Het schreien niet verleerd

Van Marjan Berk verschenen eerder:

Het bezuinigingskookboek (met Jeroen Krabbé)

Liefde en haat

De dag dat de mayonaise mislukte

De feminist

Een blonde rat

De zelfvergrootster

Rook in de ribben

Recital

Lellen en flantuten

De kracht van liefde of Hallo, daar ben ik weer!

Glinsteringen

Oud is in

Motormama

Dames van stand

Koken met kraaiepoten

Koninginnedag

Nooit meer slank

Traanga s

Het eenvoudige kookboek (met Jeroen Krabbé)

Een mooi leesboek

Op grote voet

Gezonde lucht

Niks gemist

Onder het oppervlak

Marjan Berk’s oma en opa boek

De dikke Berk

Als de dood

Nooit meer slank. Nu iets dikker

Niet meer bang voor spinnen

Toen de wereld jong was

Memoires van een dame uit de goot van het amusement

Naar het zuiden!

Het bloed kruipt

Te laat voor de lobelia’s

Vertigo

Zout

Rijk!

Boek voor Belle

en de kinderboeken:

Berend’s binnenwereld

Mevrouw van Soest en het kleine volkje

Gijs

Tijger in de tuin

Geesje Zoet

Marjan Berk

Het schreien niet verleerd

Uitgeverij Atlas
Amsterdam / Antwerpen

Met grote dank aan Ernst en Loes Hogerbrugge-Kanij, zonder wier oplettendheid dit een ander boek zou zijn geworden.
Veel dank ook aan Joop Verkamman van het Gemeentearchief Rotterdam.

© 2010 Marjan Berk

Omslagontwerp: Roald Triebels, Amsterdam
Omslagillustratie: Privécollectie auteur
Auteursfoto: Hester Doove

ISBN 9789045017662
D 2010/0108/539
NUR 301

www.uitgeverijatlas.nl

Voor Angela

‘Je suis un mensonge qui dit toujours la vérité.’
   – Jean Cocteau

Ik zei nooit meer.
Of dacht je dat ik terugkwam, nee, het loopt slecht af: hij kwam niet terug.
   – Armando

2

‘Ik heb geen zin

Om op te staan

Om met m’n grote blote voeten op het kouwe zeil te staan…’

Zachtjes zingend zat Lena op de rand van haar bed. Betreurde ze nu haar actie, waarbij ze zichzelf had beroofd van het luisterend oor van de enige mens bij wie ze – weliswaar tegen een pittig honorarium – één uur per week oeverloos kon klagen over het onbegrip dat zij in haar leven ondervond over haar drang voortdurend verbaal vorm te geven aan alles wat in haar hoofd omging? Over haar grootvader, die zij op haar vijfde al moest missen. Op wie ze die hele rotoorlog had gewacht en die het toen bestond om in februari 1945 dood te gaan. De ontregelende schrik die ze had gevoeld toen het tot haar doordrong dat ze hem nooit meer terug zou zien. Haar hoop dat de zielendokter haar uiteindelijk op haar oude dag de handvatten zou aanreiken om dat oude kinderverdriet, dat in haar leven maar bleef opspelen, in te perken tot normale proporties. Hij zei zulke goeie dingen. Zoals: ‘Echt verdriet gaat niet over. Papier dat gekreukeld is, wordt nooit meer glad. Het is een mythe dat je over sommige dingen heen kan komen.’

De enige mens. Die voor geld naar haar luisterde. Gekochte aandacht. Wat een armoe.

Nu was ze weer aangewezen op zichzelf.

‘Vooruit met de geit!’ Ze liet zich op de grond glijden, trok haar badslippers aan en liep naar de badkamer, waar ze de rubber antislipmat in het bad legde voor ze de kraan opende.

Zo.

Terwijl ze wachtte tot het bad gevuld was, sloeg ze de ongelezen krant van gisteren open.

‘Tweetal maakt bizarre dodensprong,’ kopte het bericht dat haar aandacht trok. ‘De Franse politie onderzoekt de dood van een onbekende Nederlandse man, die samen met een vrouw begin vorige maand dood werd gevonden aan de voet van de berg Salève op de Frans-Zwitserse grens nabij Genève. Uit ons onderzoek blijkt dat het stel van de berg is afgedoken met het hoofd naar beneden. Ze moeten op slag dood zijn geweest. De lichamen waren door de val vreselijk verminkt en verkeerden in staat van ontbinding. Naast de lichamen vonden we een Nederlandse bijbel.’

‘O god, het bad!’

Precies op tijd draaide Lena de kraan dicht. Gefascineerd door het krantenbericht ontdeed ze zich van haar nachtpon en stapte in het warme water.

‘Heerlijk,’ mompelde ze, terwijl ze zich tot aan haar kin in het schuim liet zakken. ‘Iedere dag weer. Een weldaad.’

Ze sloot haar ogen en overdacht het gruwelijke krantenbericht dat haar fantasie prikkelde. Waarom? En waarom de bijbel meenemen in zo’n krankzinnige duik? Wat drijft mensen tot zo’n statement? Godsdienstwaanzin?

Haar gedachten dwaalden af naar andere horror. Hoe ze als tienjarige Signal, de Duitse pro pa gan daglossy, onder ogen kreeg: glanzende foto’s van zielsgelukkige Oekraïense boerinnen, de armen vol vers geoogste tarwe, hoofddoeken om gebruinde koppen. Ze schenen diep tevreden met de Duitse bezetting. Toen sloeg ze de bladzijden om.

Een halfverteerd lichaam, een schedel, nee… geen kale schedel maar een bottengezicht met strak vel daaroverheen getrokken, kuilen vol lijken, pagina’s met zwart-witfoto’s van duizenden door de Russen vermoorde Poolse jonge mannen. Lijken in staat van ontbinding, het bos van Katyn.

’s Nachts kroop Lena diep onder de dekens, doodsbang van de skeletten die achter op haar bed zaten. Haar nuchtere moeder deed het af met: ‘Propaganda, Leentje! Schelden op de Russen, die dit hebben gedaan. Wat de moffen zelf doen is duizendmaal erger!’

De beelden bleven voor altijd in haar hoofd, doemden af en toe op, hoorden bij de andere oorlogsgruwel. Door het lezen van De Grote Tovenaar van Oz durfde Lena te geloven in het eind van de oorlog. Aan het eind zou alles goed komen. Eerst nog veel gevechten en bombardementen die moesten worden ondergaan en overleefd. ‘De oorlog is altijd dichtbij,’ mompelde ze, ‘je hoeft maar met je vingers te knippen en hij is er.’

Het water werd koud. Lena kwam tot zichzelf. Ze probeerde zich op te richten.

Dat ging niet. Vergeefs probeerde ze zich opnieuw te verheffen uit het kille bad, maar ze gleed weer terug. Haar broos geworden armen lieten het afweten, hadden hun tilkracht verloren.

‘Verdomme!’

Het was zover. Aangebroken was het ogenblik waarvoor haar tien jaar oudere vriendin Riekje haar had gewaarschuwd: ‘Er komt een dag, dan kom je er niet meer uit. Kan je alleen nog onder de douche!’

Ja ja, had Lena gedacht, niet gezegd. Daar ga ik dan aan werken.

Ze had een antislipbadmat gekocht, waarmee ze zich ervan verzekerde in ieder geval in het bad niet uit te kunnen glijden. Slippers met rubberzolen, zodat ook de natte badkamervloer geen doodsmak zou veroorzaken. En altijd de telefoon onder handbereik, voor in geval van nood.

En nu zat ze klem. In een koud bad. Door het lezen van dat afschuwelijke krantenbericht had ze de telefoon vergeten.

‘Verdomme!’ zei ze nog een keer, nadat ze met machteloze armen vele malen had geprobeerd zich op te hijsen. Het ging niet.

‘Vrouw onderkoeld dood in bad gevonden.’ Lena begon vast krantenberichten te formuleren die de wereld in kennis zouden stellen van haar droevige einde. ‘Waarschuwing voor alleenstaande oudere! Ga nooit in bad zonder telefoon!’

‘Nee,’ zei Lena vastberaden, ‘ik ben nog lang niet levensmoe.’ Bovendien had ze een afspraak voor een castingbijeenkomst voor de figuratie in een speelfilm over dementerende mensen. Dat karweitje zou haar neus voorbijgaan als ze niet kwam opdagen.

Die gedachte bezorgde Lena nieuwe energie. Ze ging rechtop zitten, en probeerde zich nu om te draaien, op haar knieën te geraken om zich dan zó te kunnen verheffen.

Het kostte haar alle kracht die ze in zich had:

‘Jezusmina! Godzalmebeware! Christenezielen! Godskolere!’

Met veel gesteun en luid gescheld lukte het haar zich om te wentelen en zich op haar knieën omhoog te hijsen. Nu werd ze geconfronteerd met haar beeld in de spiegel van de medicijnkast achter het bad; het beeld van een verlepte Venus, oprijzend uit koud badschuim. Maar nu kon ze ook verder omhoog, zich vastgrijpend aan de stalen kraan.

Met een zucht van verlichting stapte ze over de rand op de badmat.

Gered.

De rest van haar dagen zou ze uitsluitend douchen.

3

‘Actie!’

Lena, in haar hand een rauwe schouderkarbonade, stortte zich voorover tegen de kastdeur die wijd openklapte. Terwijl ze een langgerekte duivelse schaterlach uitstootte struikelde ze in haar lange bewegingsbeperkende jurk dapper vooruit, de karbonade hoog heffend tot vlak bij het gezicht van de acteur, die, bij het zien van de aanstormende verschrikkelijke Lena, zijn spelkwaliteit niet hoefde aan te spreken: hij schrok zich ècht een ongeluk.

‘Cut!’

De regisseur stond naast de cameraman en stikte van het lachen.

‘Niks meer aan doen. Check the gate. Mevrouw Steketee, u bent een one-take actress!’ riep hij vrolijk, terwijl hij op Lena toeliep en haar prijzend op de schouder klopte.

‘Au!’ riep ze verschrikt. Wat bezielde de mensen altijd maar weer haar versleten skelet zo hardhandig te beledigen.

‘Sorry! Maar u deed het voortreffelijk. De uitdrukking op Kees zijn gezicht was onbetaalbaar. Wat ben ik blij dat we dit alleen maar hebben doorgesproken en niet gerepeteerd.’

Kees Groen, de acteur, kwam erbij staan. ‘God, u was bloedstollend. En dan die grote gele jurk! Waar koop je zoiets?’

Ha! Lena greep haar kans uitgebreid te vertellen over die snikhete dag in Parijs, waar ze in een etalage van een boetiek in de rue de Rennes de jurk had zien hangen. ‘Ik dacht: leuk voor het strand! Maar hij heeft alleen maar in de kast gehangen. Bij nader inzien was hij me toch een beetje té geel. Ik voelde mij erin als een kanariepiet. Maar ik heb hem nooit weggedaan, je weet nooit of je zoiets niet nog eens kan gebruiken. Al is het maar voor de verkleedkist van de kleinkinderen.’

De floormanager liep op hen toe. ‘Jongens, we moeten dóór. Om vijf uur moeten we hier weg, dan gaan de bewoners eten. Mevrouw Steketee, we hebben u niet meer nodig. Ik zal de taxi bestellen.’

De regisseur drukte Lena hartelijk de hand. ‘U krijgt een uitnodiging voor de première. We maken ook nog een promotievideoclip van de film. Wij zien elkaar.’

Tevreden liep Lena naar de schminkkamer, waar de grimeur haar gezicht schoonpoetste.

‘Uw huid ziet er nog goed uit. Voor uw leeftijd.’

‘Ja ja,’ zei Lena, ‘een kwestie van smeren, hè?’

Maar ze zei voor één keer nu eens lekker niet hoe oud ze was.

De korte film kreeg een aardige kritiek. Bij de première in Zwolle kregen alle medewerkers een doos Zwolse balletjes. ‘Low budget!’ grapte de regisseur tijdens zijn speech.

Maar de videoclip werd een regelrecht succes. Lena’s vrolijk krijsende heksenlach werd in de ge luidstudio met buitensporig veel echo opgerekt tot een spookachtig hol geluid, dat de sfeer in de muziek van de hiphopgroep Opgezwolle extra aanscherpte.

Nog drie maanden lang keek Lena van tijd tot tijd naar MTV, waar ze zichzelf in de clip in een flits met de karbonade voorbij zag schieten, onder het uitstoten van een buitengewoon effectieve hellelach. Tot ze genoeg kreeg van het kijken naar zichzelf en zich afvroeg waarom ze op haar oude dag nog zo kon genieten van de schaamteloze manier waarop ze een vrouw met totaal decorumverlies speelde…

In bed, de beste plek voor zelfreflectie, analyseerde Lena haar gedrag, haar behoefte de clown uit te hangen. Dat ontleden had zij tijdens de bezoeken aan de psychiater aardig onder de knie gekregen. ‘Het zat in de familie van moederskant,’ stelde ze vast. Daar werden voortdurend grappen met elkaar uitgehaald.

Grootmoeder Steketee, geboren in 1878 als Marie Blom, dochter van Paul Blom, gerenommeerd kleermaker op de Oude Hoogstraat in Rotterdam, was enig meisje met drie broers. Oma vertelde graag over haar jongemeisjesjaren. Over de vers gestorte pudding, die stond af te koelen op de keukentafel. Andries, haar jongste broer, rook eraan. Marie kon het niet laten, ze duwde hem er met zijn neus in! Het was een familie van practical-jokers. Lena hing aan haar grootmoeders lippen, wanneer zij vertelde over haar negentiende-eeuwse jeugd. Hoe ze fröbeljuf werd en haar eigen geld verdiende; vijfentwintig gulden in de drie maanden, die ze trots onder haar vaders bord legde!