Marjan
Berk

Rijk!

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2008, 2010 Marjan Berk

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Omslagillustratie Getty Images

NUR 311

ISBN 978 90 450 1762 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de 3e druk 2010 met ISBN 978 90 467 0285 7

www.atlascontact.nl

‘Life is what happens to you while you’re busy making other plans.’ – John Lennon

Met dank aan Frieda Reiziger, Bene Jongschaap, Harry Veenstra, Jaap Groot, Leo van der Hoorn, Jan Meulendijks en Bart Schuil, de vrouw en de mannen die mij menigmaal bijstonden in het op orde houden van mijn financiële huishoudboekje.

.

Inhoud

1. Tien halfzachte eieren

2. De Wals van Durand

3. Vakantiebaantjes

4. Voor één nacht

5. De erfenis

6. De lommerd

7. Lenen

8. Een paars konijn

9. Koopziek

10. De ongedekte betaalcheque

11. Diners Club

12. Zwart geld en andere duistere zaken

13. Goede doelen en een houten been

14. De persoonlijke lening

15. Het kopen van huizen

16. Rare en andere bijverdiensten

17. Betalingen aan deze en gene zijde en de kosten van een kip en een geit

18. Een nieuwe loopbaan

19. Slechte tijden, goede tijden

20. De prikkel van de afwijzing en een kleine rehabilitatie

21. Het toetje van het leven

22. De Opeethypotheek

23. Een stroeve koppeling

24. Eén miljoen!

25. Vrouwtje Piggelmee moet genieten

26. Uit ons dak

27. Bedelen en gokken

28. Boek voor Belle

29. Verzakt

1

Tien halfzachte eieren

‘Wanneer jij achter elkaar tien harde eieren opeet, krijg je van mij een rijksdaalder!’

Ik leerde tante Dé in 1942 kennen tijdens een zes weken durende quarantaine in de roodvonkbarak. Mijn moeder kwam één keer in de week op bezoek, dat wil zeggen dat zij buiten voor het raam staand met mij een schreeuwende conversatie voerde. Tante Dé had ook roodvonk en na ons beider ontslag bezocht zij ons thuis en raakte bevriend met mijn moeder. Ik luisterde hun op fluisterende toon gevoerde gesprekken af. Wij hadden na de oorlog een commensaal in huis, een rooms-katholieke heer, die mijn moeder, ondanks haar borstamputatie, in bed wist te krijgen.

‘Ik dacht dat het een mietje was,’ giechelde zij tegen tante Dé. ‘Nou Dé, vergeet het maar!’ De details van deze openbaring gingen verloren in het gelach van de vriendinnen. Na dit afgeluisterde gesprek ging ik meneer De Laet met heel andere ogen bekijken. Hij was reiziger in blikken walvisvlees, een delicatesse die na de oorlog bij gebrek aan beter gretig aftrek vond. Voor het eten sloeg hij een kruis en bad hij. Volgens mij bad hij bij saai eten langer dan wanneer er iets lekkers op het menu stond.

Mijn relatie met tante Dé was gekleurd door opportunisme. Zij was boekhoudster bij een fabriek in schoensmeer en poetsmiddelen en ze bezat een Engelse sportfiets, een legergroene Raleigh, overgehouden aan een vluchtige relatie met een bevrijder. Wanneer ik met mijn vriendjes naar Loosdrecht wilde om te zeilen, mocht ik na enig smeken die fiets lenen. Bovendien was tante Dé door haar vaste baan in goeie doen, in tegenstelling tot mijn moeder, die op wonderlijke wijze door haar financiële leven rommelde, haar alimentatie van 115 gulden in de maand aanvullend met administratieve baantjes en het verhuren van kamers, met en zonder pension aan de meest eigenaardige kostgangers. Zoals deze meneer De Laet, de laatste kostganger in haar korte leven, die tevens haar laatste minnaar werd.

Het was zo’n midzomeravond waarop het heel lang licht bleef. Tante Dé had bij ons gegeten, gebakken aardappelen met sla en gebakken eieren. Zo kwam het gesprek op het eten van eieren. Mijn grootmoeder vertelde over haar zoons, die voor de oorlog met Pasen emmers vol harde eieren naar binnen werkten. Ik pochte dat ik daar ook geen moeite mee zou hebben: ‘Ik eet ook makkelijk tien harde eieren achter elkaar op!’

Waarop tante Dé de handschoen opnam en mij uitdaagde. ‘Je krijgt van mij een rijksdaalder wanneer het je lukt!’

Geld! Een hele riks.

‘Oké, tante Dé!’ riep ik enthousiast. Mijn moeder had net verse eieren bij de boer gehaald.

Met grote moeite kreeg ik gedaan dat ik tien eieren mocht koken. Ik had vreselijke haast om de buit binnen te halen, zodat de eieren halfzacht waren. Onder belangstelling van mijn moeder, tante Dé en mijn grootmoeder ging ik aan de slag.

Het was verschrikkelijk. Bij het derde halfzachte ei kreeg ik het al benauwd.

‘Je krijgt het nog aan je galblaas!’ waarschuwde mijn moeder. Galstenen kwamen in de familie veel voor. Mijn grootmoeder kon heel beeldend vertellen hoe zij een aanval van galstenen de baas werd: ‘Ik ga op mijn linkerzij liggen. Dan trek ik mijn benen op en probeer heel diep te ademen. Dan zakt de pijn meestal wel.’

‘Niet te veel zout!’ riep mijn moeder weer. ‘Dan krijg je ontzettende dorst!’

Na het zesde ei begon ik te transpireren. Alleen door steeds heel diep te zuchten kon ik doorgaan. Bij het pellen van het achtste ei moest ik kokhalzen.

Tante Dé hield een rijksdaalder omhoog. Die moest en zou ik verdienen.

Trager en trager spoelde ik met grote glazen water de laatste twee lauwe halfzachte eieren weg. Koud zweet stond in mijn nek en op mijn voorhoofd toen ik half brakend het laatste ei naar binnen werkte. Ik denk dat dit een van de meest karaktervormende gebeurtenissen van mijn leven is geweest.

Het viezige, blauwe naoorlogse rijksdaalderbriefje was mijn allereerste zelfverdiende geld.

2

De Wals van Durand

Vanaf mijn derde jaar leefde ik me op de zwarte piano van mijn grootouders uit. Als ze genoeg hadden van mijn luide muzikale expressionisme, dat ik ongehinderd door kennis van het notenschrift op de toetsen smeet, riep mijn grootmoeder: ‘Marjannetje, het AVRO-kinderkoor van Jacob Hamel is op de radio. Kom meezingen!’ Of ook wel: ‘Antoinette van Dijk gaat verhaaltjes vertellen!’

Ze maakte een kopje waterchocola (sinds ik van de borst ben haat ik melk, dus ook chocolademelk). Ik mocht roeren: suiker, cacao en water, en dan goot oma er kokend water op. Gelukkige dagen.

Na de scheiding van mijn ouders ging de grote Duitse piano, een Zimmermann, mee naar Amersfoort. Musiceren hoorde tot de dagelijkse bezigheden. Mijn moeder begeleidde zichzelf bij het zingen van Schubert en Schumann, Strauss en Hugo Wolf. Met Kerstmis zong ze liederen van Cornelius.

Vanaf mijn zesde jaar kreeg ik pianoles. Iedere woensdagmiddag kwam er een pianoleraar, een strenge man met blond krulhaar. Studeren deed ik op het allerlaatste moment. Mijn dinsdag werd verpest door de vervelende oefeningen van Czerny, toonladders en de sonatines van Clementi. Het leven werd pas weer aangenaam wanneer ik me door de pianoles had geworsteld, en de strenge man, na hoog te hebben opgegeven van ene Rietje, aan wie hij voor mij les gaf en die zo geweldig vooruitging omdat ze ijverig studeerde, met vette zwarte letters dezelfde oefeningen voor de volgende week in mijn schriftje had geschreven. Zodra de voordeur achter hem dichtviel kreeg het leven weer kleur en betekenis. Donderdagochtend viel de Doe Mee op de mat. Ik mocht verder lezen in ‘Met een kwartje de wereld rond’ van Paul d’Ivoy en ‘De Grote Tovenaar van Oz’. Daarnaast speelde ik uit pure muzikale lol alles wat los en vast zat na van de radio. ‘Zwei Gitarren am Meer’ en ‘Haben Sie schon mal im Dunkeln geküsst’, ‘Ole Quapa’ en ‘Dunkelrote Rosen’, alles in de toonsoorten C, G en D. Meer dan twee kruisen kon ik niet aan. Ook begeleidde ik mezelf door ritmische akkoorden te bedenken bij mijn zang, die improviserend tot stand kwam.

‘Moet je nou niet eens een toonladdertje spelen?’ vroeg mijn moeder af en toe. Ik rammelde braaf een chromatisch riedeltje en dan fantaseerde ik weer verder.

Af en toe kwam Henk Boerwinkel bij ons studeren. Zijn piano had hij moeten verkopen, hij werkte in de DUW, een soort gruwelijke werkverschaffing voor onder meer kunstenaars zonder werk. Dan ging hij achter onze Zimmermann zitten, stortte zich in de Bachvariaties van Max Reger en hield nooit meer op. Wanneer er een recital werd aangekondigd van een grootheid als Hans Henkemans, bad Boerwinkel met zijn vrouw tot de Heer of hij alsjeblieft Henkemans een flinke griep wilde bezorgen of ander ongemak dat hem het spelen onmogelijk zou maken, zodat hij – Henk Boerwinkel – kon invallen. Maar de Heer was niet met Henk, dus hij tobde voort op onze Zimmermann.

Twee keer per jaar kwam de pianostemmer, een vrolijke, dikke man die na het stemmen altijd virtuoos over de toetsen roetsjte om te horen of er geen valse noot meer te horen viel. Aan het eind speelde hij dan de Wals van Durand, een jolig genrestukje dat mijn moeder ook uit de toetsen kon ranselen. Ik was erg trots op haar dat ze net zo snel speelde als de pianostemmer.

Op een dag dat Henk Boerwinkel weer eens lange tijd de piano in beslag had genomen, vroeg ik toen hij eindelijk opstond of hij ook de Wals van Durand kon spelen.

‘De Wals van Durand?’ vroeg hij terwijl zijn gezicht in pijnlijk afgrijzen vertrok. ‘Dat kitschstuk? Waarom moet ik dat spelen?’

Ik zweeg beschaamd. Voor mij bestond er maar één soort muziek, dat was muziek. En de Max Regervariaties die Henk zo graag speelde, dat was niet helemaal mijn lievelingsgenre. En nu werd die verrukkelijke snelle Wals van Durand door Boerwinkel afgekeurd!

Op dat cruciale moment in mijn leven leerde ik dat ik beter voor me kon houden de Wals van Durand mooi te vinden.

In de tijd dat de mannen onder de veertig met het oog op razzia’s ’s nachts naar andere adressen verhuisden, zong mijn moeder met hun achtergebleven vrouwen prachtige sentimentele Duitse liederen als ‘In der Frühlingszeit’. Mijn broertje en ik luisterden op de trap en deden de schrille vrouwenstemmen na. Soms trokken we ons kleine hondje een kinderhemd aan en stuurden hem de kamer met de zingende vrouwen in, wat luid gegil en gejoel tot gevolg had. Ook sprongen wij op de maat van het gezang op het bed van mijn moeder op en neer.

Naast ons was de Pools-joodse familie Zielenziger ingetrokken. Meneer Zielenziger was in Polen pianoleraar geweest, hij was in de jaren dertig gevlucht voor de nazi’s en woonde met zijn vrouw en dochter Ruth op kamers bij onze buren. Ruth trouwde met een mooie, donkere jongen; zijn naam ben ik vergeten.

Soms stond meneer Zielenziger aan het hek van de poort die onze huizen scheidden, te luisteren wanneer mijn moeder zong. Op een dag zag ik hem staan toen ik van plan was om een poosje piano te studeren. In de verwachting dat hij wel zou luisteren speelde ik op de toppen van mijn beperkte vaardigheid zo mooi mogelijk alle stukken die ik beheerste. Ik wist dat hij en zijn vrouw en dochter een oproep hadden gekregen om zich te melden om te worden weggevoerd, en ik hoorde mijn moeder met vrienden zorgelijk praten over de weigering van de Zielenzigers om onder te duiken. Ik was pas tien jaar, maar de gedachte dat meneer Zielenziger binnenkort zou vertrekken maakte mijn spel bezield. Toen ik klaar was, liep ik naar het plaatsje achter ons huis. Meneer Zielenziger stond nog steeds aan het hek.

‘Schön,’ zei hij. ‘Wunderschön.’

De Zielenzigers werden op transport naar Theresienstadt gezet en daar vermoord. Hun dochter Ruth werd met haar jonge echtgenoot en baby via Westerbork naar Auschwitz getransporteerd, waar baby en man omkwamen en zij terechtkwam in het experimentenblok van dokter Mengele. Zij overleefde het kamp, dat werd bevrijd door de Russen. Toen niemand meer rekende op haar terugkomst, stond zij in augustus 1945 plotseling voor de deur. Zij was doodziek gevlucht voor de Russen en door Amerikaanse soldaten bewusteloos langs de weg gevonden. Naast haar lag een accordeon. In het Amerikaanse legerhospitaal in Brussel knapte ze op en was ze in staat om berooid en nog steeds broodmager terug te keren naar Amersfoort.

In het experimentenblok van Mengele was zij blootgesteld aan allerlei vruchtbaarheidsproeven. ‘Veertig injecties,’ vertelde ze. ‘Ik kan nooit meer kinderen krijgen.’

Na de bevrijding werd mijn moeder ziek, waardoor haar bijbaantjes stopten. Wij moesten de piano verkopen. Onze mooie grote Zimmermann.

1500 gulden bracht hij op. Mijn moeder betaalde haar openstaande rekeningen. Ik kreeg een paar zwarte pumps als compensatie voor het gemis.

We werden er allebei ontzettend chagrijnig van, we hielden het niet uit zonder piano.

Na veertien dagen werd een huurpiano naar binnen gedragen, een foeilelijke piano met schrale klank. Maar we konden weer spelen.

Na de dood van mijn moeder volgden pianoloze jaren. In het ziekenhuis, waar ik de verpleegstersopleiding volgde, trok ik op een vrije avond nog wel eens met mijn muziekboeken naar de recreatiezaal in het zusterhuis. Maar daar stond zo’n ellendig instrument, dat ik al snel ophield met deze uitstapjes.

De eerste piano verscheen pas weer in mijn leven toen ik mijn dochtertje verwachtte. Ik woonde met mijn eerste man en twee zoontjes op een lekkende zolder, aan het Amsterdamse Rapenburg. Mijn man kreeg een soort bonus van 500 gulden. We discussieerden langdurig of we dit bedrag zouden gebruiken voor een wasmachine of als eerste aanbetaling voor een piano.

Ik waste alles op de hand op de manier van mijn moeder: een nacht in de soda, de luiers en witte was uitkoken, drie keer spoelen en met de hand wringen. Daarna op het wasrekje buiten het raam op de derde verdieping laten drogen. Handen als bloemkolen kreeg je ervan. Een wasmachine zou dat werk verlichten.

We kozen de piano, een tweedehands Engelse Zender, afkomstig van een mevrouw die liever accordeon speelde.

Nooit zo’n vrolijke zwangerschap beleefd. Ik studeerde urenlang, kreeg eenvoudig stukken van Francis Poulenc onder de knie en waagde me zelfs aan Debussy. Mijn echtgenoot speelde heel goed Bach en Scarlatti. En wanneer hij Hoagy Carmichael nadeed door met een sigaret in zijn mondhoek swingend ‘As Time Goes By’ te spelen, hield hij mijn liefde erg levend…

De was bleef ik op de hand doen.

De Zender bleef bij mij, verhuisde steeds mee. Hij versleet een beetje en werd ook een beetje vals, omdat hij tijdens een verbouwing een halfjaar in de schuur stond. Maar ik liet hem niet vallen. Af en toe speelde ik een deuntje, maar ik gebruikte hem met een dichte klep vooral als boekenplank. Tot ik de Lotto won.

Een oude hartenwens kreeg nieuwe zuurstof. Mijn leven lang had ik gedroomd van een kleine Franse piano, een Pleyel of een Gaveau. En ziedaar, mijn geluk hield aan. Bij een bezoek aan Brussel liep ik de hoek om van de rue Royal en daar stond een kleine zwarte Pleyel in de etalage van de pianozaak van monsieur Kaufmann.

Mijn Pleyel.

‘Madame, u heeft een héél mooi instrument aangeschaft,’ zei monsieur Kaufmann nadat de transactie was gesloten in een klein vertrek achter de enorme zaal met allerlei piano’s, spinetten, klavecimbels, vleugels en nog twee andere Pleyel-piano’s. In het vertrek hing een olieverfschilderij met daarop de grootste naakte man die ik ooit geportretteerd had gezien. Je keek op een machtige blote kont, die mij dermate intrigeerde dat ik aan de mij begeleidende vriend fluisterend vroeg of hij zich kon voorstellen hoe geweldig imposant de voorgevel van deze man wel niet zou zijn!

En zo kwam ik in mijn vijfenzeventigste levensjaar in het bezit van een demonstratiepiano, die daardoor zeer voordelig was geprijsd: 6500 euro.

Iedere dag speel ik minstens een halfuur. Mijn artrosevingers weren zich dapper en langzaam maar zeker komt de oude vingervlugheid terug.

Gisteren kocht ik bij Broekmans & van Poppel in de Van Baerlestraat een nieuwe uitgave van de eerste Wals van Durand.

Mijn geluk is onbetaalbaar.

3

Vakantiebaantjes

In 1947 maakten we met een stel vrienden en vriendinnen van de hbs en het gymnasium plannen voor de grote vakantie. De tocht met een botter over de Wadden en het IJsselmeer kostte ƒ 45. Er was geen sprake van dat mijn moeder met haar alimentatie van ƒ 115 in de maand dit astronomische bedrag kon fourneren. Ik zocht dus vakantiewerk.

Via vage kennissen mocht ik bij twee gezinnen komen schoonmaken à raison van ƒ 5 per week. In vijf weken zou ik het geld bij elkaar verdienen.