Blinde vink

Jean-Pierre Geelen

Blinde vink

Hoe ik leerde vogels kijken

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

En kele passages in dit boek zijn bewerkingen van stukken die
eerder in de Volkskrant verschenen

Eerste druk september 2009

Tweede druk oktober 2009

© Jean-Pierre Geelen

Omslagontwerp Zeno

Omslagillustratie Haije Gemser

ISBN 9789045017778

D/2009/0108/604

NUR 435

www.uitgeverijatlas.nl

Voor Floor

Kijk dan, kind. Kijk!

Een waarschuwing vooraf

Het moet er maar eens uit: ook ik ben een vogelaar.

Niet iets om trots op te zijn. ‘Als je ooit zó wordt, ga ik bij je weg,’ dreigde mijn vrouw eens, wijzend naar de televisie die een vijftiger toonde met een gezicht als de kop van een kalkoen. Met ringbaardje, kaplaarzen en geblokte wollen trui stond hij door een verrekijker te turen naar een vogel in de verte.

Ik begrijp haar.

Ik doe mijn best. Laat iemand mij waarschuwen voor het te laat is.

Maar ik kan er niets aan doen: ik ben besmet door het vogelvirus, en het is ongeneeslijk. Ik hou van vogels. Vrije vogels. Ik voel niets bij ‘postduivensport’, ik kweek geen kanaries en heb niets met volières. Maar ik kijk naar vogels, ik denk elke dag aan ze. Tijdens gesprekken dwaalt mijn blik af, soms met mijn gedachten erbij – midden in een verhaal denk ik: hé, een torenvalkje. Dat moet haast wel liefde zijn.

Ik ben niet de enige. ‘Wat is dat toch met vogeltjes en mannen van middelbare leeftijd?’ schreef een kennis mij eens na een vogelstukje van me in de krant waarvoor ik werk. Ze bedoelde: ‘iederéén’ lijkt tegenwoordig wel ‘iets met vogels’ te hebben.

Dat klopt. Het leger vogelaars is gestaag groeiende, en ik meen te weten waarom: in iedereen schuilt ten diepste een vogelaar. Simpelweg omdat het onmogelijk is niets met vogels te hebben. Ze zijn in ons leven, geen mens sterft zonder ooit een vogel te hebben ontmoet. Goed, sommigen kunnen geen mus van een merel onderscheiden, maar dat hoeft ook niet om naar vogels te kijken of zelfs een vogelaar te zijn.

Iedereen kent vogels, of je wilt of niet. Laten we er een paar op een rij zetten:

De zwaan. Al was het maar van de KLM-reclames.

De eend. Hij bestaat niet, er is enkel de Carolina-eend, de krooneend, de ijseend, de harlekijneend, de slobeend en nog tientallen andere, maar voor de meesten is de eend: de wilde eend, uit de vijver bij het stadspark.

De meeuw. Zie eend, maar de meesten doelen natuurlijk op het witte spook dat in de vroege ochtend de vuilniszakken openritst en de gebruikte luiers, maandverbanden en maaltijdresten op de stoep van de buren uitspreidt, op zoek naar een afgekloven kippenbout of kaaskorst.

De duif. Van de Dam, de balkonrand en het ondergescheten wasgoed. Komen we later nog op terug.

De reiger. Die grijze ooievaar, die naast sportvissers geduldig zijn maal staat af te wachten.

De merel, die grote zwarte met die oranje snavel en donkerbruine mussen in de tuin.

De mus, natuurlijk. Voor de jongere lezer: mussen waren vroeger wat mezen nu zijn – doodgewone vogels, alom aanwezig.

De mees. Van de pindasnoeren. Geoefende kijkers onderscheiden hier zelfs de koolmees (zwarte kop, witte wangen) en de pimpelmees (blauw-paars koppie), maar nu gaan we al te ver.

De roodborst. Hem zeggen is hem zien.

We zitten al bijna op tien – gefeliciteerd.

Misschien komen er nog wel meer bekend voor. De kip, het meest veelzijdige stukje vogel. De zebravinkjes uit de kooi. De papegaai bij de ingang van de dierentuin. De pauw uit de kinderboerderij. In de bioscoop vloog de sneeuwuil voorbij in een Harry Potterfilm. De zwaluw, van de luciferdoosjes. De snip, van de oude honderdguldenbriefjes.

Kortom: vogels zijn altijd en overal om ons heen, je kunt er niet aan ontkomen. Ze spelen een dagelijkse rol in ons leven, je beseft het alleen vaak pas bij het fluitconcert dat je op een vroege zomerochtend met de watten nog in het hoofd uit je slaap houdt. Al zou je willen, dan nóg kun je je ogen niet voor ze gesloten houden. Iemand kan wel zeggen dat hij niet naar vogels kijkt, maar hij doet het al een leven lang. Je hoeft alleen maar net ietsje langer naar ze te kijken, en je raakt vanzelf verliefd.

Logisch. Want vogels zijn mooi – de meeste althans. Grappig. Levendig. Aaibaar. Eetbaar, voor wie het niet laten kan.

Waarom vogels, en niet kikkers, pissebedden, slangen of grizzlyberen?

Vogels hebben alles wat wij mensen graag in dieren weerspiegeld zien: niet het dierlijke, maar het menselijke. Paarvorming. Nestdrang. Trouw (soms). Zingen. Eigenschappen die we menen te herkennen, te begrijpen zelfs. Daarom ook houden wij van honden en katten, trouwe bondgenoten die je het idee geven dat ze je begrijpen wanneer je tegen ze praat – waar kom je dat nog tegen? Sommige vogels doen nog meer: ze praten terug, ook al hebben ze geen idee wat ze zeggen.

De vogelaar kijkt in een spiegel en ziet zichzelf terug. Zelfs meer dan dat: ook aantrekkelijke eigenschappen die het menselijke te boven gaan – het Icarusmotief. Het vermogen en de wens om te vliegen. De geschiedenis van de luchtvaart toont hoe bevlogen de mens zich met heel veel vallen en opstaan heeft getracht te voorzien van vleugels om de zwaartekracht te overwinnen. Het is altijd de droom van de mensheid geweest: zich te kunnen verheffen of het aardse onder zich te laten en op engelachtige vleugels dichter bij de hemel te komen. Het leverde in elk geval een eeuwenlange stroom schilderkunst en poëzie op.

Historici kunnen uitleggen dat de mens in de Middeleeuwen een hiërarchische visie ontwikkelde op de schepping. In de hoogste sferen bevindt zich uiteraard God, direct daaronder zweven engelen en duivels. Laag-bij-de-grondse dieren als wormen, spinnen en slangen mogen tot op de dag van vandaag op minder warmte van de mens rekenen: ze werden eeuwenlang letterlijk als minderwaardig beschouwd. Vogels stonden daarentegen voor hogere sferen, daarom worden engelen op schilderijen ook altijd voorgesteld met vleugels van veren.

Bijgeloof was lang een vast onderdeel van de vogelliefde: uilen, raven, kraaien en eksters werden geassocieerd met heksen en duivels. In Frankrijk en Engeland hing de mens het kadaver van een ijsvogel voor de deur; het zou beschermen tegen zware storm. Wanneer ooievaars of zwaluwen een huis uitkozen om te nestelen, vatten de bewoners dat op als een gelukkig voorteken.

Dat alles moet er haast wel de oorzaak van zijn dat de vogel, al of niet voorzien van bijbehorende symboliek, zo massaal en langdurig aanwezig is in de kunst en de letteren.

De verwijzing naar vogels en hun nesten komt al voor in de eerste bekende Nederlandse regel: Hebban olla vogala nestas hagunnan. Dat is nooit veranderd. Sla het werk van Maarten ’t Hart, Hans Warren, Jan Wolkers erop na, of lees Karel Glastra van Loons De passievrucht, en op elke bladzij duikt wel een ortolaan weg of scheert een sperwer door de lucht. Geen schrijver die deemoediger (maar ook ironisch) zijn woorden kan kiezen bij het zien van een paar grutto’s, een kanoet of een slechtvalk dan Koos van Zomeren: ‘Als ik God was en ik wou het scheppingsverhaal verdedigen, dan beriep ik mij op uilen. […] De uil, zou ik zeggen, is een kunstwerk. Bij uilen geloof je het minst in toeval, het meest in een bedoeling. Op uilen heeft iemand ontzettend zijn best gedaan.’ (Uit: Winter, De Arbeiderspers, 1993).

‘Op een gegeven moment gaat het je toch irriteren,’ zei de collega van de krant een beetje besmuikt, terwijl hij op mijn bureau afliep.

Pardon?

‘Dat je je hele leven vogels om je heen ziet vliegen, en je op je vijftigste nog steeds geen idee hebt welke het zijn.’

Beter kon mijn collega de innerlijke drang om vogels te kijken niet omschrijven. Vroeg of laat dient hij zich aan, in meer of mindere hevigheid, tenzij je blind bent. Mijn collega is niet blind. Jarenlang chef van de fotoredactie geweest. Al die tijd was het woelen der wereld in al zijn bloederigheid op zijn netvlies voorbijgetrokken in een paar duizend persfoto’s per dag. Elk beeld schreeuwt om aandacht in de krant. Hongersnoden in Afrika, aanslagen in Pakistan, olympische-medaillewinnaars, een Europese topontmoeting, NEC tegen NAC, een Spaanse torero die door de stier bij zijn ballen op de horens wordt genomen – het doorsneenieuws op een doodgewone dag.

Dat heb je allemaal gezien, en ervaren. En dan beseffen dat je iets schijnbaar onbetekenends en vanzelfsprekends grandioos over het hoofd hebt gezien.

Vogels dus. Vandaar dat mijn collega schaamtevol en fluisterend bekende dat hij tijdens een weekje vakantie op een Waddeneiland ‘toch maar eens een vogelgidsje’ had gekocht.

Daarover gaat dit boek, een vogelkijkboek zonder plaatjes. Een handleiding die ontluikende vogelliefde wil aanwakkeren, maar ook de beginnende en zelfs wat gevorderde vogelaar wil wijzen op de lol van het vogelen. Op de waarde ervan, en de betekenis. Het gaat over mijn eigen pogingen een beetje greep te krijgen op de wereld, maar ook over anderen, die daar veel beter in slaagden dan ik. Maar bovenal over de lol die je beleeft aan zoiets simpels als vogels kijken. En het mooie is: die lol is gratis leverbaar, voor iedereen.

Natuurlijk, je kunt op een zomerdag met een strakblauwe zomerlucht heel goed zonder een passerend visdiefje dat zich kraaiend van plezier als een vallende baksteen in het zeewater stort. Je kunt besluiten niets te voelen bij een buizerd die met gespreide vleugels langzaam rondjes cirkelt om te verdwijnen in de oneindigheid. Je kunt je oren sluiten voor het zingen van een merel bij het invallen van de schemering op die zwoele voorjaarsavond.

Misschien kun je dan ook wel zonder een zelfportret van Rembrandt, zonder vioolsonates van Bach, en zonder Vermeers Meisje met de parel. Noem het zinloze beschaving. Slaap dan maar lekker. Of, om met Meneer De Uil te spreken: ‘Oogjes dicht, en snaveltjes toe.’

Voor alle ontwakende vogelaars volgt hier een waarschuwing. Dit boek bevat een virus. Het vogelvirus. En het is besmettelijk. Hoop ik.

Virtueel vogelen

‘Kom op, meissie! ’

Zomaar een commentaartje van een computeraar in een forum op internet. ‘Meissie’ kan niet lezen: ze is een torenvalkje op haar nest, onwetend van het feit dat ze 24 uur per dag in de gaten wordt gehouden door een verborgen camera.

‘Yes yes yes, een ei!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Zat erbij en keek ernaar.’

Het is donderdagmiddag, 14.11 uur, en ‘damona’ kan haar vreugde niet op in het virtuele clubhuis, waar ze met een webcam getuige was van het eerste ei van het valkje. Ze zag het live gebeuren, en ‘damona’ was niet de enige.

Tien-, nee, honderdduizenden bezoekers weten in het voorjaar de websites te vinden die hun dag en nacht een blik gunnen op het wel en wee van vogelfamilies. Je had het nooit voor mogelijk gehouden , maar met de komst van internet blijkt Nederland een broeinest van vogelaars, die hun fascinatie vertalen in urenlange sessies.

Ze volgen de lente tot in de intiemste details: live en ongecensureerd komen wippende ijsvogels en vechtende torenvalken voorbij, massaal begluurd in een wel heel aparte piepshow. Het is onmiskenbaar een teken des tijds: moderne mensen vogelen met webcams. Het is als winkelen bij Wehkamp: dat doe je lekker thuis. Het regent er nooit, er zijn geen vieze mannen te bekennen, en succes is verzekerd; zelfs de volhardende vogelaar die nog nooit een steenuiltje heeft gezien staat dankzij internet ineens midden in diens slaapkamer.

‘Kijk mee naar de live beelden van een gierzwaluwengezin aan de Hortensialaan in Aalsmeer,’ heette het ooit op www.gierzwaluwcam.blogspot.com. En de populairste plek voor de webvogelaar is www.beleefdelente.nl, waar Vogelbescherming Nederland sinds enkele jaren paartjes torenvalk, steenuil, ijsvogel, grote stern, lepelaar en ooievaar laat begluren.

De site voorziet in een diep gevoelde behoefte. Al in de eerste vier weken van het voorjaar 2008 trokken de beelden 125 000 bezoekers. Nadat het laatste jong was uitgevlogen en alle kasten leeg waren, bleven meer dan 350 000 kijkers verweesd achter.

Op www.planet.nl was een lente lang een nest slechtvalken te zien – de beelden trokken op sommige dagen wel 220 000 bezoekers. Sommigen kijken zelfs dag en nacht, weet Joost Hartog, projectleider van beleefdelente.nl. ‘Ze hebben de laptop naast hun bed staan, en zodra ze gepiep horen, worden ze wakker en kijken ze even.’

Wat is er aan de hand? Is dit oprechte dierenliefde, totale gekte, of nog iets anders?

Natuurlijk: de vogels zelf doen het werk. Hun verenkleed is aanzienlijk mooier dan dat van de gemiddelde bewoner van het Big Brother-huis of De Gouden Kooi, goed bekeken televisieseries. Er zijn goddank nog meer verschillen, maar of je nu naar Big Brother of de vogelvariant ‘Big Broeder’ kijkt, het is in wezen hetzelfde amusement als dat waarop John de Mol een heel televisie-imperium heeft gebouwd.

Het succes van het slechtvalkendrama van 2006 is dan ook geen wonder. Het speelde zich af rond een paartje broedende slechtvalken dat bespied werd vanuit een Brabantse nestkast op een hoge zendmast van KPN. Het gelukkige stel kreeg vier kuikens. De roze wolk spatte uiteen toen de moeder werd verdrongen door een ander vrouwtje, die de boel wilde saboteren. De hongerende jongen moesten nu worden grootgebracht door hun vader. Eén overleefde het niet. Dat was slikken voor de vogelaars achter hun laptops: de natuur is wreed, de kijkers op het internetforum reageerden hels. Of de mens hier niet moest ingrijpen, en snel een beetje. De rel haalde de landelijke pers. ‘De mens’ besloot de natuur haar eigen gang te laten gaan, en zo ontrolde zich een soap waarvan kijkers noch hoofdrolspelers zelf het script kenden. De beelden vormden een bijna interactieve realityshow (de bezoekers verzonnen zelfs namen voor de vogels) en zoals bekend bepaalt de mate waarin de kijker zich kan identificeren met de hoofdpersonen het succes van dat genre. Of het nu gaat om menselijke malloten of bonte spechten.

Peter van Geneijgen, voorzitter van de Werkgroep Slechtvalk, initiator van het project, heeft, toen de publicitaire storm was geluwd, de karrenvrachten boze post nog eens geïnventariseerd: de 531 bewaarde mails kwamen van over de hele wereld.

Dat is opmerkelijk. Maar nog opmerkelijker was dat 84 procent van de reacties afkomstig bleek van vrouwen. Opvallend, zegt Van Geneijgen: ‘In het veld kom je zelden een vrouwelijke vogelaar tegen.’ Inderdaad, het zijn ook grotendeels vrouwen die zich op de forums van beleefdelente. nl verheugen over de gierzwaluw en meepersen (‘Kom op, meissie!’) bij het eerste valkenei.

Etholoog Niko Tinbergen beschouwde het vogelen in zijn tijd al als een uiting van typisch mannelijk jachtgedrag. Het zit in ons allemaal. Nou ja: bijna allemaal. Vier van de vijf Nederlanders stammen genetisch gezien af van de ‘jagers-verzamelaars’ die al in de Steentijd, vanaf 40 000 jaar geleden, in Europa leefden. Zo bleek althans uit DNA-onderzoek onder 205 scholieren uit zeven Nederlandse gemeenten.

Kan zijn, maar als vogeltjes kijken typisch iets voor mannen is (van het soort waarover we hier even geen flauwe grappen zullen maken), dan kunnen we nu vaststellen dat het virtuele vogelen vooral voor vrouwen is. De mannetjes op jacht in het open veld, de vrouwtjes thuis bij de kinderen – Moeder Natuur koestert haar clichés aan beide zijden van het beeldscherm.

Man of vrouw, voor alle kijkers geldt dat de gedeelde ervaring het eigentijdse ‘e-birding’ extra spannend maakt. Joost Hartog: ‘Op de fora deel je de momenten met andere kijkers, op de site geven deskundigen hun commentaar. Het is vogelen met een heel grote groep.’

En natuurlijk, een reden van het succes ligt volgens hem ook in de beeldenstroom zelf: ‘Dit is authentiek. Er zit geen filter tussen.’ En: ‘Het is geheim. Je ziet nu zaken in de vrije natuur die meestal verborgen voor je blijven.’

Gluren is de vogelaar niet vreemd; wordt de virtuele vogelaar nog meer gedreven door voyeurisme? Projectleider Hartog klinkt zuinigjes. ‘Nieuwsgierigheid’, daar houdt hij het wijselijk op. Geen wonder dat filosoof Paul Cliteur al eens aandrong op wetgeving die de privacy van dieren zou moeten waarborgen. Het is er de tijd naar.

Het succes van de virtuele vogelsoaps drijft op nog een beproefde wet uit het realitygenre: er zelf live bij zijn verhoogt de fascinatie.

Zoals komiek-schrijver Wim de Bie eens zei in een reportage die het tv-programma Nova maakte over de toen heersende ophef rond de slechtvalken: ‘Ik mag ook graag kijken naar beelden van een markt in Eindhoven. Ik heb er niets mee, maar dat je er live naar kijkt, maakt het enerverend. Er hoeft niet eens iets te gebeuren.’

De dramatiek van leven en dood bij broedende vogelpaartjes maakt het alleen maar spannender voor de kijker. In ieder geval een stuk spannender dan zijn eigen dagelijkse werkelijkheid: de bezoekcijfers van de verschillende sites met vogelwebcams tonen niet voor niets een piek tussen negen en vijf, kantoortijd dus. Hele kuddes ambtenaren, accountants en andere trouwe dienders trachten hun werkmansbestaan te ontvluchten met in de hoek van hun beeldscherm een vrijend vogelpaartje geparkeerd. Een strohalmpje levende natuur in de verder zo dorre kantoortuin.

Ook ik mag er graag naar kijken op dagen waarop ik aan een bureau ben gekluisterd. Je ziet er beelden die je in het vrije veld nooit zou kunnen zien. Dat is mooi. Maar er blijft een belangrijk verschil. Voor de ware vogelaar is het virtuele vogelen gemaakt geluk, en geen volmaakt geluk.

De kans op een slechtvalk is via de webcam honderd procent. Stukken groter dus dan in de natuur. Maar wel een substituut voor de werkelijkheid. Je mist de opwinding en het gelukzalige gevoel van het moment waarop je buiten totaal onverwacht een slechtvalk spot. De wind in je haren. De gespannen lading: één beweging en de vogel is gevlogen. Het kleine geluk is mij eens overkomen. Ik was de enige kijker, er was niets tussen de valk en mij, en de beelden staan voor de rest van mijn leven op mijn netvlies gebrand.

En zo is het met alle beelden van vogels die ik in de loop der jaren in het vizier kreeg in het volle leven buiten: een beloning van de natuur voor jouw gespannen dwalen. Je prijst jezelf rijk met elke buit. Niets tegen onderuitgezakt genieten van soaps op de luie bank, maar de werkelijkheid buiten is uiteindelijk toch veel spannender, mooier en overweldigender.

Naar buiten

Goed, we zijn dus achter de laptop vandaan gekropen. We zijn buiten, in het volle vogelleven. Ik heb het inmiddels talloze malen ondergaan. Ik kan niet meer zonder. Lang was ik een binnenblijver, maar sinds mijn vogelliefde de kop heeft opgestoken moet ik op gezette tijden naar buiten. Soms enkel voor de kans op vogels, soms met zekerheid.

Saai? Nooit. Een paar schetsen van wat je zoal mee kunt maken.

Voor de krant keek ik jarenlang sterren. Mijn terrein was het universum van tv-sterren en de media waarvoor zij werken. Ik schreef (en schrijf) er stukjes over, waar zij helaas lang niet altijd vrolijker van worden, maar dat is een ander verhaal. Het was ook kijken, en wat je zag waren soms oerknallen, rijzende sterren, vallende sterren en zwarte gaten waarin zij verdwijnen – wie gevoelig is voor metaforen wordt mediajournalist.

Tot de ‘hoogtepunten’ in dat bestaan behoren de seizoenspresentaties waarop de omroepen de pers hun prachtplannen voor het komende najaar of voorjaar tonen. Vooral de commerciële omroepen hebben de genoeglijke gewoonte de jongens en meisjes van de pers in slaap te sussen met gebak, drank, knallende kurken en locaties die de glamour moeten verhogen: de Loosdrechtse Plassen, het Filmmuseum in het Vondelpark, een luxe jacht: vlaggen als Gerard Joling, Gordon en Patty Brard zet je uiteraard niet op een modderschuit.

Op een windstille nazomerdag presenteerde RTL het nieuwe tv-seizoen aan de pers in een kasteeltje op ruim, ommuurd landgoed Elswout bij Bloemendaal. Iedereen was er: Wendy, Froukje, Robert; sterren die straalden op commando. Wanneer je ze wat vroeg zeiden ze iets terug wat er meestal op neerkwam dat ze ‘echt enorm superveel zin’ hadden in hun nieuwe programma waarin ze met stellen een huis gingen verbouwen of partners elkaar lieten testen op de verleiding tot vreemdgaan – een enthousiasme dat helaas nogal eens gesmoord wordt door de kijkcijfers na de eerste aflevering.

Van die wereld van plastic is mij maar weinig bijgebleven. Onvergetelijk en oneindig veel echter waren de twee hemelsblauwe gedaanten die ik buiten glashelder voorbij zag scheren over het water. IJsvogels!

Alleen ben je. Om je heen de weidse blik op de natte velden rond het Lauwersmeer. Je hebt in de loop van jaren, beetje bij beetje, geleerd wat je te zien kunt krijgen. Brandganzen, met duizenden bijeen, om onverwacht luid gakkend op te stijgen en klapwiekend een paar honderd meter verderop neer te strijken, opgejaagd door een vos, of gewoon op zoek naar verser gras.

Je hoeft je kijker maar in te stellen en – niet te opzichtig voortbewegend – met de ogen de randen van het water langs te gaan, de graslanden, de lucht. Kíjk nou: kemphanen! Grutto’s. Kluten. Drie lepelaars bijeen! Een grote gele kwikstaart recht vóór je. Een grauwe kiekendief scheert over de rietkraag.

Bijna gedachteloos ging mijn blik over dit alles. Misschien was ik al verzadigd door al dit moois – weelde went altijd sneller dan armoe. De kijker ging nog even langs wat inhammen van de plas. En ineens was hij daar: die grijze gestalte, boven op een andere grijze gestalte. Mijn blik verscherpte, de hartslag nam toe. Die witte wangen: ik zag het goed, en ook al was het voor het eerst in mijn leven, ik wist: slechtvalk! Ik nam even de kijker van mijn ogen, en constateerde tevreden dat ik hem met het blote oog nooit zou hebben opgemerkt. Nu had ik hem, glashelder in beeld, een slechtvalk die bezig was een zojuist ‘geslagen’ houtduif in stukken te trekken. Ik zag de ingewanden aan zijn snavel hangen.

Een marteling, een gruwelijk tafereel, zou de vegetariër in mij moeten zeggen. Maar ik was alleen maar geïmponeerd. Door de eerste slechtvalk in mijn leven, een jager die – zo las ik in de gidsen – snelheden van tweehonderd kilometer per uur kan bereiken. En door het dramatische tafereel, een eenakter opgevoerd voor mij alleen, al waande de hoofdrolspeler zichzelf vast in een lege ruimte. Een leven was hier in enkele seconden beëindigd, en tegelijk werd een leven hier gevierd. Twee levens eigenlijk: dat van de valk en het mijne. Ik zag het, ik onderging het. Dit leek verdacht veel op wat ze bedoelen met ‘geluk’.

Ik voelde geen droefenis. Een vaag medelijden met de duif verdampte snel tot acceptatie van de wetten van de wildernis, ik voelde alleen maar opgetogenheid, euforie. En ik dacht: als het me lukt te genieten van een schouwspel rond leven en dood, daar alleen vreugde en verrukking bij te voelen, dan heb ik me misschien wel verzoend met de vergankelijkheid. Uiteindelijk misschien wel met mijn eigen dood, al stel ik mij liever een ander einde voor dan in de scherpe klauwen en haaksnavel van de slechtvalk.

Begin oktober, zondagmorgen. De dag ervoor was zonovergoten geweest, na een periode van grijze, grauwe regen. Hét moment om toe te slaan: duizenden vogels hebben zo’n dag afgewacht voor de grote volksverhuizing, de vogeltrek.

Al in augustus, wanneer de eerste gierzwaluwen weer een verpletterende stilte hebben achtergelaten, begint het bij vogelaars te kriebelen. De zomer, die soms wat lange, lome en saaie tijd voor de vogelaar, is voorbij, het luchtruim leeg.

Nog even doorzetten en dan begint een nieuw feest. Zenuwachtig staar je omhoog. De eerste spreeuwengroepen, lijsters, vinken, groenlingen trekken over, met honderden tegelijk. De jaarlijkse vogelshow. Voor elke bezoeker een gratis verrassing.

Op deze oktobermorgen staan we op een Haagse duintop, een strategische plek die overzicht biedt over zee, stad en duinen. ‘We’: zo’n vijftien mannen, louter mannen, met vierkante kaken. Windjacks aan. Sommigen hebben hun verrekijker op een houten standaard gemonteerd, waardoor ze met één hand kunnen kijken. Om ons heen staat voor vele tienduizenden euro’s aan telescopen op statieven – de meesten hebben voor hun levenslange passie de duurste kijkers aangeschaft: Leica, Swarovski, Zeiss, zeggen de merktekentjes, icoontjes van hun onvoorwaardelijke toewijding.

Er wordt hier en daar gerookt – wie zei dat vogelen een kwestie van gezonde buitenlucht was? Er is koffie uit thermoskannen. Een builtje krentenbollen steekt uit de zakken van stevige windjacks. Hier is het altijd kouder dan je dacht toen je van huis vertrok: na een uurtje kijken gooit de zeewind geheid weer roet in het eten.

Niet aan denken.

Kijken.

Honderden, duizenden vogels trekken hier in een paar uur voorbij, na gedane zomerzaken op weg naar het warmere zuiden, vijf- of tienduizend kilometer verderop. Het vergt energie, er vallen doden bij, maar niemand die hen hiervan af kan brengen. Ze zijn op missie, met de heilige bezieling van miljoenen moslims op weg naar Mekka.

Dat willen we zien, elk jaar weer. En we zijn niet de enigen.

Trektellen wordt steeds populairder: jaarlijks worden door vogelbeschermingsinstanties – wereldwijd – in het eerste weekend van oktober teldagen gehouden, om ontwikkelingen in de vogelpopulaties in kaart te brengen, maar vermoedelijk meer nog om de vogelliefde verspreid te krijgen, want iedereen kan zich ervoor aanmelden.

Het werkt: het aantal tellers neemt jaarlijks toe, evenals de aandacht voor de resultaten.

In oktober 2008 was het weer zover. Records werden gebroken: in 2004 telden de verzamelde Nederlandse tellers op één dag nog 57 000 vinken. Vier jaar later was dat getal verviervoudigd: 212 440 vinken vlogen over Nederland. Op één dag. En dat zijn alleen nog de vogels die echt gezien werden. Je weet niet wat je niet ziet. En zijn er meer vinken of meer vogelaars?

De romantiek heeft ons op deze duintop bijeengedreven. Wij voelen de sensatie bij een vogel die ons passeert op een lange weg naar Zuid-Afrika. Bij de vink die zich in Falsterbo, het zuidelijkste puntje van Zweden, met soortgenoten verzamelt voor de kortste oversteek over zee, en ruim elf uur later boven Nederlands grondgebied vliegt, het liefst op de rand van zee en land. Een bolletje veren; twintig, dertig, veertig gram misschien, gedreven door een raadselachtig instinct dat hem de kracht geeft voor inspanningen die het menselijke ver te boven gaan. Jij weet met je mensenverstand beter dan hij hoe ver de reis nog zal zijn, welke ontberingen en risico’s er nog wachten. Het beestje denkt niet na, maar doet. En dwingt respect af.

Daar komen ze al. Tientallen zwarte speldenprikjes op een witgrijze wolkenlucht, langzaam komen ze dichterbij. Honderden spreeuwen, vinken, sijzen en groenlingen. Af en toe een puttertje. Een enkele barmsijs. Ze komen in golven tegelijk, vastberaden en met ferme vleugelslag, de kustlijn volgend van Den Helder tot Hoek van Holland – wie weet waar vanavond hun tussenlanding zal zijn. Knokke? Bretagne? Bordeaux?