Lucifers bijdebrand

Van Luc Devoldere verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

De verloren weg – Van Canterbury naar Rome
Mijn Italië

LUC DEVOLDERE

Lucifers bij de brand

Notities

UITGEVERIJ ATLAS
AMSTERDAM/ANTWERPEN

©2009 Luc Devoldere

Omslagontwerp: Marjo Starink

ISBN 9789045017754
D/2009/0108/609
NUR 323

www.uitgeverijatlas.nl

Voor mijn vader (1916-2009)

WOORD VOORAF

Ik begon met het bijhouden van aantekeningen in mei 1973. Ik was toen zestien. ‘Carnets’ noemde ik die schriftjes, uit bewondering voor die van Henry de Montherlant. Op de eerste bladzijde van het eerste schriftje stond: ‘Gebaseerd op de eerlijkheid van Climats, ervan bewust die niet te kunnen evenaren. Opgedragen aan diegenen die het lezen mogen, en aan mijzelf die het lezen kan. Met enkele afrekeningen’.

Climats was een roman van André Maurois die een diepe indruk op mij had gemaakt. Het boek handelde over de kommer en kwel van liefde die op het verkeerde moment kwam, gericht werd op de verkeerde, enz. Heel levendige dingen voor een adolescent. Vandaar ook die afrekeningen. Die eerlijkheid heb ik overigens niet gehaald. Mijn carnets aarzelden tussen dagboek, vingeroefeningen in formuleren en pogingen het eigen emotionele en mentale huishouden te beheersen en te beheren. Ik hield ermee op in 1982.

Jaren later begon ik weer aantekeningen bij te houden. Meestal kwamen ze dan in een artikel of een boek terecht. Tot ik in de eerste jaren van dit millennium besliste het weer systematischer te doen: ik wilde van die notities zelf een boek maken. Het boek als werkplaats. Een boek dat een verzameling aanzetten, anekdoten en bedenkingen zou zijn; parerga kai paralipomena: bijzaken, accessoires, alles watmen aan de kant laat liggen. Zwerfhout. Achtergelaten bagage langs de wegen als men op de vlucht is voor de vijand. Alles zou erin moeten kunnen en mogen. Het was de bedoeling een beeld op te hangen van wat me beweegt en treft. De fragmenten zouden het geheel vervangen. These fragments I have shored against my ruins (T. S. Eliot, The Waste Land).

Het zou geen dagboek zijn, maar een commentaar. Op het leven, de dingen en de boeken. Ook op de waan van de dag. Ik wilde op een afstand gaan staan van die waan, en dan mijn lucifertje afstrijken bij de brand.

LucDevoldere

Ik moest voortdurend tot de conclusie komen dat mijn commentaar volstrekt overbodig was en dat het geen zin had mijn lucifertje bij de brand afte strijken.

M.Vasalis

Tell them I’ve had a wonderful life

Ludwig Wittgenstein

¶ Er zijn twee soorten steden: de stad waar men woont, en alle andere. In alle andere kijkt men in de straten op naar de verlichte ramen en beeldt men zich in hoe daar onder de lampen wordt geleefd, en hoe het zou zijn als men er zelf leefde. In de stad waar men woont, verplaatst men zich. Men heeft er al een plek, dus kan men er niet dromen. Tenzij van de andere steden.

Soms zeg ik wel eens tegen mijn vrouw: als de kinderen het huis uit zijn, gaan we in de grote stad wonen. Alsof ik de kinderen echt het huis uit wil. Alsof ik er echt ooit zal terechtkomen. Ik heb de stad waar ik zou willen wonen nodig. Ik houd niet-geverfde kamers aan, niet-afgewerkte ruimtes om mijzelf ervan te overtuigen dat ik er toch niet blijf, dat ik ‘voorlopig’ woon. Ik woon er omdat ik nu eenmaal ergens moet wonen. Misschien wil ik gewoon in de tot staan gekomen beweging die een huis is, de tent blijven vasthouden; iets behouden van het atavistisch geloof dat men elk moment kan opbreken om een kudde of een windrichting te volgen.

¶ Amsterdam. Op de Wallen troepen jongeren samen voor een seksshop. Aan het soort samenscholing te zien gaat het om een begeleide groep (een klas? een jeugdbeweging?). De leraar of vormingswerker vraagt het woord: ‘Het is mogelijk dat jullie gechoqueerd worden. Maar zoals jullie weten, zijn we hier met een wetenschappelijk doel.’ Ziedaar het Nederlandse genie van de troosteloze didactiek.

¶ Is het een toeval dat het mooiste liefdesduet uit Mozarts Zauberflöte dat is tussen Pamina en Papageno, die beiden naar een ander verlangen?

En het mooiste duet uit de Don Giovanni, Là ci darem la mano, wordt gezongen door een methodische verleider en zijn zoveelste slachtoffer. Verlangen is de kwin tessens van dit duet: verleiding, verzet ertegen en toegeven eraan. Mozart is niet lichtzinnig. Hij kijkt in de afgrond.

Iedereen begint als Tamino om te eindigen als Papageno.

¶ Vergelijkingen op zoek naar werkelijkheid

Zoals een kinderwang die de lange kus vanzelfsprekend vindt: meegeeft en niets terug –

Zoals een kind naar elke mens toegaat met open en lege ogen en zegt wat het ziet terwijl jij weet dat het dat zal afleren –

Zoals onberispelijke meisjes van twaalf, pervers zingend in de mis –

Zoals een kind zich nog van meters ver in je armen laat vallen, terwijl je weet dat die er ooit niet zullen zijn en zijn zekerheid nog –

Zoals de wolken van midzomernacht en je weet: nu moet de verdovende hitte komen en aanhouden maar eigenlijk is alles al voorbij, de balans doorgeslagen en het regent al een maand –

Zoals de vrouw die haar hele lichaam verhuurt, maar haar mond en ware naam verzegelt –

Zoals een slak, verlamd op een stoep, ontzet in een stenen woestijn, voelsprieten voelen niets meer, het gevoelloze lijf is nutteloos uitgerekt –

Zoals de fotograaf het juiste moment afwacht – een oude man met stok die in een dorp dat zijn naam is vergeten een hoek omgaat en de vrouw kruist met kruiwagen, en even staan zij stil om met elkaar te praten, en dan hun weg te gaan, en nooit meer in alle eeuwigheid zal dit beeld bestaan – en hij is twee seconden te laat –

¶Mozarts Don Giovanni

De cataloogaria van Leporello die de duizenden veroveringen van Don Giovanni optelt, is van een grimmige opgewektheid. Sancho Panza archiveert de zonden van zijn meester als een monumentaal eerbetoon: ‘Voi sapete quel che fa.’ Nu weet u wat hij doet, wie hij is.

¶ Gezelschapsspel

Welk lichaamsdeel zou je van iemand anders willen hebben?

‘Jouw wimpers.’

En de zoon zegt – om de vader te plezieren: ‘De hersens van Spinoza.’

¶ Göteborg. Als schrijvers niet over hun eigen werk kunnen spreken, zijn het verwende, eenzame, onaangepaste en zielige kinderen, Nero’s die je vragen van stoel te veranderen omdat hun betere profiel te zien moet zijn. Ik was erbij en keek ernaar.

¶ ‘Applichiamo la legge, con saggezza e umanità,’ zei de eerste minister: laten we de wet toepassen met wijsheid en menselijkheid. De Albanees werd het land uitgezet en zei tegen de camera op de kade in Brindisi: ‘Dank u Italië, dank u Carabinieri. Acht maanden heb ik hier geleefd. Het waren de mooiste van mijn leven.’

¶ De zoektocht naar het vaste punt, het ‘ubi consistam?’ (waar moet ik gaan staan?), lost vanzelf op zodra men beseft dat men altijd al een plaats inneemt: zeker, een willekeurige plaats, maar een plaats, een ergens. We zullen het daarmee moeten doen.

(Dit heb ik bij mijzelven overdacht, domweg fietsend met mijn zoon voorop, in mijn eigen straat.)

¶ De redacteur schrijft: ‘U wilt behagen aan schrijvers en aan geleerden, en dat kan niet tegelijk.’

¶Amitié particulière

In die tijd dwarsten zij – overstekend wild – snelwegen met fietsen, lagen hunkerend in bedden naast – niet naar – elkaar te luisteren naar het monotone ruisen van de zee, on matig wonend op de zeedijk in een vervallen villa waar gestudeerd en gezwommen werd. Op het eindstation van een tramlijn zagen zij in een bioscoop hun eerste borsten op het witte doek.

Toen sloeg hij nog zijn ogen neer bij het aanschouwen van het lichaam van de ander – matglanzend, strak brons – niet uit begeerte nee – zijn zaad stortte zich op andere grond – maar uit huiver en schroom om schoonheid die nog niet haar gezicht had verbrand. Later zouden ze de onbestemde hunkering richten (in tegenovergestelde richting) maar toen nog niet, nee, bij lange niet.

¶Amitié

Soms zien ze elkaar weer. Dan nemen ze de draad weer op waar ze hem hebben achtergelaten. Aftasten en uitleggen hoeft er niet meer bij. Dat spaart tijd. Hij bestudeert het lichaam van de ander, voorbij het midden der levensbaan. Zeker, de huid zit nog altijd strak, de neus nog altijd adelaar, de bewegingen even katachtig en onhandig, maar de chemie werkt niet meer. Hij ziet toe hoe de ander – vervallen Narcissus met tics, fobieën en obsessietjes – zichzelf overleeft. Graait in de as van zijn herinnering. Houdt de wacht bij iets wat er niet meer is. Heeft hem het eerst verraden.

¶ Er is zelfs geen eerlijkheid in het nastreven ervan.

¶ Twee lichamen die elke avond hetzelfde bed bestijgen: radeau de la Méduse.

¶ Ik heb onderweg ook mijn Iphigeneia geofferd om te kunnen ontsnappen over zee. Een Iphigeneia met lage bloeddruk en te weinig koolhydraten.

¶ De trouwe gezellin van zijn avond, de morgen en de hele dag. Hij vindt haar terug waar hij haar heeft achtergelaten, de enige die hem nooit verraadt. Hij neemt haar overal mee, bespiedt haar, spant valstrikken, gooit het op een akkoordje, tricheert; zij is soms genereus, laat zich bedriegen maar nooit buiten spel zetten. Zij is de hinderlaag waar hij zich in legt.

Hij kan de pijn beschrijven als een doffe zindering. Preciezer, hij kan de doffe zindering – dáár – ‘pijn’ noemen. Bij gebrek aan beter (slechter?). En daarmee wat hij voelt, benoemen, voor zichzelf en anderen hanteerbaar maken en op die manier tot bestaan brengen – maar hij blijft even eenzaam. Moet hij zijn ‘pijn’ losmaken van zijn lichaam, om haar te isoleren en zo te kunnen bevechten, of moet hij haar aanvaarden als onlosmakelijk deel van zichzelf, consubstantialis? In beide gevallen blijft hij veroordeeld tot concubinaat, huis clos met zijn pijn.

¶ Een schrijver is een boek houder van het gemiste leven.

¶ Vrijen. Maakte het ons maar vrij.

¶ De liefde bedrijven. In de uitdrukking schuilt minstens de verwachting dat men er bedreven in kan worden.

¶ Ze hadden seks. Zoiets als de liefde bedrijven, maar dan zonder glorie. ‘Hébben’, zoals zij een koffiezetapparaat heeft. Ze giet geen ‘druppelend water’ meer op de koffie, terwijl zich ‘de geur verbreidt’ (Nijhoff), maar drukt op een knopje.

¶ Seksen. Spieren die geoefend worden.

¶ Cioran heeft ergens een aforisme over de roem (gloire) die hij tussen vier muren heeft bereikt, en die de roem van keizerrijken overtreft. Die roem bestaat. Maar hij laat geen sporen achter in de herinnering. Dat wil zeggen dat de herinnering eraan leeg blijft, ook al herinnert men zich de ‘roem’.

¶ In hun verhouding zag hij alleen wat hij zelf deed – en hij deed wat hij kon – terwijl de ander alleen zag wat hij niet of maar deed.

¶ Men kan geen enkele algemene uitspraak doen over seks, tenzij deze: hoe meer men eraan doet, hoe meer men erdoor bezeten wordt.

Dit is een cliché dat interessant wordt als men het omdraait: hoe minder men aan seks doet, hoe onbelangrijker seks wordt. Deze stelling gaat in tegen de wijdverbreide idee sinds Freud en/of de seksuele revolutie dat we allemaal bezeten (moeten) zijn door seks. Naast ‘le grand trouble de la chair’ is er ook zo iets als ‘le grand calme de la chair’. Het celibaat is niet noodzakelijk ‘tegennatuurlijk’. Seksualiteit is een sluimerende kracht die komt en gaat. Marguerite Yourcenar heeft al opgemerkt dat ze jaren afwezig kan blijven en plots weer opduiken, als uit het niets: amachanon orpeton, sluipdier waartegen geen verweer bestaat; de wind die onverwacht inslaat op een eik in de bergen (Sappho heeft het allemaal al gevoeld en gezegd). Iets heel anders is seks in een min of meer vaste verhouding. Dan domesticeert men het sluipdier zo goed of zo kwaad als dat kan. Seks wordt dan gewoon en gewoonte. Geef ons heden ons wekelijks brood. Het komt er dan op aan in het vertrouwde het vreemde te blijven vinden, in de herhaling de verdieping van de ervaring, in de routine de kracht van het ritueel.

Om de duivelsplicht te bezweren.

¶ Herfst. Insecten vliegen logger, rekken hun dood, luidruchtig zoemend en te dichtbij – als roken zij in ons het leven.

¶ ‘Ah! Maakte men maar, verkocht men maar (zelfs voor torenhoge prijzen) tampons voor deze eindeloze, onstuitbare, uitputtende, vervloekte vloed van het WORDEN.’ (Guido Ceronetti op de voorpagina van La Stampa op 28 januari 1999)

¶ Genoeg woorden in huis, in alle maten en gewichten. Maar geen om haar op te beuren. Erfzonde.

¶ Lissewege

Geen schuur – een kerk, een kathedraal die zingt van wind. Onder het gebinte dat staat als een woud graast vee, zorgvuldig eeuwen kauwend.

¶ Zij stonden in het museum. Zij en hij. Schilderijen werden aangevoerd uit alle naties. Een Memling werd opgehangen met mitrailleurs erbij. ‘Ik geloof niet in deze migraties,’ zei hij. De engelbewaarder van het transport glimlachte. Toen de laatste spijker werd ingedreven door een man in blauwe overall, knikteze. De geschilderde man – Pietro Bembo met een munt waarop Nero – hing nu enkele maanden in dit museum, nog geen honderd kilometer verwijderd van zijn thuishaven, een Koninklijk Museum.

De volgende dag zag hij haar achter glas in dat Koninklijk Museum, twee provincies verder. Ze had een sjaal om, en stond gebogen over een andere Memling. Ze wreef over vuil en vernis, met methode en mededogen.

¶ Klein traktaat over God

‘En God? Waar blijft God in die tocht en dat boek van je?’

‘God, ja.’

God is een tussenwerpsel dat aporie uitdrukt: verlegenheid, perplexiteit.

Uiteraard is dit tussenwerpsel niet de God die Spinoza indrukwekkend heeft opgericht in het eerste hoofdstuk van zijn Ethica met wat misschien de meest grandioze cirkelredenering is, ooit bedacht door een mens.

De Europese cultuur, de Europese wijsbegeerte heeft lang rond God gedraaid. Rond het begrip, het woord ‘God’. Het is één van de meest beladen, misbruikte woorden. Misschien moeten we er proberen vanaf te raken, maar je raakt niet af van woorden. Zelfs als kadavers fascineren ze nog.

God is dus een woord, een woord dat te veel wil uitdrukken, en daardoor het gevaar loopt een lege huls te worden, een niet meer gebruikte mal.

God bestaat niet, maar hij is wel heel interessant.

¶ ‘Il n’a pas le sens de l’ennemi.’ Hij heeft geen gevoel voor de vijand. Mijn zwakheid.

¶ Te vermijden woorden

Il n’avait pas la peur des mots.

(Hij kende de vrees voor woorden niet.)

André Malraux

Talig(heid)

Talige poëzie. Poëzie die alleen in taal wil bestaan. Poëzie die zichzelf in de staart bijt, die niet wil verwijzen naar een werkelijkheid buiten de taal, buiten zichzelf. Maar het blijft zo’n lelijk woord dat de aporie van de criticus maskeert.

Signaal

‘Wij moeten een signaal geven aan het publiek.’ Een teken dus dat staat voor iets anders. Waarom niet direct dat andere tonen?

Zie perceptie.

Perceptie

Esse est percipi was ooit de kreet van het Idealisme: zijn is waargenomen worden. Tot Nietzsche kwam. Wie had ooit gedacht dat zijn ontdekking dat alles perceptie is, waarneming, interpretatie vanuit één punt, en dat interpretatie dus een machtsgreep is, zou leiden tot de terreur die vandaag het gedrag van iedereen in de openbare ruimte conditioneert: het komt niet meer op de werkelijkheid aan van wat men is, denkt, maar op het beeld dat ervan verschijnt in de openbaarheid. Je zou er opnieuw heimwee naar de werkelijkheid van gaan krijgen.

Communicatie

Heeft helaas de conversatie vervangen en gedood. Wee diegene die niet kan communiceren.

Vae victis. Wee de overwonnenen.

Uitdaging

Probeerhetwoordmaareenstevermijden.Hetkostjebloed, zweet en tranen.

De enige uitdaging die een zindelijk spreken kan hebben is het woord ‘uitdaging’ – het zich amechtig meten met –... ja, met wat? – vermijden.

Naar de toekomst toe

Taal van vormingswerkers die een groot geloof in de maakbaarheid van de werkelijkheid hebben. ‘De uitdaging naar de toekomst toe is een signaal te geven.’

Een stuk

‘We gaan vandaag naar de toekomst toe een stuk motivatie opbouwen.’

Het gegeven

Totaal overbodig. ‘We hebben het vandaag over het gegeven poëzie.’

Van dezelfde familie is: ‘het gebeuren’.

Implementatie; implementeren

Wat is er mis met ‘uitvoering; uitvoeren’?

Product

Probeer het woord maar eens te vermijden. Hét bewijs dat het eenheidsdenken van het neokapitalisme de eindoverwinning heeft betaald: ‘Die politieke partij heeft een goed product, maar heeft het niet goed gecommuniceerd.’

Effectief

Gebruikt als bijwoord (‘Het is effectief noodzakelijk een sterk signaal te geven’), wil het een sterk geloof in de efficiëntie van de eigen woorden uitstralen.

Het wordt overigens vaak verward met ‘efficiënt’, terwijl het meestal niet veel meer betekent dan ‘inderdaad’.

Ik stel vast dat...

Valse objectiviteit en/of weten schappelijkheid wordt ermee geïntroduceerd.

De vormingswerker

Hét woord van de jaren zeventig van de vorige eeuw.

De manager

Hét woord van de jaren tachtig van dezelfde eeuw.

De burger

Hét woord van de jaren negentig van die eeuw.

De mensen

Hét woord van het begin van het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw: ‘Dingen doen voor de mensen; bezig zijn met de problemen waarmee de mensen bezig zijn; tussen de mensen staan’, enz.

Links-progressief

Waarom worden deze twee woorden altijd met elkaar verbonden?

Conservatief

Waarom nog altijd een scheldwoord?

De ‘klassieke’ conservatief gelooft niet in de fundamentele goedheid van de mens, en dat onderscheidt hem van de liberaal en de socialist, die als kinderen van de achttiende-eeuwse Verlichting een optimistisch mensbeeld koesteren. De conservatief kent de onvolmaaktheid van de mens. Hij vreest zijn zwakheid, het gevaar dat van hem kan uitgaan, de chaos die altijd om de hoek loert. Hij gelooft dat de mens onderdeel is van een proces dat hem overstijgt, dat onvermijdelijk en onontkoombaar is.

De conservatief is geen reactionair. Hij begrijpt de noodzakelijkheid van veranderingen, maar wil dat die zich traag en geleidelijk voltrekken. Hij verzet zich tegen de verwaarlozing van de verworvenheden uit het verleden. Hij gelooft meer in instellingen die hun waarde hebben bewezen dan in nieuwe constructies.

Het conservatisme zet begrippen als ‘traditie’, ‘normen’, ‘orde en gezag’, ‘gezin’, ‘veiligheid’, ‘gemeenschap’ en ‘eigendom’ op de agenda. Daarmee zet het zich aftegen het gedoogbeleid, permissiviteit (als slecht begrepen tolerantie), relativisme en individualisme.

De conservatieven van nu zijn de nieuwe rebellen.

Discours

Ook zo’n woord dat ontzettend moeilijk uit het taalgebruik te weren is.

Wittgenstein heeft een mooier woord voorgesteld: taalspel.

Normen en waarden

Het is vulgair over normen en waarden te spreken. Ze tonen zich (weer Wittgenstein).

Fascist(isch)

Blokkeert het debat. Werkt als een zwart gat dat alles opslorpt.

Men zou het woord eigenlijk alleen maar mogen gebruiken als het refereert aan de ideologie van twintig jaar Mussolini aan de macht (1922-1943). Maar Pasolini gebruikte het voor het consumentisme van de jaren zeventig van de vorige eeuw (en van alle decennia sindsdien, die hij gelukkig niet meemaakte), en de totale overwinning van het ‘neokapitalisme’. Eigenlijk blijft die laatste term ook aan Pasolini gebonden.

Vooruitgang

De mythe van de eeuwige vooruitgang in zijn economische gedaante (‘groei’) is een axioma, een onbewezen vooronderstelling waarop een hele ideologie (de ‘neokapitalistische’) wordt opgetrokken.

Verwant is de terreur van begrippen als ‘verandering’ en ‘vernieuwing’: alles moet voortdurend veranderen en vernieuwen. Verandering en vernieuwing altijd als verbeteringen zien, als ontegensprekelijke bewijzen van kwaliteit, is nog zo’n axioma.

Sexy

‘Behang is weer sexy.’ Met die bewering in een tijdschrift over wonen is de bodem bereikt in de geschiedenis van het misbruik van het adjectief (iedereen moet het zijn, in alle omstandigheden). Als zelfs behang sexy is, is niets het nog.

Rechts

In vele culturen is rechts het juiste, links (’sinister’ in het Latijn) het verkeerde, de afwijking. Volgens biologen zou rechts het gedachtegoed weerspiegelen van hen die hechten aan continuïteit in de overtuiging dat wat het bestaan hun gegeven heeft ook de beste garantie biedt voor hun nageslacht. Daarom hechten zij aan het bestaande – en aan politie, leger en een stabiele economie om dat bestaande in stand te houden. ‘Linksen’ zouden dan de zwakkeren zijn, die naar een andere wereld streven, een betere waarin ook zij aan bod komen.

Anders gezegd. Rechts zal, zeker op sociaaleconomisch vlak, meer de vrijheid van het individu benadrukken (de vrijheid van ondernemen, enz.) dan de gelijkheidsgedachte, die door links wordt opgeëist, en die zich uit in de herverdeling van welvaart over zo veel mogelijk mensen. Rechts blijft daarbij behoudsgezind op ethisch-levensbeschouwelijk vlak. De blinde vlek van rechts hierbij is dat het niet ziet dat het ongebreidelde marktdenken de ethische waarden zelf aantast door de vermarkting van alles, en door het om zich heen grijpende hedonisme dat de oproep tot telkens weer consumeren onherroepelijk met zich meebrengt.

Links eist ook de ontplooiing van het individu op, maar dan eerder op ethisch, levensbeschouwelijk vlak: het zelfbeschikkingsrecht in het nemen van het leven (abortus en euthanasie); de organisatie van de eigen seksualiteit, het eigen hedonisme. De blinde vlek hier is dat het geloof in de maak baarheid van de werkelijkheid en het leven uiteindelijk gemeenschapsvorming ondergraaft, of ten minste een à-la-carte-ideologie oplevert: ik wil bv. nu, en niet binnen vijf jaar, een kind dat er zo en zo uitziet, enz.

Het is onmogelijk consensus te verkrijgen over het bovenstaande. Daarom is het gebruik van de woorden ‘rechts’ en ‘links’ altijd verwarrend en sloganesk. De enige uitweg bestaat erin zo precies mogelijk aan te geven wat men onder het woord verstaat als men het gebruikt.

Netwerk

How Everything is Connected to Everything Else. Alles (en dus ook: iedereen) is met elkaar verbonden in een kluwen dat nu ‘netwerk’ heet. Het komt erop aan dat ieder voor zich een ‘netwerk’ opbouwt in het labyrint dat ons omringt, de jungle van de werkelijkheid. Wee diegene die niet netwerkt. Men krijgt nu zelfs uitnodigingen waarop te lezen staat: ‘Na de academische zitting en de boekpresentatie is er netwerkgelegenheid.’ Een receptie durft nu ‘netwerkborrel’ te heten. Ironie ketst dan af op de massieve lompheid van een woord dat blijkbaar neutraal is geworden.

¶ Afscheid van Eroos

Eén van de mooiste figuren die de Oudheid ons gaf is Eroos, de kosmische energie die alles aanzien en aanzijn geeft, de Bewogen Beweger die alles tot stand brengt, de immanente zindering in al wat leeft, zich verenigt en vruchtbaar wordt. Tot in het Pervigilium Veneris (Nachtwake voor het feest van Venus), een anoniem gedicht van 93 regels uit de late Oudheid, ontmoeten we deze huiveringwekkende kracht. Het gedicht gaat over de nachtwake voor het lentefeest ter ere van Venus’ geboorte. Dat feest is een initiatieritus voor jonge meisjes die voor hun huwelijk staan. De verzen staan bol van bottende rozen, trillende bruiden die maagd zijn en hun haren, harten en lichamen vol schroom ontsluiten. Dit complexe, gemaniëreerde lentelied, traditioneel en verwarrend, jubelend en elegisch, ruikt naar herfst, naar de herfst van een beschaving.

De oerkracht die Eroos nog is bij Hesiodus (de dichter-boer patroneert de eerste kosmische coïtus tussen Aarde en Hemel in zijn Theogonie) en zelfs bij Sappho, is onder het hellenisme gesentimentaliseerd en gebanaliseerd, eerst tot een knaap, dan tot een mollige putto met boog en pijl. Eroos is gedegenereerd tot Cupido. Liefde is verworden tot een voos spel. Het is dan maar een stap meer tot de verdachtmaking van Eroos. Daarvoor tekent Palladas, een Alexandrijns dichter uit de vierde eeuw na Christus. Hij valt het mysterie van onze procreatie frontaal aan, en besefte niet dat hij met deze lijfsverachting de christelijke agenda volgde. Hij haatte overigens de christenen. In een van zijn verzen vraagt hij zich af wat er overblijft van die opschepperige mens als men zich buigt over het plakkerige kwakje waaruit hij voortkomt?

Mens, gedenk wat je vader deed

toen hij je verwekte.

Dan zal je wel niet meer verwaand zijn.

Maar Plato heeft je met zijn filosofische dromen

opgeblazen:

‘Onsterfelijk hemels gewas’

noemde hij je.

Uit klei ben je gemaakt.

Waarom zo trots?

Zelfs zo ben je nog te plechtig geboetseerd.

Wil je de waarheid horen?

Uit tuchteloze geilheid,

uit één vieze druppel

ben je geboren.

Anthologia Palatina, x, 45

¶ Veel later hebben wij de band losgemaakt tussen seksualiteit en vruchtbaarheid, tussen kuisheid en lust: het grote decor voor onze liefdes is weggevallen. Wij zijn bevrijd maar tasten eenzaam naar elkaar in de grote verlatenheid van een universum zonder goden en huiver.

¶ Ze stond altijd klaar. Een vingerwijzing volstond. Hij was schatrijk, en wist het niet.

¶ Ze bedreven de liefde op onregelmatige tijdstippen. Soms slaagden ze er dan in elkaar als vreemdelingen te ontdekken.

¶ Après avoir fait l’amour, le premier qui parle dit une bêtise.

(Na de liefde te hebben bedreven, zegt de eerste die spreekt iets doms.)

Henry de Montherlant

En toch is er een volmaakte dialoog denkbaar.

In het Italiaans bijvoorbeeld:

grazie: dank u

piacere: alstublieft, maar ook: plezier, genot

¶Een kunstenaar weigert beeldmateriaal te leveren voor een artikel over zijn werk. Hij ‘kan zich niet vinden in de benadering’ van dat werk. Wie een kunstwerk maakt, levert het af aan de openbaarheid, laat het achter in de openbare ruimte, waar het interpretaties opwekt. Die laatste kunnen dom zijn, zelfs gevaarlijk. Maar de interpretatie weigeren?

¶ Eerst bezoekt hij de compromisloze dichteres die de prijs der Nederlandse Letteren uit de handen van koningin Beatrix heeft ontvangen. Zij woont met haar erudiete man in een groot, wat verkommerd pand in het hart van de stad. Hij mag vanuit de logeerkamer op de eerste verdieping het profiel zien van de bakstenen toren van de Onze-Lieve-Vrouwekerk. Oprijzend uit de daken. Uitgesneden tegen de lucht.

Er wordt tussen hond en wolf gesproken over jezuïetencolleges, schrijvers en Italië. Hij blijkt hun zoon te kunnen zijn.

Hij moet afscheid nemen. Vijftien minuten later zit hij aan tafel met captains of industry en wordt om de oren geslagen met venture capital en opportunities. Hij leert een nieuw taalspel.

Later, wandelend in de winderige avond, wordt hij plots getroffen door de stilte van deze stad. Niemand is op straat. Hij ziet de toren weer en bedenkt dat hij nog nooit in twee zo totaal verschillende werelden heeft vertoefd in zo korte tijd, in zo een afgebakende ruimte. Zijn lichaam is de enige verbinding tussen die werelden.

¶ Het meisje stuurt een kaartje met het theater van Epidaurus naar mijn zoon.

Mijn dierbare vriend,

U weet het of weet het nog niet,

maar Griekenland is het mooiste ter wereld.

Vandaar deze verre groet. [...]

Een maand later schiet zij zich een kogel door het hoofd. Met een Smith & Wesson. Haar moeder treft haar zieltogend aan. Zo staat het in de krant: ‘zieltogend’, ebulliens animam. Het leven vloeit uit dit jonge lichaam. De moeder neemt de revolver en schiet zich ook een kogel door het hoofd.

Het meisje heet hoogbegaafd. Ze dweept met Cassandra en Medea. De zelfmoord van Panthea op het lijk van Abradatas uit Herodotus is in de klas gelezen. Nu is ze voor altijd vijftien jaar.

¶ Sedulo curavi humanas actiones non ridere, non lugere, neque destestari sed intelligere

Spinoza, Tractatus Politicus, cap. 1 art. 4

Ik heb er zorgvuldig voor gezorgd niet met de daden van mensen te spotten noch erom te rouwen of ze te verachten, maar ze te begrijpen.

Een filosoof laat op 13 juni 2004 op televisie na deze woorden van Spinozatoe te passen en houdt dan en daar dus op filosoof te zijn.

¶ Op de stoep voor het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel wordt Jean-Luc Godard na een retrospectief gewijd aan zijn werk door het organiserend comité aan zijn lot overgelaten.

Een Albanese dichter ziet de cineast verloren rondkijken, en spreekt hem aan: ‘J’admire votre œuvre. Vous voulez boire un verre? Je peux vous accompagner à votre hôtel.’ (Ik bewonder uw werk. Wilt u iets drinken? Ik loop met u mee naar uw hotel.)

Volgt een avond met eten en drinken en gesprekken over film en leven.

Op het einde stelt Jean-Luc Godard de volgende vraag aan de dichter en zijn Spaanse vriendin: ‘Estce que vous avez une phrase définitive pour clôturer la soirée?’ (Hebt u een definitieve zin om de avond af te sluiten?) De Albanese dichter en zijn vriendin weten niet wat te zeggen.

Alors je vous donne la mienne: je vous souhaite de faire l’amour en pleurant.’ (Wel, dan geef ik u de mijne: ik wens u toe dat u al wenend de liefde zult bedrijven.)

¶ Natievorming (11 juli 2004)

Het begint al met de nadering: hij hoort stoer, gescandeerd gezang. Op de Grote Markt staan achter hun vlaggen de unitaristen en de separatisten. De unitaristen zijn jong en staan glimlachend achter hun driekleur. Het gezang is van de separatisten. Hij heeft het niet op vlaggen. Iets meer op gezang. Maar stoer en gescandeerd? In het stadhuis viert de jonge natie in wording zichzelf. De oude natie, die nooit helemaal weg is, staat erbij en kijkt ernaar.

’s Avonds is dezelfde Grote Markt volgelopen voor de bard uit het dichtbije buitenland die twee generaties aan zich bindt. Hij zingt in de taal van de jonge natie. Daarom. Ook hier enkele vlaggen. Aan één café op deze beroemde Markt hangt de vlag van de oude natie. Een provocatie? Aan de gevel van de bank die groot geworden is met de jonge natie wappert zowel de vlag van de oude als van de nieuwe: pecunia non olet. Geld heeft geen geur.

In de massa drijven enkele vlaggen van een fors nationalistische studentenbeweging; eromheen de petten die roepen dat de oude natie moet barsten. Is het waar wat men hem vertelt, dat rond die enkelingen die straks brallend in de kroeg zullen hangen, discreet agenten van de staatsveiligheid opereren? Zalig de staat die het gevaar slechts ziet in petten en kreten, denkt hij. Zalig dit Kakanië. De petten schuiven al door de massa naar het café. Op de eerste verdieping zullen zij zich nog tijdens de muziek vendelzwaaiend vertonen. Verder heeft hij niets meer van hen vernomen.

Hij is uitgenodigd het optreden van de bard mee te maken vanaf het balkon van het stadhuis. Hij zingt mee omdat hij trouw blijft aan zijn jeugdidolen. ‘Ik wist niet dat intellectuelen van lichte muziek hielden,’ merkt een vrouw naast hem op. Hij zegt dat hij de adolescent die hij ooit was niet verloochent, enz.

Plots schreeuwt iemand een ander aan omdat die een opmerking maakt over een zanger met een donkere huidskleur: ‘Racisten! Jullie zijn veroordeeld wegens racisme. Als het van mij afhing stonden jullie hier niet!’ Een ongemakkelijke stilte daalt neer. De man blijft schreeuwen. Hij vraagt hem na een poosje om het meningsverschil hier niet uit te vechten. Hij is gekomen voor de muziek. ‘Behoort u ook tot die club?’ sneert de opgewonden man. ‘Nee,’ klinkt het afgemeten terug, ‘en laat ons nu naar de muziek luisteren.’ De man, die over zijn toeren is, bedaart. Even later verontschuldigt hij zich: hij had het niet op hem gemunt, maar die fascisten, mijnheer. Hij repliceert dat ze hier vanavond wel kunnen, wel mogen zijn maar dat ze hier en nu geen invloed uitoefenen. Vanavond viert de natie feest. Vanavond krijgen ze dat niet kapot, zegt hij. ‘Van verraad tot verraad wordt deze natie staat,’ zegt iemand. En het is niet duidelijk of hij ironisch spreekt of niet. Zo zijn woorden.

De bard uit het dichtbije buitenland sluit het optreden af, bijgestaan door fanfares, met een beroemd lied over twee stromen waarvan nota bene slechts één – en dan nog rakelings langs de jonge natie – zijn bedding heeft gelegd. Het is niet het lied van deze Grote Markt, het is niet zijn lied en toch zingt hij uit volle borst mee: ‘We zijn aan de koning van Spanje ontsnapt’ en ‘We staken alle kerken met brandewijn in brand’. Zijn volk – een andere naam voor de mensen waartussen hij nu eenmaal leeft – is niet aan de koning van Spanje ontsnapt. Dat volk zingt ook mee, en gaat tevreden, gelukkig naar huis. Hij vraagt zich af of hij gelukkig is. Hij voelt iets wat hij tevredenheid zou kunnen noemen. Misschien bestaat het vooral uit een milde aanvaarding van zijn volk. Hij concludeert: ‘Dat is nu natievorming.’

¶ Tradition means giving votes to the most obscure of all classes, our ancestors. It is the democracy of the dead. Tradition refuses to submit to the small and arrogant oligarchy of those who merely happen to be walking about. All democrats object to men being disqualified by the accident of their birth; tradition objects to their being disqualified by the accident of death.

G.K. Chesterton, Orthodoxy, 1908

¶ ‘Cultuur is meer dan een toneelstuk, een schilderij of een boek. Cultuur is onze ganse levenswijze. De manier waarop we eten en wonen. De manier waarop we ons kleden. Hoe we met elkaar praten en omgaan. Cultuur is altijd en overal aanwezig. Cultuur is leven.’ Zo klonk het in de campagne ‘Vlaanderen leeft’ van een Vlaamse minister van Cultuur in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Toen is de grote begripsverwarring begonnen, zou men met wat gevoel voor pathetiek kunnen zeggen. Als alles cultuur is, wat is cultuur dan nog? Zeker is dat het traditionele, als ‘elitair’ ervaren cultuurbegrip hier werd geviseerd: het humanistische ideaal van de algemeen gevormde, hoofdzakelijk geletterde mens die zich beweegt tussen boeken, in theater, schouwburg, concertzaal en musea. Dat ideaal bestaat nog, er wordt nog lippendienst aan bewezen, maar het is niet meer dominant.

¶ Ueber die Zukunft unserer Bildungsanstalten

De immer scherpzinnige Nietzsche schreef meer dan honderd jaar geleden: ‘Es steht Niemandem mehr frei, im jetzigen Deutschland seinen Kindern eine vornehme Erziehung zu geben: unsre “höheren” Schulen sind allesammt auf die zweideutigste Mittelmässigkeit eingerichtet, mit Lehrern, mit Lehrplänen, mit Lehrzielen. Und überall herrscht eine unanständige Hast, wie als ob Etwas versäumt wäre, wenn der junge Mann mit dreiundzwanzig Jahren noch nicht “fertig” ist, noch nicht Antwort weiss auf die “Hauptfrage”: welchen Beruf ? – Eine höhere Art Mensch, mit Verlaub gesagt, liebt nicht “Berufe”, genau deshalb, weil sie sich berufen weiss ... Sie hat Zeit, sie nimmt sich Zeit, sie denkt gar nicht daran, “fertig” zu werden, – mit dreissig Jahren ist man, im Sinne hoher Kultur, ein Anfänger, ein Kind.’ (Niemand kan vandaag nog in Duitsland zijn kind een hoogstaande opvoeding geven. Onze ‘hogere’ scholen zijn allemaal op de dubbelzinnigste middelmatigheid ingesteld, met leraren, met leerplannen, met leerdoelen. En overal heerst een onfatsoenlijke haast, alsof er iets verzuimd zou zijn indien een jongeman op zijn drieëntwintigste jaar nog niet ‘klaar’ is, nog geen antwoord weet op de ‘hoofdvraag’: welk beroep? –een hoger soort mens, met permissie, houdt niet van ‘beroepen’, omdat hij zich juist geroepen voelt... Hij heeft tijd, hij neemt tijd voor zichzelf, hij denkt er helemaal niet aan ‘gereed’ te zijn – als je dertig bent, ben je in de zin van een hogere cultuur een beginneling, een kind.)