de felste heeft veroorzaakt, door de Engelsen vrij onverschillig of liever gelaten is ondergaan. Of is die indruk verkeerd? Natuurlijk, de Engelsen hebben nooit een bezetting ondergaan en bij de Suezkwestie zijn ze nauwer betrokken dan wij, maar dat een dergelijk ontmaskerend verraad van de Sovjets, waarop bijvoorbeeld diverse Franse schrijvers waaronder Sartre en Simone de Beauvoir fel gereageerd hebben, geen andere dan lauwe reacties in Engeland zou hebben gewekt, lijkt me onvoorstelbaar. Je zult misschien vinden dat ik hier erg vol van ben, maar als je de beklemming Zondag en Maandag hier in ’t land had meegemaakt zou je ’t net zo voelen. Ik was niet goed in orde door de enorme spanning, ik had die dagen voortdurend maagpijn, en beklemming-vanbinnen zoals vaak tijdens de Moffen en zelfs darmloop. Dat is niet belangrijk, maar geeft weer hoe wij en iedereen hier erbij betrokken waren. Lees goed de kranten die ik stuurde. Kun je je een ontroerender briefje voorstellen dan gebonden aan de hals van een kind, dat alleen Oostenrijk in vluchtte, luidende: ZORG VOOR DIT KIND. WIJ VECHTEN DOOR. Denk eens aan je eigen kinderen!

Ik zou verder hierover kunnen schrijven, maar laat ik ook nog over de dingen-van-ons-samen praten. Over gewone dingen en over de andere, die van ons-samen-alleen zijn.’

Volgen twee kantjes over de dingen van hen-samen-alleen; en een postscriptum van daags nadien: ‘Vanmorgen kwam je brief. Nu weet ik dat het gebeuren in Hongarije niet langs de Engelsen is heengegaan. Schat, ondanks de narigheid was ik toch met je brief blij. Omdat ik erin lees hoe je verbonden bent met mij, met de kinderen, juist ook in zo’n krankzinnige tijd als deze. Dag liefste. Dag mijn schat.’

Twee dagen later moesten de Hongaren zich overgeven, maar mijn door zijn oorlogsherinneringen levenslang opgejaagde vader liet zijn gezin alsnog naar Engeland overkomen, waar we pas een maand eerder vertrokken waren. We logeerden drie weken lang in het Somerset House Hotel, 6 Dorset Square, London, N.W.1. Dat adres schrijf ik over van een kasbon die ruim dertig jaar later uit de voering van een nooit meer gedragen bruinfluwelen jasje van mijn vader zou komen vallen – ik heb hem toen opgeraapt en als een talisman in mijn portefeuille gestopt. (Hij werkt beslist beter dan een konijnen poot: een week later bezweek in Berlijn de Muur.)

Bevreemdende era van mijn ouders, denk ik tegen mijn computer, waarop ik binnen een minuut het televisienieuws van de BBC van 4 november 1956 heb gevonden. De term internet is niet meer tot mijn moeder doorgedrongen. Of neem nu e-mail, waarvan ik het gevoel blijf houden dat het een heel lang lemma in het Woordenboek van Betreurenswaardige Verbeteringen verdient: de hemel heeft zoiets onvoorstelbaars en licht pornografisch als elektronisch briefverkeer tussen mijn ouders nog net weten te verhinderen.

Ik kijk naar het fijne, antediluviale handschrift van mijn moeder. Zo ziet een Dode-Zeerol er dus uit.

***

Hoe lang geleden het navolgende is gebeurd, blijkt al direct uit de foto die nu op mijn bureau ligt, opgegraven in Schoenendoos en afkomstig uit de Beschaving van Barnardshire, 1956 na Chr.

Ik vierde mijn tweede verjaardag in Londen, toegezongen door het personeel van het hotel waar we verbleven. Dat ons gezin toen op de vlucht was voor de Russen klinkt een halve eeuw later weliswaar tamelijk belachelijk, maar mijn vader was bijna doodgebombardeerd in Ber lijn en mijn moeder haast verhongerd in Rotterdam, dus de ontijdig geborenen dienen te zwijgen.

Ik kreeg twee cadeaus, waarvan het eerste al die jaren onafgebroken in mijn bezit is gebleven. Het tweede kwam pas veel later; het was een herinnering van de soort die des te kostbaarder is omdat je haar via een ander hebt bewaard en de glans van je persoonlijke mythologie eroverheen is komen te liggen. ‘Happy Birthday!’ zong het zwart-witte koor van de kamermeisjes. De portier, een kolos van tweed, tilde me naar het fonkelende zenit van de lobby, de tinkelende kristallen luchter; en nog voor ik een jolly good fellow was, graaide ik met succes naar de rode bonbondoos op het hoofd van de piccolo, kraaiend van verrukking, kraaiend in het Engels. Op het koperbeslag van de deuren smolt de vlek van mijn adem telkens weer weg. Het hout werk rook verrukkelijk naar boenwas, dat is de oudste drug. Mijn autootjes reden zich almaar vast in Perzische abstracties.

Het eerste cadeau was The Jack and Jill Book 1957. Voorin heeft mijn vader de naam van het hotel achter de datum geschreven. Het is dus onuitwisbaar, het blijft gebeurd zijn. Raar dat ik deze verleiding niet kan weerstaan: het hotel intikken op de Grote Zoek ma -chine, en verdomd, na 0,09 seconds staat het nog steeds overeind, aan Dorset Square, graced with warm family atmosphere, en als je zin hebt kun je aanduiden of je je overnachting er als rustiek, romantisch of historisch hebt ervaren – dat laatste dus maar, want mythisch staat niet bij de keuzemogelijkheden.

Zeven shilling-en-sixpence kostten de belevenissen van Jack en Jill, de onophoudelijk glimlachende tweeling. Fleurige prenten, luttele regels tekst, die mijn moeder aan me voorlas en vervolgens voor de vuist weg vertaalde. De caleidoscoop, waarmee het geheugen altijd weer wordt geassocieerd, is in het geval van Jack en Jill wel erg toepasselijk. Nu ik het boek weer doorblader, verandert het in een primitieve film: honderden goedkope plaatjes tuimelen over elkaar heen, die ik stuk voor stuk herken en met allerlei beelden uit mijn kindertijd in verband breng. Maar als de plaatjes weer tot stilstand komen, moet ik ook de onbenulligheid van het boek erkennen. Die horribele tekenstijl! Die zouteloze verhaaltjes, die zelfs niet tot gemoraliseer, tot die onderste tak van de boom der kennis opwieken! Het Britse Rijk moet uitgeput zijn geweest, dat het zijn bleekneusjes deze dunne soep voorzette. Nee, dit jeugdsentiment moet ik mijn kinderen beslist besparen.

Maar nostalgie heeft geen smaak. ‘A Day in London with Jack and Jill’ levert het bewijs. Ik woonde in de jaren vijftig als een klein weekdier in zijn schelp – hier druk ik die schelp tegen mijn oor en onmiddellijk hoor ik mijn moeders stem, glashelder, met de tover -formule van het verhaal: ‘Daar ben jij ook geweest!’ Hoe vaak zou ze die mantra hebben herhaald?

In London they catch a big red bus.

Laughs Jack, ‘It’s stopping just for us.’

Dat las ze in het Engels en daarna vertaalde ze die kreupele viervoetige jambe – en al is dit een geconstrueerde herinnering, ik weet zeker dat ze halfslachtige pogingen deed om het rijm te bewaren, ze was een vervaarlijke sinterklaasdichteres.

Ik staar naar de plaatjes. De dubbeldekker rijdt nog altijd naar Trafalgar Square, waar een extatisch glimlachende Jack en Jill in hun zondagse kleren de duiven voeren, gefotografeerd door de pater familias – die het langwerpige gezicht van mijn eigen vader heeft, een gleufhoed draagt, een pijp in de maansikkel van zijn glimlach geklemd houdt – en warm toegeglimlacht door een groen mantelpakje op pumps en onder een zwart hoedje. De familie Smile.

First they go to Trafalgar Square,

To see the lions and pigeons there.

Duiven voeren is tegenwoordig streng verboden op het plein. In mei 2005 bracht de uit veel nep en nog meer erfenis bestaande Paris Hilton een promotiebezoek aan Londen, waar ze tot grote ergernis van de linkse burgemeester Ken Livingstone dat verbod in de wind sloeg. Tegenover reporters verklaarde ze zelfs liever duiven te voeren dan te shoppen. Ze kijkt naar me terug vanuit een krantenknipsel en ik verander terstond in een doffer.

De foto voor mijn neus is een kiekje met kartelranden. Mijn zusje en ik strooien broodkorsten in een donderwolk van duiven, onder het toeziend oog van lord Nelson en onze ouders. Het is 151 na Trafalgar en 16 na Rotterdam. Willem draagt een pet. Met de vouw in zijn broekspijpen zou hij zich kunnen scheren. De donkere deuxpièces van Christina heeft ongeveer dezelfde snit als het mantelpakje op pagina 50 in mijn boek. Deze dertigers zijn mijn ouders, wat onmogelijk is, want zelf ben ik de vijftig aan het passeren.

Zo vooroorlogs als die grijzige, al naar het spookachtige ten -derende wereld nu aandoet, hier in mijn handpalm! Maar voor welke oorlog dan wel? En heb ik daar echt in rondgelopen? Nee, dat was ik niet; dat was een preïncarnatie.

***

November speldt zijn klaprozen op de revers van de autochtonen. Her innering begint aan haar lange mars door de natie.

Voor haar huis, waartegen het broeikaseffect verse rozen heeft laten ontspringen, vraagt Kate of ik haar zondagmiddag een lift wil geven naar een Allerzielenmis ergens op het platteland – ze moet ’s avonds naar Wenen, ze heeft een zware koffer en de trein naar Heathrow vertrekt een halfuur na afloop. Kate is in de zestig, een elegante, rijzige vrouw, wier gezicht enigszins aan tante Sidonia doet denken. Ze verhoudt zich tot de hogere klasse als wijn tot de wijnstok. Het personeel dat ze zich niet kan veroorloven is als de dood voor haar vriendelijkheid. Ik geloof dat ze wel tegenspraak zou dulden, maar dat die haar niet zo opvalt.

Haar man is vorig jaar gestorven, kort voor Kerstmis. Hij ligt begraven op het kerkhof van Playden, een dorp in de omgeving. Ze wijst me hoe ik moet rijden: de smalste landweg in het Verenigd Koninkrijk zou nog niet verkeerd om durven kronkelen bij het horen van haar stem. We parkeren in de schemering; bij het uitstappen meldt ze dat haar man hier overdag toch maar een mooi uitzicht heeft.

St. Michael heeft één ster in England’s Thousand Best Churches van Simon Jenkins (Penguin Books, 2000), een standaardwerk van anderhalve kilo, al klinkt dat afschuwelijk metriek voor zo’n intens Engels boek. Het interieur is ‘happily unrestored’, met een arcade van ronde bogen op kapitelen met lofwerk – goddank hebben de victorianen het nageslacht hun afzichtelijke gebrandschilderde ramen bespaard: door de ruitjes kun je gewoon naar de groene duisternis van het kerkhof kijken, waar Kates man ligt uit te rusten van zijn huwelijk.

Ik kom graag in kerken, mits ze van anglicaanse makelij zijn, want dat ben ik zelf ook.

We schuiven een bank in. Ik kijk nieuwsgierig om me heen, alsof ik op een terrasje zit: ik zie een gehoorapparaat, een wonderbaarlijke kleurspoeling, een vader met zijn zoon in trainingspak… Of nee, niet op een terrasje, maar in een betere Britse detective.

Iemand geeft een lijst door. Ik schrijf mijn moeders naam op.

‘Conscious of our human frailty…’ zegt de priester.

De organist vecht met een hymne die ik in mijn slaap zou kunnen meezingen. Pas onder de gebeden zie ik de klaprozen die op mijn knielkussen zijn geborduurd, en ogenblikkelijk voeren de associaties hun reidans uit, met groetjes uit Vlaanderen.

Dan leest de priester de namen voor die het Gehoor appa raat en de Kleurspoeling en iedereen hebben opgeschreven, en onder hen is mijn moeder, die als dode de oudste is hier, gestorven in 1995, want de anderen zijn van het voorbije jaar en lopen nog een tikje onwennig in de Eeuwigheid rond, maar vandaag (aardse tijd) stelt zij al deze Engelsen met een kopje nectar op hun gemak – en ik hoor het oude grapje van mijn vader de theekenner weer, uit mijn geluidsarchief van de jaren zestig en zeventig: ‘Ik ben een groot thee-oloog.’ Ik vraag me opeens af of mijn moeder daar weduwe is, zoals mijn vader hier weduwnaar.

Nu gaat iedereen naar voren. Iedereen steekt een kaars aan. Het is kinderlijk, regressief, ik heb met iedereen hier last van sacrale resten, maar wat kan mij dat schelen, alleen zoiets naïefs als dit vlammetje kan november verwarmen.

De stilte is vol geschuifel en gezucht en vult zich dan langzaam met een slepende melodie van – zo te horen – Parry. In afdwalende gedachten maak ik ruzie met mijn uitgever, die het bijgeloof aanhangt dat orgels uitsluitend totalitair lawaai voort brengen. Naast me zit Kate contrapuntisch te snikken.

Wanneer we bij het station arriveren, is het nog bijna een uur voor haar trein vertrekt. Zo komt het dat ik even later met een weduwe aan mijn arm een Georgian eetkamer betreed. Ze laat koffie voor me percoleren; intussen mag ik wegzakken in een leunstoel bij de haard, omringd door meubilair en servies goed van lang voor het algemeen enkelvoudig kiesrecht. Ik ben dol op Engelse eetkamers. Zelfs een simpele cottage heeft een eetkamer, wat een ongerijmdheid lijkt in een land met zo’n rampzalige culinaire reputatie.

De koffie is voortreffelijk. Voor zichzelf heeft Kate sherry ingeschonken.

We praten.

We praten over porselein. Zij praat over porselein. Kate blijkt Hoofd Porselein te zijn geweest bij Sotheby’s. En ze gaat naar Wenen als eregast op een tentoonstelling over… ze noemt een bepaalde porseleinsoort en vertreedt zich daarop in een graafschap van het Engels waar ik nooit geweest ben.

‘Ken je Bruce Chatwin?’ vraagt ze opeens, weer terug in Sussex.