Mijn België

Van Leen Huet verschenen eerder bij uitgeverij Atlas:

Belgisch museumboek (met Jan Grieten)
Oud papier
De kunstkamer

LEEN HUET

Mijn België

PANDORA

Aan Theo Huet en Marieke Vermeiren

Dit boek kwam tot stand dankzij een werkbeurs en
productiesteun van het Vlaams Fonds voor de Letteren

Derde druk 2009

© 2004, 2009 Leen Huet

Omslagontwerp Roald Triebels
Omslagillustratie Bridgeman Art Library

ISBN 9789045017822
NUR 301

www.pandorapockets.nl

Abts, Marie Lucie

Geboren Ermens in 1767, volgens de ene bron in Bonn, volgens de andere in Kortenberg. Op 26 augustus 1830, de ochtend na de opvoering van De Stomme van Portici in de Muntschouwburg, naaide mevrouw Abts de eerste twee Belgische vlaggen uit stroken zwarte, rode en gele merinoswol op verzoek van de journalist Edouard Ducpétiaux. Dit historische handwerk verrichtte zij in de stoffenwinkel van haar man, gelegen op de hoek van de Grasmarkt en de Heuvelstraat, vlak bij de Grote Markt van Brussel. Haar schijnbaar huiselijke bijdrage aan de stichting van de Belgische staat vergde moed, want indien de revolutie mislukte, kon zij worden gestraft. De gebeurtenis werd in 1926 vereeuwigd door de schilder Emile Vermeersch, zijn kunstgewrocht is nog steeds te bewonderen in het Koninklijk Legermuseum in het Brusselse Jubelpark, naast het veldbed van Leopold I en het zilverglanzende galapak waarin Leopold II de orde van de kousenband ontving. Marie Lucie Abts overleed in 1853 in de hoofdstad, zesentachtig jaar oud.

E. Vermeersch, Mevrouw Abts vervaardigt de eerste Belgische vlag, Koninklijk Legermuseum

Zie ook: Jubelpark; Vlag.

Addison, Henry Robert

Ooit telde Oostende wel duizend toeristen in de zomer; en verschafte de universiteit van Leuven onderwijs aan vierhonderd studenten. De rust die over me neerdaalt bij het lezen van deze getallen, dank ik aan een oude Ier – wiens werken, overigens, het ijverigst verzameld worden in de Princess Grace Irish Library in Monaco.

In je vaderland wonen heeft iets van sommige langdurige huwelijken: er is een bepaalde vorm van gezelligheid uitgesleten en over de rest wordt niet gepiekerd. Tot er iemand opduikt die je wederhelft lonkend en monkelend het hof begint te maken – zou deze kaper op de kust zijn wedervaren ook nog eens te boek stellen, dan staan je bizarre ontdekkingen te wachten.

Aldus geschiedde, toen Belgium As She Is van Henry Robert Addison op mijn tafel viel. België zoals het is? In 1843? En wie was die H.R. Addison, FSA, Late 2nd Dragoon Guards? De Ierse Bibliotheek van prinses Grace bracht uitsluitsel. Een legerkapitein, geboren in Calcutta in 1805. Schrijver van een lange lijst toneelstukken en ‘petites opéras’ en ‘opéra-extravaganza’s’. Inwoner van België sinds het ontstaan van België. En wanneer je een paar bladzijden van hem leest, duidelijk het soort vlotte officier waar Jane Austen graag over uitweidde.

Nadat de hertog van Wellington in 1815 Napoleon versloeg in Waterloo, werd het Europese vasteland opnieuw een geliefde bestemming van Engelse toeristen. Ze snelden naar de romantische Rijn en naar klassiek, goedkoop Italië. In België deden ze wat ze sindsdien, tragisch genoeg, nog altijd doen: ze bezochten er het slagveld. Oostende mocht dan al duizend buitenlandse baders aantrekken, Waterloo, ‘the last grand site of British triumph’, lokte jaarlijks vier- à vijfduizend pelgrims. Addison zag de mogelijkheden en publiceerde in 1839 Een ruwe schets van de omgeving en het verloop van de gevechten. Als gidsen ter plaatse raadde hij een Engelse veteraan aan, die in zijn cottage ook relieken aanbood, ‘niet zo goedkoop als de bajonetten, etc., die men kan kopen bij de boeren op de akker’, maar tenminste authentiek. En ‘een kleine Belg, een zekere Martin Visser’, die niet aan de slag deelgenomen had, maar wel in de dagen daarna de doden hielp begraven. Hij sprak uitstekend Engels, deze Martin Visser, en ik groet hem, de eerste landgenoot die ik ontmoet op de bladzijden van een vreemdeling.

Een dagje rondkijken in Waterloo is één zaak, in België wonen een ander. Vreemd genoeg wilden verschillende Britten dat: ‘om redenen van spaarzaamheid, de wens om hun kinderen op te voeden met die volmaaktheden die men in ons land moeilijk kan verwerven, of omdat hun gewoonten een weelde vereisen die in het buitenland goedkoop te krijgen is.’ Voor hen schreef Addison zijn boek over de ware aard van het nieuwe koninkrijkje over het Kanaal. Voor de Belgische lezer verheldert het de opvallende Britse aanwezigheden waarover je sporadisch hoort: de pas bekeerde katholiek James Weale in Brugge, die er de vader werd van de vaderlandse kunstgeschiedenis; Charlotte en Emily Brontë op school in Brussel; Ouida’s klassieke kinderboek Een hond van Vlaanderen, en het standbeeld van de hoofdpersonen in Hoboken.

Een Brit kwam meestal aan in Oostende – nog niet de koningin der badsteden, toch al geliefd, zeker wanneer Leopold I en zijn ‘beminnelijke gade’ er de zomer doorbrachten. Op de dijk flaneerden de Engelse dames in te dure, opzichtige toiletten, vond Addison. Hij waarschuwde ook voor de aanblik van de Duitse baadsters in de voormiddag, die er rondwandelden ‘met hun lange haren los op hun rug. Een muts bij het zwemmen beschouwen zij als ongezond en daarom drogen ze hun druipende lokken op deze primitieve manier. Het effect is zeer vreemd in het begin.’ Wie Oostende te mondain vond, kon naar Blankenberge gaan. ‘Het dorp zelf is niets meer dan een nest visserhutten, maar er zijn verschillende Hotels. Het grote nadeel zijn de ruige manieren van de vissers, nauwelijks beter dan wilden, en het gebrek aan een eerbiedwaardig plaatselijk gezag om hun gemelijkheid in te tomen.’ (Hier rijst een droombeeld van de oerkust voor je ogen.) En in Brugge groeide nog gras in de hoofdstraten.

Een Japanse vriendin vertelde me ooit dat Brussel precies was zoals zij zich als kind Europese steden voorstelde. Ik vermoed dat ze toen de brute overgangen tussen oud en nieuw bedoelde. Mij bleef Brussel zeer lang vreemd. Addisons beschrijvingen treffen dan ook door hun enthousiasme. ‘Het Park van Brussel is een van de betoverendste tuinen die men zich kan voorstellen, beplant met schitterende oude bomen, aangelegd naar de mode van de vroege vorige eeuw, opgedeeld door brede wandelpaden en vierkante grasvelden; in een beschrijving kan dat stijf en onschilderachtig lijken, maar wanneer men het in werkelijkheid ziet op een mooie dag, met een prachtig gebouw aan het einde van elke doorkijk, bespikkeld met bloemen, versierd met standbeelden en verlevendigd door een menigte van vrolijke en goedgeklede mensen, dan is het tafereel sprookjesachtig en herinnert het sterk aan die oude schilderijen van feesten al fresco, toen dames en ridders, uitgestrekt in het gras, de tijd verdreven door liefdesverhalen te vertellen of te luisteren naar het zachte gefluister van een zoetgevooisde luit.’

Het heerlijke park van Brussel is voor Addison duidelijk het hart van België. De meeste Engelsen vestigden zich in de hoofdstad: hier konden ze, met vertoon van de nodige aanbevelingsbrieven, de winterbals van de koning bijwonen, gemiddeld zeven, telkens vergezeld door ‘een souperbuffet in de beste stijl; ik ben er zelf niet geweest, maar heb ook de kieskeurigste mensen horen toegeven, dat ze aangeboden worden met een grandeur en vrijgevigheid die de Koning der Belgen tot eer strekken.’ Waarmee hij tussen de regels door Leopolds reputatie van burgerlijke zuinigheid aanhaalde.

Addison wilde zijn landgenoten ook buiten de platgetreden paden laten reizen. Niet alleen prees hij de Ardennen aan, de Maasvallei noemde hij zelfs mooier dan de Rijnlandschappen. Bovendien ondernam hij een expeditie naar de afgelegen ‘Heidevelden’ van het noorden, vlakke verlatenheid voor zover het oog reikte, slechts onderbroken door de trappistenabdij van Westmalle, de norbertijnenabdij van Postel en het vreemde, voor hem angstaanjagende stadje Geel. Woeste heidegrond aankopen leek hem een goede investering: het hele gebied beschouwde hij als een inlandse kolonie, die bij ontginning veel meer zou opleveren dan de vruchteloze speurtocht naar een wingewest op andere continenten. Op deze bladzijden zie ik mijn geboortestreek heel even veranderen in een landschap, even romantisch als de gevierde moors van Emily Brontë.

In de omgang met de lagere klassen moest de Engelse reiziger zich soms noodgedwongen behelpen in het Vlaams – daartoe bevat dit boek ook een woordenlijst, waarin spoon vertaald wordt als lapel, railroad als nizzeriwag, potatoes als hairappels, little boy als mannecky en de eenvoudige vraag ‘Waar is de weg naar het station?’ er plotseling zo uitziet: ‘Wor muchorn amnor de nizzeriwag tahon?’ Andere onmisbare frasen voor de toerist luidden: How far is it to Bruges? – How var ist van Bruggen; en I wish to go to my bedroom – Nor mine slop karmer.

Belgium as she is maakt, bijna honderdzestig jaar later, een indruk van jeugdige onschuld. Zoals kinderen kokeneten spelen, zo speelden de kersverse Belgen landje – en ze wilden graag een leger, een kolonie, troonopvolgers; er waren bals in de winter, boulevards met vier rijen bomen, treinen, een kuuroord, kanalen in aanleg, er was zelfs al een tandarts die de ergste cariës kon stoppen met een samensmelting van metalen. Addison houdt de natie als een glanzende nieuwe knikker tegen het licht: heel even staan zijn lezers in bewondering voor dat ongerepte oppervlak, die zes bloembladen van heldere kleur binnenin.

H.R. Addison, A Rough Sketch of the Field of Waterloo, Brussel, 1839.

H.R. Addison, Belgium As She Is, Brussel-Leipzig, 1843.

Zie ook: Bassompierre, Louise de; Dolk van Sefu; Geel; Heger, Louise; Heide;

Kunstkamer; Labassecour; Monsieur Heger; Napoleon; Ouida; Perzikpit;

Quentin Durward; Villette; Wolf; Zoetjesaan.

Ambiorix

Wie een spannend boek wil lezen, hoeft niet altijd naar een thriller te grijpen; men kan ook de Oorlog in Gallië van Julius Caesar ter hand nemen. Zo slaat men diverse vliegen in een klap: niet alleen ondergaat men een spoedcursus militaire tactiek van bewezen doeltreffendheid, men bestudeert ook de eerste geschreven bron over onze streken, maakt de intrede van het vlakke land in de geschiedenis mee.

Caesar en zijn legioenen vielen onze landouwen binnen in het jaar 57 voor Christus. ‘Gallië bestaat als geheel uit drie delen,’ luiden de eerste woorden van zijn verslag, ‘waarvan er een bewoond wordt door de Belgen, een ander door de Aquitaniërs, het derde door lieden die zichzelf Kelten noemen, maar die wij als Galliërs kennen.’ Al snel volgt de beroemde zin ‘Van al deze volkeren zijn de Belgen de dappersten.’ En ze waren de dappersten, omdat ze het verst verwijderd leefden van de geneugten der Romeinse beschaving.

Onze bekendste landgenoot in die vroege tijden treedt pas op in het vijfde boek van Caesars verslag. Het jaar is 54 voor Christus. De Romeinse troepen hebben net hun tweede veldtocht in Engeland achter de rug en zijn toe aan winterrust in diverse Gallische forten. ‘Een legioen, nog maar pas geronseld ten noorden van de Po, en vijf cohorten stuurde [Caesar] naar het land van de Eburonen, grotendeels tussen Maas en Rijn gelegen; de stam stond onder leiding van Ambiorix en Catuvolcus. Hij beval de luitenant-generaals Quintus Titurius Sabinus en Lucius Aurunculeius Cotta om deze eenheden te leiden.’

De troepen van Sabinus en Cotta, zes- à zevenduizend man sterk, werden goed ontvangen door Ambiorix en Catuvolcus, die hun het noodzakelijke graan voor de overwintering leverden. Terwijl zij zich installeerden in het kamp Aduatuca brak er onrust uit bij de Carnutes, een volk dat leefde in het huidige centrum van Frankrijk. Dit onverwachte probleem eiste Caesars aandacht op en schiep een goede gelegenheid voor nieuw Gallisch verzet op andere fronten. Caesars relaas van de gebeurtenissen geeft een scherp beeld van de gewone, ingewikkelde gang van zaken in dit gebied. Ambiorix zou opgehitst zijn door een ander stamhoofd, Indutiomarus van de Treveri (beroemde paardenfokkers); deze Indutiomarus was om het leiderschap over zijn volk in een machtsstrijd verwikkeld met zijn schoonzoon Cingetorix, die steun zocht en kreeg bij Caesar. Ambiorix zelf had eerder ook gunsten van Caesar ontvangen: de veldheer zorgde ervoor dat hij niet langer schatting hoefde te betalen aan het sterkere buurvolk de Aduatuci, en dat zijn zoon en zijn neef, gijzelaars bij die Aduatuci, opnieuw de vrijheid kregen. ‘Verdeel en heers’ was Caesars motto in Gallië; hoewel hij de Galliërs graag afschilderde als roekeloze, ruziënde barbaren, valt tussen de regels van zijn rapport te lezen dat de verschillende stammen er toch regelmatig in slaagden om bondgenootschappen te sluiten en strategische acties te ontwikkelen.

Ambiorix gebruikte een list. Hij liet Sabinus en Cotta weten dat Caesar naar Italië teruggekeerd was, dat heel Gallië in opstand kwam, dat Germanen de Rijn al overgestoken waren om het Romeinse kamp aan te vallen. Dit nieuws klonk overtuigend en veroorzaakte een fel meningsverschil tussen de twee generaals: Cotta wilde niet klakkeloos geloof hechten aan de woorden van een vijand en pleitte ervoor in het kamp te blijven, waar de troepen desnoods een lange belegering konden doorstaan. Sabinus achtte het noodzakelijk om zo snel mogelijk naar het dichtstbijzijnde Romeinse legerkamp te marcheren en de krachten te bundelen, in plaats van zich in afzondering te laten afslachten door de naderende overmacht. Sabinus won het debat. De Romeinen vertrokken nog diezelfde nacht en liepen in een goed opgezette hinderlaag van Ambiorix. In een dag van hevige strijd sneuvelden Sabinus en Cotta samen met het leeuwendeel van hun soldaten. Een kleine groep slaagde erin om naar het kamp terug te keren; ’s nachts doodden ze elkaar, uit angst om in de handen van de Eburonen te vallen.

Het was de grootste overwinning die Galliërs, en dan nog wel van een kleine, onaanzienlijke stam, in deze oorlog op de Romeinen behaalden; hoeveel pijn dat deed, valt af te leiden uit Caesars niet aflatende wraakzucht jegens Ambiorix, die uitmondde in een weloverwogen genocide van de Eburonen.

Ambiorix haalde onmiddellijk de Aduatuci en de Nerviërs over om zich bij hem aan te sluiten en het winterkwartier van generaal Quintus Cicero, in het land van de Nerviërs, aan te vallen. Interessant is dat de Galliërs voor de belegering ook Romeinse technieken gebruikten, die hun aangeleerd waren door Romeinse krijgsgevangenen. Cicero slaagde er na verloop van enige tijd echter in om een koerier naar Caesar te zenden: een belangrijke zet, aangezien de meeste boodschappers die uit zijn kamp probeerden weg te sluipen door de Galliërs onderschept en voor de ogen van de belegerden doodgemarteld werden. Maar, en ook dit biedt weer een glimp van de ingewikkelde verhoudingen tussen Galliërs en Romeinen, in Cicero’s kamp had een Nerviër van adellijke rang, Vertico, zijn toevlucht gezocht. Die beloofde aan een van zijn slaven geld en vrijheid indien hij erin slaagde Caesar te bereiken. De slaaf verborg Cicero’s boodschap in de schacht van zijn lans en ontsnapte, ‘zonder enige verdenking, als Galliër onder de Galliërs’.

Caesar verzamelde meteen troepen en slaagde erin om in korte tijd Cicero’s kamp te bevrijden. Daarmee was de opstand echter niet neergeslagen. ‘Het feit dat zij mannen gevonden hadden die de leiding konden nemen in een aanvalsoorlog was zo belangrijk voor de barbaren en veranderde hun houding zo ingrijpend dat [...] nauwelijks een enkele stam vrij bleef van onze verdenking,’ noteerde Caesar. Vooral Indutiomarus en zijn Treveri bleven die winter bondgenootschappen smeden, Germaanse bijstand werven en praktische voorbereidingen voor een grote oorlog treffen. Indutiomarus’ eerste doel was het winterkamp van de Romeinse generaal Labienus, die echter verwittigd werd door zijn schoonzoon Cingetorix. Labienus slaagde erin Indutiomarus te laten doden.

Indutiomarus’ opvolgers gaven de strijd niet op. Ze sloten een plechtig verbond met Ambiorix en wisten Nerviërs, Aduatuci, Menapii en vele Germanen voor hun zaak te winnen. Caesar was ervan ‘overtuigd dat Ambiorix geen beslissende veldslag met hem zou aangaan’, maar een guerrilla zou voeren; hij besloot daarom Ambiorix’ bondgenoten bang te maken en zijn vluchtroutes over de Rijn af te snijden. Uiteindelijk trof een van zijn commandanten Ambiorix en zijn escorte per toeval aan in het Silva Arduinna, het Ardennerwoud; Ambiorix slaagde erin te paard te ontsnappen. Caesar nam wraak op de overige Eburonen; ‘Catuvolcus, de koning van de helft der Eburonen, die aan Ambiorix’ plan meegewerkt had, was oud en vermoeid en kon noch de inspanning van strijd noch die van de vlucht verdragen; hij vervloekte Ambiorix bij al zijn goden voor zijn plan en hing zichzelf op aan een taxus, waarvan men er veel aantreft in Gallië en Germanië.’

Caesar zette daarop de achtervolging in ‘naar de uiterste rand van het Ardennerwoud, hij had gehoord dat Ambiorix daar met een paar ruiters naar toe zou zijn gevlucht’. Andere stammen, ook Germanen, werden dringend uitgenodigd om het grondgebied van de Eburonen te brandschatten. Hier toonden de Eburonen hun laatste list; ze haalden de rovende Germanen over om in één moeite door het Romeinse kamp Aduatuca te plunderen, opnieuw bemand onder leiding van Quintus Cicero. De Germanen stortten zich op het fort, joegen de Romeinen doodsangst aan en verdwenen weer net voordat Caesar met lege handen van zijn achtervolging terugkeerde. De getergde Romeinse troepen zetten de jacht op Ambiorix opnieuw in. ‘En met zoveel van onze ruiterij verspreid in alle richtingen gebeurde het dikwijls dat vijanden op het ogenblik dat ze gevangengenomen werden nog stonden uit te kijken naar Ambiorix, die ze net hadden zien wegvluchten, die volgens hen nog niet helemaal uit het zicht verdwenen was. [...] Maar altijd leek het alsof [onze soldaten] een haarbreedte verwijderd bleven van het hoogste succes, terwijl Ambiorix wegglipte uit struikgewas of open plek en verborgen in de nacht ontsnapte naar andere streken, met geen groter escorte dan vier ruiters, de enigen aan wie hij zijn leven durfde toevertrouwen.’

Historici vermoeden dat Ambiorix met zijn ruiters vluchtte over de Rijn; men acht het niet onwaarschijnlijk dat hij nog zou hebben deelgenomen aan de befaamde slag bij Alesia onder leiding van Vercingetorix de Arverniër, stamhoofd van een machtiger volk dan de Eburonen en dus beter in staat om het merendeel van de Gallische volkeren te verenigen. Lezers van de Asterix en Obelix-strips weten wel hoe die slag afliep.

Hoe men het ook bekijkt, Ambiorix was een bijzonder personage in de Gallische oorlogen, de spreekwoordelijke underdog die resultaten boekte (men mag aannemen dat Indutiomarus’ rol meer leek op die van Vercingetorix later, een machtig en gerespecteerd leider van een invloedrijke stam). De enkele zinnen die Caesar wijdt aan de achtervolging van zijn Eburoonse vijand roepen bij de moderne lezer automatisch beelden uit avonturenfilms op, van een zwierig mantel-en-bijlgenre.

In 1830 ontstond het land België. Nagelnieuwe Belgische historici raakten onvermijdelijk in de ban van deze allereerste met name genoemde held op het grondgebied, die tal van voorvaderlijke en opvoedkundige deugden leek uit te stralen. In 1834 verscheen er in Antwerpen al een lijvige historische roman over Ambiorix. De schrijver, Gaspard De Cort, dikte Caesars relaas aan met tal van details: zo wordt Ambiorix’ zoon gedood door de Romeinen (Caesar meldde dat hij die zoon, gijzelaar bij de Aduatuci, bevrijd had); Ambiorix’ dochter Clotilda is verliefd op Varénus, een jonge Romeinse soldaat. De Cort vergeleek Ambiorix nu eens met de middeleeuwse Gentenaar Filips van Artevelde, ook een nationaal icoon van vrijheidsliefde, dan weer met de heldhaftige Spartaan Leonidas, strijdend tegen een Perzische overmacht bij Thermopylae.

In die romantische jaren geloofde men nog onbekommerd in de kracht van het klassieke heldendicht. De Nederlander J. Nolet de Brauwere van Steeland schonk het publiek in 1841 een echt epos in vijf zangen over de oude Belg. Het leverde hem meteen een eredoctoraat op van de Leuvense universiteit. In zijn dichtstuk, later ook in het Frans en Duits vertaald, bezingt Nolet onder meer de aard van de Galliër uit het noorden – die volgens hem automatisch een Germaan is, een zeer ideologisch bepaalde voorkeur:

Mistrouwend, woelziek, wars van dwang en slavery,
Bouwt hij zijn woning niet in hoogbeschanste steden,
Maer de eigen goedheid der voorvaderlyke zeden,
Vindt hy in d’engen kring der stille boschhut weêr.
Aen de oevers van een vliet vest hy de houtstulp neêr;
’t Is daer dat Wodans zoon, omringd van lievelingen,
Die spelend nog zich om den schoot der moeder dringen
Het jong gezin den vrees der goôn in ’t harte prent...

Het mag niet verwonderen dat de held Ambiorix, ontsproten aan deze zuivere stam, een natuurlijke allure bezit:

Zyn reuzige gestalte is, als zyn ziele, schoon:
Hem daelt het golvend hair, gesplitst in blonde vlokken,
De breede schoud’ren af, in digtgevlogten lokken
Vergaerd; blaeuwoogig spoort zyn heldere arendsblik
Het volk tot eerbied aen, den vreemdeling tot schrik.
Gespierd, als kind van ’t Noorde, is kracht hem ingegeven:
’t Onwrikbaer willen staet op ’t voorhoofd hem geschreven
...

Ook Nolet de Brauwere van Steeland achtte het nodig Ambiorix in liefdesbanden te verwikkelen; het verzet tegen de Romeinen wordt nu eens gehinderd, dan weer gestimuleerd door Ambiorix’ passie voor Brenda, de maagdelijke profetes van Wodan.

Wie toch was zy? wie zal het diep geheim doorgronden,
Dat haer in’t stoflyk kleed eens sterv’lings houdt gewonden:
Is ’t Freya zelve en dekt het floers een boschgodin?
ô Neen, ’t is Brenda, ’t is de hogepriesterin.
De sneller boezemjagt der hooggezwollen borsten,
Dien hevig opgezet, als naer veraed’ming dorstten,
Verkondden ’t vrouwenhart, en wat dit hart doorstond.
...

Wanneer dan het bardenlied in de eikenbossen weerklinkt, wordt het bekende noodlot in gang gezet:

Moedig Germanje, te wapen! te wapen!

Gord u het reuzenrappier om de leên!

’t Pantser om ’t lyf en ’t helmet om de slapen!

Moedig Germanje, de vijand verscheen!

Op dan, en grysaerds, en mannen, en knapen!

Zonen van ’t Noorden in helden herschapen,

Sluit uw gelederen duchtig in een!

Liefde brengt ongeluk, zou men bijna uit dit epos besluiten; om zijn romantische intrige een functie te geven, laat de dichter de uitgeputte Ambiorix in het strijdgewoel zijn geliefde ombrengen:

In zyn bedwelming kent of ziet de held haar niet;
Hy ziet den vyand slechts voor zyn verbysterde oogen:
Nog heft een laetst geweld den strydbyl in den hoogen,
En met een’ laetsten houw die haer den schedel klooft,
Jaegt hy zyn minnares het yzer door het hoofd!

Waarna onze held Brenda herkent bij het licht van een bliksemflits en dood ter aarde stort.

Niet altijd zag men het zo dramatisch. De Luikse dichter Denis Sotiau stelde Ambiorix, die onder zijn pen opnieuw een Galliër wordt, voor als een echt plaatselijk statussymbool:

Le vieux sang éburon, le courage gaulois
vont se transmettre purs à ces ardents Liégeois...

En was het niet aan die vurige Luikenaars, rechtstreekse afstammelingen van de Eburonen, te danken dat België zijn onafhankelijkheid won? Sotiaus antwoord lag voor de hand. Ook een nietsvermoedende Eburoon kon een communautaire twistappel worden.

Caesars tekst had die kiemen van twist gezaaid: immers, waar lag Aduatuca en in welke vallei lokte Ambiorix Sabinus en Cotta in een hinderlaag? Plaatselijke geleerden schijnen er eindeloos over te hebben geruzied. In de zeventiende eeuw beweerde de historicus Juan Zuallart bijvoorbeeld dat Caesars Aduatuca de oorsprong was van het stadje Ath, reden waarom in 1850 de reus Ambiorix een vast onderdeel werd van de eeuwenoude ommegang in deze Henegouwse gemeente – niet tot ieders tevredenheid, want sommige inwoners morden dat het stadsbestuur een Vlaming in hun patrimonium had opgenomen: ware het niet beter geweest de Nerviër Boduognat als reus in de stoet te laten paraderen? En in het allereerste deel van de Belgische Biographie Nationale, verschenen in 1866, meldt een voetnoot bij het lemma Ambiorix: ‘Men weet hoeveel controverse er ontstaan is over de plaats van dit kamp in België, in Frankrijk en in Duitsland. Wij beperken ons ertoe te zeggen dat de voorstanders van de lokalisering in Tongeren er nog lang niet in geslaagd zijn onweerlegbare argumenten voor hun stelling aan te halen.’ Moderne Belgische archeologen hebben zich ver van dit thema gehouden – een recente wetenschappelijke studie van het probleem bestaat niet.

Wat wel bestaat is het bronzen standbeeld van Ambiorix in Tongeren, vroeger het Romeinse stadje Aduatuca Tungrorum (de Tungri waren een Romeinsgezinde stam van onbekende herkomst die het gebied van de uitgemoorde Aduatuken en Eburonen toegewezen kreeg). Het kunststuk werd gemaakt door de beeldhouwer Jules Bertin en op 5 september 1866 plechtig onthuld door Leopold II. Ook aan deze feestelijke gebeurtenis waren moeilijkheden voorafgegaan: Bertins ontwerp, waarin Ambiorix op een dolmen staat, was afgekraakt door een commissie van geleerden. Zij vonden die sokkel anachronistisch (dolmens behoorden volgens hen tot een veel eerder te situeren oertijd, bovendien waren het heilige objecten en zou geen Galliër ze als spreekgestoelte hebben durven beklimmen) en publiceerden hun advies in niets minder dan het Belgisch Staatsblad, Moniteur Belge van 8 april 1865. De beeldhouwer reageerde verontwaardigd en argumenteerde overtuigend dat dolmens zeer zeker nog bestonden in Ambiorix’ tijd, zoals de getuigenissen van de christelijke missionarissen eeuwen later bevestigden. ‘Wat is er dramatischer, plechtiger, wat ligt meer voor de hand, zeg ik, dan Ambiorix op het graf van zijn voorouders te plaatsen op het ogenblik dat hij, dronken van vaderlandsliefde, bij de geesten van zijn voorouders zweert het land van vreemde overheersing te bevrijden!’ (Grappig genoeg zou de beeldhouwer later nog een kopie van zijn Ambiorix-beeld maken, dat nu onder de naam Vercingetorix het stadje Saint-Denis bij Parijs siert.) Maar anachronismen waren niet helemaal te vermijden. Niemand wist, bijvoorbeeld, hoe de Eburonen er echt hadden uitgezien; Ambiorix’ haardracht en kleding zijn dan ook eerder Merovingisch te noemen, een mode van vijf eeuwen later. Precies hetzelfde overkwam zijn verzonnen tijdgenoten Asterix en Obelix – ook zij zijn gekleed als hun verre Frankische nazaten.

De onthulling van het nationale kunstwerk bracht niet alleen Leopold II naar Tongeren, ze deed ook de dichtader van dr. Nolet de Brauwere opnieuw vloeien. In enkele verzen schetste hij nu Ambiorix’ spannende ontsnapping:

Nog viert Ambiorix de teugels
Van ’t schuimend ros, tot waar de Rijn
Hem dekkende onder golvenvleugels,
Eene uitkomst of een graf zal zijn.
Daar doet een sprong zich, plassend, hooren:
De held doorklieft de diepe voren
Van ’t opgereten waterwed;
En, reppend door het wieglend bed,
Is hij voor Romes wrok verloren,
Maar voor zijn vaderland gered!

De charme van Nolets talent ontdekt de hedendaagse lezer allicht het gemakkelijkst in de opdracht van dit dichtwerk aan de toenmalige gouverneur van Limburg:

[...] Zij mijn zang u wellekom,
Waer, met vaderlandschen trots, hart en hand die samen
bieden:
Neem hem aan met welgevallen, graaf Tserclaes van
Wommersom!

Ik hoorde voor het eerst over Ambiorix in een van de weinige Belgische klaslokaaltjes die ressorteerden onder het ministerie van Justitie. Het bood plaats aan drie leerjaren, een ingebouwde kast met oude kinderboeken waarvan het kaftpapier naar toffees rook, een tijdsband met prenten aan de muren en portretfoto’s van koning Boudewijn en koningin Fabiola, hij in uniform, zij in het witte bont van haar winterse trouwjurk. De lerares moet alles wel meeslepend verwoord hebben; ze verwees ook naar Ambiorix’ standbeeld in Tongeren. Toen ik daar ’s avonds thuis over vertelde, besloten mijn ouders een impromptu uitstapje naar Limburg te maken – het bleef al langer licht, er was tijd genoeg. Anderhalf uur later zaten we op een Tongers terras bij grote ijscoupes en keek ik naar de groene bronzen held met de enorme snor. Die prettige onderneming leerde me iets over de vrijheid van handelen: wanneer je iets interessants hoorde, kon je op onderzoek uitgaan, veel dingen waren niet zomaar woorden van anderen, je kon ze ook zelf gaan bekijken en beleven.

Aldus ontstond een blijvende genegenheid voor, een zonnige herinnering aan Ambiorix, de ‘rijke koning’ van de Eburonen.

J. Bertin, Etude sur le monument d’Ambiorix en réfutation des reproches d’anachronisme et de profanation formulés par l’académie royale de Belgique contre le piédestal de ce monument, Brussel, 1865.

J. Caesar, Oorlog in Gallië, vertaald en uitgeleid door V. Hunink, Amsterdam, 2003.

J. Caesar, The Gallic War, Latijnse tekst met Engelse vertaling door H.J. Edwards, (Loeb Classical Library 72), Cambridge, Mass.-Londen, 1994.

C. Cannuyer, L’énigme Tyran. Etude sur les origines et l’identité du géant Tyran-Ambiorix de la ducasse Athoise, Ath, 1996.

G. De Cort, Ambiorix Roi des Eburons. Roman historique, orné de deux planches, Antwerpen, 1834.

B. Mallants, C. Julius Caesar over de Galliërs. Informatie en desinformatie in de Commentarii de bello gallico, onuitgegeven licentiaatsverhandeling, K.U.Leuven, 2002.

Julius Caesar as Artful Reporter. The War Commentaries as Political Instruments, uitg. door K. Welch en A. Powell, Londen, 1998.

F. Meijer, Vercingetorix, Amsterdam, 2004.

J. Nolet de Brauwere van Steeland, Ambiorix. Dichtstuk, Leuven-Rotterdam, 1841.

J. Nolet de Brauwere van Steeland, Het standbeeld van Ambiorix in herfstmaand van 1866 te Tongeren onthuld. Een gedicht, Brussel, z.d.

D. Sotiau, César et Ambiorix. Poème héroïque suivi de poésies diverses, Luik, 1851.

Zie ook: Arduinna; Belgae; Boerenbruiloft; Caesar, Caius Julius; Caillou-Qui-Bique; Kurth, Godefroid; Tuin, historisch.

Anarchist

Zeer zeldzaam in België.

In een partijenstaat organiseren ook tegenkrachten zich in partijen, en daardoor blijken zij uiteindelijk geen tegenkrachten. Anarchisten, het zout der aarde, zijn lieden die zich correct, ja gul gedragen tegenover hun medemensen ook zonder dat wetten of groepsbelangen hen hiertoe dwingen. Een anarchist, een anarchiste wenst macht uit te oefenen noch te ondergaan. Misschien is dat een utopie. Waarschijnlijk is de zeldzaamheid van anarchisten een noodzaak. Niettemin, aangezien ik in België leef, is België ook het land waar ik enkele anarchisten mocht ontmoeten, een voorrecht dat ik hoop nooit te vergeten.

Anarchisten beknopt omschrijven is moeilijk, een begin van een definitie biedt misschien een bedenking van de jonge arts en verzetsman Youra Livchitz, opgetekend in de jaren 1930: ‘De volmaakte mens is de veelzijdig ontwikkelde, die zijn leven niet langs smalle paden en rechte wegen uitstippelt maar zich laat leiden door zijn breed uitwaaierende belangstelling.’ Anarchistisch denk ik daarbij: ‘Volmaakt’ is een gevaarlijk woord; ‘ontwikkeld’ mag je niet schools opvatten; en, zoals Youra Livchitz zelf bewees, bomen herken je uiteindelijk niet aan het geruis van hun kruinen, wel aan hun vruchten.

M. Schreiber, Stille rebellen. De overval op de 20e deportatietrein naar Auschwitz, uit het Duits vertaald door J. Gielkens, Amsterdam-Antwerpen, 2001, p. 21.

Zie ook: Trein.

Antiquariaten

Ik groeide op in een land waar de mensen niet lazen. Toen ik me op prille leeftijd verpopte tot een bebrilde boekenwurm, voorspelde men mij een toekomst als non. Later ontdekte ik de antiquariaten, de enige boekhandels in België, lijkt het, die zullen overleven. De antiquariaten van Brussel, waar ik de gewichtige historische studies van Godefroid Kurth vond, die eerste druk van Maeterlincks L’intelligence des fleurs, een mondaine dubbelroman van de vergeten Engelse bestsellerschrijfster Ouida, en een heruitgave van Eekhouds eerste roman Kees Doorik, met illustraties van Roméo Dumoulin. De antiquariaten van Namen, waar een autobiografie van Sarah Bernhardt in mijn hand sprong. De boekenkramen op diverse rommelmarkten, treurige massagraven van boekenclub-boeken en half-erotische romans met stijve kaft, waar toch Les merveilles de la Belgique opdoken; Kinderlust, het enige Belgische prentenboek, ooit geïllustreerd door een beroemde modernistische kunstenaar, Floris Jespers; en Oefentocht in het luchtledige, ‘typographisch ontworpen’ door de schrijver zelve, drukkerszoon Maurice Gilliams. De antiquariaten van Redu, waar mijn reisgezel me wees op de autobiografie van de Nederlandse charmezanger Johnny Jordaan, Ze kunnen van me zeggen wat ze willen. De antiquariaten van Antwerpen, waar ik immer speur naar boeken van Marie Gevers, Max Elskamp, Georges Eekhoud. De antiquariaten van Leuven, die mij Over de Vlaamse oorlogen schonken van kardinaal Bentivoglio, eertijds geportretteerd door Antoon Van Dyck; een biografie van keizer Karel v, geschreven door zijn afstammeling Otto van Habsburg; een boekje van de mystieke begijn Marguerite Porete, die in 1310 in Parijs verbrand werd. En de jaarlijkse oud-papierbeurzen van Brussel en Mechelen, weelderige gebeurtenissen die mij tot nu toe bij elk bezoek een boekje gunden van mijn favoriete Franse naamgenoot, boekenwurm Pierre-Daniel Huet – het laatste droeg als titel De la situation du paradis terrestre, over de locatie van het aards paradijs.

Ik vind fragmenten van dat paradijs achter elke antiquariaatsdeur die openzwaait. Wonderlijke winkels waar het surrealisme zich dagelijks voltrekt in extreem toevallige ontmoetingen, in die elektrische vonk tussen de wijsvinger van de toekomstige lezer en de titel op de rug van het boek. Ik groet en dank ze alle.

Zie ook: Buysse te fiets; Conscience, Hendrik; Elskamp, Max; Ganzenbord, Belgisch; Henriëtte; Kurth, Godefroid; Ouida; Porete, Marguerite; Pruimenvlaai; Waltman.

à papa

In mijn kindertijd schreven journalisten smalend over het Belgique à papa, waarmee men bedoelde dat zonen moeiteloos in de bevoorrechte voetsporen van hun vaders stapten, dat hun bedjes in ’s Rijks administratie en zakenwezen keurig gespreid lagen. De geviseerde vaders en zonen werden geacht bourgeois, rijk en Franstalig te zijn. De tijden zijn veranderd, de term Belgique à papa is in onbruik geraakt. Nu kan men geen krant meer openslaan zonder schaamteloze loftuitingen te lezen op de kinderen van politici (het zij gezegd, of niet bourgeois of niet Franstalig) die in de voetstappen van hun vaders, soms van hun moeders treden. Het Belgique à papa is dood, leve papaatjes en mamaatjes Vlaanderen, Brussel, Wallonië!

Oude woorden zijn soms duidelijker.

Arabier

Nooit heb ik mooiere snoepwikkels gezien dan die de befaamde Mokatine-koffiebonbons beschermden: je draaide ze bovenaan open, je plooide ze glad, je bekeek ze telkens weer met voorliefde, die exotische afbeeldingen van een gehoofddoekte Arabier, misschien wel Touareg, fraai getaand, met palmbomen tegen een bleekblauwe achtergrond.

Arduinna

Arduinna was de Keltische godin van de jacht, het woud en het everzwijn. De Romeinen vereenzelvigden haar met hun maagdelijke Diana. Julius Caesar schreef over het uitgestrekte Silva Arduinna – woud van Arduinna, Ardennerwoud – als het oncontroleerbare toevluchtsoord waar Ambiorix zijn heil zocht en aan Romeinse strafexpedities ontsnapte. Maar we weten te weinig: wat betekende het voor een Kelt om Arduinna te vereren en hoe stelde hij zich de aanwezigheid van de godin op haar grondgebied voor? Verwachtte hij een glimp van haar op te vangen terwijl ze voorbijsnelde op de rug van een everzwijn, zoals beeldhouwers haar afbeeldden? Of was de godin van de jacht een wezen dat je vereerde door eenvoudigweg te jagen?

In elk geval bleef het Ardennerwoud eeuwenlang een geheimzinnige en met verhalen beladen plek, waar reizigers klappertandend doorheen trokken (behalve Francesco Petrarca, naar eigen zeggen te veel bezig met zijn eeuwige liefdessmarten om ook nog eens bang te zijn van verlaten boswegen), waar de Vier Heemskinderen met hun edele ros Beiaard woonden, waar ridder Roeland, Orlando innamorato, ronddwaalde tussen geheimzinnige liefdesbronnen en om de mooie Angelica een duel uitvocht met zijn grote rivaal Ranaldo (volgens de Ferrarese hofdichter Matteo Boiardo) en waar William Shakespeare zijn lichtvoetige liefdeskomedie As You Like It situeerde, vol geestig van de tongriem gesneden, als mannen verklede hertoginnetjes. In de toeristische en gemoedelijke Ardennen van campings, tavernes en kayakclubs is het tegenwoordig wat moeilijk om je die oude ambiance voor te stellen.

De Gentse schrijver Jean Ray heeft zich in zijn bekendste boek afgevraagd hoe het de Griekse goden verging tijdens al die eeuwen waarin ze niet meer vereerd werden. Het zou zeker amusante lectuur opgeleverd hebben indien hij niet alleen Zeus en Hera, maar ook plaatselijke machten als Arduinna en het echtpaar Sucellus en Nantosuelta (zeer zeker een Belgische godin, vermits haar attribuut een duiventil was) in keurige negentiende-eeuwse kostuums had gestoken.

Zie ook: Ambiorix; Duivenmelker; Malpertuis; Origo, Iris; Oude Dikke van Wijnhuyze; Schiste; Wolf.

Atomium

Het Atomium, die vreemde constructie uit het optimistische jaar 1958, beleefde een moment de gloire in de verbeelding van striptekenaar Franquin. Hij liet zijn anti-held Guust Flater het bouwsel beklimmen, gewapend met kwast en verfpot; en Guust schilderde zijn eigen sympathieke gelaatstrekken op elk van de negen bollen.

Franquin, Guust. Gadgets en gags, Brussel, 1985.

Automobielmerken

Adk, Alatac, Alfa-Légia, Altona, AM, AMA, Antoine, Aquila, Astra, ATA, Auto-Mixte/Pescatore, Auto-Traction, Bastin, Belga/Nile & Brunel, Belga-Rise, Belgian-Cushman, Belgica, Bovy, Bovy-Pipe, Brossel, BZA, Cambier, CAP, Claeys-Flandria, Construction Liégeoise Automobile (Duryea), Danneels, D’Aoust, Dasse, Déchamps/Baudouin, De Cosmo, Decoster, De Laminne-Duchêne, Delecroix, Delin, Demati, Demissine, Denonville, Devoghel, DS, Dunamis, Dyle & Bacalan, Elgé, Emmel, Excelsior, FAB, FD, Feyens, FIF, Flaid, Foidart & Rosenthal, FN, Fondu, Ford Transformée, Frenay, Germain, Gilera, Gillet-Herstal, Hermes (Hisa), Hermes (of Mathis-Hermes), Hoflack, HMW, Houard, Imperia, Janssens, Jeecy-Vea, Jenatzy (Camille Jenatzy was tevens de ontwerper van de unieke wagen Jamais Contente, waarmee hij in 1899 als eerste mens ter wereld sneller dan 100 km/u reed), Juwel, Kleinstwagen-Belge, Koppel, La Gracieuse, La Locomotrice, Laviolette, La Torpille, Lefebvre, Lefert, Legia, Lemaire & Paillot, Leroux-Pisart/Somea, Liberty, Linon, Longtin & Le Hardy de Beaulieu, Lorenc, Loza, Malevez & Michotte, Magistral, Mans, Matéco, Mathieu (Usines de Saventhem), Mécanique et Moteurs, Metaalwerken van Antwerpen, Métallurgique, Météor, Miesse, Minerva (‘de Belgische Rolls-Royce’), Mineur, Mistral, Moustique, Nagant, Nova, Parette, Pieper, Pinart, Pipe, Piret, PM, PLM, Preud’homme, Ragheno, RAL, Royal Star-Sava, Ruhl, Rumpf, SACA, Sarolea, SCH, SDS, Springuel, Snoeck, Speedsport, Succes, Taunton, Torpille, TVD, Van Langendonck, Van Walleghem, Vincke (het allereerste), Vivinus, Wilford, Willems.

Y. en J. Kupélian, J. Sirtaine, De geschiedenis van de Belgische auto. Het fabelachtige verhaal van meer dan honderd automobielmerken, vertaald door W. Fick, Tielt-Amsterdam, 1980.

Zie ook: Ickx, Jacky; Jamais Contente; Object.

Azalea

Sommigen zullen de azalea een saaie struik voor ouderwetse, donkere stadsparken vinden; lieden met een ecologisch bewustzijn van de harde strekking argumenteren misschien dat azalea’s uitheems zijn en dus geweerd moeten worden uit verantwoorde Belgische aanplantingen. Wie ze heeft zien bloeien met hun kelken in alle kleuren van de zonsondergang, wie ze in volle glorie aangetroffen heeft in buitenlandse tuinen, zal blij zijn te vernemen dat dit fraaie exotische gewas (in de achttiende eeuw door Engelse pioniers naar Europa gebracht vanuit Amerika en China) in de negentiende eeuw enthousiast geteeld werd in Gent. Deze ontwikkeling was te danken aan de nederlaag van Napoleon en de opheffing van de handelsblokkade tegen Engeland. Meer, in Gent ontstond de winterharde azalea – door het vernuft van de banketbakker Pierre Mortier, die erin slaagde azaleavariëteiten die op verschillende tijdstippen bloeiden te kruisen en zo tot de befaamde Hardy Ghent kwam. Het droeg bij tot Gents faam als de beste plantenkwekerij van Europa, waar prinsen uit Sint-Petersburg hun gerief bestelden. En dat is geen onprettige gedachte wanneer je kijkt naar een paar vlammende jeugdige azaleastruiken in je eigen tuin en droomt van de tijd waarin ze monumentaal zullen zijn.

A. De Raedt, S. De Groote, De harde Gentse azalea. Een historisch overzicht, Gavere, 2000.

Zie ook: Erasmustuin, filosofisch; Perzikpit; Quentin Durward; Souvenance; Tuin, historisch.

Bakeliet

Bakeliet, in 1907 uitgevonden door de Gentse scheikundige Leo Baekeland (1863-1944), was een van de eerste moderne kunststoffen; het is naar mijn smaak ook een van de mooiste. Het bekendst zijn radio’s en asbakken in dit materiaal, zeer geliefd in de jaren tussen de twee wereldoorlogen, maar een slentering langs rommelmarkten kan evengoed een bakelieten bonbondoos van de Antwerpse chocoladefabrikant Martougin opleveren, een Engelse cassette met twaalf botermesjes waarvan de heften vervaardigd zijn uit blauw bakeliet, of een stoere bakelieten haardroger. Voorwerpen om te koesteren.

Zie ook: Object; Rommelmarkt.

Ballotin

Kartonnen doosje voor pralines, in 1912 gebreveteerd door de Brusselse confiseur Jean Neuhaus, gevestigd in de Koninginnegalerij. Geliefde versie: de mini-ballotin, voor twee pralines naar eigen keuze.

Bassompierre, Louise de

In 1842 was Louise de Bassompierre een meisje van zestien, dat haar opvoeding genoot in het Brusselse Pensionnat Heger, gesitueerd in de nu verdwenen Rue d’Isabelle, niet ver van het Warandepark. Twee jonge Engelse vrouwen volgden ook lessen in haar klas: Charlotte en Emily Brontë. Met de excentriekste van de twee, Emily, later schrijfster van het meesterwerk Wuthering Heights, sloot Louise vriendschap. Emily Brontë schonk haar een gesigneerde tekening, een dramatische studie van een door de storm beschadigde naaldboom, in potlood.

J. Barker, The Brontës, Londen, 1995, p. 395.

Zie ook: Addison, Henry Robert; Heger, Louise; Labassecour; Monsieur Heger; Villette.

Belgae

België en de Belgen danken hun namen aan Caius Julius Caesar, de eerste die deze termen voor een Keltisch gebied en een geheel van Keltische stammen boekstaafde. Maar hoe men ook zoekt, nergens vindt men de mogelijke betekenis van deze woorden, terwijl historici Ambiorix toch vlot vertalen als ‘rijke koning’, Catuvolcus als ‘de snelle in de strijd’ en Vercingetorix als ‘grote koning der krijgers’. Er is een troost: ook de oorspronkelijke betekenis van de term ‘Germanen’ blijft onbekend. En wie enigszins dieper graaft, zal met verrassing vernemen dat de Belgae diverse rijkjes gesticht hebben in Zuid-Engeland – vermoedelijk Belgae die uitweken na Caesars veroveringstochten.

Zie ook: Ambiorix; Caesar, Caius Julius; Tuin, historisch.

Belgians

Voordat het Belgische trekpaard, gemeenlijk Brabants genoemd, aan het einde van de negentiende eeuw een stamboek kreeg, kende men ook de Vlaamse paarden, forse zwarte schoonheden met een grote historische faam (Sir Walter Scott gaf zijn ridder Ivanhoe een Vlaamse hengst als rijdier). Later exporteerde men deze dieren op grote schaal naar de Verenigde Staten. In België werd het Vlaamse paard volledig opgenomen in de bloedlijnen van het Belgisch trekpaard (‘Vlaamsche hengsten van zuiver ras staan er niet meer ter dekking’, noteerde een expert in 1907), over de Atlantische Oceaan echter fokte men deze edele dieren naar verluidt door en droegen zij de naam Belgians. In 1993 werden zij door enkele liefhebbers voor het eerst opnieuw ingevoerd in België.

A. Van Broekhuyzen, Het Belgische trekpaard, Gent, 1907.

Zie ook: Oude Dikke van Wijnhuyze; Quentin Durward.

Belgian waffles

Belgian waffles, goudgele Brusselse wafels waarvan de achtentwintig knapperige rechthoekjes gevuld worden met torens van slagroom en aardbeien of gemengd fruit, zijn zeer geliefd in de Verenigde Staten. Naar het schijnt werden ze in die vorm ook bedacht voor het Belgische dorp van de wereldtentoonstelling in New York in 1964. Ze spelen een niet onbelangrijke rol in Wayne Wangs film Blue in the Face (1995), gesitueerd in Brooklyn. De geamuseerde toeschouwer ziet daarin de Belgische Amerikaan Luc Sante verklaren dat Belgian waffles, zoals ze aangeboden worden in de States, voor de Belgen veel weg hebben van een opgeblazen Hollywood-filmproductie. Verhoudt de Belgian waffle zich tot de luchtige Brusselse wafel zoals Cleopatra of Ben Hur zich verhouden tot de Belgische films Rosetta (van de gebroeders Dardenne) en Monsieur Hawarden (van Harry Kümel)? Alleen een zoetekauwende Belgische filmfanaat die in New York een Belgian waffle bestelt, kan deze stelling gedetailleerd onderbouwen.

L. Sante, De feitenfabriek. Herinneringen aan een leven in België en Amerika, Amsterdam, 1998.

Zie ook: French fries; Malpertuis.

Besme, Victor

‘Een partijkaart is natuurlijk een toegangsticket voor een job bij de staat,’ zegt een radiojournaliste, zomaar, in een maandagochtendinterview. Alsof ze niet meer beweert dan dat het in België dikwijls regent. Terwijl ze eigenlijk toch meedeelt dat de staat, wij dus, ons gemenebest, niet in staat is onbaatzuchtige dienaren te vinden, lieden die spontaan wel eens denken aan het nut van ’t algemeen en die bereid zijn in ruil voor een redelijk loon, geen weerzinwekkende managersvergoeding, aan dat nut te werken. Past het wel, zoiets helemaal vanzelfsprekend vinden?

‘Victor Besme,’ zei een gedreven heemkundige; we waren het erover eens dat deze negentiende-eeuwse architect zich waarschijnlijk in zijn graf zou omdraaien, indien hij wist, maar er bleef net voldoende over om Victor Besmes oorspronkelijke bedoelingen te zien. Terwijl hij omstreeks 1875 gebouwen met bijhorende landschappen ontwierp voor de Belgische staat, benaderde hij de idylle en de utopie: de woonhuizen die hij tekende voor het personeel, waren ruim, ordentelijk, voorzien van degelijke details en grote tuinen, die overgingen in bossen, weiden en akkers, eikenen beukendreven. Hier viel adem te halen. Victor Besme was geen vrek en zijn bouwheer de staat evenmin – een prijzenswaardige houding, waardoor schoonheid toch honderd jaar overeind bleef. En dat is een krachttoer.

Victor Besme tekende de eerste woonkamer die ik kende, de eerste kelder en de eerste zolder, het eerste klaslokaal en de eerste kerk. Dat gaat, op gepaste afstand bekeken, niet in de koude kleren zitten. Mooi houtwerk voor de ramen bedacht hij, zwartwitte tegels voor de kelder, een grote krakende zolder. Een school zo schilderachtig als een filmdecor, met smeedijzeren balustraden langs trappen, een reusachtige gloeiende kolenkachel in de winter; dit alles te bereiken langs een pad tussen beukenhagen. Een bizarre kerk met een stalen dakgebinte, gietijzeren zuilen versierd met een paar fraaie penseelstreken verguldsel; door kenners neobyzantijns genoemd.

Misschien sloot een cirkel zich; staande tussen de gietijzeren zuilen, in de kerk die een museum wordt, hoorde ik de naam Victor Besme onlangs voor het eerst. Soms zou je willen dat de doden daar nog iets van konden voelen, van je waardering.

Boch, Anna

Anna Boch (1848-1936) stelt de liefhebber van België niet teleur: ze was een telg van de familie Boch, stichters van de beroemde Faiencerie in La Louvière die Belgische huisgezinnen voorzag en voorziet van lieflijk aardewerk, ze groeide op in een kasteel ontworpen door Joseph Poelaert, de ‘scheve architect’ van het Brusselse Justitiepaleis, ze was een begaafde en belangrijke schilderes wier werken in verschillende Belgische musea te bewonderen zijn, ze maakte deel uit van de vooruitstrevende maar ruimdenkende kunstenaarsgroep Les XX, ze reisde door Europa in haar prachtige wagen van het Belgische luxemerk Minerva, Théo Van Rysselberghe maakte een zinderend pointillistisch portret van haar, James Ensor vereeuwigde haar als de pianiste in zijn schilderij Russische muziek en ze was de eerste Belgische kunstliefhebber – wellicht de eerste kunstliefhebber tout court – die een schilderij kocht van Vincent van Gogh. Is het dan een wonder, dat haar laatste woorden luidden: ‘Wat een mooi leven heb ik gehad’?

Zie ook: Copenhague; Heliopolis; Kunstkamer; XX, Les.

Boerenbruiloft

Een charmante samenloop van omstandigheden: dezelfde Boerenbruiloft van Pieter Bruegel inspireerde Willy Vandersteen bij het maken van Het Spaanse spook en Goscinny en Uderzo bij het bedenken van Astérix chez les Belges. Voor Suske en Wiske was Bruegels meesterwerk het begin van een avontuur, voor Asterix en Obelix het decor van de afsluitende schranspartij.

Zie ook: Ambiorix; Bruegel, Pieter; Kinderspelen; Mander, Carel Van.

Boksersopstand

Onverwacht is het zeker: in een boek over de onverzadigbare liefde van bepaalde Chinese keizers voor Birmese jade en over de opstand van de Chinese Boksers (het ‘Genootschap van Rechtvaardige en Harmonische Vuisten’, zo genoemd omwille van hun kickbokstechnieken) tegen buitenlandse aanwezigheid in hun land, plotseling een naamloze Belg ontmoeten. Polly Smith, een knappe Amerikaanse erfgename met talrijke aanbidders in Peking, hield een dagboek bij in juni, juli en augustus 1900, maanden waarin de Boksers de buitenlandse gezanten in de hoofdstad belegerden. Op 14 augustus arriveerden Engelse en Indische troepen om hen te bevrijden. Ze versloegen de Boksers met hun superieure vuurwapens en plunderden de keizerlijke Verboden Stad als vergelding (de heersende keizerin-weduwe Cixi, de Drakenvrouwe, was op de vlucht geslagen, vermomd als boerin). Immense hoeveelheden kostbaarheden en kunstschatten werden geroofd. ‘Baron von Rahden, een Russische bewonderaar, leverde een stapel mantels van sabelbont af aan Polly’s deur, en een Belgische soldaat, die ook verliefd op haar was, bracht haar een armband van schildpad ingelegd met parels, gewoon losgehakt van de arm van een vaandeldrager.’ Wie dit Corto-Maltese-achtige hoofdstuk leest, voelt zijn geografische liefdes wel verschuiven van Europa naar China.

A. Levy en C. Scott-Clark, The Stone of Heaven. The Secret History of Imperial Green Jade, Londen, 2002, p. 170.

Zie ook: Chinees paviljoen.

Braemhuis

Schilderijen aan de wand zijn reactionair. Bouw niet voor de volgende generaties, een woning moet slechts een leven lang meegaan, de techniek evolueert zo snel dat mensen binnen dertig jaar hun machine à habiter in elkaar zullen kunnen klikken als een lego-constructie. Gebruik goedkope, bij voorkeur de goedkoopste materialen.

Drie stelregels van de Antwerpse architect Renaat Braem (1910-2001), drie stompen in mijn maag. Schilderijen reactionair? Wegwerpwoningen? Een voorkeur voor jaren-vijftig-linoleum en gelig gegolfd plastic? Vind ik niet, wil ik niet, heb ik niet. En Braems beroemde sociale woonblokken zijn dan wel mooi om naar te kijken, als beeldhouwwerken in de open ruimte, erin verblijven zou ik liever niet doen. De architect zelf ook niet, getuige daarvan het feit dat hij voor zichzelf een driegevelwoning ontwierp in Deurne. Op een bescheiden oppervlakte, dat wel, en met uitzicht op het Boekenbergpark; zicht op groen was ook wat Braem voor de bewoners van zijn flatgebouwen eiste.

Braem was een veel betere architect dan theoreticus, leerde ik ter plaatse. Zeker, zijn boeken zijn onstuimig en bevlogen; maar zijn ideeën over ruimtelijke ordening op nationale schaal werden gelukkig nooit toegepast – een dictatuur van architecten zou duidelijk niet beter uitpakken dan eentje van militairen, monniken of welzijnswerkers.

Er lág linoleum in Braems woning, er was gebruik gemaakt van gelig gegolfd plastic, en de gids bevestigde het ultieme cliché over modernistische bouwkunst toen hij vertelde dat het huis bij Braems overlijden, vijftig jaar na de bouw, zo rot was als een mispel. Toch zou ook de ijzigste reactionair er uiteindelijk nog ontdooien: trappen op en af wandelend ontdekte je een meesterwerk, een fantastische spielerei met de gulden snede en diverse manieren om uit een beperkte ruimte alles te halen wat erin zit. Er werd zelfs gesuggereerd dat de mens niet leeft van dogma alleen; je kunt je voorstellen dat Braem fulmineerde tegen interieurdecoratie met prullaria, niettemin stalde hij onbekommerd tal van reissouvenirs uit: een Pinocchio uit Florence, schelpen, rieten slippers uit Japan, zelfs twee wasspelden.

Kamers waren er niet; het hele huis leek opgehangen aan de trap uit wengé-hout (een goedkoop materiaal in Belgiës koloniale periode) die je van verrassing naar verrassing voerde. Mijn favoriete plek bleek de avond-zithoek, waar volmaaktheid bereikt werd met een thonet-schommelstoel, een hippe bank, dierenvellen en een open haard – al noemde Braem dat niet zo, zijn woord was vuurhoek. En een repel keuken, met kastjes in wit, geel en rood. Misschien ook de dag-zithoek met de grote vensters die uitzicht boden op grootse bomen, als levend schilderij. Misschien ook – en zie, zo herken je een kunstwerk, een geheel waaruit je niets straffeloos afzondert.

Woning Renaat Braem, Menegemlei 23, 2100 Antwerpen-Deurne.
R. Braem, Het lelijkste land ter wereld, Leuven, 1968.
R. Braem, Het schoonste land ter wereld, Leuven, 1987.
F. Strauven, Renaat Braem. De dialectische avonturen van een Vlaams functionalist,
Brussel, 1983.

Breendonk

Breendonk is sinister. Van verre ontwaar je een lage klomp beton, een wachttoren in baksteen, omheiningen. Dan zwart-wit gestreepte wachthokjes, een tunnel. En een opschrift in ouderwetse letters: Halt! Wer weiter geht wird Erschossen!

Het uitroepteken wordt hier de bullenpees, de dwingeland onder de lettertekens. Meteen raad je dat nazi’s die de pen voerden, ook van de half-sentimentele, half-dreigende drie puntjes hielden. Hun vrome spreuken zijn berucht – onlangs nog toonde men me een foto van het smeedijzeren Jedem das seine in Buchenwald. Ieder het zijne, hard als Kruppstaal, en het lied dat joodse gevangenen achter dit opschrift gedwongen werden te zingen. ‘Breendonk, we zullen je nooit vergeten.’

Bij de klamme mond van de tunnel, de echte toegang tot het kamp, hangt een tweede bord. ‘Eerbiedig deze plaats. Mensen hebben hier geleden opdat u in vrijheid zoudt leven.’ Opdat u zoudt – een aanvoegende wijs als een keurig versteld herenkostuum, vlak na de bevrijding. Je wordt duisternis gewaar en een reuk van schimmel, je ziet kleine druipstenen in de kleur van spekvet aan de zolderingen.

‘Grootvader, wat is een concentratiekamp?’ Het antwoord dat ik als tienjarige ontving, bevatte deze elementen: een plaats waar gevangenen veel slaag krijgen en bijna geen eten, waar ze rotsblokken moeten voortduwen in kruiwagens met vierkante wielen en als ze dat niet kunnen, worden ze nog meer met de zweep geslagen. De doortrapte gemeenheid van die vierkante wielen maakte me ziek. (Van lichamelijk lijden had ik geen enkel besef, bij woorden als mishandeling en honger kon ik me pas later iets abstracts voorstellen.) Nu weet ik dat ik een bewonderenswaardig ingetogen beschrijving hoorde. Een Amerikaanse kennis vertelde dat haar vader zijn drie kinderen elk weekeinde dwong om urenlang naar archiefbeelden en documentaires over de uitroeiingskampen te kijken, in een poging om politiek bewustzijn te kweken.

Hoewel de bezoeker in Breendonk geholpen wordt door verschillende plattegronden aan de muren, raakte ik er onmiddellijk gedesoriënteerd. Donkere gangen, met blauwe verf verduisterde vensters, cellen ter grootte van hondenhokken, kamers met stapelbedden als aardappelbakken in ouderwetse kelders, een SS-kantine met art-décowandlampen, een bar en het opschrift over eer en trouw, even verduisterd als de verblijfplaatsen van de gevangenen, het onmisbare afvoerputje en het rustieke houten bureau voor de dienstdoende ambtenaar tijdens de ‘verscherpte verhoren’ in de folterkamer leken zich als beelden in een droom onontkoombaar uit mekaar te ontvouwen, terwijl je vergat hoeveel hoeken je omgeslagen had of in welke richting je stapte. Tijdens die tocht ontdekte je wel dat het geen moeite hoeft te kosten om mensen te kwellen. Daglicht. Verwarming. Sanitair. Drie dingen die je gewoon kunt weglaten, en wier afwezigheid een behoorlijk effect zal sorteren.

Breendonk werd in 1906 ontworpen als het meest zuidelijke fort van de verdedigingsgordel rond Antwerpen; het deed kortstondig dienst als hoofdkwartier van het Belgische leger in mei 1940; in september 1940 richtte de Wehrmacht het gebouw in als gevangenis; eind 1940 nam de SS de teugels over. Belgische politieke gevangenen werden er zonder glimp van proces naar toe gebracht en verplicht tot nutteloze dwangarbeid: het ondergrondse fort is volledig door hen uitgegraven, 250 000 kubieke meter aarde verplaatsten ze met behulp van spades, draagberries en kruiwagens. Op de binnenplaats staan nog een paar van die werktuigen tentoongesteld. Elk wiel is rond.

Sinds 1947 is deze plaats een nationaal gedenkteken. De museumzalen leken bij mijn eerste bezoek sinds hun inrichting niet meer veranderd te zijn. Foto’s van bevelhebber Schmitt en zijn scheper Lump, van zijn handlanger Prauss en van de Belgische SS’ers Wijs en De Bodt, een zweep, een ring met doodshoofd, een instrument om vingers te verpletteren en wat roestige eetkommen in email bepalen er de sfeer, naast bestofte documenten. Het nationale gedenkteken moest ook de eendracht bevorderen, wat vermoedelijk verklaart waarom de Nederlandse tekstpanelen door een Franstalige opgesteld werden. Toen ik later op zoek ging naar een degelijk recent boek over de geschiedenis van Breendonk als Belgisch concentratiekamp, bleek dat, tot mijn verbazing, niet te bestaan. Pas heel recent borrelt er een vernieuwde belangstelling op, zijn de museumzalen heringericht, verschijnen er boeken over deze plek.

‘Zo kan ik niet licht de dialoog vergeten, die door een paar eenvoudige vrienden op een dag van heimwee werd gevoerd: – Zeg eens, mijn waarde, wat blijft er na de oorlog van ons over? – Wel! Als je dood bent, je naam op een monument. En als je het er levend afbrengt, een ereteken! – Zozo! Zut...’

Na de bevrijding begonnen de overlevenden van het fort te schrijven. De historicus Halkin uit Luik tekende het nuchtere gesprek van zijn medegevangenen op in Gross-Strehlitz; hij kwam van Breendonk, hij zou nog verder reizen naar Gross-Rosen, Dora en Nordhausen. ‘Ik was tot de Weerstand toegetreden om te vermijden, dat mijn kinderen ooit zouden gedwongen zijn lid te worden van de Hitlerjugend.’ Halkin vergeleek de verschillende tuchtinstellingen sereen. ‘En vooral werd Breendonk het zwaarste kamp, dat ik heb gekend wegens de gerechtelijke terreur, die er systematisch werd onderhouden. Te Breendonk stonden de zenuwen meer gespannen dan waar ook. Met zijn temmersgeschreeuw en onze blikken van in het nauw gedreven dieren was Breendonk enig, onvergetelijk en niet te evenaren.’

Je leert uiteenlopende mensen kennen door die getuigenissen, meestal slordig gedrukte boeken in omslagen van goedkoop papier. Victor Trido was een heethoofdige politiecommissaris en verzetsman die dreigbrieven stuurde naar collaborateurs in naburige dorpen en in 1944 op het proces tegen een voormalige kwelduivel uitriep: ‘Ik had u wel gezegd, dat ik u zou achtervolgen tot aan de galg!’ Kunstschilder Jacques Ochs schreef indrukwekkend over de dwerg Isaac Neumann, een zwerver en bedelaar uit Antwerpen, opgepakt tijdens een razzia en het mikpunt van getreiter in het kamp; maar ook over de Vlaamse SS’er die hem hielp een deel van zijn tekeningen naar buiten te smokkelen. (Later keerden ze naar Breendonk terug, als vast onderdeel van het museum. Er is een portret bij van Isaac Neumann.) ‘Gedurende maanden en maanden zag ik niets anders dan die koer in beton, die melaatse, armoedige grisaille, en overal tralies en nog eens tralies. Geen kruid, niet de minste bloem, niet het eenvoudigste schilderachtige detail waaraan mijn verbeelding zich kon vasthechten.’ Vóór Breendonk werkte de kunstenaar Ochs in zwart en wit; na zijn vrijlating schilderde hij rijke en verfijnde kleur.

Eén naam in Breendonk ken ik beter dan andere. Terwijl ik kijk naar de executiepalen waaraan hij samen met negen anderen neergeschoten werd op maandag 15 maart 1943, zie ik in gedachten de vertrekken waarin Martial Van Schelle zijn leven begon, hun mooie hoge zolderingen van stucwerk met bloemenguirlandes, fruitkorven en vrouwenportretten in medaillons. (Soms mag ik daar logeren.) De dwang van een school kon hij niet verdragen: een Engelse gouvernante en een huisleraar onderwezen hem in een van die kamers. Hij testte zijn fiets door over de nok van het dak te rijden. Hij werd zwemcoach van de kroonprins, ballonvaarder, bobsleeër, Olympisch zwemmer en sportpromotor. Hij was een veteraan van de Eerste Wereldoorlog en pleegde verzet in de Tweede. Het eindigde hier.

Fort van Breendonk, foto Rob Stevens

Deze komeetachtige man verbindt voor mij de gelukkigste plaats in België met de somberste.

L.-E. Halkin, In de schaduw van de dood, met een voorwoord van F. Mauriac,
Nederlandse bewerking door F.E. Stevens, zonder plaats, zonder jaar.
A. Huet, Het wonderbare leven van Martial Van Schelle, zonder plaats, 1976.
J. Ochs, Breendonck. Bagnards et bourreaux. Textes et dessins, Brussel, 1947.
J. Peeraer, ’t Gruwelkamp Breendonk. Doorleefde nachtmerries, Brussel, zonder jaar.
V. Trido, Breendonk. Het kamp van den sluipenden dood. Nederlandsche bewerking, Antwerpen, zonder jaar.
J. Vander Velpen, En wat deed mijn eigen volk? Breendonk, een kroniek, Berchem, 2003.
Zie ook: Neumann, Isaac; Schelle, Martial Van.

Brol

‘J’ai sauvé le brol,’ zei prins Karel toen hij in 1950 van het regentschap ontheven werd om plaats te maken voor Boudewijn i, ‘Ik heb de brol gered.’ Lees: ik heb op de winkel gepast, de monarchie veilig gesteld na de oorlogsperikelen van Leopold III. Een Belg zal in deze uitspraak meteen een Belgische vorstentelg herkennen – wie anders zou zo’n mooi tweetalig Marollenwoord met meer recht gebruiken? Brol, rommel. Had de prins ook de term camelote kunnen gebruiken? Alleen een subtiele linguïst vermag deze vraag afdoende te beantwoorden.

Zie ook: Castafiore, Bianca; Smaken.

Bruegel, Pieter de Oude

Bekijk je in Brussel Pieter Bruegels Moord op de onnozele kinderen, een schilderij als een oorlogsreportage, gesitueerd in een besneeuwd Brabants dorp, dan word je getroffen door de manier waarop de kunstenaar al zijn overtuigende details van geweld voor ons schikt. Hier soldaten die een huis binnendringen, ginder een soldaat die een kind uit de armen van een moeder rukt en het zwaard al heft, wat verderop een soldaat die tegen een muur staat te pissen, en ergens in het gewoel, liggend in de sneeuw, het lijk van een kind – een bundeltje bruine kleren. Midden in het tafereel staat een groep wachtende ruiters, hun aanvoerder houdt toezicht op het verloop van de operatie. In dezelfde zaal hangt een schilderij van Bruegels zoon Pieter de Jonge, met hetzelfde thema en dezelfde compositie. Dit werk laat je allereerst toe om vast te stellen hoeveel beter de vader schilderde. Dan merk je dat de zoon de militaire aanvoerder tussen zijn ruiters een herkenbaar uiterlijk gegeven heeft: het is de gevreesde hertog van Alva.

Er heerst een stille wreedheid in veel schilderijen van Pieter Bruegel, die we misschien realisme mogen noemen. Icarus stort met een plons in de zee en de boer ploegt voort, de herder droomt weg, het mooie galjoen zeilt verder, de visser werpt zijn lijn uit. In de Kruisdraging van Christus draagt de vrouw van Simon van Cyrene, die wil beletten dat soldaten haar man opvorderen om de uitgeputte Jezus te helpen, een paternoster aan haar gordel. Aan zijn vrouw liet Bruegel op zijn sterfbed De ekster op de galg na, een lieflijk weids landschap met centraal het doodstuig en vlak daarbij een groepje dansende boeren; een werk dat zeker onovertroffen is in zijn laconieke wrangheid.

Deze Brusselse zaal had wellicht ook de Engelse dichter W.H. Auden in gedachten toen hij in 1938 het prachtige Musée des Beaux Arts schreef – ‘Over lijden wisten ze alles,/de Oude Meesters...’ – en daarin kinderen vermeldt die schaatsen op een vijver, en het ‘dure delicate schip’ dat onverwijld ergens heen moet, ook al is er zonet een jongen uit de lucht gevallen.

Heel af en toe vang je bij Bruegel een ander signaal op. De volkstelling in Bethlehem, met hetzelfde besneeuwde dorp, ontroert door al de drukte van een winterdag, bij de herberg met de toestromende reizigers, op de bevroren rivier. Het is even zoeken naar de twee mensen die je als Jozef en Maria herkent aan Maria’s blauwe mantel. Het hoogzwangere meisje zit warm ingeduffeld op de ezel; Jozef, met zijn rug naar ons toe, leidt het lastdier in de richting van de herberg. Maria heeft het koud en ze glimlacht, dat zie je. Net zoals de jonge boerin dat doet in al het licht en de warmte van een julidag, op het schilderij De hooioogst – een kleine glimlach vol vertrouwen, niet in het centrum van de voorstelling maar subtiel even daarnaast. Dat zet je aan het denken.

En Auden schreef ook bij die gedachten passende regels:

Onze schoolboeken liegen: