DE VADERMOORDENAAR

Arno Haijtema

De vadermoordenaar

ROMAN

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Arno Haijtema

Omslagontwerp: J. Tapperwijn

Omslagillustraties: familiearchief auteur

Auteursfoto: Marion Portegies

ISBN 9789045017792

D2010/0108/535

NUR 301

www.uitgeverijatlas.nl

1

Haijte opende zijn ogen, en sloot ze meteen weer. Even zocht hij achter zijn oogleden naar de duisternis van de diepe, droomloze middagslaap, maar besefte dat hij het verzet tegen het wakker worden moest opgeven, door die verblindende flits zonlicht op zijn netvlies. Het landschap dat hij straks zou zien, als hij zijn ogen had laten wennen aan de zon, zou hetzelfde zijn als dat van gisteren en eergisteren, van vorig jaar, van het jaar daarvoor en, als hij zou berusten, van alle lentes van zijn leven.

Hij kon het landschap waarin hij verzonken lag in gedachten schilderen. De zon die hoog aan de hemel stond en zijn voorhoofd rozerood brandde, het ongenaakbare, wolkeloze blauw tot aan de horizon bij zijn voeten. Het malse, diepe groen van de weilanden tot aan de Zuiderzeedijk rechts van hem. Rondom de sloten, vergeven van kikkerdril. En links van hem de contouren van Workum.

Eerst de schuine daken van de boerderijen, die fier en symmetrisch naar de hemel wezen. Erachter de sobere huizen langs ’t Sud en ’t Noard, stram en onderdanig in het gelid. De hervormde kerk die zich daar machtig en log boven verhief – eeuwenoud toonbeeld van godsvrucht, maar ook van hoogmoed en zelfoverschatting. Of het nu kwam door plotseling bij de een of andere kerkenraad opgewelde zuinigheid of geldgebrek, het was en bleef een feit dat het godshuis het al sinds mensenheugenis zonder de bekroning van een torenspits stelde. Zodat de aanvankelijke ambitie die, onmiskenbaar, nog steeds van het bouwwerk afstraalde, voor iedereen en al van verre zichtbaar, in plompe onafheid was gefnuikt.

Haijte zuchtte, opende zijn ogen tot een kier om ze aan het zonlicht te laten wennen, verhief het hoofd van het stugge, tot een ongemakkelijk kussen samengepropte werkmansjasje, ging traag rechtop zitten en maakte het bovenste knoopje van zijn overhemd in een driftige beweging tussen duim en wijsvinger los, zodat de hitte die zich op zijn borst had verzameld een uitweg kon vinden. Hij zuchtte nog eens, trok de kraag van het hemd naar voren, tuitte zijn lippen en blies ter verkoeling lucht onder zijn hemd.

Hij keek om zich heen. Een koe had zich op een afstandje in het hoge gras neergevlijd en zich aan het onuitstaanbaar traag herkauwen gezet, goeiig glazig voorbij Haijte naar de einder starend. Even rustten Haijtes ogen op de malende kaken. Hij haalde zijn klokje tevoorschijn door het aan de ketting uit de broekzak te trekken, klapte het open en tuurde. Bijna twee uur. Goed anderhalf uur was hij van de wereld geweest.

Hij zou zich schuldig moeten voelen over de vermorste tijd, maar de verspilling viel in het niet bij de talloze dagen die hij nu al goeddeels in zinledigheid sleet, voor zover ze niet gevuld waren met de om vaders wil uitgevoerde, onontkoombare taken. En bij de talloze nachten die hij goeddeels doorwaakt had doorgebracht, tobbend, zwetend onder de dekens, zichzelf vervloekend, van de ene zij op de andere draaiend, totdat hij tegen het ochtendgloren alsnog van uitputting de slaap vond.

Voor de zoveelste keer liet Haijte de blik van Marie op zich inwerken, het ogenblik waarop hij ten langen leste – hij had immers geen keuze – de slechte tijding met haar had gedeeld. Het verschieten van haar blos. Het nerveuze knipperen van haar ogen. Het kortstondige samenpersen van haar lippen, waarmee ze de eerste teleurstelling probeerde te onderdrukken. Het zwijgen en later het vermijden van het onderwerp dat te pijnlijk voor woorden was – er was een schaduw over Marie gevallen en die was sindsdien nog geen enkele keer geweken.

Bij het ochtendgloren kwinkeleerden de vogels in het veld, maar anders dan in voorbije jaren sprong Haijtes hart er niet van op. De koeien met hun gevulde uiers loeiden over de ochtendnevel, maar de vanzelfsprekendheid waarmee Haijte bij de eerste van die klagelijke, diep resonerende vermaningen al naast zijn bed stond en in zijn kleren schoot nog voor vader hem had kunnen wekken, dat schijnbaar aangeboren, bijna opgewekte plichtsbesef was verdwenen.

Daags na de tijding had vader in alle vroegte aan Haijtes bed gestaan. Je moet maar weer jongen, zei hij op de hem vertrouwde toon, die weerstand bij voorbaat uitsloot en onderdanigheid jegens het ouderlijk gezag als door een natuurwet bestendigde. En Haijte gehoorzaamde. Guur sloeg de noordwestenwind hem in het gezicht. Hij had de frisse bries die dit voorjaar al zo vaak waaide steeds verwelkomd, omdat die het laatste beetje slaap uit de ogen en het hoofd blies. Maar vanaf die ochtend rilde Haijte zodra hij naar buiten ging, en verlangde hij innig naar het klamme bed. Hij slenterde naar de stal, waar de koeien op hun verlossing wachtten. Hij ging, elke ochtend weer, en elke ochtend groeiden de weerzin tegen die eindeloos herhaalde handeling van het melken, en de afkeer van de blakend blozende kop van vader die hem kwam wekken.

‘De tijding’ had Haijte de brief genoemd die de postbesteller hem met een plechtig gebaar had overhandigd, een overdreven ereboog beschrijvend tussen gever en ontvanger. Kalm had Haijte op de ochtend van die 10de juni 1913 gewacht tot de postbode gegaan was en vol vertrouwen had hij ten overstaan van vader en moeder de enveloppe met het stempel van de Workumse normaalschool geopend. Pas toen hij het dunne vel papier openvouwde voelde hij zijn handen lichtjes beven – zijn ouders zouden dat onbedoelde blijk van nervositeit niet eens opmerken. Een ogenblik keek hij naar buiten, een kille bries dreef gruizig kleistof en dor onkruid door de steeg, zonnestralen vielen tussen de voortjagende wolken door over de daken.

Haijtes blik gleed over het papier. Langzaam viel zijn mond open. Het speeksel trok weg, maar toch slikte hij. Hij beet zachtjes op zijn tong en voelde dat in een reflex op de prikkelpijn traanvocht opwelde. De staartklok die de seconden met zijn ijzeren regelmaat in de woonkamer wegtikte leek te aarzelen en dan met tegenzin naar de volgende tel te wankelen – en de volgende. Haijtes blik verstarde bij het woord dat in kapitalen getypt zijn in vier jaren avondschool gegroeide zelfvertrouwen in minder dan een zucht teniet -deed; dat de tred waarmee hij op zondagochtend over de Merk en ’t Sud achter vader en moeder naar de gereformeerde kerk was gestapt naar het verleden verwees.

Haijte herlas het woord, trachtte de betekenis ervan te bevatten, maar was daartoe nog niet in staat. Hij voelde nog geen vernedering, nog geen ontzetting. Hij zag niet de afwachtende blik van vader en moeder, die de durende stilte eerst lijdzaam, dan onrustig wiebelend ondergingen.

Haijte voelde slechts zijn knieën knikken, liet zich, willoos plotseling, neerzakken op de keukenstoel, ademde in, keek op naar zijn fronsende moeder, die de arm van haar man had vastgepakt, en naar vader, die met zijn haviksogen het onheil al doorgrond had nog voor Haijte het had uitgesproken:

Afgewezen.

Haijte staarde door het keukenraam naar buiten, keek over de weilanden naar de Zuiderzeedijk. Voor zijn geestesoog zag hij zijn leven zoals het zich vanaf nu zou ontrollen. Hij zag hoe de toekomst, die bundeling van in de jeugd verzamelde energie, wilskracht, zucht naar kennis en avontuur, raasde over de velden, om bij de dijk al vaart te minderen, de glooiing tot halverwege te bestijgen, vervolgens terug te rollen en onderaan ter aarde te storten, als een kalf dat door de bliksem is getroffen.

Verdoofd had Haijte zich gevoeld, de dagen nadat de post -besteller hem de brief had gebracht. Hij voelde geen verdriet, maar een doffe berusting. Bij het ontwaken was er eerst nog telkens in een flits de gedachte geweest: dit is niet gebeurd, dit kan niet waar zijn, de werkelijkheid begint vandaag weer.

Maar gaandeweg liet ook die matineuze illusie hem in de steek, en begon het besef tot Haijte door te dringen dat de droom waarin hij de afgelopen vier jaar had geloofd met een standvastigheid die aan het godsvertrouwen grensde, uiteen was gespat. De loopbaan die hij voor zichzelf had uitgehakt in het rotsblok dat hij in gedachten voor de toekomst hield, zag hij van de ene dag op de andere vermorzeld. Wat hem restte was de tredmolen van omploegen en bemesten, zaaien en oogsten, voeren en melken. En elke vroege ochtend als hij zijn vader aan de rand van de bedstee zag, kostte het hem meer moeite zich te verzoenen met het idee dat zijn lot hier, achter de Zuiderzeedijk, op hem wachtte – een lot dat hij, zo moest hij schoorvoetend eerst nog erkennen, over zichzelf had afgeroepen.

Negentien was hij geweest toen hij eindelijk de moed had verzameld om zijn vader op de hoogte te brengen van zijn rotsvaste overtuiging dat er voor hem geen toekomst was op de boerderij. Ja, de boerderij had toekomst, die had het eeuwige leven. Een grote kudde hoorndieren – melkkoeien, wat schapen –, paarden, vruchtbaar land; vader had de boerderij door zuinigheid en noeste arbeid in het zweet zijns aanschijns doen opbloeien tot een van Workums parels. Het was de hoop der notabelen, omdat de hoeve hen kon helpen het in de loop der eeuwen door verzanding van de havenmond gehavende aanzien van het stadje voor de buitenwacht wat op te kalefateren. Bron van afgunst van de kleine luiden die vanachter hun gordijnen op zondagochtenden Haijtema, gearmd met zijn vrouw Geertje en gevolgd door zijn nageslacht, over ’t Sud, Merk en ’t Noard naar de gereformeerde kerk zagen paraderen en twee uur later vice versa. Zondags pak, dichtgeknoopt over zijn buik. Hoge hoed op. Voorbijgangers minzaam groetend, het hoofddeksel even oplichtend, maar ondanks alle fatsoen nooit in staat een lichtelijk spottende blik van zijn tronie te poetsen.

Met in zijn ogen een glimp van dezelfde spot, die geringschatting leek te verraden, had hij zijn eerstgeboren zoon aangekeken toen die hem op een zondag na de kerkgang bij de koffie had meegedeeld dat hij naar de normaalschool van meester Wieringa wilde, om in de avonduren te worden opgeleid tot onderwijzer.

Haijte had zijn wens beslist uitgesproken, rechtop staand, neerkijkend op vader, die juist de brand in zijn pijp had gestoken. Dat gedecideerde, bijna plechtige had vader verrast, en enigszins overrompeld. Het was hoe dan ook de klare taal die hijzelf ook sprak en misschien had hij daarom, zelfs nog voor hij – al was het maar voor de vorm – met Geertje had overlegd, al bijna zijn toestemming gegeven. Vader zweeg, en daarmee was, zo wist Haijte, zijn weerstand eigenlijk al gebroken.

Als een volledige verrassing kwam Haijtes mededeling goedbeschouwd niet. Hij had van kindsbeen de liefde met zijn vader gedeeld voor het buitenleven en voor de schepselen die zich op de landerijen ophielden. Maar al toen hij de kleuterjaren voorbij was, begon zijn natuurbelangstelling te verschillen van die van vader. Vaders liefde ging uit naar de gezondheid van de koeien, naar het glanzen van hun vacht, en naar hun melkopbrengst, naar de volheid van de schaapsvacht, het vet van het varken en de fiere kracht van een Fries stamboekpaard, dampend van de inspanning voor de ploeg die de zware klei omwoelde. Nooit had Haijte zijn vader meer van slag gezien dan toen een van de koeien door monden-klauwzeer was getroffen, een onheil dat niet alleen tot de vroegtijdige slacht zonder opbrengst van het beest had geleid, maar tot overmaat van ramp door bekendmaking in de Leeuwarder Courant tot in de verre omtrek bekendheid en roddel had gegeven.

Haijte had zijn interesse verplaatst van het vee naar de schepselen die in vaders ogen onnuttig waren of regelrecht ongedierte heetten; de muizen in het veld, de kerkuilen die ’s avonds rond de toren spiraalden, de kiekendieven in opperste concentratie bevend boven hun onnozele prooi.

Niet zonder ergernis had vader moeten toezien hoe Haijte in de loop der jaren zich begon te bekwamen in het prepareren van kadavertjes, een behendigheid die hem niet minder nutteloos toescheen dan het gevogelte en ongedierte in levende staat.

Opgetogen was de jongen op een zomerse dag eens van school thuisgekomen met het reeds stijf geworden lijfje van een jonge merel in zijn handpalm. Zonder zichtbare sporen van letsel was het schepseltje aan zijn einde gekomen, een gegeven dat Haijte dankbaar had gestemd, terwijl het bij vader juist de geërfde boerenargwaan had wakker gemaakt jegens alles wat dood was zonder dat oorzaak en tijdstip van het sterven konden worden vastgesteld.

Vader voelde afkeer voor de nietige vogel, waarover de microben mogelijk al krioelden, talrijk maar onzichtbaar voor het menselijk oog, en juist daarom zo verraderlijk. Gooi dat weg, jongen, je brengt bederf op de hoeve, had vader Haijte bevolen. Maar de zoon leek hem niet te hebben gehoord en streelde met een licht gekromde wijsvinger over de glanzende borst, terwijl hij met bewondering keek naar het gekartelde strepenpatroon dat de veertjes beschreven. Gooi dat weg zoon, herhaalde vader, maar Haijte had niet gereageerd, en zich met het kadaver zwijgend uit de voeten gemaakt, de Roggemolensteeg uit, de hoek om richting kerk, uit het zicht. Vader had hem verbijsterd nagekeken, meteen zinnend op de straf die moest volgen.

Op een door riet omzoomd stuk braakland achter de kerk had Haijte de oude krant ontrold die hij eerder onder zijn jasje had verborgen en neergelegd op het gras. Voorzichtig had hij de merel, die warm was geworden in zijn hand, neergelegd op het papier. Hij had het scalpel tevoorschijn gehaald dat hij weken geleden op een onbewaakt ogenblik bij zich had gestoken toen de veearts het in het stro had laten vallen, nadat die een van de koeien van een etterende wond op de flank had verlost. Haijte had, toen moeder uit was voor een boodschap, het mesje in de keuken vluchtig gereinigd met een poetsdoek. Daarop had hij het in een melkpannetje gelegd, dat hij met water had gevuld en op het fornuis aan de kook had gebracht, precies zoals hij de veearts zijn gereedschappen had zien ontsmetten voorafgaand aan veterinaire ingrepen in de stal.

Haijte ademde in door de neus, zette het ragfijne scherp onder aan de keel van de merel en sneed het kadaver in een besliste, precieze beweging open tot aan de cloaca. Voorzichtig begon hij met de vlakke kant van het mes het diertje leeg te lepelen, vliezen, darmen, de sponzige organen en het bloederige hartje, de spieren en pezen bestuderend met een mengeling van walging voor de weeë geur die vrijkwam en fascinatie voor de aantoonbare planmatigheid waarmee het inwendige door godenhand was geboetseerd.

Toen hij het inwendige had verwijderd, prikte hij met de punt van het mesje de oogjes uit de kassen, opende de snavel en zag door het keeltje het licht van de opengelegde, geledigde buikholte. De ingewanden en de oogjes, nietige speldenknoppen, masseerde hij op de krant tussen duim, wijs- en middelvinger tot een lillend hoopje, pakte dit beet en gooide het over de rietkraag, in de sloot. Hij veegde de hand af aan het gras en concentreerde zich op de merel. Hij scheurde enkele stroken van de krant, kneedde er propjes van en duwde die door de borstsnede naar binnen, net zolang tot de vogel opbolde van het papier, dat het in de huid resterende vocht zou moeten absorberen. Voorzichtig streek hij de vleugels recht en de donsveertjes op de borst, die rozerood waren gekleurd. Hij nam een nieuw stuk papier, streek het glad, legde de merel op de lengteas en rolde de vogel er zachtjes in. De uiteinden draaide hij om in tegengestelde richting, net zolang tot de papieren sarcofaag de contouren van het kadavertje had aangenomen, net niet zolang dat het omhulsel door de opgebouwde spanning zou scheuren.

Thuis verborg hij het preparaat in de stal, in een uithoek van een steunbalk. Het mesje schoof hij ernaast, het vlijmscherpe snijvlak afgewend, zodat hij zich er in een moment van onachtzaamheid niet aan zou bezeren als hij over enkele weken het resultaat van zijn inspanningen in ogenschouw zou gaan nemen.

Haijte stapte de keuken binnen, trof vader, moeder, broer Anne en zus Greet aan tafel, zwijgend malend op een stamppot van aardappelen en andijvie met wit glimmend spek. En hoewel hij wist dat hij vaders toorn over zich had afgeroepen door zich ’s middags aan diens gezag te onttrekken, voelde hij een kalmte die hemzelf verraste. Hij keek naar vader, die zijn priemende ogen had gericht op Haijtes smoezelige handen. Zonder vermaningen en het verbod tot deelname aan de maaltijd af te wachten stapte Haijte uit zijn klompen en verdween naar de slaapkamer, waar hij tot in de avond wachtte op de disciplinaire correctie van vaderswege.

Pas toen de dagen al aanmerkelijk begonnen te korten en de koeien ’s avonds in de schemering op de nevel boven de velden leken te zweven, bedacht Haijte, na een lange dag helpen op het land slenterend langs de dijk, dat in de stal nog steeds de natuurschat op hem wachtte die hij zichzelf in de vroege zomer had bereid. Vaders wreed corrigerende hand was hem alle maanden bijgebleven, maar de kwestie die daaraan ten grondslag had gelegen, was op de achtergrond geraakt door de Bijbels-intimiderende intensiteit waarmee de stichting gepaard was gegaan.

Haijte liep terug naar de boerderij, wegkijkend van vaders dampende gestalte ver in het weiland die in een ijzeren ritme de zeis door het hoge gras liet zoeven. In de stal snoof hij, vaste gewoonte, de weldadige geur van gedroogde mest en stro op en tastte bij de steunbalk naar de perkamenten sarcofaag. Zijn vingers voelden iets wat daar niet op leek, meer suggestie dan stoffelijk restant, meer een verwijzing naar wat hij had verborgen dan het delicate relikwie waarop hij had gerekend.

In verwarring gebracht schoof hij zijn hand in een driftige beweging zoekend over het ruwe oppervlak van de balk. En voordat hem te binnen schoot wat hij destijds naast het kadavertje had neergelegd, zag hij het flonkerende metaal rakelings langs zijn gezicht vallen en tussen zijn klompen op de stalvloer kletteren. Haijte zuchtte, boog door de knieën en raapte het scalpel op. Vervolgens greep hij met zijn vrije hand naar de restanten van zijn schat, die gedeeltelijk verpulverde zodra die werd opgetild. Veertjes en papiersnippers warrelden naar beneden, en met snelle waaibewegingen probeerde Haijte te voorkomen dat ze op zijn gezicht en haren zouden neerdalen.

Voorzichtig legde hij het vederlichte restant van het pakketje op de grond en ontrolde het papier, waaraan muizenof rattentanden driftig hadden geknaagd. De pootjes van de merel vielen naast het kadavertje, waarvan het onderste deel grotendeels was weggeknauwd. Haijtes blik verplaatste zich naar de vogelkop. Het schedeltje was gedeeltelijk bloot komen te liggen, de huid was verschrompeld en donkerbruin verkleurd. Het moesten, bedacht Haijte met spijt, de hersenen zijn geweest die hij vergeten had te verwijderen en die het ontbindingsproces van de kop in werking hadden gezet.

Alleen de borstpartij en de vleugels voldeden aan de verwachtingen die Haijte had gehad bij zijn eerste preparatie -poging. Tevreden zag hij dat de veren hun glans behouden hadden en toen hij de papierpropjes met het scalpel uit de buikholte had gepulkt, constateerde hij dat ook de vorm van de romp en vleugels intact was gebleven. Hij analyseerde wat er fout was gegaan, bedacht wat hij een volgende keer kon ondernemen om te voorkomen dat ongedierte en ontbinding een gemakkelijke prooi zouden vinden in zijn object, smeet het overschot van de merel in een hoek en verborg het mesje opnieuw op de balk.

Zo begon zich in Haijtes jongensjaren de verwijdering af te tekenen die zich tussen hem en vader met minieme en soms heftige schokbewegingen zou voltrekken. De zoon had artistieke aanleg, moest vader met spijt constateren. Behalve met het prepareren van wild en ongedierte, waar Haijte heimelijk mee door was gegaan, hoezeer de wantrouwende, van onbewezen vermoedens gistende vader ook had getracht hem ervan te weerhouden, had de zoon plezier gekregen in het vervaardigen van landschappen en stillevens, eerst met potlood en houtskool getekend, later voornamelijk gepenseeld met aquarel- en heuse olieverf. Van een kunstschilder die de velden rond Workum geregeld aandeed, kreeg Haijte de bijna leeggeperste tubes cadeau, die hij opensneed met een scalpel (waarvan vader de herkomst niet kende) en met een roerhoutje van de laatste restjes verf ontdeed, die hij op zijn palet smeerde.

Als hij in het leeszaaltje van school na de lessen op zijn gemak in prentenboeken bladerde, droomde Haijte weg bij de illusies die hem daarin werden voorgeschoteld. De tempel in het oude Jeruzalem, een abstractie van woorden in de Bijbel waarvan hem de verwoesting altijd het meest was bijgebleven, materialiseerde voor zijn oog in een immens bouwwerk, met pilaren als woudreuzen en gevels opgetrokken uit rotsblokken hoger dan hijzelf, die tot in de hemel reikten. Zo anders en zoveel imposanter dan de starre gereformeerde godshuizen zoals hij die in Workum, Hindeloopen, en een enkele keer in het verre Sneek had bezocht – sobere gebouwen die de menselijke maat niet ontstegen en daarmee het geloof in de almacht van de Heer geenszins sterkten.

Een glimp van zijn fantasie over Indië als het paradijs op aarde werd zichtbaar in de prenten met malsgroene sawa’s, ingeklemd door lieflijke berghellingen, en inboorlingen die in felgekleurde gewaden en met sierlijk rond het hoofd spiralende doeken uit de hoogte het genoegen van een panorama uiterlijk onbewogen ondergingen. Zulke afbeeldingen maakten een verlangen in Haijte wakker – zo, met penselen, kool en potlood, wilde hij ook verre werelden onder handbereik krijgen.

Als de jongen op zijn vrije middagen met mooi weer naar de weilanden trok om de contouren van Workum of een van de hoeves in de nabijheid in zijn schetsboek vast te leggen, werd hij nogal eens meewarig nagekeken. Door vader, die had gehoopt zijn zakelijk instinct en de hemzelf aangeboren belangstelling voor het tastbare aan het nageslacht door te geven, maar die bij de eerstgeborene, zijn natuurlijke opvolger op de boerderij, in geen enkel opzicht zag ontkiemen. Door moeder, die wel inzag dat Haijte een dromer was, maar die zich – ze kon nauwelijks anders – schikte in haar aan de strenge heer des huizes ondergeschikte positie, en dientengevolge de gedachte direct de kop indrukte dat zij haar zoon tegen de spottende Workumse blikken zou kunnen beschermen door hem op zo’n namiddag eens te vergezellen.

Haijte voelde de blikken wel, wanneer hij gewapend met schetsboek en een doos vol materialen op pad ging. Maar het verlangen om zich te bekwamen in wat hij algauw zijn ‘schilderkunst’ was gaan noemen was oneindig veel groter dan de gêne die hij voelde voor het gedrag dat, zoals hij wist, zonderling en artistiek werd genoemd. En dus rechtte hij de rug en weerstond de afkeuring die de zwijgende Workummers in het voorbijgaan op hem lieten neerdalen.

Op school ontpopte Haijte zich als een dromerige maar niettemin ijverige leerling. Gehoorzaam aan de meester, stipt in het uitvoeren van opdrachten, maar alleen uitgesproken leergierig als het op tekenen of natuurkennis aankwam. Dat waren, waarschuwde de meester Haijte eens met zorg in zijn stem, geen vakken die hem straks op de boerderij aan veel nieuwe inzichten zouden helpen. De jongen had zijn leraar daarop met lege blik aangestaard, en gezwegen.

De jongensjaren van Haijte voltrokken zich traag en toch razendsnel.De weken hadden hun vaste ritme van schoolgang, helpen op de boerderij, min of meer heimelijke vrijetijdsbesteding en de zondagse kerkgang, die werd gevolgd door een dag van minimale inspanning, opdat de zevende dag als rustdag zou worden geëerbiedigd. Veelal zwijgend luisterde het gezin dan naar het tikken van de klok. Vader rookte zijn pijp, moeder borduurde en stopte sokken of de ellebogen van ruwgebreide truien en de kinderen lazen. De geur van sudderlappen en petroleum kondigde al vroeg het avondeten aan.

Meestal was het Haijte die de harmonie verstoorde. Met het verstrijken van de uren groeide zijn ongedurigheid en altijd kwam er een moment waarop hij wel tegemoet moest komen aan de roep van de buitenlucht. Met op het gezicht een frons van onuitgesproken verongelijktheid stond hij dan op van zijn stoel, trok zijn zondagse colbert demonstratief recht, schikte zijn kraag, schoof zijn gepoetste schoenen aan en stapte de woonkamer uit, op de drempel mompelend dat hij op tijd terug zou zijn voor het melken.

De seizoenen verliepen zoals in Prediker stond geschreven: er was een tijd van zaaien en een tijd van oogsten, alles had zijn tijd. En hoewel Haijte niet goed wist wat Prediker bedoelde met de verzuchting ‘Alles is ijdelheid en het najagen van wind’, kon hij iets van de sombere vergeefsheid die achter die woorden schuilging al herkennen.

Wanneer hij in het voorjaar getuige was hoe een koe kalfde, dacht hij altijd terug aan de verrukking die hij had gevoeld toen hij als jochie het baringsproces in de stal voor het eerst met eigen ogen had aanschouwd. De wonderlijke sensatie een pasgeboren, slijmerig dier te zien dat de eerste lucht in de longen zuigt en luttele minuten nadat het in het stro is geworpen al een poging onderneemt om op de schriele poten te balanceren – en daar wonderwel in slaagt -, die belevenis had hij sindsdien nooit meer met eenzelfde intensiteit beleefd. Als hij nog eens kwam kijken wanneer er werd gekalfd, was het meer uit alledaagse nieuwsgierigheid en plichtsbesef – hij diende nu eenmaal belangstelling voor vaders levenswerk te tonen. Verliep de geboorte gunstig, dan voelde hij tevredenheid. Maar nooit verdween de gedachte aan de gang naar het slachthuis die het dier op een dag, niet heel veel jaren later, zou maken. Verdwenen was het religieuze ontzag dat de goedbeschouwd tamelijk alledaagse gebeurtenis tot het niveau van een klein wonder had verheven. Ervoor in de plaats gekomen was de realiteit van de kringloop die het boerenbestaan aankleefde.

Buiten de stal, in het weiland, beleefde hij de verwondering nog wel. Het kwetteren van de vogels in de morgenstond, het zangerig roepen van de kerkuilen in de avond, het vanzelfsprekende vermogen waarmee ze zich losmaakten van het zompig aardse naar de donkere hoogten, en in een geluidloze duikvlucht naar een muis konden klauwen: die manifestaties van ongetemde natuur konden een verlangen in hem wakker maken naar het paradijs dat net buiten bereik in het luchtledige boven hem hing, en dat hij kon betreden als hij maar over vleugels zou beschikken.

Terwijl de jongen nog droomde van een volwassenheid waarin hij na langdurige natuur- en kunststudie zijn talenten zou munten door het observeren en prepareren van de dieren des velds enerzijds, en het schilderen van het schone landleven in aquarellen en olieverf anderzijds, leken vader en moeder al begonnen zijn toekomst uit te stippelen. In de wijze waarop ze, nu en dan, over Haijtes taken in het leven delibereerden, tekende zich zijn beoogde levenspad met grote voorspelbaarheid af. Als vaders knecht zou hij zijn kennis van het boerenambacht gaan vermeerderen, en ooit, ooit zou hij de hoeve gaan bestieren, als de Here het tijd zou vinden Pieter tot zich te nemen, of als die door ouderdom dusdanig stram en verzwakt zou zijn dat hij de gang naar de stallen en het weiland niet meer zou kunnen volbrengen. Het was de door Gods hand zelf bepaalde levenscyclus die zich generatie op generatie herhaalde.

In de zomer die volgde op zijn twaalfde verjaardag had vader na de laatste schooldag plompverloren aan Haijte meegedeeld dat hij nu wel genoeg had geleerd. Je kunt lezen, je kunt schrijven, je rekent als de beste, kunt boekhouden en spreekt zelfs een woordje Engels. Jongen, ik ben trots op je, had vader tegen Haijte gezegd om er achteloos op te laten volgen dat slager Sietsma op ’t Noard, die zelf zonder nageslacht was gebleven, op de drukke uren de hulp van een flinke, vlijtige jongeman als hij goed kon gebruiken. Zo zou Haij te zijn kostgeld kunnen opbrengen en tegelijk op gezette tijden zijn noodzakelijke aandeel kunnen leveren in de arbeid op de boerderij. Over een week kon Haijte beginnen.

Dat vader hem op jonge leeftijd zo de pas afsneed naar een ander leven dan dat van ambachtsman realiseerde Haijte zich geen moment. Welke rusteloze jongen in zijn plaats zou niet blij zijn als hij de klaslokalen vaarwel kon zeggen die in het voorjaar achter de hoge ramen brandden in de zon, en waar ’s winters de potkachel loeide die de leerlingen alle zuurstof benam. Welke Friese boerenzoon zou niet de buitenlucht verkiezen, waar echte arbeid met loon naar werken, hoe bescheiden ook eerst, op hem wachtte? Wáren er wel Friese boerenzonen die langer onderwijs genoten dan de basisschool bood, waren het niet voornamelijk de zonen van de dominee, artsen, advocaten, notarissen en hoge ambtenaren op het gemeentehuis die doorleerden in het voortgezet onderwijs en de vervolgopleiding afsloten met een diploma?

Elf jaar later was het toen de postbesteller met de overhandiging van een brief van de normaalschool Haijtes wereld op zijn kop zette. De handtekening van meester Wieringa en die van de Rijksgecommitteerde, die voor het examen was overgekomen uit Leeuwarden, prijkten onder aan een cijferlijst met voldoendes voor algebra, taal, aardrijkskunde en geschiedenis, en een 3, een zeer onvoldoende, voor natuurkennis, die hem de groei naar het begeerde onderwijzerschap belette. Het duurde een paar dagen, maar toen kon Haijte er niet langer omheen: zakken voor de kweekschool was een drama, en de wijze waarop – uitgerekend tekortschietend in het vak waarin hij altijd met kop en schouders boven zijn medestudenten had uitgestoken en waarvoor hij nu minimale examenvoorbereiding afdoende geacht had – was niet minder dan een afgang.

Elf jaar zwoegen. Twee als slagersloopjongen, vijf als landarbeider bij vader op de steeds bedrijviger boerderij, en vier jaar lang daarnaast in de avonduren en elke zaterdag ploeteren op de taaie stof voor het onderwijzersdiploma, en goedbeschouwd was hij in maatschappelijk opzicht geen stap verder dan de knaap die hij destijds was.

Toen hij als negentienjarige vader en moeder op de hoogte had gesteld van zijn wens in de leer te gaan bij de in de verre omtrek befaamde pedagoog Wieringa, had hij, zonder dat met zoveel woorden te zeggen, duidelijk gemaakt dat hij de boerderij te zijner tijd niet zou overnemen. Het had vader en moeder, gezien de ontwikkeling van hun zoon, nauwelijks verrast, maar desalniettemin had hen, als een koude tocht, een wrok bekropen waarvan ze zich nooit helemaal zouden bevrijden.

En zo kwam het dat ze Haijte in zijn zwaarste dagen na de uitslag van het desastreus verlopen examen niet gerust konden stellen, geen woorden wisten te vinden die hem wat konden opbeuren, laat staan perspectief bieden op een herkansing. Hij zou niet de eerste student zijn die zijn mogelijkheden had overschat. Begin opnieuw, verdiep je in de natuurboeken die je dacht te kennen, woeker met de talenten die de Heer je heeft gegeven, en haal dat diploma alsnog! Dat had vader Haijte kunnen zeggen, op een zondagochtend na de kerkgang, bij de koffie en de sigaar die ook de zoon nu bij gelegenheid opstak. Maar vader meed het onderwerp en tuurde voor zich uit. En moeder zuchtte, en zweeg.

Alle mogelijkheden die zijn ouders hem hadden kunnen voorspiegelen, had Haijte zelf zijn geestesoog ook wel laten passeren. Maar hoe hij ook probeerde alternatieven te vinden voor zijn geknakte carrière, ze strandden in een mengeling van weerzin en realiteitsbesef.

Hij voelde diepe afkeer van de gedachte het examenjaar op de kweekschool te doubleren. De vernedering te moeten verschijnen in een klaslokaal met jongere leerlingen die voorheen tegen hem hadden opgekeken, leek hem ondraaglijk. Nauwelijks minder was zijn weerstand tegen de gedachte dat hij vader toch nog zou opvolgen – een mogelijkheid die in theorie nog steeds bestond omdat broer Anne inmiddels was uitgevlogen en zijn draai als paardenhandelaar had gevonden. Hij wist dat een loopbaan met maatschappelijk aanzien nu misschien onbereikbaar ver weg was. Hij vreesde te zijn veroordeeld tot de boerenstand.

In zijn jonge volwassenheid was langzaam tot Haijte de wetenschap doorgedrongen dat met het opzetten van gevogelte en klein wild geen droog brood te verdienen viel. Het vervaardigen van landschapjes en stillevens bood evenmin veel kansen op geregelde inkomsten, en daar was bij gekomen dat Haijte zelf inzag dat hij met aanzienlijk meer liefde voor de schilderkunst was begiftigd dan met talent.

Zonder tegenzin maar evenmin met plezier meldde hij zich op gezette tijden bij Sietsma om het vlees te hakken, worst te draaien, de tegelvloer te boenen, en met de fiets de klanten thuis te bezorgen wat ze hadden besteld. Na verloop van maanden werd Haijte kind aan huis bij de plaatsgenoten – vooral de protestanten, want die kochten bij Sietsma. De roomsen, meest woonachtig rond de katholieke kerk aan de noordkant van Workum, kochten vlees in hun eigen buurtje.

Of hij nou wilde of niet, steeds vaker hoorde Haijte van kwesties die hem niets aangingen en bereikten hem verhalen en roddels die niet voor zijn oren bestemd waren. Hij vernam over ruzies van boeren onderling, over slechte verhoudingen met de pachtheer en over betalingsachterstanden. Hij zag hoe door drankmisbruik van het gezinshoofd de problemen de woning in slopen en zichtbaar werden door verrommeling, vervuilde kinderen en steeds wanhopiger moeders die hem briefjes voor Sietsma meegaven waarin ze smeekten om het zoveelste krediet. Hij zag de welstand van sommigen en de nette armoede van de knechten. Hij zag hoe een enkeling, door studie, vlijt, geduld of connecties – en vaak een combinatie van die vier – een trede op de maatschappelijke ladder wist te klimmen, meestal via de ambtenarij, soms door promotie in het bedrijf, maar dat de meeste Workummers zich niet konden ontworstelen aan de positie die ze bij geboorte hadden gekregen.

Zoals onderdanigheid aan de ouders Haijte en de andere kinderen vanaf de eerste levensadem was eigen gemaakt – het Bijbelse ‘Eert uw vader en uw moeder’ gonsde dagelijks door hun hoofd, net als het dankgebed dat ze voorafgaand aan elke maaltijd prevelden – zo vanzelfsprekend was het dat de Haijtema’s hun relatieve rijkdom deelden met de minderbedeelden. De allerarmste families, bekend bij de diaconie van de kerk, konden rekenen op steun in natura, een kan melk, een pan soep, een stuk vlees in gestold vet, waarvoor in ruil geen dankbetuiging werd verwacht. Sterkter nog: die werd niet op prijs gesteld, aangezien de zorg voor de armen als een Bijbels gebod werd beschouwd, en juist de mogelijkheid tot navolging daarvan de gulle gever tot dankbaarheid moest stemmen.

De hulp werd met een maximum aan stilzwijgen verleend; ook de leden van de diaconie bespraken slechts in omvloerste termen de situatie van de armsten met hun weldoeners. De discretie was evenwel uiterlijk vertoon, aangezien heel Workum toch wel wist wie ’s avonds laat met pannetjes voedsel door de stegen sloop, en bij wiens achterdeur ze kon aankloppen.

Op zijn slagersfiets doorkruiste Haijte het plaatsje en zo leerde hij de sociale verhoudingen kennen. Het bijna armoedige bestaan van de keuterboeren richting it Heidenskip. De seizoensknechten en de paar arbeiders van de melkfabriek. De rijkdom van de notaris en de burgemeester, met hun dienstmeiden en hun opgedofte, glanzende tilbury’s, waarmee zij op zondag uit rijden gingen. En de boeren zoals vader, die het niet arm had, maar lange dagen zwoegde, zeven etmalen per week, lijfeigene van de grond waarop hij werkte. Tot vervelens toe kon vader bij de volle emmers na het melken herhalen dat dit alles voor de landheer was, maar dat voor hemzelf en zijn gezin het kleine beetje melk was dat zo vaak in de tepels achterbleef.

Haijte had al jong beseft dat hij van geluk mocht spreken zoon te zijn van een welstandige boer. Een afgemeten leven was het, maar iedereen ging netjes gekleed en verkeerde in de kalme wetenschap dat vader bezit had – wat grond, onroerend goed, een veestapel – dat zekerheid zou bieden in tijden van tegenspoed of crisis.

Op zijn drieëntwintigste was een abrupt einde gekomen aan de gedachte dat hij zou kunnen bogen op vergelijkbare zekerheden als die van vader. Het zelfvertrouwen waarmee hij destijds te kennen had gegeven het boerenbestaan te willen verruilen voor dat van onderwijzer had geen ruimte geboden voor twijfel aan zijn eigen intellectuele vermogens. Hij had vervolgens gezwoegd in het besef dat er geen weg terug was, alleen vooruit, en omhoog. Opdat hij als onderwijzer een nette woning zou kunnen betrekken, een geregeld inkomen verwerven, de status in kerk en openbaar leven verwerven die een Haijtema toebehoorde.

Vooruitlopend op het aanzien dat hij straks als onderwijzer zou genieten, had hij alvast de houding aangenomen die daarbij paste. Nog statiger dan vaders gang was die waarmee Haijte ter kerke ging. Liep hij over straat, dan steevast met de vadermoordenaar hoog dichtgeknoopt: een wit, gesteven hemd waarvan de puntige boord aan de keel werden gedrukt door een zwarte stropdas. Hij groette minzaam, enigszins uit de hoogte, waarbij zijn rijzige gestalte hielp indruk te maken. De Workummers vergaten zijn boerenkomaf vanzelf, en waren begonnen de jongeman in het voorbijgaan zelfs al te vousvoyeren.

Het bericht dat Haijte gezakt was voor zijn diploma had zich net zo snel over Workum verspreid als de pollen die met de zeewind over het land uitzwermden. Bij de kruidenier en de slager, van kerkbank tot kerkbank en op de markt van kraam tot kraam woekerde het nieuwtje voort, zoals elke roddel over fysiek ongemak, zakelijke tegenslag, geniepige burenruzie en uitslaande familievete in Workum zich met de snelheid van onkruid verspreidde.

Het was niet dat de Workummers schande spraken van Haijtes afwijzing, dat ze, de mond verbergend achter hun hand, lachten om de tegenvaller die op zijn weg was gekomen of hardop beleden wat ze wel dachten en in besloten kring fluisterden: hoogmoed komt voor de val. Nee, de Workummers plooiden hun gezicht alsof er niets gebeurd was. Ze lieten niets merken van hun leedvermaak, en zouden Haijte eender hebben gegroet als voorheen, indien ze hem hadden gepasseerd. Alleen: ze ontmoetten hem in die zomer van 1913 nauwelijks, en als ze zijn weg al kruisten verdiepte Haijte zich in de krant die hij even eerder nog onder de arm gevouwen had, of keek op het uurwerkje dat hij omzichtig uit de binnenzak tevoorschijn haalde – opdat hij de voorbijganger maar niet hoefde aan te kijken.

Dagelijks sloot Haijte zich urenlang op in de zondagse kamer, waar hij zich in het harmoniumspel bekwaamde. Wie door de steeg liep, hoorde hoe trage klanken van psalmen door het orgeltje werden geperst. De pedalen waarmee de bespeler de balgen volblies, piepten klaaglijk van sleetsheid. En hoewel de temperaturen in juli eindelijk opklommen tot normale zomerse hoogten, bleven de vensters van huize Haijtema gesloten.

2

Een bries uit het westen deed de voorplecht van het stoomschip waarmee Haijte de haven van Stavoren achter zich liet stuiteren op de golven. Voor hem danste tot aan de horizon de Zuiderzee, erboven groeiden witte stapelwolken tot hoog in de blauwe hemel. Haijte wilde ter afscheid van zijn geboortegrond nog één keer achteromkijken, naar de dijk waarachter de boerderijen onzichtbaar verzonken lagen, naar het havenhoofd van Stavoren, dat tot nu, zijn drieëntwintigste, de westelijke begrenzing van zijn leven had gevormd. Maar vanuit zijn positie, gezeten aan een tafel, ingeklemd door medepassagiers, kon hij het land dat hij achterliet niet zien – en daardoor was hij in staat een oprisping van heimwee te onderdrukken. Hij zuchtte.

Voor het eerst verliet hij zijn familie, zijn Workum, zijn Marie, zijn eigen Friesland. In het passagiersgedeelte van het scheepje zou Haijte opwinding voelen voor het nakende avontuur, als hij niet werd gehinderd door misselijkheid die door de onbesuisde deining werd veroorzaakt. De zware sigarenrook die zijn tafelgenoten, veehandelaren, zo viel uit hun conversatie op te maken, als schoorstenen uitstootten stond hem tegen, en dus verhief hij zich, excuseerde zich toen twee tafelgenoten eveneens moesten gaan staan om hem te laten passeren, en liep naar het achterdek, waar hij de zilte geur door de neusgaten zoog. Friesland was gekrompen tot een onregelmatige lijn aan de horizon.

Wonderlijk snel had zijn leven een andere wending genomen. Tot toenemende ergernis van vader had Haijte zich afgelopen maanden gewenteld in zijn malheur, geen stap méér gezet dan waartoe hij op grond van de hem toegewezen taken op de hoeve kon worden verplicht. Hij had zich uitgestrekt in het weiland tot hij er zelf een afkeer van begon te krijgen. Dat kwam doordat hij ’s nachts steeds minder in staat bleek om aan zijn gepieker een eind te maken en in de slaap te vluchten. Hij had het harmonium bespeeld tot hij alle in de kerk gangbare psalmen en gezangen zou kunnen begeleiden. Wilde hij nog kunnen slapen, dan zou hij zich eerst ergens mee moeten vermoeien.

Aanvankelijk had moeder de melodieën wel eens zachtjes meegeneuried, maar toen Haijte bij elke fout die hij maakte steeds bij de eerste maat van het vers herbegon, was haar het plezier van dit huiselijk musiceren al spoedig vergaan. Haijte had zich op zijn beurt geërgerd aan de geknepen stem waarmee moeder nog even haar zang voortzette, telkens als hij zijn spel wegens een onjuiste aanslag al had afgebroken. En vader, aanvankelijk verheugd over de godsdienstige ijver die zijn zoon aan het harmonium aan de dag legde, begon zich, als voor de zoveelste keer de klanken behorend bij psalm 70 tot leven werden geblazen (‘O God, haast U om mij te redden, O Here mij ter hulpe’) voorzichtig af te vragen of hij niet van doen had met een in muziekklanken verpakte wraakneming van zijn zoon, die misschien zo de onvrede over zijn verspilde jaren ongevraagd deelde met de andere gezins -leden.

In de eerste zomerweken van 1913 verslechterde de sfeer in huize Haijtema snel. Vader beet zijn lippen stuk van ergernis over de wijze waarop zijn zoon zich wentelde in zijn ongeluk en lethargie, juist toen het jaargetij alle beschikbare spierkracht op de boerderij vergde. Haijte meed het openbare leven zo veel mogelijk. Zelfs tot de zondagse kerkgang was hij met geen stokslagen meer te bewegen. Tot schande van de ouders en zichtbaar voor de hele gemeente bleef zijn vaste plek in de kerk onbezet. Niemand zei er ooit iets van, en niemand waagde het op Haijtes plek de dienst bij te wonen.

Op een maandagochtend na het melken staken moeder, vader en een van diens eveneens in Workum woonachtige zusters de koppen bij elkaar voor familieberaad. Zo, besloten zij, kon het niet langer duren. Er gingen praatjes rond, en Haijte moest, als hij dan beslist niet genegen was een leven als boer op te bouwen, maar aan een betrekking worden geholpen die toekomst bood.

De oplossing lag in het verschiet. In Alkmaar woonde Pieters oudste broer Klaas, griffier bij de rechtbank met pensioen in het vooruitzicht en eigenaar van een sluimerende kruidenierszaak. Als we hem eens vroegen of Haijte de zaak kon overnemen, stelde de zuster voor – en dus ging er nog dezelfde dag een brief naar Klaas, met een nederig verzoek en een financieel niet onaanlokkelijk voorstel.

Rozig van de enkele uren durende boottocht was Haijte in Enkhuizen gearriveerd. Vanaf de haven was het een korte wandeling naar het spoorwegstation, waar de locomotief zijn aanwezigheid met roetwolken al kenbaar maakte. Zo -dra hij voet aan land had gezet, was Haijtes lichte zeeziekte in het niets opgelost, net als die vlagen van verlangen naar thuis, naar Marie, naar het land aan wat nu de voorlopig onbereikbare overzijde van de zee was.

Door ledig, moeizaam omgeploegd land, met kleiklompen zo groot als keien, denderde de trein via Hoorn richting Alkmaar. Langs het spoor lagen de nutstuintjes met kool, rabarber en nu en dan een vruchtdragende appel- of perenboom. Tot Haijtes verbazing leek het land hier nog leger dan Friesland. Werd het Workumse land begrensd door de dijk, door de contouren van het stadje, door bomenrijen of door bebouwing verder weg, in Noord-Holland leek er aan de kleivelden die met aardappelplanten waren bedekt geen eind te komen – op de kale horizon bewogen de silhouetten van de boerenkarren die, het einde van de middag was nabij, voor het avondmaal terugkeerden naar hun onzichtbare hoeves.

Station Alkmaar lag hemelsbreed een kleine kilometer verwijderd van het centrum van de stad. Zodra hij uitgestapt was, begon Haijte de aanwijzingen op te volgen die oom Klaas hem per brief had medegedeeld: vind eerst de weg naar de kathedraal, kan niet missen. Eenmaal daar hebt ge de Hoogstraat snel gevonden.

Enigszins stram van het ongemakkelijke houten bankje waarop hij de treinreis van een uurtje had doorgebracht, zette Haijte zich in beweging. Colbert over de rechterarm, het handvat van de koffer in de linkerhand geklemd. De zelfs vanaf deze afstand overweldigende gotische Sint Laurenskerk, goud aangelicht door de ondergaande zon, wenkte. Haijte versnelde zijn pas.

Huis na huis, straat na straat, vaart na vaart volgde en Haijte voelde zich nietig in een stad van deze omvang, zo groot als hij niet eerder had bezocht. De kathedraal leek nauwelijks dichterbij te komen, hoewel hij inmiddels al zeker tien minuten voortstapte. Het stratenpatroon dwong hem tot omtrekkende bewegingen, en toen hij eindelijk het oude centrum naderde, stuitte hij op de Singel, de middeleeuwse verdedigingslinie die het hart van Alkmaar omklemde.

Hij had de waterlijn met de klok mee gevolgd tot de brug. Toen hij die eenmaal was overgestoken, bevond hij zich binnen luttele minuten in de schaduw van de Sint Laurens. Van nabij was het godshuis minder imposant dan Haijte van verre had verwacht. In de gevels zaten her en der scheuren. Ze waren grauw uitgeslagen van eeuwenlange roetaanslag. De beeldenstorm had zichtbaar huisgehouden – de heiligen waren door de opstandige middeleeuwers geen van allen ontzien. De nissen van waaruit ooit de afgoden over Alkmaar hadden neergekeken, staarden nu leeg en blind in het niets.

Het had Haijte inderdaad weinig moeite gekost de winkel van oom Klaas te vinden. In de Langestraat, die begon bij de Sint Laurenskerk en een overweldigend aanbod van winkels, logementen, eetgelegenheden en statige herenhuizen telde, had hij een nog laat op de ladder balancerende glazenwasser de weg gevraagd – in onberispelijk Nederlands, zodat hij met zijn accent zijn Friese afkomst niet zou verraden. De werkman had de jonge vreemdeling, zonder aandacht te schenken aan diens deftige taalgebruik, geantwoord met het accent dat Haijte al snel als typisch Noord-Hollands zou herkennen, maar zich nooit ofte nimmer eigen zou maken: zangerig, met langgerekte klinkers die van klank veranderden. Rechtdoor. Linksaf. Dan ben je er wel, hoor.

Bij oom Klaas had Haijte een kamertje boven de winkel betrokken. Wanneer hij door het raam naar buiten keek, zag hij onder zich de smalle Hoogstraat, meer een breed uitgevallen steeg eigenlijk, waar meestal de geur van gekookte kool en braadvet hing. Aan de overkant keek hij bij een gezin de kamer binnen. Zes, zeven kinderen schoolden rond etenstijd, als de ramen begonnen te beslaan, samen aan de eettafel. Het tafereel deed hem denken aan de koeien thuis, die eveneens zonder aanmoediging altijd bij het hek verzamelden wanneer het tijd voor het melken werd. Hij probeerde zich voor te stellen hoe op de benauwde etage al die kinderen en de ouders de nacht doorbrachten, in rijen smalle stapelbedden. Hij zuchtte bij de gedachte.

De hem door oom Klaas toegewezen kamer was weliswaar klein en kil – zonlicht zag hij er niet – maar het was tevens de plek waar Haijte voor het eerst sinds tijden ongestoord kon verblijven zolang het hem van pas kwam. Geen vader met opdrachten, geen broer of zuster met boodschappen namens de ouders. Geen voorbijgangers die hem jolig konden uitmaken voor lui varken, zoals toen ze hem afgelopen zomer van een afstandje betrapten, slapend in het weiland.

In zijn kamertje viel hij vaak ten prooi aan tegenstrijdige gevoelens. Workum was als een loden last van hem afgevallen. Als hij zichzelf in de spiegel bekeek, zag hij een kerel, niet meer de jongen die thuis steeds danste naar het pijpen van zijn ouders. Zijn opluchting gold evenzeer de bewegingsvrijheid die hij in Alkmaar genoot. Vrijwel niemand kende hem hier, terwijl hij, na het fiasco op de kweekschool, in Workum niet meer over straat kon lopen zonder de stellige indruk dat hij achter zijn rug onder veelzeggende blikken werd bespot en uitgelachen. Geen groter gevoel van bevrijding was hem denkbaar dan die schaamte te hebben mogen ontvluchten.

Tegelijk knaagde de onrust. Oom Klaas was een vormelijk heer, zachtaardiger dan zijn strenge vader, zwijgzaam en verstoken van ook maar de geringste vorm van eerzucht. Het ontbrak hem aan enige zakelijke ambitie. Hij was klein en gedrongen, had verzorgde handen, met weinig eelt en zorgvuldig gevijlde nagels. Hij was kalend, begin zestig – oud maar nog niet versleten, een echte stedeling, zo vond Haijte. Maar de inertie die oom tentoonspreidde, deed hem te veel denken aan de lusteloosheid en lethargie waaronder hij nog zo kortgeleden gebukt was gegaan, een gemoedstoestand die hij hoopte voor altijd achter zich te hebben gelaten.

Oom Klaas had zijn jonge Friese neef zonder veel omhaal van woorden verwelkomd, direct duidelijk gemaakt dat hij hem slechts zou begeleiden bij de eerste schreden in het zakenleven. De vereiste prijs voor het pand aan Hoogstraat 4, inclusief de inboedel en aanwezige voorraden, had hij al op papier gesteld. Haijte schrok van de bedragen die daarop geschreven waren, maar stelde zichzelf gerust met de gedachte dat hij slechts een doorslag van het schrijven in ontvangst had genomen, en dat het origineel naar vader in Workum was gezonden. Aangetekend.

Welgeteld zeventien klanten telde ooms kruidenierszaak, zo had Haijte aan het einde van zijn eerste werkweek op zaterdagmiddag vastgesteld aan de hand van de boekjes waarin de bestellingen, de kredieten en de betalingen nauwkeurig werden bijgehouden. De vaste klantenkring vormde de enige klandizie, wat niet verwonderlijk mocht heten, omdat oom Klaas er onregelmatige openingsuren op na hield, en gewoon was de spaarzame bestellingen met de handkar bij de klant aan huis te bezorgen. Op gezette tijden duwde oom de kar, die voor de winkel geparkeerd stond, met een slakkengangetje voor zich uit door de Hoogstraat, de hoek om. Ook als hij slechts enkele artikelen te bezorgen had en een mand bij het transport had kunnen volstaan, werd de kar in stelling gebracht, zodat op straat in elk geval de illusie van florerende handel niet nodeloos geweld werd aangedaan.

Oom Klaas leidde, zo kon Haijte na de eerste werkweek vaststellen, een rimpelloos leven. Hij had zijn pensioen uit zijn werk als griffier bij de rechtbank, een baan die hem in Alkmaar het aanzien had verschaft dat hij als kruidenier alleen nooit had kunnen verwerven. Hij sprak Haijte met zichtbaar plezier aan in vloeiend Fries, daarmee de indruk wekkend dat hij zijn geboortegrond pas kortgeleden de rug had toegekeerd, en niet de meer dan veertig jaar die sedertdien verstreken waren. En wás hij eens een woord vergeten, dan fungeerde zijn neef als vraagbaak.

Ooms Fries stelde Haijte aanvankelijk gerust, omdat het hem aan het vertrouwde Workum herinnerde. Maar al in de tweede week van zijn verblijf in Alkmaar besefte Haijte dat oom in wezen leefde in het verleden en de aansluiting met de moderne tijd was kwijtgeraakt. In ooms beheersing van de moedertaal manifesteerde zich zijn vastklampen aan vroeger, iets dat Haijte nu juist probeerde af te schudden.

Haijte keek vooruit. Dikwijls zwierf hij urenlang door Alkmaar. Dan vroeg hij zich af hoeveel families er wel niet moesten schuilgaan achter de gevels van de stad, kinderrijke families, zoals die waarbij hij binnenkeek vanuit zijn kamer. Dat waren allemaal klanten in de dop. Hij liet zich opnemen in de drukte die aan het einde van de werkdag heerste op de trottoirs van de Langestraat. Hij snoof er de geur op van versgebrande koffie en van braadvlees dat in de restaurantkeukens werd bereid. Mannen op bakfietsen manoeuvreerden hun lading van hoog opgestapelde kazen door de drukke straat. Hij zag jongens op bestelfietsen met dikwijls onverantwoorde snelheid over de klinkers razen, hun manden volgeladen met levensmiddelen voor de klant.

Overdonderd kon hij zich soms voelen door het krioelen van de stad, en dan kon hij zich domweg niet voorstellen dat er hier, in dit van bedrijvigheid kloppende centrum, voor de jonge zakenman die hij in zich voelde ontkiemen geen veel grotere klantenkring te vinden zou zijn dan de bescheiden schare die oom Klaas uit gewoonte trouw was gebleven en binnenkort aan hem zou worden overgedaan.

In Alkmaar hernam Haijte de zondagse kerkgang. Met oom Klaas wandelde hij naar de gereformeerde kerk, die net buiten het centrum was gelegen, aan de overzijde van de Singel, waar de dienst om 9.30 uur aanving. Ze hadden een vaste plek, op een van de voorste rijen, geflankeerd door de klanten die meestal de dag ervoor hun openstaande rekeningen hadden voldaan. Men groette elkaar met een knikje, en soms een minzame glimlach, als gelijken.

Gezangen en psalmen werden ingehouden gezongen. Het Onzevader klonk immer bedeesd. Alleen de voorganger mocht uithalen, zijn stem van triomf en goddelijke woede laten schallen. Na de preek volgde het rondgaan van de collectebuidel. De met kleingeld gevulde, tot een vuist geklemde hand van de donateurs verdween altijd diep in de fluwelen zak, opdat de broeders en zusters niet uit het rinkelen van de munten konden afleiden hoeveel geld zij afstonden.

De goedkope, zurige appelwijn waarmee het maandelijks heilig avondmaal in de kerk werd gevierd, werd betrokken bij oom Klaas en betaald met het muntgeld dat mede door hemzelf in de collectebuidel was gedeponeerd, zoals de bakker op de hoek zelf mede het bij hem ingekochte wittebrood had gefinancierd waarmee bij het avondmaal het lichaam van Christus werd gesymboliseerd.

Tijdens de preek van de dominee dwaalden Haijtes gedachten oneerbiedig en veelvuldig af. Hij kon niet nalaten eerst bij benadering, en vervolgens meer nauwkeurig te schatten hoeveel gezinnen zich wekelijks in het sobere kerkgebouw verzamelden. Drie rijen van zo’n twintig banken telde de kerk, die altijd goed bezet waren, met soms wel zes tot acht gelovigen per bank. Vooral achterin voerden eenvoudige lieden de boventoon, maar ook zij moesten toch ergens hun griesmeel, hun groene zeep, hun rogge betrekken.

Minimaal tweehonderd huishoudens waren hier in de Heer verenigd, waarvan er in elk geval 183 hun bestellingen, hoe gering ook, niet bij oom Klaas plaatsten. Haijte moest denken aan wat vader hem ooit ingeprent had over de laatste druppels melk in de tepel van de uier, en nam zich voor niet te rusten tot hij alle broeders en zusters had benaderd om eens beleefd te informeren of ze er niet voor voelden hun levensmiddelen in de Hoogstraat te bestellen.

In afwachting van vaders reactie op oom Klaas’ voorstel tot overdracht van de zaak nam een koortsachtig gevoel van bedrijvigheid van Haijte bezit. Al vroeg in de ochtend trok hij eropuit, duwde de kar met levensmiddelen met ratelende wielen over de klinkers van de Hoogstraat om de klanten al bij aanvang van de werkdag van hun benodigdheden te voorzien.

Zodra hij hen had bediend kwam hij op een drafje de Hoogstraat weer binnengehold om de kar voor de deur te parkeren, met oom Klaas een kop koffie te nuttigen en de brand in een sigaartje te steken. Daarna trok hij het boord van zijn overhemd in het gelid, stropte zijn das opnieuw, stak de lijst met potentiële klanten die hij op zondagmiddag met oom had opgesteld in de binnenzak, rechtte de rug en ging op pad, vanzelfsprekend alleen aankloppend aan de deuren waarachter protestantse zusters en broeders zouden worden aangetroffen.

Oom Klaas kon Haijte niet anders dan lof toezwaaien voor de ‘actie, actie, actie!’-mentaliteit waarmee hij de Hoogstraat en wijde omgeving overspoelde. Enkele klachten bereikten oom slechts over het vroege tijdstip waarop Haijte de schel bij asprirant-klanten soms deed luiden. Niet iedereen zag het kalme ritueel van ontwaken graag abrupt verstoord worden door de keurig geklede jongeman, de blonde haren in een strakke scheiding, die begon te oreren over het verruimde assortiment van oom Klaas’ zaak en de kwantumkortingen die werden verstrekt. Maar vaker dan gepikeerd waren de Alkmaarders gecharmeerd door de persoonlijke aandacht die Haijte hun schonk.

Op een zondagmiddag, het getemperde licht van de zon streek over het kabbelende water van de Singel, ontwaakte Haijte uit het eerste middagslaapje dat hij zich had veroorloofd sinds hij in Alkmaar was gearriveerd. Daags ervoor was het bevrijdende bericht gekomen. Vader had in een aangetekende brief laten weten dat hij, vanzelfsprekend onder stringente voorwaarden, akkoord zou gaan met de overdracht van de winkel door oom aan Haijte.

Vader zou garant staan voor de overnamesom, mits Haijte een schuldbekentenis zou tekenen die hem tot in lengte van jaren verplichtte tot maandelijkse aflossingen en rentebe -taling – tegen een alleszins gunstig percentage. En hoewel het Haijte niet aanstond dat vaders arm hem in de komende jaren van opbouwen ook overzees zou weten te vinden, wist hij dat er geen alternatief was; geen bank zou een ongediplomeerd kruidenier met slechts lagere school het krediet willen verlenen dat nodig was voor de overname van ooms zaak.

Haijte ging rechtop zitten in het gras langs de Singel, waar hij zich na het middageten loom had uitgestrekt. Hij dacht aan de penibele toestand waarin hij enkele maanden eerder had verkeerd, aan de nederlaag waaronder hij zo gebukt was gegaan, aan de nu onbegrijpelijk geworden besluiteloosheid waaraan hij ten prooi was gevallen, aan het mirakel dat hem had geholpen niet te berusten in het noodlot dat hem in Workum had gewacht. Geen schandelijk lot, maar evenmin, voor een jongeman met een opgloeiende ambitie, een wenkend perspectief.

De toestroom van nieuwe klanten naar de Hoogstraat in de afgelopen weken had hem gesterkt in de allengs gegroeide overtuiging dat met de winkel een goedbelegde boterham te verdienen viel. Nu was het zaak ook in andere opzichten zijn leven in het gareel te krijgen. Het was tijd te gaan bouwen aan het bestaan dat de levenslust en verantwoordelijkheden weerspiegelde van een drieëntwintigjarige, van energie bruisende middenstander.

Hij zou Marie laten overkomen, met wie hij zo snel als maar mogelijk was in ondertrouw en in het huwelijk zou treden. Zij zou hem terzijde staan in de zware jaren die ongetwijfeld zouden komen. Ze zou op de winkel kunnen passen als hij met de bestelkar langs de klanten ging. Zij zou het huishouden verzorgen en de maaltijden bereiden, terwijl hij in de winkel zou broeden op nieuwe aanvalsplannen om de klanten te behagen en de omzet op te stuwen. Zij zou hem, als God het behaagde, kinderen schenken naar Diens evenbeeld. Ze zouden vreugde en voorspoed kennen, en daarover met gepaste trots geregeld berichten aan de familie overzees.

3

Marie Koch was er in Haijtes beleving altijd geweest. Haar kindertijd was, in zijn herinnering althans, goeddeels versmolten met de zijne. Zij was in 1890 enkele weken eerder dan hij geboren aan ’t Sud, niet ver van Pieter Haijtema’s boerderij. Ze hadden van kindsbeen af dezelfde lucht ingeademd. Haar vader, Jan Koch, was beurtschipper die, meestal met een lading turf, van Workum op Amsterdam voer. Ze had bij Haijte in de klas gezeten, hun families hadden in de kerk dikwijls dezelfde bank gedeeld. Als klein meisje kwam ze wel bij de Haijtema’s over de vloer, om met Haijtes zusje Geertje te spelen.

Toen ze opgroeide had ze haar belangstelling verlegd van de goedbeschouwd voor haar te jonge Geertje naar de oudste broer. Ze had zich eerst laten afschrikken door Haijtes verzameling geprepareerde dieren – een haas, een konijn, een muis, een merel, een angstaanjagend levend en roofzuchtig ogende uil, met glazen ogen die Marie altijd leken te volgen –, maar was toch in de ban geraakt van het schijnleven dat de jongen uit de dode materie wist te wekken. Ze keurde zijn eigenaardigheden openlijk af, zoals iedereen dat deed, maar voelde zich heimelijk, juist door zijn afwijkende interesses, tot hem aangetrokken. Zolang ze er maar geen getuige van was hoe hij de verse kadavertjes voor de eeuwigheid bereidde, kon ze zich iets van zijn buitenissige fascinatie zelfs wel voorstellen.

Behalve in de winters, immer wit en krakend van strenge vorst, en de kortstondig uitbundige lente, die de weilanden voorzag van een geel-witte sluier van bloeiende paardenbloemen en fluitenkruid, overheersten het zompig groen en de westenwinden de seizoenen in Workum. In het eeuwig ritme van uitbotten, bloeien, volgroeien en afsterven kon Marie net als Haijte snakken naar iets onbenoembaars, iets wat de beperkingen van de jaargetijden oversteeg, wat zich verzette tegen de cadans van de kalender.

Haijtes diertjes beantwoordden aan dat verlangen de wetten van de natuur te tarten, de kringloop te doorbreken van naar lucht happen, adem uitblazen en onherroepelijk tot stof weerkeren. Het kwam Marie hovaardig voor dat de jongen ingreep in de bedoelingen van de Allerhoogste, die immers de diertjes wel voor ontbinding zou behoeden als Hij daartoe vanuit Zijn hemelse hoogten aanleiding zou zien. Maar tegelijk kon Marie wel begrijpen dat Haijte het niet kon opbrengen op zo’n goddelijke ingreep te wachten, als de Heer ooit al gelegenheid zou vinden zich om de menselijke beslommeringen in Workum te bekommeren. En ook zij kon gebiologeerd raken door de fijne patronen van veren of donsvacht op de verstijfde lijfjes. Als ze geprepareerd waren, kon ze de bouw en het voorkomen van de wilde diertjes nauwgezet bestuderen, terwijl die gewoonlijk ver weg in de schemer als geesten bewogen, of bij ontdekking van nabij schichtig wegschoten.