DE VERLOREN WEG

LUC DEVOLDERE

De
verloren
weg

Van Canterbury naar Rome

Uitgeverij Atlas - Amsterdam/Antwerpen

Eerste druk, oktober 2002

Tweede druk, februari 2003

Derde druk, juni 2009

© 2002 Luc Devoldere

Omslagontwerp: Zeno

Omslagillustratie: Pantheon Rome, © P. Horree/ABC Press

Typografie: Arjen Oosterbaan

Kaart: G-O graphics, Wijk bij Duurstede

ISBN 9789045017730

D/2002/0108/714

NUR 508

www.uitgeverijatlas.nl

Voor Hildegard, Eva, Michaël en Jonas

De Via Francigena

Inhoud

I

Tempel en kruis

Foolish preparation

II

The king’s good servant and God’s first

Sailing with the Picardy

Dansende schoenen

Hanengevechten

L’Église me cachait la forêt

Verwoeste gewesten

Een lege krater

Chemin des pélerins perdus

La fête à l’écart

Stemmen, standbeelden

III

Nel mezzo del cammin

Geest of nierstenen?

IV

Torens

Staren naar een strip

Stenen uitdrijven

Royal Victoria Hotel, Grand Hotel & De Londres

Honger

Toasten in Toscane

Hocus pocus

Een ooievaarsnest

Het visioen van een manager

De beloofde stad

Gott mit uns

V

Mirabilia Urbis

Kruisen

Romeins alfabet

IV

Pantheon

Dankwoord

‘Wie zou zo dwaas zijn te sterven zonder althans zijn gevangenis te hebben verkend? Gij ziet het, broeder Henri, ik ben werkelijk een pelgrim. De weg is lang, maar ik ben jong.’

‘De wereld is groot’, zei Henri-Maximilien.

‘De wereld is groot’, zei Zeno op ernstige toon.

‘Moge het Hem die misschien is behagen het menselijk hart te verruimen tot de omvang van het hele leven.

Marguerite Yourcenar

‘Een ander wacht me ginds. Ik ga tot hem.’

Hij begon weer te lopen.

‘Wie?’ vroeg Henri-Maximilien hoogst verbaasd. ‘De prior van León, die aftandse kerel?’

Zeno draaide zich om:

‘Hic Zeno’, zei hij. ‘Ik zelf.’

Marguerite Yourcenar

Tempel en kruis

I

Toen de deuren van het British Museum opengingen, haastte ik me door de Assyrische en Egyptische afdeling om alleen te zijn in de immense zaal waar brokstukken van het Parthenon zijn gestrand. Van het monsterlijke en het massieve naar de mens, zoals mij nog was voorgehouden.

In de krant had de zoveelste Griekse oproep gestaan om de Elgin Marbles terug te geven aan Athene. Het museum, in het defensief gedrongen, had eindelijk toegegeven dat een hardhandige restauratie in de jaren dertig van de twintigste eeuw de beelden had beschadigd, en opperde nu in wanhoop het idee om de zaal te verhuren voor feestjes en danspartijen. In peplos keuvelen over de aandelenmarkt. De tijd drong.

De zaal die de Elgin Marbles huisvest, dateert uit 1939 en werd betaald door Joseph Duveen.

Ik kon niet naast zijn naam kijken toen ik de zaal binnenkwam. Links en rechts verbrokkelde goden in gevelvelden die om veel invulling vragen. Het oostelijk gevelveld, rechts in de zaal, is nog het volledigst. Ontroerend is de vermoeide paardenkop die uiterst rechts in de hoek nog net bovenkomt: met uitpuilende ogen, opengesperde neusvleugels en mond. Het paard behoort tot de maanwagen die achter de horizon zakt en vormt een perfect pendant met het span paarden van de zonnegod dat links in het fronton naar boven klauwt. Beide gevelvelden worden omringd door metopen, grote vierkante vlakken met reliëfs die de strijd op leven en dood tussen Lapithen en Centauren uitbeelden. De geile en dronken paardmensen waren uit op de vrouwen van de Lapithen. Resten van het monsterlijke.

Cavalcade (Parthenonfries, British Museum, Londen, midden vijfde eeuw voor Christus)

Ares (Parthenonfries, British Museum, Londen, midden vijfde eeuw voor Christus)

Maar boven alles is er de fries, dat grootse stripverhaal zonder verhaal: een processie van soldaten en burgers, priesters en muzikanten, de opgang van mannen en vrouwen, paarden en offerdieren naar het cultusbeeld van de godin Athene in de tempel; de optocht van de hele gemeenschap, de polis die de peplos, het kleed waaraan negen maand is geweven, aan de beschermgodin van de stad zal aanbieden. Dat is het doel van deze gang, deze nobele cavalcade, dit woud van paardenpoten, ritmisch op en neer dansend; daarvoor ontrolt zich het strenge verticale spel van plooien in kleren. Deze fries ontroert niet, maar straalt iets uit wat van een andere orde is.

De goden, iets groter in het marmer uitgelijnd, zien het, gezeten, allemaal aan: zij zijn de toeschouwers en de ontvangers. De oorlogsgod Ares is mijn favoriet: nonchalant achteroverleunend, de hand rond de knie, etaleert hij goddelijke onverschilligheid. De Griekse goden zijn de mensen die wij zouden willen zijn. De peplos zelf om wie deze processie te doen is, passeert achteloos en onopvallend: een kind overhandigt het kleed – niet meer dan een zware, dubbelgevouwen deken, een badhanddoek – aan de archoon basileus, de opperpriester.

Priester met kind en peplos (Parthenonfries, British Museum, Londen, midden vijfde eeuw voor Christus)

Dit waren ze dan: de nobele, waardig schrijdende gestalten, de serene, expressieloze gezichten, de iconen van de klassieke wereld – edle Einfalt und stille Grösse – die Thomas Elgin, ambassadeur bij het Osmaanse Rijk, in 1816 aan de Britse regering had verkocht.

In 1799 was hij naar Athene gegaan om er in zijn vrije tijd de beelden van het Parthenon te tekenen. In de tempel, die in de zesde eeuw een kerk was geworden en eind vijftiende eeuw een moskee, bevond zich gedurende het Venetiaanse bombardement van 1687 ook het Turkse kruitmagazijn, dat explodeerde. Toen Elgin een goede eeuw later de staat van het gebouw en de beeldhouwwerken zag, dacht hij niet meer aan het tekenen maar aan het redden van de beelden. Grote delen van de fries, enkele metopen, de beeldengroepen uit de twee gevelvelden en een kariatide van het Erechtheion werden verscheept naar Engeland.

Was Elgin nu een dief of een reddende engel? Hij was het allebei.

In 1807 werden de stukken voor het eerst in Londen getoond aan een verbaasd en enthousiast publiek. Eindelijk kon men de Romeinse kopieën, waarmee men het zo lang had moeten doen, inruilen voor de Griekse originelen.

Sindsdien hebben generaties zich aan deze iconen gelaafd. Ik probeerde me hun vervoering voor te stellen, die de mijne niet meer is. Van de klassieke kunst hebben wij de superieure leegte overgehouden, de stijlvolle verveling. ‘Onverstoorbare metgezellen’ noemde Marguerite Yourcenar deze nobele gestalten nog in 1914. Ze zag ze hier voor het eerst als elfjarig meisje, aan de hand van haar vader Michel, met wie ze bij het uitbreken van de oorlog over Het Kanaal was gevlucht. Troost in tragische tijden.

Wij hebben de computersimulatie die in een zaaltje naast de Elgin Marbles, in- en uitzoomend, vlekkeloos didactisch het Parthenon oproept. Je kan er leren dat de fries oorspronkelijk in fel blauw en rood geschilderd was, en dat de overige reliëfs te vinden zijn in het Louvre, Kopenhagen en het museum op de Akropolis. En toen herinnerde ik me dat het stuk fries in het Louvre een warmer patina heeft dan de fries hier. De Britten hebben inderdaad te hard geschrobd.

Wat zocht ik hier?

Ernest Renan besteeg nog de Akropolis zelf om er zijn ode te houden aan de Griekse geest. Prière sur l’Acropole noemde deze ex-katholiek, die een nieuwe godsdienst zocht, zijn lofzang. Nu kan men die lofzang even goed in Londen bij de Elgin Marbles aanheffen. De Griekse geest is overal. Ooit kreeg ik een kaartje van een vriend vanuit het noorden van Yorkshire. Een Ionisch tempeltje torende hoog uit boven de abdijruïnes van Rievaulx. ‘Het heidendom boven het christendom, de door u verdedigde rangorde’ had hij ironisch aan zijn groeten toegevoegd. ‘Ik ben er zeker van dat ge in heel Umbrië niet één zo’n gaaf tempeltje zult vinden als dit.’ Het stond daar tussen het groen nagemaakt en toch tijdloos zichzelf te zijn.

In het park aan de Ilm in Weimar had ik een analoge ervaring gehad. Goethe ontmoette er, net terug uit Italië, de bloemenverkoopster Christiane Vulpius, die spoedig bij hem zou intrekken. Christiane is de echte geliefde uit zijn Römische Elegien: hij toverde haar in zijn disticha om tot een Romeinse maîtresse en metamorfoseerde zijn concubinaat tot een liefde à l’antique tegen een decor van ruïnes en beelden. Christiane incarneerde het zuiden voor Goethe, en hij gaf haar een plaats in zijn leven, tegen alles en iedereen in. Toen ik jaren geleden in het park, dat een creatie is van Goethe en hertog Karl August, rondliep, lag het er lichtelijk verwaarloosd bij, net genoeg om heel charmant te zijn. Even voorbij het Gartenhaus, waar Goethe met Christiane woonde, bouwde hij voor zijn hertog, met wie hij in de Ilm naakt ging baden, een paviljoen dat er natuurlijk moest uitzien als een Grieks-Romeins tempeltje. Het steekt boven de Ilm en het park uit, en toen ik onder het portiek met de badkuip en de zuilen uitkeek over het zinderend groen, leek het zelfs even Italië. Goethe had het nog, bij gebrek aan een onbereikbaar Griekenland, met Italië moeten doen. Een gedenkplaat riep de nimfen op de mensen te troosten, want de goden hadden hun het geluk gegeven dat ze de mensen hadden onthouden. Het was alsof een hertog en Johann Wolfgang een Duits beekje en enkele bomen in Thüringen hadden omgetoverd tot een bijna mediterraan woud vol nimfen. Ik stond in een zwoele hitte te kijken naar die Weimarer-Klassik-idylle als naar een vervlogen droom.

En dan was er Edinburgh geweest, het Athene van het Noorden, honderdvijftig kilometer ten noorden van de muur die de filhelleense Romeinse keizer Hadrianus bouwde om het Romeinse rijk af te bakenen tegenover de barbaren. Deze stad heeft alles: een burcht uit een jongensboek, drijvend op een rots, met kroonjuwelen in zijn binnenste waarlangs je vol gepaste trots wordt geloodst, een heuvel met het begin van wat een tweede Parthenon had moeten worden, een fjord, een kale groene berg die de stad insteekt als een boot, een rommelige, levendige bovenstad en een geometrisch aangelegde ‘New Town’ met donkere frontons en Ionische zuilen. Tienhoog in de David Hume Tower had een professor gewezen naar de Firth of Forth die zich opent in de zee: ‘Tussen hier en Noorwegen ligt niets meer, behalve boorplatforms.’ Rechts torende de kale, groene berg Arthur’s Seat boven Edinburgh uit.

Een dag later klom ik naar Arthur’s Seat om er mijn Prière sur l’Acropole te houden. Studenten die afstuderen komen hier bij midzomernacht naakt dansen, had de professor me verteld. Ik zou zo de berg oplopen en boven een boek opslaan, zoals Petrarca op de Mont Ventoux had gedaan. Het werd een lijdensweg. Bijna weggeblazen op de flanken van de berg, werd ik gestraft door Keltische goden. De gezwinde tred werd een moeizame; de montere beginner veranderde in een hijger. Tussen twee toppen in werd ik aangevallen door de wind: alleen door wijdbeens tegen de helling aan te schoren bleef ik overeind. Boven – uitzicht en inzicht – was er een regenboog die de Firth of Forth overspande. Maar lezen was er niet bij in de wind die me duidelijk maakte dat ik daar niet thuishoorde, hoogstens gedoogd werd.

Twee uur later stond ik in de Portrait Gallery voor de sibillijns monkelende scepticus, een zwierige, licht gebuikte gentleman met twee kinnen die filosofeerde tussen negen en vijf: David Hume, geschilderd door Allan Ramsay in 1766. Hume leunt met zijn linkerarm op twee boeken, waarin ergens staat: ‘Schoonheid is geen eigenschap van de dingen zelf: schoonheid bestaat alleen in de geest die de dingen beschouwt, en elke geest neemt een verschillende schoonheid waar.’ Zijn koel observerende ogen keken dwars door me heen en overtuigden me dat in zijn stad aan de rand van Europa meer Griekse geest opgeslagen ligt dan in het Parthenon. Hier zag de Encyclopaedia Britannica het licht, de systematiek van de Alexandrijnse bibliotheek waardig.

En de Elgin Marbles zijn zelfs in Kampen gesignaleerd. Ida Gerhardt, lerares oude talen, beschrijft in Intocht ook een epifanie: haar leerlingen die per fiets naar school komen, boerenzonen die stampen tegen de wind in het platgeslagen land. En ze besluit:

Toen was het, waar ik stond alleen,
dat mij het Parthenon-fries verscheen:
te paard te voet de ephebenstoet,
opgaand, Athene tegemoet;
vereeuwigd in de marmersteen.
Het was er even en verdween.

En weer gewend naar wie daar kwamen
– en ik zag hen door tranen heen
wist ik dat ook dit Hellas was.
De tijden waren niet gescheiden.
Heeft één van hen dit ook geweten?
En nader kwamen zij en nader.

Ik ben, ook zelf een poldermens,
het tot op heden niet vergeten,
wat ik te zeggen nauw vermag:
die winderige lentedag
dat ik het fries van Phidias,
dat ik The Elgin Marbles zag.

Aan al die dingen dacht ik dus, daar bij de Elgin Marbles. Die voor mijn part in Londen mogen blijven.

II

Toen de groepen de zaal binnensijpelden, de gidsen met vlaggenmasten, het veelkoppige monster dat zich wereldwijd verplaatst, ‘simply marblelous’ prevelend, hield ik het voor gezien. Ik liep nog wat rond in het museum, met de houding van wie besloten heeft niet meer te kijken, alleen nog wat te zien.

In het zaaltje Early Medieval-Medieval viel mijn oog op een ivoren kistje van tien bij zeven centimeter.

Links bengelde Judas aan zijn strop, onder hem de dertig zilverlingen, gevallen uit een beurs.

In het midden stonden Johannes en Maria en rechts het kruis met het opschrift REX IUD, koning der joden. Die koning droeg alleen een lendedoek en was aan een T-vormig kruis genageld: een rigide figuur met een stevige tors en een uitdrukkingsloos gelaat. Rechts van hem stak de soldaat Longinus zijn hand op naar de gekruisigde. Zijn lans was verdwenen. Een vogel die haar jongen voedde, symboliseerde de levengevende kracht van Christus’ dood.

Het bijschrift vertelde me dat dit de oudst bekende voorstelling van de kruisdood was. Het kistje zou in de buurt van Rome gemaakt zijn in de jaren twintig van de vijfde eeuw. Op de andere zijden zag men Pilatus zijn handen wassen, Jezus zijn kruis dragen en Petrus hem verloochenen. De vrouwen waakten bij het geopende graf en de ongelovige Tomas stak zijn vinger in de zijde van de verrezen Christus.

Tussen Constantijn en Theodosius moet het odium dat aan de kruisiging kleefde geleidelijk aan zijn verdwenen. Constantijn beëindigde met het Edict van Milaan (313) uit raison d’état de vervolgingen van christenen, omdat hij inzag dat alleen een strak georganiseerd geloof eenheid kon bieden aan een uiteenvallend rijk. Theodosius verbood in 392 de heidense offers. De rollen waren voortaan omgekeerd. En omstreeks 420 verscheen dus dit kistje.

Het kruis, de icoon van het christendom, had bijna vierhonderd jaar nodig gehad om te veranderen van skandalon, een hindernis waar men over struikelde en geen raad mee wist, in een symbool van triomf. De meest vernederende en pijnlijke bestraffing, die de Romeinen hadden uitgevonden en gereserveerd voor niet-Romeinse burgers, kreeg zo betekenis. Christus overwon de dood juist door de vreselijkste dood te sterven. De absolute vernedering en kwelling werd omgetoverd in triomf. Deze dood gaf leven. De paradox werd in de afbeelding op het ivoren kistje nog duidelijker omdat de galg er naast het kruis staat: de vertwijfelde zelfmoord van de verrader in zijn brute, realistische kracht benadrukte juist nog meer de abstract geworden kruisdood.

Maar in die abstrahering schuilt ook de zwakheid. Er kwam in al die eeuwen na dit kistje sleet op het symbool. Het kruis werd gesublimeerd en vervluchtigde. De steen des aanstoots ergerde niet meer. Het skandalon van de galg bleef. Het kruis raakte gebanaliseerd. Stel u in plaats van het kruisbeeld aan de muur een ogenblik een Christus voor die aan een galg hangt of op een elektrische stoel zit, en het skandalon is er weer.

Toen ik het kistje zag, wist ik dat ik nog eens naar Rome moest. Om de kruisiging in Londen te vergelijken met die op de deur van de Santa Sabina, die van enkele jaren later dateert. En met het rankende kruishout in de absismozaïek van de San Clemente, waar het kruis de boom van het leven is geworden.

Naar Rome dus, en nu zoals het hoorde. In het spoor van velen die mij waren voorgegaan. Om te zien wat was overgebleven. Anno 2000 (annus sanctus! annus horribilis!) afrekenen, in de betekenis van ‘mijn positie bepalen’ tegenover bedevaarten, katholicisme, Grand Tour en toerisme. Het moest Rome zijn en niet Jeruzalem, zijnde te ver, te vreemd. Geen zoektocht naar een schriele, zachtmoedige en fanatieke jood, maar naar het mausoleum dat op zijn graf is gebouwd: katholicisme eerder dan christendom. Een reis van tempel naar kruis. Maar natuurlijk ook en nog altijd een reis naar Italië, de tocht van een italianisant die gedweept heeft met het schiereiland en er nu thuis is. Het gedweep heeft hij ingeruild voor de milde onverschilligheid die men voelt voor het vertrouwde. Hij pookt de nog warme as op van een gedoofd vuur.

Ik besefte ook dat deze pelgrimage alleen een pathetische kon zijn, zonder geloof of hoop, uitgevoerd door iemand die zich, voorbij ‘het midden der levensbaan’, voornam de aftakeling van het Europese katholicisme te registreren. Nu het nog kon. Niet vanuit het gezichtspunt van de eeuwigheid: het sub specie aeternitatis was met Spinoza uitgevonden en met hem verdwenen. Sine ira et studio dan maar, zonder rancune of sympathie, op de manier waarop Tacitus aan geschiedschrijving wilde doen.

Zou het de bedevaart zijn van een ex-katholiek? Eerder een postkatholiek, jong genoeg om ontsnapt te zijn aan de terreur die een katholieke opvoeding voor velen is geweest, oud genoeg om vertrouwd te zijn met de katholieke traditie: met Latijn dat ik als misdienaar heb gezongen voor ik het begreep, met biecht en soutane. Iemand die voeling heeft met die traditie zonder zich er bezwaard door te voelen. Misschien ben ik daardoor gespaard gebleven van bitterheid en frustraties. Ik was twaalf jaar in 1968. Mijn Vlaamse schooljaren waren van een milde en gerieflijke stuurloosheid. Te laat geboren voor de barricaden, plukte ik de vruchten van een door anderen gevoerde strijd. Ik hoefde niet echt bevrijd te worden, en heb er een afkeer van de pseudo-bevrijden aan overgehouden. Ik weet niet zeker wanneer ik het geloof heb verloren. Heb ik het ooit gehad? Beschouw het geloof als een jas die ik gekregen heb, geen tweede huid. De jas heb ik ergens onderweg uitgetrokken. Hij hangt in de kast. Ik kan hem aantrekken wanneer ik wil, en vergeten. De jas wacht trouw aan de kapstok.

Misschien was ik zo een postkatholiek. Ik zou wel zien.

Eén ding was bij dit alles zeker. Er was iets ongehoords aan de gang: een wereldmacht werd onschadelijk, tenminste in Europa; een vormentaal ging verloren in één generatie: de estafettestok werd voor het eerst in tweeduizend jaar niet of nauwelijks of slecht door-gegeven aan de volgende, een hele cultuur kwam knarsend tot stilstand, rituelen werden hol en rasters en codes verdwenen. Het gebeurde geruisloos en was hallucinant, het leek gewoon en was verbijsterend. Het drong niet echt door terwijl het aan het gebeuren was, het liet de meesten onverschillig. Ook ik stond er meestal niet echt bij stil. De West-Europese Kerk was een ark van Noach geworden, dobberend op een oceaan van onverschilligheid. En er leek geen land in zicht.

Maar ik wilde me toen en daar in Londen niet aan voorspellingen wagen. Ik wilde weg van de Elgin Marbles. Een suppoost van het British Museum leek mijn blik te zoeken bij de uitgang en knikte me bemoedigend toe. Ik besloot het als een goed voorteken te beschouwen.

Foolish preparation

Toen het leven nog een ballingsoord was of een pelgrimstocht met als doel het paradijs, het hemelse Jeruzalem, was de reis naar het aardse Jeruzalem een afschaduwing van die levenslange tocht. Na het definitieve verlies van Jeruzalem in 1187 werd het doel van de pelgrimage Rome: men reisde ad limina apostolorum, naar de verblijven van de apostelen Petrus en Paulus, ad loca sanctorum, naar de plaatsen van de heilige martelaren. Het was een eerbiedwaardig surrogaat.

De pelgrim ging op tocht op zoek naar betekenis. Het was een reis met oogkleppen, uitgevoerd zonder nieuwsgierigheid voor wat zich links of rechts van de weg bevond. Een reis uitgevoerd met de mantel van de Hoop, de staf van het Geloof en de open reiszak van de Liefde.

Talrijk waren de redenen voor de enkeling om huis en familie achter te laten en de vermoeidheid van een lange en gevaarlijke reis op zich te nemen. Men vertrok om genade te verkrijgen of God te danken voor een genade die men had ontvangen, om een relikwie te bezitten, uit boetedoening, of gewoon om te bidden, omdat het gebed op een heilige plaats intenser is.

De pelgrimage was een initiatie, een rite de passage: na de beproeving – de inspanning, het lijden (travail) en gevaren van de reis – keerde de pelgrim gelouterd als een ‘nieuw’ mens terug naar het ‘oude’ leven en de vertrouwde omgeving.

Dit is het ideaal.

De echte pelgrimstocht was altijd dubbelzinniger. Pelgrims begonnen onderweg verhalen te vertellen om de verveling te breken.

De weg (foto Philippe Duch, 1997, Collection CRP)

De verhalen werden belangrijker dan het doel. In 1300 kondigde paus Bonifatius VII het eerste Jubeljaar af. De pelgrimage werd letterlijk ingeschakeld in een heilseconomie. Men kwam in Rome met aflaten zijn zielenheil afkopen. De tolpoort bij Bard, het fort dat de Aostavallei domineert voor de pelgrim die over de Grote Sint-Bern-hardpas afzakte naar Italië, blijkt per dag twintigduizend pelgrims te hebben geslikt. Kronieken spreken van tweehonderdduizend mensen in Rome per dag. Dante beschrijft hoe de drommen, voetje voor voetje aanschuivend, elkaar kruisen op de brug aan de Engelenburcht, van en naar de Sint-Pieter. Hij vergelijkt die Rome-gangers met de koppelaars en verleiders die hij in de Hel ontmoet: naakt sjokken ze voorbij, terwijl ze door gehoornde demonen worden gegeseld. De vergelijking zet de toon. De aflaten perverteerden de pelgrimstocht. In het begin van de zestiende eeuw was Erasmus geschokt door Rome. Luther noemde de stad de Hoer van Babylon. De protestanten zullen er wegblijven, en als ze, zoals Goethe in 1786, terugkeren, dan zoeken ze het antieke Rome. Goethe ontmoette nog pelgrims, met brede hoed, staf en reiszak, maar beschreef ze als een curiosum, een reliek uit oude tijden.

Paus Johannes Paulus II maakte in maart 2000 een pelgrimage naar het Heilige Land en volgde daarbij nauwgezet de bijbelse geschiedenis. Zijn tocht was diplomatiek afgewogen toen hij eerst Wadi al-Kharrar en de dag erop Qasr el-Yahud bezocht: twee plaatsen langs de Jordaan die de eer opeisen van Jezus’ doop door Johannes de Doper. De eerste plaats ligt in Jordanië, de tweede in door Israël bezet gebied.

Zijn pelgrimage kreeg een politieke dimensie toen hij in Kafarnaüm niet alleen de ruïnes bezocht van het huis van Petrus maar ook de kerk aan het Meer van Tiberias, gebouwd op de plaats waar Jezus na zijn dood Petrus rehabiliteerde. Driemaal had Petrus Jezus verloochend, maar toen Jezus na zijn dood en verrijzenis aan zijn apostelen verscheen, gaf hij Petrus tot drie keer toe de opdracht zijn schapen te hoeden. De paus loopt nog altijd ‘in de schoenen van een visser’, en de wereld mag dat weten.

Maar ik wilde dus naar Rome. Het doel lag vast, nu nog de weg. Welke weg volgden de eerste pelgrims naar de Eeuwige Stad? Wie maakte de eerste kaarten?

Enthousiaste beschrijvingen in boeken over pelgrimsreizen hadden mij nieuwsgierig gemaakt naar de kaart uit 1253 van een Engelse benedictijner monnik, de kroniekschrijver Matthew Paris. Zijn kaart toont de weg van Londen naar Rome en verder naar Apulië, Sicilië en, in appendix, het Heilige Land. De kaart wordt bewaard in de British Library in Londen. Waarom deze reis niet beginnen met een kaart?

Ik vulde de nodige formulieren in, legitimeerde mezelf als een ‘ernstig’ onderzoeker en kondigde mijn komst aan, nadat ik van ene Mr. Boggan bericht had gekregen dat een lezerspas op mij lag te wachten. Toen begonnen de problemen. Toegang tot de leeszaal van de British Library betekende niet automatisch dat ik zomaar manuscripten mocht inkijken. Daarvoor waren introductiebrieven nodig en speciale toestemming. Bovendien bleken de drie folia die de kaart vormen, losgemaakt uit de codex en verstrooid: één blad bevond zich op een tentoonstelling over pelgrims en jubilea in Rome, een ander werd tijdelijk tentoongesteld in de Pearson Gallery in de Library zelf, het derde bevond zich in een kluis. Kon ik mijn bezoek niet uitstellen? Per elektronische post blufte ik dat ik al bijna onderweg was.

Dat deed het hem. Mr Boggan capituleerde in ambtelijke stijl: ‘Gezien het feit dat een misverstand schijnt te zijn gerezen in uw contacten met het Reader Admissions Office, kan u een eenmalige toestemming worden gegeven om folio 3 te bekijken.’

Ik koos voor de eenmalige toestemming: twee bladzijden van de vijf in handen krijgen en één kunnen zien in de Pearson Gallery maakte drie op vijf.

En zo was ik opnieuw in Londen. Een reuzenrad stond aan de Theems te wachten op het volgende millennium. Klokslag 9.30 uur werden de deuren van de nieuwe British Library bij Saint Pancras door drie suppoosten in één beweging geopend.

In de Pearson Gallery hing folio 2 van de kaart inderdaad in een vitrine.

Het was wel degelijk een bijzonder specimen, dat aarzelde tussen miniatuur, routebeschrijving en landkaart. De monnik uit Saint Albans ontwierp een kaart in rechte stroken, waarop de wallen en de oude Sint-Pauluskathedraal van Londen te zien zijn, het kasteel van Dover en Het Kanaal met dobberende schepen. Opmerkelijk is dat de weg vereenvoudigd is tot een lijn: het blad telt twee verticale kolommen, met matglanzend blauw en goud afgezoomd. De eenvoudige van geest, die Paris voor ogen had, leest van linksonder (Londen) naar boven (Dover en Het Kanaal) en van rechtsonder (Wissant, bij Calais) naar boven (Beauvais), de ogen recht voor zich uit op het doel gericht. Vanaf Wissant kan de pelgrim ook kiezen voor een noordelijker aftakking over Arras en Reims. Tussen de twee evenwijdige lijnen die de plaatsen met elkaar verbinden, staat jurnee te lezen: de dagreis die een reiziger nodig had om de afstand op een paardenrug te overbruggen. Een dag van Londen naar Rouceestre, een dag van Rochester naar Cantebure, en pres de jurnee, bijna een dag, van Canterbury naar Douve (Dover). Oorspronkelijk moet de kaart van Paris een accordeonkaart geweest zijn. Ze kwam versneden in folia terecht als inleiding op zijn Historia Anglorum, een geschiedenis van Engeland. Nu was ze er dus uitgelicht en een puzzel geworden.

In de manuscriptenzaal werd ik verwacht. Zo terughoudend als Mr. Boggan was geweest in onze korte en hevige correspondentie, zo toegankelijk bleek hij nu. Ik kreeg een stoel dicht bij de balie van de leeszaal. Het blad uit de kluis (folio 3), gefixeerd tussen twee plexiglazen, werd aangedragen en voor mij op de staander gezet: ik kon in de geest door Frankrijk reizen van Châlons-sur-Marne tot de Mont Cenis (le munt senis). De weg loopt over Mâcon (Mascun) en Lyon. Paris tekende duidelijk de Saône en Rhône en hun bruggen, en legde bij de Saône de grens tussen le regne de France en lempire, Frankrijk en Duitsland. Na Lyon splitst de weg zich in een chemin en Provence en een chemin vers Rumme. Aan de voet van de Alpen, opgeroepen door groene golven die op slangen lijken, is een hospitium getekend (lospital en pe dei munt).

Ik draaide voorzichtig het blad om en zag in de onderste linkerrand weer de golvende bloemenzee van de Alpen. Maar Paris leek Italië niet zo goed te kennen. Torins (Turijn) wordt de eerste stad van Lumbardie genoemd. De kaart wordt slordig en verliest haar heldere verticaliteit. Linksboven in een uitsprong van de afzomende band ligt Melane (Milaan). Vanaf Turijn verschijnt le pou (de Po) plots op de kaart. We volgen die. Rechts onderaan ligt Pavia, en dan kan je op Plesence af (maar dan zonder Po!). Je kan dit Piacenza ook bereiken via de pont die naar Lodes (Lodi) leidt. Vele wegen leiden inderdaad naar Rome. Verder liggen Cremune (Cremona) en Parme (Parma) op de reiziger te wachten. Om de kaartlezer nog meer te beproeven bespoelen in de afzomende band rechts enkele groene golven Genua sur la mer. De kaart strandt boven in Rege (Reggio nell’ Emilia). Matthew Paris heeft er, om onze verwarring te vergroten, aan toegevoegd:

LUMBARDIE

en latin

Italia

Latium

Lumbardie

Begrijpe wie kan.

Illustraties in de aangevoerde boeken die mij de rest van de kaart toonden – o.a. het resterende vijfde blad dat in Rome was (folio 4r) – bevestigden wat ik begon te vrezen. De verwarring beloofde vanaf Pontremoli (in de Toscaanse Apennijnen) compleet te worden. Pise sur mer lag noordelijker dan la vile de Lukes (Lucca) op de kaart van Paris! Vlak voor de poorten van een royaal getekend Rome zag ik nog op het dak van Sutre (Sutri) een ooievaar zitten als symbool van de veilige afloop van de reis. Maar toen had ik al begrepen dat de kaart van Matthew Paris, die zo mooi rechtlijnig was begonnen, geen houvast zou bieden voor mijn reis.

Ten einde raad vroeg ik Mr. Boggan welke weg iemand kon nemen die in de voetsporen van de pelgrims naar Rome wilde trekken. Hij krabde in zijn rosblonde baard.

‘Ik heb een itinerarium dat u meer diensten zal bewijzen dan de onhandige route van een fantasievolle monnik.’

Tien minuten later stond hij terug aan mijn tafel met een dik boek.

‘In 990 ging Sigeric, benoemd tot aartsbisschop van Canterbury, bij de paus in Rome zijn pallium ophalen. Een pallium is de witte, wollen stool die aartsbisschoppen boven hun kazuifel dragen. Hij heeft de kerken genoteerd die hij in Rome bezocht en dan de stopplaatsen geregistreerd op de terugweg te voet van Rome tot aan Het Kanaal. De route, die de Via Francigena is gaan heten, de weg die in Frankrijk ontstaat, of Via Romea, de weg naar Rome, is in de aan-loop van het Jubeljaar 2000 herontdekt. In Engeland en Frankrijk is de weg vergeten, maar in Italië hebben de toeristische diensten de route al ten nutte gemaakt.’

Ik zag dat pallium wel zitten: het deed me denken aan de Atheense peplos.

‘De Library bezit het handschrift met het itinerarium van Sigeric, maar een transcriptie zal deze keer wel volstaan, vermoed ik?’

En hij legde het dikke boek op mijn tafel.

‘Dit zal u ook kunnen gebruiken.’

Een wegenkaart van Frankrijk en Italië.

Negenenzeventig dagen stapte Sigeric van Rome naar Sumeran (Sombre) bij Wissant dat tussen Cap Gris-Nez en Cap Blanc-Nez ligt. Negenenzeventig stopplaatsen die ik van achteren naar voren moest lezen en ontcijferen. Ik trok een lijn door Teranburh (Thérouanne), Atherats (Arras), Mundlothuin (Laon), Rems (Reims), Catheluns (Châlons-sur-Marne), Bysiceon (Besançon), Losanna (Lausanne), Vivaec (Vevey), Petrecastel (Bourg Saint-Pierre voor de Grote Sint-Bernhard) en Sce Remei (Saint-Rhémy er voorbij), Agusta (Aosta), Everi (Ivrea), Vercel (Vercelli), Pamphica (Pavia), Placentia (Piacenza), Sce Domnine (Fidenza), Puntremel (Pontremoli), Luca (Lucca), Sce Gemiane (San Gimignano), Seocine (Siena), Sce Quiric (San Quirico d’Orcia), Aqua pendente (Acquapendente), Sca Cristina (Bolsena), Sce Valentine (Viterbo), Suteria (Sutri) en, uiteindelijk, de Urbs Roma.

Sommige namen waren niet meer op de wegenkaarten te vinden, maar de grote lijn was duidelijk.

De route die Sigeric had gevolgd, bood alles wat ik zocht. Dit snoer van stopplaatsen zou mijn draad van Ariadne zijn: een veilige route om op terug te vallen, maar geen dwingend keurslijf. Het zou een reis in etappes worden, met afwijkingen en hiaten. Geen verplicht nummer. Geen gids van de Via Francigena. Het ene oog gericht op het doel, het andere op wat zich zou aanbieden.

‘Kent u de eigenzinnige katholiek Hilaire Belloc? Een eeuw geleden maakte hij een voetreis naar Rome en schreef erover in The Path to Rome. Hij nam zich plechtig voor op zijn tocht geen enkel ding op wielen te gebruiken.’ Mr. Boggan stond achter mij en wou mijn intenties testen.

Ik haastte me hem te verzekeren dat ik geen sportieve prestatie nastreefde, en mijn diepste zelf ook niet zocht in eenzame voetmarsen die eindigden in blaren. En ik bedankte hem voor zijn hulp.

‘Stuur mij een kaartje uit Rome. Maar zonder de paus erop.’

In de winkel van de British Library kocht ik een T-shirt voor mijn dochter. Deze keer niet om peplos of pallium, maar omwille van het motto van Jane Austen erop: ‘Why not seize the pleasure at once? How often is happiness destroyed by preparation, foolish preparation?’ Wij grijpen zo weinig het genot dat zich aanbiedt. Veel te vaak wordt geluk vermoord door voorbereidingen, waanzinnige voorbereidingen.

Een uur later nam ik in Victoria Coach Station de National Express naar Canterbury. Duiven, gevangen onder de gewelven, scheerden over de hoofden van de wachtenden, de af en aan rijdende bussen en vlogen tegen de ramen aan.

II

The king’s good servant and God’s first

Het was al donker toen ik in Canterbury aankwam. Cantebure chef des iglises dengleterre, Canterbury, hoofd van de kerken van Engeland, stond te lezen op de kaart van Matthew Paris. High Street was bezet met een kerstmarkt en een nerveuze heen en weer schuifelende massa die mij omwikkelde. Als een glanzende, gestrande ark dreef de verlichte kathedraal boven de handelaars en de marktstalletjes.

Ik probeerde hier het begin te vinden van mijn reis. En aan dat begin stond de onverzettelijke Thomas Becket, de aartsbisschop die hier in december 1170 in de kathedraal was vermoord.

De vader van Becket was een Normandische handelaar uit Rouen die zich in Londen had gevestigd, zijn moeder een diepgelovige vrouw uit Caen die overleed toen Thomas eenentwintig was. De carrière van Becket startte toen hij als klerk-boekhouder werd opgenomen in het huishouden van aartsbisschop Theobald van Canterbury. Hij werd opgemerkt en naar Auxerre en Bologna gestuurd om recht te studeren. Zijn grote kans kwam toen de eenentwintigjarige Hendrik II Plantagenet op de Engelse troon kwam, en Becket door de invloed van Theobald werd benoemd tot diens secretaris of kanselier. Becket was dertien jaar ouder en nu een man van de wereld. De koning kon zijn talenten goed gebruiken in zijn pogingen om orde te herstellen in zijn koninkrijk: Becket was niet alleen een bekwaam ambassadeur en efficiënt administrateur maar ook een meedogenloos generaal die burchten met de grond gelijk maakte en geen krijgsgevangenen achterliet.

Toen Theobald stierf, twijfelde de koning niet: hij zou Becket benoemen tot aartsbisschop van Canterbury en zo verzekerd zijn van de overwinning in zijn strijd tegen de Kerk om zijn koninklijke prerogatieven terug te krijgen. Opmerkelijk genoeg waarschuwde Becket zijn vorst voor deze stap. Toch zette Hendrik door en Becket werd aartsbisschop.

Vanaf nu begint Becket intrigerend te worden.

Het raadsel dat Becket heet, ligt namelijk in de spectaculaire metamorfose van een wereldlijke kanselier in een strenge dienaar van de Kerk. Toen hij in 1162 tot aartsbisschop benoemd werd, gaf hij zich volledig over aan een nieuwe rol die hij niet gevraagd had, maar die hij aanvaardde. La fonction crée l’homme. Zijn energie, kracht, onstuimigheid en tomeloze ambitie, zijn praalzucht vonden een nieuw kanaal. Alles kwam nu samen. De meest prestigieuze functie na de paus in de Kerk van de twaalfde eeuw – die van aartsbisschop van Engeland – bood een nog grotere gelegenheid voor grootheid dan het kanselierschap. Preken en excommunicaties zouden zijn genadeloze veldtochten vervangen. Een man die niet van aristocratische afkomst was, geen intellectueel, en daar geregeld aan herinnerd werd, vond zichzelf in de fanatieke verdediging van de eer van God, geïncarneerd in een ambt en een dienst aan de Kerk.

De spanningen tussen Hendrik en Becket leiden snel tot een breuk. Becket vluchtte in 1164 naar Frankrijk, waar hij zes jaar in ballingschap zou blijven. Twee keer ontmoetten de beide kemphanen elkaar in Frankrijk, maar de verzoeningspogingen strandden. Toch kreeg Becket bij de laatste ontmoeting toestemming om terug te keren naar Canterbury en zijn bezittingen weer op te nemen. Toen Becket, triomfantelijk onthaald door het volk in Canterbury opnieuw medestanders van Hendrik excommuniceerde, riep de koning, die nog in Frankrijk was, woedend uit: ‘Een man die mijn brood heeft gegeten, schopt nu tegen mij aan. Een man die vol minachting neerkijkt op wat ik voor hem gedaan heb, brengt schande over de hele koninklijke familie en trekt rond door mijn koninkrijk terwijl niemand mij wreekt?’

Vier baronnen vatten deze retorische vraag op als een opdracht. Ze staken Het Kanaal over om Becket tot de orde te roepen. In de kathedraal bleef de aartsbisschop hen uitdagen. De baronnen wilden hem de kerk uitsleuren, maar Becket duwde een van hen, Reginald FitzUrse, met het woord ‘Pooier’ van zich af. Toen hij eindelijk onder de slagen bezweek, slaagde hij er volgens een kroniekschrijver in – of was het toevallig? – zijn kleren in zijn val waardig op de grond te laten terechtkomen.

Naar deze extreme man was ik dus op zoek. Hij had eerst de staat gediend en vervolgens de Kerk. Het was het oude verhaal. Maar om de spanningen tussen Kerk en staat beter te begrijpen, moest ik terug in de tijd, naar het prille begin.