Zout

Van Marjan Berk verschenen eerder:

Het bezuinigingskookboek

(met Jeroen Krabbé)

Liefde en haat

De dag dat de mayonaise mislukte

De feminist

Een blonde rat

De zelfvergrootster

Rook in de ribben

Recital

Lellen en flantuten

De kracht van liefde of Hallo, daar

ben ik weer!

Glinsteringen

Oud is in

Motormama

Dames van stand

Koken met kraaiepoten

Koninginnedag

Nooit meer slank

Traangas

Het eenvoudige kookboek

(met Jeroen Krabbé)

Een mooi leesboek

Op grote voet

Gezonde lucht

Niks gemist

Onder het oppervlak

Marjan Berk’s oma en opaboek

De dikke Berk

Als de dood

Nooit meer slank. Nu iets dikker

Niet meer bang voor spinnen

Toen de wereld jong was

De dikke Berk 2

Memoires van een dame uit de goot

van het amusement

De dikke Berk 3

Naar het Zuiden!

Het bloed kruipt

Te laat voor de lobelia’s

en de kinderboeken:

Berend’s binnenwereld

Mevrouw van Soest en het kleine

volkje

Gijs

Geesje Zoet en het snoepspook

Geesje Zoet en de tovertimmerkist

Geesje Zoet en de verdwenen prinses

Tijger in de tuin

Marjan Berk

Zout

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

Deze uitgave kwam mede tot stand dankzij een bijdrage van Stichting Fonds voor de Letteren.

Eerste druk november 2006
Tweede druk december 2006

© 2006 Marjan Berk
Omslagontwerp: Roald Triebels, Amsterdam
Omslagillustratie: Sebahat en Marjan Berk, © Elmer van der
Marel
Auteursfoto: Vincent Mentzel

ISBN(10) 90 4501586 2
ISBN(13) 9789045017617
D/2006/0108/608
NUR301

www.uitgeverij atlas.nl

‘Zonder zout smaakt alles naar niets.’
Sylvia Witteman

‘You had to go with the change.’
Joan Didion – The Year of Magical Thinking

Opgedragen aan de nagedachtenis van Yüksel Tuzgöl, die samen met Sebahat met grote moed de sprong naar de toekomst heeft durven maken.

1 Het aanzoek

JANUARI 2006/1958

Turkse thee uit glaasjes, verse dadels, zelfgebakken poça, een piepkleine eengezinswoning in Slotermeer. Sebahat vertelt:

‘Ahmet, de postbode die met een muilezel de post van dorp naar dorp bracht, vroeg aan Mustafa, mijn vader: “Ik zoek een leuke vrouw voor Yüksel, de zoon van Kamil, een vriend van mij uit Tuzköyü. Het is een heel leuke jongen, drieëntwintig jaar oud, en hij heeft net zijn dienstplicht vervuld. Als jullie er iets voor voelen, komen ze eens langs om te kijken.”

Mijn vader voelde daar helemaal niets voor. “Ze is pas veertien jaar. Mijn dochter is veel te klein! Nee, dat gaat niet.”

Ahmet kreeg geen poot tussen de deur en vertrok zonder resultaat.

’s Nachts hoorde ik mijn vader tegen mijn moeder zeggen: “Misschien moeten we het toch eens overwegen…”

Maar mijn moeder fluisterde terug: “Nee… ik vind het niet goed. Dan moet ze naar een ander dorp. Nee nee, ze is veel te jong.”

Mijn vader: “Nou ja, ik heb ook niets gezegd.”

De volgende dag kwam Ahmet weer langs met zijn muilezel en de post.

Ik ging iedere dag water halen, hoog op de berg. En dan liep ik met de gevulde kruik op mijn schouder weer naar beneden. Ik was halverwege toen Ahmet met zijn ezel mij tegemoet kwam. Ik stopte, dat was ik zo gewend. Uit respect voor oudere mensen deed je een stap opzij om ze door te laten. Maar hij liep niet door, hij keerde om en liep met mij mee terug naar het dorp.

“Mijn ezel moet drinken,” zei hij, maar dat was een smoes.

Hij begon tegen mij te praten: “Wie ben je eigenlijk?” Hij wist best wie ik was, maar hij hield zich van de domme.

“Ik ben Sebahat. Mijn opa was een hoca (imam) en ik ben de dochter van Hoca Mustafa.”

“Doe de groeten aan je vader,” zei hij en toen was hij verdwenen.

Na twee dagen verschenen de ouders van de door Ahmet bedoelde jongen, in gezelschap van een andere zoon en een schoonzoon met diens broer. Ahmet de postbode was er ook bij. In totaal waren ze met zijn zessen, plus de taxichauffeur.

Mijn vader riep : “Kijk, daar zijn ze!” Maar mijn moeder was kwaad. Ze vond het helemaal niet leuk dat ze ons zomaar overvielen. Bovendien waren ze niet van plan te vertrekken zonder antwoord, we moesten ze nog avondeten geven ook!

‘Ik was een zoon voor mijn vader en een dochter voor mijn moeder.’

Mijn toekomstige schoonmoeder deed niets anders dan mij kritisch bekijken, ik werd gewoon gekeurd. Nu was ik wel jong, maar ook heel erg handig. Ik deed al het huiswerk, schoonmaken, koken, alles. Ik verzorgde ook het vee en ik werkte op het land. Ik kon echt alles! Ik was een zoon voor mijn vader en een dochter voor mijn moeder.

Na het eten werd er thee geschonken. En het bezoek bleef maar zitten, omdat mijn ouders geen “ja” wilden zeggen.

Ze hebben daar uiteindelijk de hele nacht gezeten, zonder te slapen.

Na het ontbijt hadden mijn ouders nog steeds geen “ja” gezegd. Ten einde raad hebben ze de hulp van mijn tante, de zuster van mijn vader, ingeroepen. Haar man was dokter. Met hen zijn ze gaan praten.

Mijn oom, de dokter dus, de enige mens in het dorp met een radio, waardoor alle families altijd bij hem om raad kwamen, zei: “Het is een heel goede schoonfamilie, nette mensen. Wat willen jullie nu eigenlijk? Ik heb thuis drie dochters. Als ze bij mij waren gekomen, had ik geen twee woorden geantwoord. Ik had meteen ‘ja’ gezegd.”

Na deze wijze raad van mijn oom de dokter zei mijn vader eindelijk “ja!”

Het was 1958.

Mijn toekomstige familieleden gingen weg en kwamen na verloop van tijd weer terug om mij een gouden munt te schenken. Ik kreeg ook vier hoofddoeken, in verschillende kleuren en afgezet met kant. Dat was de gewoonte wanneer er “ja” werd gezegd.

Daarna kwam de familieraadbijeen. Mijn drie oma’s (mijn ene grootvader had twee vrouwen), de tantes en de nichten kwamen bij elkaar.

“Zij hebben onze dochter gezien, nu is het onze beurt. Wij gaan de jongen bekijken.”

Er verstreek een week. Toen zei mijn tante: “Hij kan niet naar het huis van onze dochter komen, dat past niet. Laat hem maar naar mijn huis komen.”

Zo werd besloten en zo gebeurde het. Mijn aanstaande schoonmoeder, háár schoonmoeder en mijn aanstaande man kwamen op een ochtend met paard-en-wagen naar ons dorp, Hacihallilli.

Mijn ouders waren aan het werk op het land. Wij verbouwden tarwe, water- en suikermeloenen, we hadden een groentetuin en een wijngaard, we waren echte boeren.

Ik, de oudste van de kinderen, was thuis met mijn twee broertjes en twee zusjes. We hadden geen telefoon, niks. Een van mijn broertjes rende naar het land om mijn ouders te roepen. Ze kwamen snel, mijn vader was heel kwaad over dat onaangekondigde bezoek. Mijn tante, de vrouw van de dokter, heeft het bezoek onmiddellijk meegenomen, want ik mocht mijn aanstaande man absoluut niet zien.

Die ging zijn paard weer uit de stal halen en ik wilde stiekem naar hem kijken, maar mijn jongste zusje riep: “Nee nee, dat mag niet!” en smeet de deur voor mijn neus dicht…

Iedereen vond Yüksel prachtig. “Het is een heel leuke jongen!” riepen ze allemaal. Behalve ik, ik wist niks! Ik was nog maar een heel jong veulen met heel lang blond haar. De families spraken af dat wij ons over drie weken officieel zouden verloven.

Toen de verplichte drie weken waren verstreken, kwamen ze aanzetten. Een vrachtwagen vol mensen, een aantal taxi’s, paard-en-wagens, alles volgeladen met spullen voor de verloving. Ze hebben me aangekleed en ik moest rondlopen en handkussen aan de familie uitdelen. Ik kreeg goud en geld, dat werd met speldjes op mijn bloes vastgemaakt.

Wij hebben voor iedereen eten gekookt. En toen was ik officieel verloofd. Zonder verloofde.

Het duurde nog acht maanden tot de bruiloft.

Mijn schoonfamilie stuurde mij zonder te laten passen jurken, lichtroze en blauwe zijden jurken. Het was vreselijk. Ze waren te groot en de mouwen waren te lang. De stoffen waren wel leuk, maar er zat helemaal geen model in.

Ik begon vreselijk te janken. Maar mijn moeder zei: “Ach Sebahat, het is maar voor twee dagen. Wat maakt het uit!”

Toen brak de trouwdag aan. Weer kwamen ze met het hele dorp aanzetten; dertig paard-en-wagens, een vrachtwagen, twee taxi’s… het waren zo veel mensen. We hebben ze’s middags allemaal te eten gegeven, en daarna werden ze door onze familie en de mensen uit het dorp verzorgd.

De volgende ochtend, het was 1 januari 1959, was het zo ver. Daar ging ik, jankend.

De broer van mijn moeder bracht me weg met paard-en-wagen, waarop ook de kist met mijn uitzet stond. En er gingen nog dertig familieleden met ons mee.

We kwamen na een lange tocht bij het huis van mijn mans familie, een mooi huis midden in een ommuurde tuin. Na een minuut of tien werd ik naar boven gebracht, naar “de kamer”.

Daar stond mijn man! Hij droeg een heel mooi donkerblauw pak en prachtige glimmende schoenen. Hij was heel slank.

Ik droeg een bruidssluiertje voor mijn gezicht. Hij sloeg het terug en sloot mij in zijn armen. Het klikte meteen.

Ik was nog maagd en nog nooit ongesteld geweest. Ik had geen borsten, geen heupen, ik was zo plat als een jongen. Maar mijn man was heel teder en lief, een ervaren man. Natuurlijk, wat denk je… hij was drieëntwintig en in dienst geweest!

Vanaf dat ogenblik was ik çok sevindim, blij. Hij heeft me verschrikkelijk gelukkig gemaakt. Echt waar. Ik was zo blij zo’n man te hebben getroffen.

Als je man goed is, is werken niet erg.

Hij heeft me nooit geslagen.’

2 De eerste keer

AUGUSTUS 1949

Niemand thuis. Achter elkaar de zoldertrap op. De slapende poes van het krakende oude bed verjaagd. Haastig, haastig kleren omhoog, naar beneden, uit.

Eindelijk deden we opgewonden dat wat we al zo lang van plan waren. Ik durfde alleen niet zo goed. In de jaren veertig wilde je echt in het wit trouwen. En ik bedoel écht, dus zuiver en onbezoedeld, met een nog ongeschonden maagdenvlies. In letterlijke zin ongerept.

Mijn vriendje had minder last van zulke bedenkingen. Hem stond maar één doel voor ogen: scoren!

We hadden er eindeloos over gepraat. Gedurende lange wandelingen en fietstochten bespraken we de voors en tegens van het wel of niet met elkaar naar bed gaan. Deze diepe gesprekken werden afgewisseld door verhitte vrijpartijen, die steeds een beetje verder gingen. Zo vochten we lange tijd tegen onze lust, die bijna niet meer te hanteren viel. We rommelden enthousiast en verhit in zeilboten, in het bos, weilanden en plantsoen. De panty was nog niet uitgevonden, ik droeg een jarretelgordeltje, waaraan mijn kousen waren bevestigd. Door al dat gevrij in weer en wind lag er altijd een blaasontsteking op de loer. Ik heb lang gedacht dat je niet zwanger kon worden als je je broek aanhield.

Alleen thuis, dat was er niet bij. In de jaren veertig ontving een meisje geen jongens zonder ouders of andere huisgenoten. Mijn grootmoeder, die tijdens de ziekte van mijn moeder voor mij zorgde, bezocht die middag haar dochter, die het laatste jaar van haar leven in een ziekenhuis in Utrecht doorbracht. Geheel per ongeluk waren we die middag dus alleen thuis…

In het wit trouwen: die kans was nu verkeken. Nou ja, troostte ik mezelf, lichtblauw is ook wel aardig, of roomkleurig…

Mijn vriendje was net in de hoofdstad aan zijn studie medicijnen begonnen. Hij was ontgroend en zag er met een kaalgeschoren kop en een blauw oog verschrikkelijk uit.

We zagen onze kans schoon.

Het was zó opwindend dat mijn knieën na afloop trilden!

Er was geen sprake van het klassieke ‘is dat nou alles’-gevoel. Voor mij wás het alles. Sterker nog, ik voelde me duidelijk aan het begin van een opwindende periode van ontdekkingen, ik wilde méér.

We werden er hongerig van. In de keuken smeerden we boterhammen met pindakaas, die we haastig naar binnen propten. We holden naar de bushalte. In de bus naar het station hielden we onze handen innig verstrengeld, god, wat hádden we iets moois! Op weg naar het perron wankelde ik een beetje op mijn gigantisch hoge hakken.

Ik droeg een naturel shantoeng jurk, een beeldige aflegger van een Indische tante. De prachtige schoenen waren van weer een andere tante. In de jaren na de oorlog droeg iedereen gekregen of geruilde spullen.

Toen we elkaar op het perron hartstochtelijk hadden omhelsd en ik de trein bleef nazwaaien tot die uit het zicht was verdwenen, verlangde ik al vreselijk naar de volgende keer. Terugdenkend aan die tijd geloof ik dat ik heel gelukkig was.

Jaren later deed ik, na enig aandringen van een producer met wie ik geregeld werkte, mee aan een van de eerste afleveringen van het programma Memories. Ik had een stokoud fotootje van dat allereerste vriendje ingeleverd, een verfomfaaid verschoten kiekje waarop hij in zijn zwembroek in zee stond. Zwart-witfoto’s waren voor ons, de generatie uit de jaren veertig, de enige getuigen van onze jeugd. Tijdens de uitzending werd die foto meer dan levensgroot achter mij geprojecteerd. Daar stond hij, met in die zwembroek een erectie om ‘u’ tegen te zeggen.

3 Sebahats nieuwe leven

1960

‘Zo begon mijn nieuwe leven.

Ik had van niemand voorlichting gekregen. En omdat ik nooit naar school ging, had ik langs die weg ook niets op kunnen pikken. Je hoorde natuurlijk wel eens wat, maar ik was nog zo vreselijk jong… veertien jaar. Uiteindelijk heeft de vrouw van mijn oom mij iets verteld:

“Je gaat volgende week weg… en je bent nog maagd. Je gaat met je man naar bed… dan komt er een beetje bloed, maar je hoeft niet bang te zijn. Deze man is een lot uit de loterij!”

Ik heb wel altijd gehoopt dat ik niet ongesteld zou worden voor ik getrouwd zou zijn. Toen ik na mijn huwelijk nog steeds niet ongesteld werd, werd er flink geroddeld. Maar toen ik na twee jaar in verwachting raakte, stopten de roddels ook.

Ik was zestien toen ik ongesteld werd, en meteen daarna werd ik zwanger.

Ze vonden me benijdenswaardig, ik moest met zo’n goede man wel heel gelukkig zijn… Hoe ik dat wist? Af en toe hoorde ik hoe ze over me spraken… daar maakte ik dat wel uit op.

Na één jaar ging ik een hele maand terug naar mijn ouders. Mijn man bracht me weg en is nog twee nachten blijven slapen, toen ging hij terug naar zijn dorp.

Daar werd weer flink geroddeld: “Ze komt vast niet terug!”

Mijn schoonouders ontkenden dat, maar het geroddel hield niet op. Na twee weken kwam mijn schoonvader met de bedoeling mij weer mee te nemen. Maar mijn ouders vonden veertien dagen niet lang genoeg. Ze stelden mijn schoonvader gerust: “Wees maar rustig, ze komt heus wel weer terug.”