MIJN DUITSLAND

Van Geert van Istendael verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas

Bekentenissen van een reactionair
Vlaamse sprookjes
Het geduld van de dingen
Anders is niet beter
Altrapsodie
Nieuwe uitbarstingen
Verhalen van het Heggeland
Veldwerk in Vlaanderen
Alle uitbarstingen
Taalmachine
Arm Brussel (nieuwe editie)
De zwarte steen
Mijn Nederland
Alfabet van de globalisatie
Berichten, bezweringen

Geert van Istendael

Mijn Duitsland

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam mede tot stand dankzij werkbeurzen van

© 2007 Geert van Istendael

Omslagontwerp: Zeno
Omslagillustratie: Lutz Masanetz, Brandenburger Tor, Unter den Linden
(uit de cyclus Zeichen der Sonne)

ISBN 9789045017846
D/2007/0108/540
NUR 3OI/508

www.uitgeverijatlas.nl

Deutschland? Aber wo liegt es? Ich weiß das Land nicht zu
finden,Wo das gelehrte beginnt, hört das politische auf.

Johann Wolfgang Goethe

Ihr Deutschen seid ein großes Volk,
So simpel und doch so begabet!
Man sieht euch wahrhaftig nicht an, daß ihr
Das Pulver erfunden habet.

Heinrich Heine

Voor Ruth Notowicz, Lutz Masanetz en Edi Clijsters,
met dank

Advent

– En nog een mooie adventstijd, zei de mevrouw van een winkel in Oberwiesenthal, toen we haar zaak verlieten. Ik heb haar vermoedelijk nogal verbouwereerd aangekeken, want glimlachend herhaalde ze: nog een mooie adventstijd, meneer. Ja, natuurlijk, ze had gelijk, het wás advent, begin december, maar dat woord zat al jaren weggeborgen op een verzegelde zolder van mijn geheugen. Ik mompelde iets onverstaanbaars terug, ze vond me waarschijnlijk heel erg slecht opgevoed. Maar ik was alleen in de war.

Duitsland, dat was toch Kerstland, ‘Stille nacht, heilige nacht’, knapenkoren en rode dozen in de verlichte uitstalramen. Was het hele Zwarte Woud niet aangeplant om te voorzien in de jaarlijkse landelijke behoefte aan kerstbomen? De Duitsers hadden toch in 1870, toen de sparrenvoorraad van het Zwarte Woud niet meer volstond, er gewoon de Vogezen bij veroverd? In 1932 schreef Paul van Ostaijen:

De Duitser is een zoogdier dat rond de 25e december de nabijheid van een kleine dennenboom opzoekt. Zozeer houdt het van de den dat het, niet meer bij machte van hem te scheiden, de boom bij de wortel afbijt en hem dan met de mond, dan weer met behulp der voorste poten naar zijn hol sleept. Wanneer nu de den verkwijnt sterft de Duitser ook uit solidaire melancholie, treurig en om de oorzaak van dit sterven onwetend. Vindt de Duitser rond 25 december niet de gewenste den, zo is hij daarom niet gelukkiger als zijn broeder die wel de boom vond. Inderdaad ook in dit geval sterft de Duitser omdat zijn groot verlangen zich niet kon leggen in de buurt van het gewaande bevredigd-zijn. De Duitser stoot dan herhaald een gerekt-pijnlike kreet uit, die naar onze fonetiek, ongeveer zeenzoecht zou te schrijven zijn…

Van Ostaijens raming was veel te terughoudend. Rond de vijfentwintigste december, stel je voor, hoe zou je in een mager paar dagen de bodemloze put van de Duitse ziel met Sehnsucht en Glühwein kunnen dempen? Als je er eind november aan begint, zal het waarschijnlijk wel lukken het ware gevoel nog net binnen te halen, zo om en bij 24 december. In een week slaag je daar nooit in, je hebt echt alle zondagen van de advent nodig.

Eigenlijk zou het in Duitsland het hele jaar door Kerstmis moeten zijn. In Rothenburg ob der Tauber is de kerstsupermarkt van Käthe Wohlfahrt, de Christkindlmarkt, waar je honderdduizenden ballen, sterren, engelen, kribbes en kerstmannetjes in alle formaten, driekoningen, rendieren, sleetjes, dennenbomen en stille nachten kunt kopen, inderdaad het hele jaar door open. Duitsland buiten de kerst- en adventstijd is niet te harden. Tijdens de kerstdagen ook niet, al geef ik toe dat op dit punt de meningen verdeeld zijn. Tienduizenden buitenlanders stromen jaarlijks naar de kerstmarkten.

De kersttijd in Duitsland is een symfonische compositie in vier machtige bewegingen. Het eerste deel ontvouwt zich al in de herfst. Jagers mogen zeker hun rol spelen, maar alleen als figuranten in de proloog tot dennengroen en sneeuw. Eind november zijn alle herten en everzwijnen doodgeschoten, maar geen nood, daar heb je de huisjes in ontbijtkoek al, de kalenders met luikjes die je open kunt klappen en de honderdduizenden gloeilampen.

De tweede beweging zwelt aan, de eindeloos doorgecomponeerde advent. Zie de lichtjes stralen, in alle bomen, in alle huizen. Zou je de advents- en kerstverlichting in Duitsland doven, je kon meteen moeiteloos twee kerncentrales sluiten. Dat willen de Duitse Groenen, zij denken dat ze twee vliegen in één klap slaan: weg uit de atoomenergie en weg met het door hen verfoeide kerstfeest, met al zijn frivole aankopen van milieuvervuilende overbodigheid. Zij dwalen. Ik doe een voorspelling. De Duitse Groenen zullen onweerstaanbaar doorbreken zodra ze hun ideologische afkeer van het kerst feest kunnen verdringen. De ziel die je haat zul je nooit veroveren. De nazi’s wisten dat heel goed. De Duitse ziel verover je via de kerstbal. Dus lieten de nazi’s kerstballen maken, rood natuurlijk, en met een hakenkruis erop. Kerst is veel belangrijker dan atoomenergie. Althans in Duitsland. De Duitse ziel is een kerstboom.

De eigenlijke kerstdagen vormen het korte, maar briljante trio van het grootse Duitse symfonische gebeuren. Verwacht geen vernieuwende harmonieën of stoutmoedige melodieën. Alles is alle jaren weder stralende herkenbaarheid. Het is alsof de alomtegenwoordige lichtjes in koor en unisono, als sissende kaarsvlammen, als knisperend cadeaupapier, eindeloos het sleutelwoord herhalen dat toegang verschaft tot de kelders van de Duitse cultuur: kitsch, kitsch, kitsch, kitsch, kitsch, kitsch.

Na kerst en Nieuwjaar volgt de finale van Pasen met hazen, kippen en eieren. Daar kan de Duitser nog mee leven. Maar daarna, daarna… waarom toch moet Duitsland elk jaar zoiets pijnlijks doorworstelen als een zomer? Van de zomer wordt de Duitser radeloos. Hij begrijpt de zomer niet. De zomer past bij Duitsland als zonnecrème bij een ijsbeer. Geen wonder dat de Duitsers kort na het feest van verrijzenis en chocolade miljoenenvoud hun land beginnen te ontvluchten. Hordegewijs strijken ze neer in gebieden waar de zon gründlich brandt, vroeger Italië en Spanje, nu Costa Rica of Thailand. Duitsers houden van ernstig werk. Zij december, de Sicilianen augustus. Het enige wat de Duitser overgenomen heeft uit Sicilië is een kerstlied, ‘O du fröhliche’.

– En nog een mooie adventstijd.

Na één dag was het me zeker al zes keer toegewenst. Ik begon de ene winkel na de andere binnen te lopen, ik wilde niets kopen, ik wilde alleen maar die woorden horen. En ik kréég ze te horen, van Olbernhau tot Schneeberg. En nog een mooie adventstijd. En nog een mooie adventstijd.

Het was mijn eigen schuld. Ik was zo vermetel geweest naar het Ertsgebergte te trekken, op zoek naar de dorpen en gehuchten waar in kleine werkplaatsen al meer dan tweehonderdvijftig jaar speelgoed wordt gemaakt. Oberwiesenthal, Seiffen, Zöblitz, Grünhainichen. Ik had ooit een Oost-Duitse foto gezien van een dikke man, zwetend in een hemdje, die stijve, houten poppen in zijn kraam had staan, beschilderd met zwarte snorren en een soort grenadiersuniformen. Ze deden me eigenaardig genoeg denken aan Afrikaanse maskers en ook wel aan totempalen.

Op wat zich aan mij vertoonde toen ik de stad Zwickau uit reed, was ik in het geheel niet voorbereid. Overal om me heen zag ik in het halfduister halve cirkels opdoemen die gevormd waren uit lampen, alsof koepels, zeeën van koepels in Arabische steden feeëriek verlicht waren. Het landschap werd gaandeweg bergachtiger, zodat niet alleen naast, maar ook boven en diep beneden de straatweg de halve lichtbogen opdoken. De bermen lagen onder de vuile sneeuw, maar ik reed een verhaal uit Duizend-en-één-nacht binnen. Ik dwong mezelf me te concentreren op de bochten, maar mijn aandacht zwierf altijd weer weg naar de verlichte bogen. Dit waren de Schwibbögen, wist ik, want ik had me terdege gedocumenteerd.

Schwibbögen!? vroeg een Rijnlander me, toen ik een paar dagen later weer westwaarts was getrokken. Was um Gotteswillen sind Schwibbögen? Wat zijn in godsnaam Schwibbögen?

Hij wierp me een blik toe boordevol wantrouwen. Probeerde ik daar niet met een kinderachtig woord uit mijn Nederduitse taaltje het verheven beeldhouwwerk van zijn Hoogduits te besmeuren?

‘Rij in de adventstijd naar het Ertsgebergte,’ zei ik. ‘Saksen is ook al goed. Na het vallen van de avond zwerf je in je auto van dorp tot dorp. De duisternis komt daar een halfuur vroeger dan bij ons aan de Noordzee, je zit op de oosterbreedte van Pilsen en Praag. Je zult in de beginnende nacht honderden, duizenden halve cirkels om je heen zien en al die halve cirkels bestaan uit puntjes licht. In elk dorp, in elke stad, welk achterafweggetje je ook kiest, vooral dáárlangs, maar ook langs de grotere assen, overal. Huizen, kerken, kantoren, fabrieken…’

‘Fabrieken?’

Nu had ik het voorgoed bij hem verkorven. Ik was een leugenachtig sujet met wie een enigszins serieuze Duitser niets te maken wilde hebben. Hij keerde me ostentatief de rug toe.

Wist hij veel dat in de DDR destijds de fabrieksramen vaak versierd werden met huiselijke kanten glasgordijnen. Nou ja, kant, nylon natuurlijk of erger. En het waren niet de ramen van de machinehallen maar die van de kantine of de conciërge. Ten zuiden van Annaberg-Buchholz heb ik een versleten bedrijfsgebouw gezien waarvan de vensters versierd waren met gordijntjes én Schwibbögen. Het was omstreeks de derde zondag van de advent, want zo zit de Saksische tijdrekening in elkaar.

Verlaat je Saksen, richting Thüringen bijvoorbeeld of Anhalt, dan kun je een exponentiële afname van het aantal Schwibbögen per hoofd van de bevolking vaststellen. De Schwibbögen spoken de Saksen door het hoofd.

Laatst heeft een verkozene des volks voor de ramen van zijn kantoor in het Saksische landsparlement vreugdevol verlichte Schwibbögen gezet. Mocht helemaal niet. Stel je voor dat, zoals in communistische tijden, de ramen opgesierd zouden worden met volkseigen haakwerkjes! Dat kon niet worden geduld.

Voor mij als bewoner van het Ertsgebergte bestaat er niets dat natuurlijker is dan Schwibbögen in de advent, verklaarde de verkozene. Maar ambtenaren van het landsparlement drongen zijn kantoor binnen en verwijderden hardhandig de adventslampjes. De verkozene is een echte liberaal. Voor hem is dit een typisch geval van vrijheid beknottende overheidswillekeur. Bij de volgende verkiezingen in Saksen zullen de verduisterde Schwibbögen hem ongetwijfeld duizenden stemmen opleveren.

Maar wat zíjn nou eigenlijk die Schwibbögen? Waarom al die drukte over een paar lichtjes die je in een half kringetje voor je raam hangt?

De eerste Schwibbögen werden gemaakt in het westelijke Ertsgebergte, in Johanngeorgenstadt, omstreeks 1740, zo ongeveer toen de ambachtelijke speelgoednijverheid ontstond. Beide, bogen en speeltuig, hadden ze te maken met de mijnbouw. Al eeuwen werd in het gebergte tin en zilver en aluin en koper en lood en nog veel meer kostbaars gedolven. De mijnwerkers vormden een aparte klasse, met eigen riten en uniform. Ze droegen een hoed die nog het meest lijkt op een fez en hun jassen waren meestal zwart, de kleur van de dood. Verhalen over berggeesten die niet met zich laten spotten doen de ronde, over groevenmannetjes die geheime ertsaders aanwijzen waarvan je de vindplaats nooit mag verraden, of je wordt bedolven onder instortend puin. Het is een wijdvertakt labyrint van industriële sprookjes, die, zoals dat nu eenmaal gaat met sprookjes, in licht gewijzigde vorm verteld worden in alle ’s Heren landen, in dit geval overal waar schachten werden gegraven, van de Oeral tot Wallonië, van Zwitserland tot Zevenburgen. Een van de mooiste verhalen die Ernst Theodor Amadeus Hoffmann heeft geschreven, ‘Die Bergwerke zu Falun’, speelt zich af in een Zweedse kopermijn. Een variant van deze geschiedenis – een jonge mijnwerker verdwijnt op zijn bruiloftsdag bij een mijnramp en wordt tientallen jaren later, dood maar volkomen ongeschonden, teruggevonden en gezoend door de inmiddels hoogbejaarde bruid, die haar hele leven lang op hem is blijven wachten – werd opgetekend in Ehrenfriedersdorf, dat ligt tussen Chemnitz en de zilverstad Annaberg. Alleen zou de geschiedenis uit het Ertsgebergte zich twee eeuwen eerder dan die van Hoffmann hebben afgespeeld. Later heeft Hugo von Hoffmannsthal de stof nog bewerkt voor het theater.

Telkens vlak voor Kerstmis werd met drank en gezang de laatste afdaling van het jaar gevierd in het huis naast de schacht, waar de mijnwerkers altijd vergaderden eer ze de ondergrond in gingen. Op een van die drinkgelagen zou een smid een halfronde ijzeren boog op tafel hebben gezet, halfrond zoals de ingangen van de lage, met de hand uitgegraven schachten, en op die boog zouden zeven mijnlampen hebben gebrand. Tijdens dat feest in de achttiende eeuw scheen voor het eerst licht op de plek waar duisternis begon bij dagelijkse arbeid. Het was een openbaring.

Iedere mijnwerker dorst naar licht. Een groot deel van het jaar en zeker in de maand december daalt hij af vóór zonsopgang en komt hij pas boven na zonsondergang. Weken aan een stuk ziet hij geen streep zonlicht. Die drang naar licht kan moeilijk worden onderschat. Slechts voor een oppervlakkige waarnemer is het verbazend dat juist de donkere feesttijd aan het eind van het jaar zo geliefd was bij mijnwerkers. Zij snakten ernaar, zij begéérden het hoopvolle licht van advent en Kerstmis.

Er zijn al meer dan honderdvijftig jaar geen mijnwerkers meer in het Ertsgebergte, de schachten zijn nu toeristische attracties, maar het machtige verlangen naar licht is gebleven. Mijnbouw was onmogelijk zonder het werk van bekwame timmerlieden. De zware ijzeren Schwibbögen werden vervangen door hout en houtsnijwerk en dat is tot vandaag zo gebleven, honderdduizendvoudig.

Met mijnwerk alleen kon je je gezin nooit genoeg te eten geven. De arbeiders hadden dus vaak een moestuin en wat kleinvee, misschien ook een akkertje. En ze bewerkten hout. Niet omdat ze te veel vrije tijd hadden, maar uit barre nood stonden ze aan de draaibank. Vanaf de achttiende eeuw werd de mijnbouw snel onrendabel. In de loop van de negentiende eeuw gingen de mijnen een voor een dicht. In het dorp Seiffen bijvoorbeeld werd het Bergamt, de mijnautoriteit, opgeheven in 1849, elders was dat vroeger gebeurd.

Het aantal houtdraaiers nam exponentieel toe. Ze maakten knopen, pennen- of naalddozen, maar al snel wisten ze dat speelgoed een veelgevraagd artikel was. In 1804 is er sprake van huisjes, kastelen, kasten, poppen, kerken, stallen en schuren en bergen met quickendem, bellendem, knarrendem Spielzeug. Het bewoog dus en het maakte lawaai. Blokkendozen, arken van Noach met veel beesten, weldra ook treinen met houten rookpluimen, werden eerst in heel Duitsland en later over de hele wereld verkocht. In de Duitse speelgoedstad bij uitstek, het Beierse Neurenberg, genoten de producten uit het Ertsgebergte een grote reputatie. De kwaliteit was schitterend, de prijs zeer laag. De speelgoedmakers waren dan ook straatarm. Ze werkten twaalf tot vijftien uur per dag. Kinderarbeid was een noodzaak. Toen de wet van 30 maart 1903 de kinderen beschermde in gezinsbedrijven en bij thuiswerk, botste ze op onbegrip en tegenkanting. Het ging echt om eten of niet eten. Als kinderen niet mochten werken verviel een gezin vaak van armoe tot zwarte armoe. In crisistijden kon het gezinsinkomen in korte tijd instorten tot een derde van het normale, en normale lonen waren zo al hongerlonen.

Het speelgoed, vooral het miniatuurspeelgoed, begon er steeds mooier uit te zien. Men ging met de tijd mee. Auto’s, zeppelins, stoomboten en vliegtuigen verschenen. Er waren vanouds regimenten houten soldaatjes. In 1914 werden gewonde speelgoedsoldaten uit de Eerste Wereldoorlog op de markt gebracht. Later was de concurrentie van blikken speelgoed hard, maar niet vernietigend. Tot op heden worden in het Ertsgebergte massa’s heerlijk, houten speelgoed gemaakt.

Omstreeks 1826 wordt stearine uitgevonden, als nevenproduct van het verzepingsproces. Goedkope, massaal geproduceerde kaarsen vervangen de dure raapolielampen en waskaarsen. De nieuwe kaarsen roken minder en druipen minder. Kerstartikelen werden al heel lang gemaakt, maar de productie komt nu pas goed op gang. Het mooist vind ik de engel en de mijnwerker die fungeren als kandelaar. In iedere hand dragen ze een kaars. Ze zijn star, hiëratisch, naïef beschilderd en zowel boezem als middel van de engel wordt zeer geprononceerd. De engel is dus, geheel tegen de theologie in, niet geslachtloos maar vrouwelijk. Onmiddellijk na die twee komt de Nussknacker, bekend van, alweer E.T.A. Hoffmann, maar ook van Tsjaikovski. Hij is een negentiende-eeuwse grenadier en hij kraakt de noten met zijn lange tanden. Ook hij wordt stram en streng uitgevoerd.

Heel anders en heel spectaculair zijn de alomtegenwoordige piramides in alle formaten. Ondanks de naam hebben ze niets van Egypte. Ze bestaan uit drie, vier of zelfs meer horizontale schijven boven elkaar, afnemend in grootte van beneden naar boven. Op iedere schijf staan figuurtjes, een stoet mijnwerkers, een kerststal met herders, een groep ruiters of werkende boeren. Door het middelpunt van de schijven loopt een lange, verticale as. Die as wordt bekroond door een horizontale helix. Om deze constructie heen branden op vier of meer punten kaarsen. De kaarsvlammen verwarmen de lucht, de lucht stijgt, de stijgende lucht brengt de schroef aan het draaien, met de schroef draait de as mee en met de as beginnen de schijven bedachtzaam mee te draaien. Het is een statig en stil gebeuren, vooral bij de grotere exemplaren. Die zijn soms meer dan drie meter hoog en je vindt ze in ieder dorp, in iedere stad, op het marktplein. Ik heb er een gezien die draaide op de luchtverplaatsing veroorzaakt door voorbijrijdende auto’s én door de warmte, niet van kaarsvlammen, maar van grote gloeilampen.

Opmerkelijk is dat én speelgoed én kerstversiering alle regimes die over Duitsland zijn gewaaid zegevierend hebben doorstaan: het koninkrijk Saksen, het eengemaakte keizerrijk, de Weimarrepubliek, het Derde Rijk van Hitler, de Sovjetbezetting, de DDR, de Bondsrepubliek, je kunt het niet zo gek bedenken of het Ertsgebergte heeft er zijn deel van gehad, meemarcherende legereenheden incluis. De nazi’s hebben de grote school voor houtbewerking opgericht. In de DDR werd streng toegezien op de hoge kwaliteit. In 1981 werd het volkseigen bedrijf Kombinat Erzgebirgische Volkskunst Olbernhau opgericht. Het mooiste uit die tijd vind ik een houten miniatuuruitvoering van de megalomane Stalinallee.

In het speelgoeddorp Seiffen is advent vooral een economisch begrip. Busladingen gepensioneerden worden in de hoofdstraat afgekieperd, roedels grijsaards dringen de speelgoedwinkels binnen, ze kopen en kopen, van maandagmorgen tot zondagavond. Het is niet zozeer dat er te weinig speelgoedwinkels zouden zijn, ik tel er zonder echt ingespannen te zoeken meer dan twintig en het dorp heeft drieduizend inwoners. Dat is dus één speelgoedwinkel per honderdvijftig inwoners en iedere speelgoedwinkel is een bloeiende nering. Sinds kort is er een winkel die Duitse kerstproducten aanbiedt made in China. De eigenaar is niet geliefd.

Ik stel me voor dat het na Kerstmis erg stil wordt in deze streek, maar naar het schijnt vergis ik me. Het gaat allang niet meer om notenkrakers, Schwibbögen of kerstengelen. Het gaat om kitsch, massa’s adventskitsch, hoe lelijker, hoe liever. Begrijp me niet verkeerd. Ik houd werkelijk van de houten engelen en mijnwerkers en notenkrakers en ook van de piramides. Ik houd van de zorgvuldige blokkendozen en de parmantige hobbelpaarden. Ik houd zelfs van de gefiguurzaagde bogen. Dat vind ik allemaal mooi, ontroerend mooi. Maar in plaats van notenkrakende officieren of blozende engelen verkopen ze nu houten koks, houten verpleegsters, houten kelners, houten schooljuffrouwen, houten kerstmannen, houten apothekers, houten oma’s die breien, houten stationschefs, houten visboeren, houten skiërs, houten Lederhosen, houten monniken, houten imkers, houten piloten, houten schoorsteenvegers, houten piraten, houten New Yorkse brandweerlieden van 11 september, houten douaniers, houten meubelmakers, houten cowboys, houten leraars aardrijkskunde en, ik had het niet verwacht in deze protestantse streek, maar kom, Duitsland is Duitsland, ze verkopen nu ook een houten paus.

Zie: Carnaval

Johann Sebastian Bach

Ik was zes jaar. Twee keer per week ging ik muziekles halen bij juffrouw Wouters in de Schapenstraat en ik ging graag. Juffrouw Wouters bewoonde, als ik de woorden mag gebruiken die Paul Rodenko net iets eerder had geschreven en die ik uiteraard pas veel later las, een huis van trappen en piano’s. Ik herinner me ten minste twee vleugels en twee buffetpiano’s, waarvan een om onnaspeurlijke redenen de stille piano werd genoemd. Ik herinner me enige vadsige katten en tientallen portretten van componisten aan de wanden. Terwijl ik mijn beurt afwachtte en de andere leerlingen hoorde stuntelen op de toetsen, had ik ruimschoots tijd om me pruiken, brillen, baarden, jabots, fluwelen mutsen en weelderige strikken in het geheugen te prenten. Hoor ik vandaag één noot van Bach of Brahms of Schubert of Wagner, dan zie ik onmiddellijk het juiste portret en weet ik ook exact waar het hing in die klankkast van een huis.

Iedereen moest altijd drie stukken tegelijk leren, ik vermoed, maar ik heb het nooit nagekeken, volgens de oude methode van het Parijse conservatorium. We noemden de trits altijd in één adem: een étude, ’nen Bach en ’ne morceau. Etude, dat was het technische werk: Czerny, later Cramer en aan het eind Clementi. Bach, de bekende reeks van Anna Magdalena via de Inventionen tot het Wohltemperierte. Morceau, dat kwam in de eerste jaren altijd uit de Classiques favoris, een handboek samengesteld door ene Théodore Lack, een meneer die op achttienjarige leeftijd benoemd werd tot pianoleraar aan het conservatorium van Parijs en die functie zevenenvijftig jaar lang bekleed heeft. In de afdeling morceaux zou ik, Lack verlatend, het brengen tot nocturnes van Chopin en sonates van Mozart en Beethoven, maar toen was juffrouw Wouters al enkele jaren dood en volgde ik les bij mademoiselle Algoet, haar veel jongere assistente.

Alle titels van werken kenden wij vanzelfsprekend alleen in het Frans. Dus Czerny had niet Die Schule der Fingerfertigkeit geschreven maar L’Art de délier les doigts en Bach was de auteur van Le clavecin bien tempéré.

Twaalf jaar aan een stuk heb ik met Bach geleefd, dag in, dag uit. Bach was goed voor je vingers, dus speelde je Bach elke dag, de eerste jaren aan de zwarte buffetpiano die mijn peettante had gekocht, nadien aan een Gaveauvleugel die mijn ouders in huis haalden. De buffetpiano heb ik door de jaren heen meegenomen. Hij staat nu in mijn voorkamer. Hij is vervaardigd door de Berlijnse firma G. Schwechten, Hof-Pianoforte-Fabrikant Sr. Königl. Hoheit des Prinzen Joachim Albrecht von Preussen. De stramme Pruisen slaagden erin instrumenten te bouwen met een fluweelzachte aanslag en toon. Mijn Schwechten is meer dan honderd jaar oud, er zitten wat krassen op de kast, maar zijn toon is nog altijd even intiem, zilverig, honingzoet, tegelijk zuiver en licht omfloerst, een toon als een meisjesglimlach op een affiche voor absint.

Later speelde ik orgel in de kerk. Een mis begeleiden, wat kan mooier zijn? Je troont hoog boven de hoofden, vlak onder de gewelven, je kiest je registers, je speelt drie inleidende maten en daar stijgen de stemmen op, zij volgen jou en jij volgt hen. De begeleiding improviseer je, elke keer anders, elke keer zoeken en snel beslissen, zo snel dat je niet eens wéét dat je beslist.

Om de mensen na afloop van de dienst de kerk uit te jagen, speel je Bach. Alle registers open. Portato, zodat de dreun telkens even kan ontsnappen, het kerkschip in. Ik hoefde trouwens niet alleen kerkelijke stukken te spelen van Bach. Een of andere Engelse suite was ook goed, klonk in ieder geval verrassend godsdienstig, geen hond daarbeneden die het merkte. En ik was verlost van het weerbarstige voetklavier. Dat heb ik nooit echt goed leren bespelen.

Als je voor zo’n orgel gaat zitten, het hoeft niet eens groot te zijn, voel je je een keizer. De rechten op díé troon heb ik verbeurd. Luiheid. Verwaarlozing. Het geloof der vaderen de rug toekeren en dan ook de kerkgebouwen, de orgels, de gezangen. En als je jaren later wilt terugkeren, niet naar het geloof, maar naar de muziek, is het te laat. Euterpe duldt geen lediggang. Geen uitstapjes. Geen nou even lekker niet. Alleen harde, trouwe, dagelijkse dienst wil ze belonen.

En dagelijks gediend heb ik. Alleen Bach. Ook tijdens de vakantie. In mijn leven heb ik zeker meer dan tweeduizend uur doorgebracht met Bach. Zijn muziek met mijn vingers proberend. Een fuga of een koraalvoorspel ontcijferend. Gaandeweg de structuur ontdekkend. Echte musici die dit lezen zullen nu glimlachen. Tweeduizend uur. Dat is niks. Helemaal niks. Zij gaan zes uur per dag met Bach om. Acht uur. In hun hele bestaan dertigduizend uur. Zestigduizend uur. Meer. Ik bijt op mijn tong van afgunst en schaamte, maar ik heb het uitsluitend aan mezelf te wijten. Had je maar harder moeten werken, manneke.

Van die armzalige tweeduizend uur heb ik nooit spijt gehad. Pedagogen die bekommerd verkondigen dat zoiets niet goed is voor de kinderziel, dat het niet zou aansluiten op mijn jeugdige leefwereld, naar de hel met hen. Het spreekt nogal vanzelf dat het eerste menuetje door mijn stijve voorpootjes aan de piano onttrokken, een stuk muziek van tweehonderdvijftig jaar oud, geen zier te maken had met mijn wereld. Maar er bestaat een mirakel dat Bach heet. Geloof me, Bach heeft mijn leven veranderd. Want zodra ik de toetsen zover had gekregen dat ze mijn vingers gehoorzaamden en het menuet lieten klinken telkens als ik, kleine jongen, het eiste – en toegegeven, het klonk wankel, maar het klonk en bleef klinken – sinds dat suprême moment bewoonde Bach mijn hoogstpersoonlijke leefwereld. En telkens als ik moeizaam een nieuw stuk had veroverd, gooide Bach, bij wijze van beloning, een deur open, een grendel weg. Bach is ontdekking. Bach is nieuwe vrijheid.

Met zijn drieën staan ze op de bovenste top van de muziekberg, Mozart, Schubert, Bach. Maar de grootste van de drie, de man die net iets dichter bij de hemel staat dan de twee die veel te jong gestorven zijn, de grootste van allen, is Bach.

Dit is mijn droom: in een Thüringse kerk op een oud orgel partita’s van Bach spelen. De kleine stad buiten, het mag Mühlhausen zijn of Altenburg, zal onder een vracht sneeuw liggen, het vriest stenen uit de grond, de zon straalt. Tussen twee stukken door hoor ik joelende kinderen, hun stemmen zo hard als de vorst, zo scherp als de registers die ik trek. Indien Thüringen niet kan, is Mecklenburg-Vorpommern ook goed, graatmagere baksteengotiek. En sneeuw. Ik weet wel dat Bach daar nooit geweest is, en baksteen is meer iets voor Buxtehude, desnoods wil ik ook wel zijn Magnificat Primi Toni ten gehore brengen.

Nooit, nooit zal mijn droom bewaarheid worden. Nooit, nooit krijg ik mijn vingers nog zover gewrongen dat ze in staat zijn Bach waardig te eren. Daarom wil ik aan mijn sterfbed de aria voor sopraan, dwarsfluit en orgel horen uit het eerste deel van de Johannes-Passion, gezongen door een begeerlijke, naakte vrouw, koperharig, een stem met een rauwe rand, bijna het geluid van een boosaardige koorknaap:

Ich folge dir gleichfalls mit freudigen Schritten
Und lasse dich nicht,
Mein Leben, mein Licht…

Ga ik naar de hemel, dan wacht de Thomascantor mij daar op om mijn handen te leren over wetten en dronkenschap van de muziek. Ga ik naar de hel? De hel is een aarde zonder Bach.

Bavaristiek

Mia san mia.

Rund samme, g’sund samme.

(Ons is ons. Rond zijn we, gezond zijn we.)

Beierse volkswijsheden

Ik wil Beieren bestuderen. De Vrijstaat Beieren heeft meer inwoners dan België. Zijn oppervlakte is niet eens 10 procent kleiner dan die van de Benelux en zijn hoofdstad München is fors groter dan Amsterdam of Brussel.

Maar Beieren, dat zit toch propvol witte worsten, rode koppen, pikzwarte katholieken, literglazen bier, blaasorkesten, leren broeken, belachelijke jasjes, geraniums op balkons, geschuierde stoepen, geboende Alpen, cryptonazi’s, echte nazi’s. Beieren, dat is wel het aller-, allerlaatste land waar ik geboren zou willen worden.

Wie ís er in godsnaam geboren in Beieren, behalve boeren, koperblazers en papen? En Röhm? En Himmler?

Bertolt Brecht bijvoorbeeld, in Augsburg. Henry Kissinger, eigenlijk Heinz, in Fürth. Hij heeft er, naar het schijnt, gelukkige kinderjaren doorgebracht, tot de nazi’s de macht grepen en zijn moeder besliste dat het misschien toch verstandiger was naar Amerika te vertrekken. Alois Alzheimer, geboren in Marktbreit. Richard Strauss, geboren in München, net zoals de onnavolgbare komiek Karl Valentin, volgens mij groter dan Chaplin – bezoek in München zijn krankzinnige museum – en zoals de schilder Franz Marc. Der blaue Reiter was een kunstgalerie in München. Wassili Kandinsky ging eerst naar München, Parijs kwam pas later. Thomas Mann was dan wel geboren in het noordelijke Lübeck, maar hij bleef hardnekkig in München wonen tot de nazi’s hem en de zijnen in ballingschap dreven. Kortom, talent, avant-garde, genie op alle gebieden van kunsten en wetenschappen.

In opperste verwarring belde ik de Beierse vertegenwoordiging bij de Europese Unie in Brussel. Zoekt u eens op het internet onder Ludwig-Maximiliansuniversiteit, zei de man aan de andere kant van de lijn vermoeid. Ja, die zitten in München. Daar hebben ze een leerstoel bavaristiek. Daar weten ze er alles van.

Ik dacht, je hebt amerikanistiek en afrikanistiek. Je hebt anglistiek, neerlandistiek, germanistiek. Waarom zou Beieren moeten achterblijven? Stel dat Vlaanderen vandaag zijn onafhankelijkheid uitroept, een onappetijtelijke gedachte, maar daar gaat het nou niet om, dan krijg je morgen gegarandeerd een leerstoel flandristiek in Gent of Leuven. Polonistiek is een ernstige tak van de alfawetenschappen, je kunt afstuderen in de bohemistiek en de kroatistiek, dus, waarom geen bavaristiek? Op, op naar het wereldwijde web!

Wie peilt de diepte van mijn ontgoocheling toen ik volgende mededeling zag opflikkeren: uw zoekbewerking – Ludwig-Maximilians-Universität Bavaristik – heeft geen overeenkomstige documenten opgeleverd. Zodra ik over mijn eerste teleurstelling heen was, dacht ik, Beieren heeft toch meer universiteiten, grote, beroemde, oude, eerbiedwaardige. Ik ging aan de slag. Niet één heeft mijn elektronische smeekbede beantwoord.

Ik vond iets anders. De bavaristiek wordt wel degelijk beoefend. Al jaren. In het cabaret. Uitmuntende deskundigen zijn de drie broers die de groep Biermösl Blosn vormen en Gerhard Polt. Hun grappen zijn onbarmhartig. Het voorwerp is altijd hetzelfde: het land van herkomst, Beieren, en in Beieren de almachtige roomse Kerk en de almachtige roomse regering. Zij zijn virtuozen in de zelfspot en als dusdanig zijn hun grappen verwant met de Joodse witz en de Brusselse zwans. Over een politicus: hij is uitstekend als hij tussen twee tuinkabouters staat. Wat is de onbevlekte ontvangenis van de Heilige Maagd Maria? Een kwestie van kunstmatige inseminatie. Zij organiseren geregeld workshops voor bavaristiek, want hun taal is niet altijd begrijpelijk voor wie het ongeluk had ten noorden van de Weißwurstäquator geboren te worden, de witte-worst-evenaar, en daar horen heel wat burgers van de Vrijstaat Beieren zelf bij.

Want Beieren, zo leert mij de leergang bavaristiek voor gevorderden, wordt lang niet alleen bevolkt door Beieren. Er wonen in de vrijstaat vier officieel erkende stammen. Eerst heb je de eigenlijke Bajuwaren, de eigenlijke Beieren dus, woonachtig in Nieder- en Oberbayern maar daarnaast heb je vanouds de Franken en de Zwaben.

De Zwaben wonen in een zuidwestelijke strook tegen de grens met Württemberg aan, ruwweg tussen Augsburg en de Oostenrijkse grens. Maar de Zwaben zijn, zoals de Koerden, een volk dat grenzen overschrijdt, ze wonen in Württemberg, Baden, de Franse Elzas, Zwitserland, Oostenrijk. Waar precies de Alemannen ophouden en de Zwaben beginnen, is niet altijd even duidelijk. Kún je de twee eigenlijk wel uit elkaar houden?

De Franken wonen hoofdzakelijk, maar alweer niet uitsluitend, in Beieren, tussen Aschaffenburg, Hof en in de omstreken van Neurenberg. Neurenberg is veruit de belangrijkste stad in Frankenland, maar Frankisch zijn ook Würzburg, Bamberg en Bayreuth. En het o zo mooie, al te mooie, irreëel mooie, beklemmend mooie Rothenburg ob der Tauber. De vrijstaat geldt als een burcht van rooms geloof. Dat is niet helemaal waar. Grote delen zijn luthers. Welke delen, dat lag aan het geloof dat de landheer beleed. De Duitsers hebben in de zestiende eeuw een originele manier gevonden om hun gebrek aan tolerantie binnen aanvaardbare grenzen te houden. De ene intolerantie werd náást de andere gedoogd. Hier heerst mijn geloof, jouw geloof heerst daar. De Augsburgse confessie legde het principe vast dat heet cuius regio, illius et religio, wie gezag heeft over het land, heeft ook over de godsdienst van zijn land en de inwoners te beslissen. Vandaar dat Duitsland tot de negentiende eeuw een lappendeken was van aan de ene kant vrijwel zuiver protestantse en aan de andere kant zuiver katholieke gebieden, de laatste hoofdzakelijk in het zuiden, in Westfalen en het Rijnland. Sindsdien hebben binnenlandse migratie en, na de Tweede Wereldoorlog, de vluchtelingenstroom uit de verloren oostelijke gebieden en Tsjecho-Slowakije de godsdiensten toch wat meer door elkaar gehusseld. In Frankenland leefden tot in de NS-tijd ook grote, welvarende Joodse gemeenten. De belangrijkste was die van Fürth, waar de familie Kissinger vandaan komt. Fürth had als bijnaam het ‘Frankische Jeruzalem’.

In de twintigste eeuw is er een vierde stam bij gekomen en die sloot naadloos aan bij de andere drie stammen. Ik bedoel de Sudeten, die na 1945 uit Tsjecho-Slowakije werden verdreven, nog vóór dat land een communistisch bewind kreeg. Hun voorvaderen hadden zich honderden jaren eerder, vanaf de dertiende eeuw, in Bohemen, Moravië en Oostenrijks Silezië gevestigd. De dialecten van de Deutschböhmer, zoals ze zichzelf soms noemen, waren zeer verwant met die van Beieren. Dat de Sudeten zo restloos opgenomen werden in het Beierse geheel, mag een wonder heten. In één jaar tijd zijn twee miljoen vluchtelingen, dat was bijna een kwart van de Beierse bevolking, een streek binnengetrokken die, net zoals de rest van Duitsland, verwoest, uitgeput en tot op de bodem vernederd was. Door eigen schuld, door eigen hoogmoed, door eigen wreedaardigheid op een schaal die nooit eerder vertoond werd, dat alles lijdt geen twijfel, maar niettemin, het land lag aan scherven. En toch is de integratie geslaagd.

Beieren is dus niet massief. Beieren is géén monoliet. De eerste stam, de eigenlijke Bajuwaren, is zeer oud, al in de zesde eeuw van onze jaartelling werden de Baioarii of Baiuvarii vernoemd, en ja, ze woonden precies op de plek die nu Beieren heet, maar ook zij waren van meet af aan een samenraapsel. De Baiuvarii zouden uit een land komen dat Baia heet. Vroeger werd wel eens geopperd dat het Bohemen zou zijn, Boiohemum, het land van het Keltische volk der Bojers. Voor die stelling ontbreken de bewijzen. Een kant-en-klare stam die vanuit het oosten Beieren binnentrok en er zich blijvend vestigde, heeft dus nooit bestaan. Bovendien is de oude Beierse taal, zoals die werd overgeleverd in geschriften en fragmenten sinds de achtste en de negende eeuw, onmiskenbaar verwant met het nabije Alemannisch, dus een of ander Germaans en absoluut niet Keltisch.

In het gebied dat nu de vrijstaat vormt, trof je misschien nog wat geromaniseerde Kelten aan, achtergebleven Hunnen, een handvol Goten, wellicht zelfs Illyrisch volk. De streek rond de Donau was een turbulent migratiegebied. De ene na de andere horde trok er dwars door. Hele dorpen werden gedwongen tot verhuizing en er zullen wel wat krijgers grommend van lust weerloze vrouwen bezwangerd hebben. Het was een smeltkroes van zeer uiteenlopende groepen. Je had onder impuls van de Merovingische koningen oostwaarts opgejaagde Alemannen, je had Sueven, dat zijn de latere Zwaben, Longobarden, Toringi, dat werden achteraf de Thüringers, Markomannen, misschien waren er zelfs Scytische Alanen bij. Omstreeks het midden van de zesde eeuw is de naam Beieren bekend. Een paar eeuwen later wordt de Gens Baiuvariorum al als iets afzonderlijks bekeken. Bij het begin van de achtste eeuw kreeg de Lex Baiuvariorum, het in het Latijn gecodificeerde Beierse stamrecht, de vorm en de inhoud zoals die tot op heden werden overgeleverd.

De Beieren zouden tot een geheel aan elkaar zijn gesmeed onder druk van buitenaf. De grote Ostrogotische koning Theodorik (455-526), die de kunst verstond zijn Germaanse en Latijnse onderdanen in vrede naast elkaar te laten leven, ieder volgens eigen wetten en eigen geloof, en die uiteindelijk alle Germaanse volkeren, behalve de Franken, regeerde, zou de Baiuvarii tot een eenheid hebben versmolten. Hij hield hof in de Noord-Italiaanse stad Ravenna en hij had er alle belang bij dat de randgebieden van zijn invloedssfeer ordentelijk bestuurd en weerbaar verdedigd werden. Hij zou daartoe leidende functies hebben toegekend aan mannen, niet van één volk, maar juist van verschillende herkomst.

Van meet af aan waren de Beieren dus een amalgaam of, voor wie niet van hen houdt, hutspot, barring, mikmak. In dat opzicht lijken ze op bijna alle andere volkeren van Europa. Toch zijn ze onverwisselbaar. Beieren is, samen met Frankrijk, de eerste staat die als zodanig in de Europese geschiedenis wordt vermeld. Beieren is dus vanaf het prilste begin een politiek begrip, zeker niet een etnisch gegeven. Maar dat politieke Beieren is altijd én zelfstandig én een deel van een breder geheel. Dat was zijn reden van bestaan sinds zijn ontstaan, geheel volgens het wijze beleid van de grote Theodorik, en dat zal zo blijven, niet meteen onder de heerschappij van de Karolingers, maar wel binnen het Heilig Roomse Rijk der Duitse Natie, in het Duitse Keizerrijk na 1871 en in de Weimarrepubliek. Alleen tijdens de twaalfjarige naziheerschappij verdwijnt Beieren in het grote Duitsland, al was Hitler net in München van niets tot iets gekomen. Na de Tweede Wereldoorlog zal een herboren zelfstandig Beieren deel uitmaken van de Bondsrepubliek, maar niet van harte. Het Beierse parlement is het enige deelstaatparlement dat in 1949 de federale grondwet níét goedkeurt. Binnen het wijdere geheel van de Europese Unie ziet Beieren nieuwe kansen om meer autonomie te verwerven. Al sinds de jaren zeventig van de twintigste eeuw hebben leidende politici als Max Streibl, die vijf jaar minister-president was, gestreefd naar een Europa van de regio’s.

Beieren is dus ouder dan de meeste Europese staten. Beieren is ouder dan Duitsland zelf, met verbazend stabiele grenzen. Van 1180 tot 1918 zal de dynastie van Wittelsbach het land regeren. Er zijn weinig Europese vorstenhuizen die een dergelijke staat van dienst kunnen voorleggen. Op 1 januari 1806 werd Beieren met de welwillende toestemming van Napoleon Bonaparte een koninkrijk. Eveneens stonden de Fransen toe dat Beieren grote happen nam uit de naburige gouwen. Het mocht zijn grondgebied min of meer verdubbelen. Franken en een Zwabische strook werden Beiers en zijn dat tot op heden gebleven. Beieren heeft daar een bloedige prijs voor betaald. Napoleon eiste dat het jonge koninkrijk soldaten leverde voor zijn leger. Van de Russische veldtocht zijn dertigduizend Beierse jongens niet teruggekeerd.

Wanneer in 1871 het Duitse keizerrijk wordt uitgeroepen, zal de Beierse koning Ludwig II niet alleen koning blijven, hij laat zijn toestemming voor des keizers troonsbestijging door Bismarck afkopen met baar geld, honderdduizend Taler per jaar. Ludwigs civiele lijst volstond niet om zijn sprookjesachtige bouwsels zoals het Sneeuwwitjeskasteel Neuschwanstein en paleizen als Linderhof of Herrenchiemsee te financieren. Maar Beieren zou tot in 1920 zijn eigen postzegels blijven uitgeven en zijn eigen, afzonderlijke spoorwegmaatschappij, de Königliche Bayerische Staats-Eisenbahnen, behouden, tot opperste vreugd van modelbouwers en verzamelaars.

Beieren is een rijk bondsland. Beieren was een arm vorstendom. De omkeer vond plaats na de Tweede Wereldoorlog. Voordien was Beieren boerenland. Er waren fabrieken, textiel in Augsburg, porselein in Franken, elektriciteitsbedrijven in Neurenberg, in München werden locomotieven gebouwd. Maar een derde van de beroepsbevolking werkte in de landbouw. Beieren heeft goeddeels de fase van de zware nijverheid overgeslagen. Het heeft dus niet betaald voor de moeizame uitschakeling van kolen en staal, de troosteloosheid greep de mensen niet naar de strot zoals het gebeurde in vervallende industriële burchten als het Ruhrgebied, Wallonië of Noord-Engeland. De Beieren stapten als het ware recht van de akker naar de witte, glanzende paleizen van het postindustriële tijdperk. De vluchtelingen uit Tsjecho-Slowakije hebben een essentiële bijdrage geleverd tot die ontwikkeling. Zij kwamen níét onder de koe vandaan. Zij waren verjaagd uit een land dat vóór 1918 de helft van de industriële productie leverde die in de Donaumonarchie voorhanden was, met nauwelijks een vijfde van de bevolking. Tussen de twee wereldoorlogen was Tsjecho-Slowakije, althans het westelijke deel, de modernste industrienatie van het continent. De Sudeten brachten hun vaardigheden mee inzake techniek, organisatie en ondernemerschap.

Beieren munt uit in lucht- en ruimtevaartindustrie, elektronica, fundamenteel natuurkundig onderzoek, en natuurlijk ook wel autoassemblage, maar dan voor de duurdere merken, BMW en Audi. Het toerisme is een goudader, vooral in de Alpen en in München. München heeft zijn koninklijke allure behouden, het zal zijn zeer zichtbare welvaart behouden, het zal zijn onwankelbare tradities behouden. Niets van dat alles zal verwaaien, want in München waait het niet. De bergen en dorpen in de Alpen zijn stuk voor stuk uit een toeristenfolder geknipt. Het Beierse Woud is beboste gemoedelijkheid. Het hele land straalt een rustige, voldane schoonheid uit. Er zijn arme Beieren, maar de gemiddelde levensstandaard ligt meer dan 25 procent boven het gemiddelde van de Europese Unie, 6 procent van de beroepsbevolking is werkloos.

Een kunstenaar die nu in Berlijn woont en werkt, maar die opgroeide aan de uiterst Beierse Starnberger See, zei laatst in Die Zeit (nr. 52, 2006, p. 18) dat hij naar een reünie van zijn school was gegaan. Hij was destijds Beieren ontvlucht, weg van de stilstand, weg van de idylle, leve het volle leven met al zijn breuklijnen, leve de grote stad met al haar conflicten. De meeste oud-leerlingen echter waren blijven hangen in Beieren. Blijven hangen? Tot zijn verrassing stelde hij vast hoe aangenaam die mensen waren, hoe rustig en ontspannen ze tegen de wereld aankeken. Ze waren allemaal op een bescheiden manier zelfbewust. Ze praatten niet over de maatschappij, ze hielden zich bezig met hun leven. De kunstenaar vond het zalig. Eigenlijk wilde hij weg uit het vuile Berlijn, gewoon terug naar Beieren.

Beieren hebben buiten hun land vaak een reputatie van onomstotelijke zelfgenoegzaamheid. Ik weet niet of die roep terecht is. Zelfgenoegzaam en arrogant gaan hand in hand. Beieren vertoont af en toe de weerzinwekkende trekjes die je in iedere Europese regio kunt waarnemen als ze flink rijker is dan aanpalende gebiedsdelen. Onlangs protesteerde Beieren tegen de hervorming van de gezondheidszorg die de grote coalitie van Angela Merkel voorstelde. Beieren vond dat het te veel centen moest afgeven aan minder gefortuneerde Länder, vooral aan oostelijk Duitsland, waar het aan grenst. De hardvochtigheid van de rijkaard, ze duikt op in Catalonië, in Noord-Italië, in Vlaanderen. Het is geen toeval dat politici die de Vlaamse onafhankelijkheid nastreven juist Beieren tot voorbeeld nemen. Beieren aan de Noordzee, zo zien zij Vlaanderen. Dat zulks historische onzin is, hindert hen niet, zolang ze het arme Wallonië maar weg kunnen trappen. In Beieren is men dan toch nog een kléín beetje fatsoenlijker.

Ik ben al veel Beieren tegengekomen die vanzelfsprekend Beiers zijn en het tegendeel van arrogant. Juist dát niet. Vriendelijk, behulpzaam, hoffelijk volk. Maar ze peinzen er niet over te verzaken aan de grondslagen van hun existentie, Leberknödel, Haxe, Obatzte, Weißwurst. En hun tongval vinden ze niet achterlijk. Ik weiger hen af te vallen. Waarom in godsnaam zou Berlijns cool zijn en Beiers boers? Waarom zouden we wegsmelten bij wereldmuziek uit Pakistan of Tsjaad en buiten gaan kotsen zodra er gejodeld wordt?

Ik heb eens twee krachtige meiden uit het Beierse Woud horen zingen, een donkere en een blonde, een lelijke en een mooie, een lage stem en een schelle, maar allebei even machtig. Microfoons, da’s goed voor teringlijers. Ze droegen klederdracht boven een spijkerbroek. Ik snapte nauwelijks wat ze zeiden, tussen twee jodelbuien door praatten ze voluit plat, maar één ding was me duidelijk: de wereld lag aan hun voeten en daar genoten ze van, met volle teugen, zoals van het bier dat ze litergewijs opslokten. Pas op, ze waren allebei getrouwd, ze hadden man en kinderen. Hun kinderen waren hun engelen en die man, die moest je op tijd voederen, want met zo’n kerel kun je dolle pret hebben, daar wonden ze geen doekjes om. Maar de rest van de tijd mocht hij zijn bek houden. Juichend verpulverden ze iedere theorie over emancipatie. Onverwoestbaar waren ze. En ze lachten in de eerste plaats om zichzelf.

Laptop und Lederhose, zo definiëren de conservatieve christen-democraten van de csu graag hun land, hun geliefde Beieren. Elektronica sluit traditie niet uit. Globalisering en plaatselijke trots kun je verzoenen. Het lijkt me een aantrekkelijk idee, zeker als je nog karrenvrachten traditie en plaatselijke trots in voorraad hebt, zoals de Beieren.

Ik denk niet dat er veel weldenkende linkse lieden te vinden zijn die de schootcomputer afwijzen. Ik denk niet dat er veel weldenkende linkse lieden te vinden zijn die een leren broek aan hun kont willen. Of hun boezem in een boezeroen willen duwen. Ik heb dat nooit goed gesnapt. Maar de leren broek en de dirndljurken, die zijn toch rechts, heel erg vreselijk rechts! Dat zeggen dezelfde mensen die met passie jellaba’s en sluiers verdedigen. Is de sluier niet veel erger, namelijk een teken van religieus fanatisme? Of onderwerping van de vrouw? Ik kan maar niet begrijpen dat lieden die de vestimentaire fratsen van de allochtone medeburger een heilig mensenrecht vinden, meewarig lachen of, erger, schande roepen zodra ze een Beierse medeburger in zijn Beierse klof-fie zien. Zijn al die kniebroeken en kousen met kwastjes uit de tijd? En de sluier dan? Ik heb boeren en boerinnen van Oberbayern door hun dorp zien wandelen in vol ornaat. Prachtig waren ze. Niemand was daar onderworpen. Trots volk, dat wel, maar wie ben ik dat ik hun ongelijk zou geven? Ze wisten wat werken was. Hun boerderijen blaakten van welvaart. En ze deden geen vlieg kwaad.

De Beierse schrijver Oskar Maria Graf, de bakkerszoon die over doodgewone Beierse dorpelingen berichtte, én de anarchist die deelnam aan de Beierse revolutie in 1919, die dramaturg was bij het arbeiderstheater, die in 1933 luid protesteerde omdat de nazi’s zijn boeken níét verbrandden, met deze woorden:

‘Deze oneer heb ik niet verdiend. Op grond van mijn hele leven en mijn hele schrijven heb ik het recht te verlangen dat mijn boeken aan de reine vlam van de brandstapel worden overgeleverd en niet in de met bloed bevlekte handen en in de verdorven hersens van de bruine moordenaars belanden!’,

een episode waarover die andere grote Beier, Bertolt Brecht, een woest ironisch gedicht zou schrijven dat eindigt met het bevel van de in zijn eer aangetaste schrijver: verbrand mij!; Oskar Maria Graf die, op de vlucht voor de bruine moordbende, uiteindelijk in de Verenigde Staten belandde, Oskar Maria Graf liep altijd door New York in, juist, Lederhose. Zo groot was zijn heimwee. Ik heb een foto van Graf gezien die een literaire lezing houdt, reken maar voor een hooggeschoold, weldenkend, intellectueel publiek. Hij droeg zijn Lederhose, de schrijver van Bayerisches Dekameron en Der große Bauernspiegel. In het dorp Aufkirchen, waar Graf de lagere school bezocht, hebben ze een bronzen beeld te zijner nagedachtenis opgericht. Daar zit de ontembare schrijver, ras-Beier, dichter en boer tegelijk, in bronzen Lederhose.

Zie: Bertolt Brecht, Democratie, Dialect, Monumenten, Worstparadijs

Bertolt Brecht

Eén Duits liedje zat in het radioprogramma, te midden van Brel, Barbara en Britse balladeers; in Nantes regende het, de Vlaamse hemel hing laag tussen Brugge en Gent. En dan, een heel licht, brekelijk, Duits vrouwenstemmetje, achteloos, wat slepend.

Surabaya-Johnny, warum bist Du so roh? Surabaya-Johnny, mein Gott, ich liebe dich so.

(Surabaya-Johnny, waarom ben je zo grof/ Surabaya-Johnny, mijn God, ik hou zo van jou.)

Lotte Lenya, zei Johan Anthierens, want het was zijn uitzending, De charme van het chanson, nooit eerder had ik de naam van die grootse mevrouw gehoord. Zei hij erbij dat de tekst van Bertolt Brecht was? Ik weet het niet meer. Wel weet ik dat ik met mijn opstekende ontroering, mijn fascinatie niets gedaan heb. Je was zeventien, met schoolvrienden kon je alleen praten over Brassens, Brel, Boudewijn de Groot, Dylan, Beatles en Stones. Een voorkeur voor Duits hield je angstvallig verborgen.

Vijftien jaar later. Ik ben goed dertig, het is zaterdagmiddag, ik schrob de keuken en luister met een half oor naar de radio. Ineens een krakende opname van een beenharde mannenstem:

Und der Haifisch, der hat Zähne Und die trägt er im Gesicht…

(En de haai die draagt zijn tanden/ In zijn bek zoals je ziet…)

Natuurlijk kende ik de geniale evergreen van Kurt Weill, maar nog nooit had ik Brecht zelf horen zingen: die messcherpe articulatie, duidelijk Beiers, schoolmeesterachtig, cynisch en toch buitengewoon sensibel. Hoe kan zoiets?

In 1986 reizen L. en ik naar Oost-Duitsland. In Weimar koop ik Lyrik der DDR, een voortreffelijke bloemlezing, en ik lees:

Das kleine Haus unter Bäumen am See
Vom Dach steigt Rauch
Fehlte er
Wie trostlos dann wären
Haus, Bäume und See.

(Het kleine huis onder de bomen aan het meer/ Van het dak stijgt rook op/ Ontbrak die/ Hoe troosteloos waren dan niet/ Huis, bomen en meer.)

Brecht, de communist, Brecht, de dogmatische theoreticus van het epische theater, Brecht, de geldwolf en de wijvenzot, Brecht van de wrede liedjes schrijft een idylle over een huisje, bomen en een meertje. Dat brengt me zo van mijn stuk dat ik me op zijn gedichten werp, van de Hauspostille tot:

… In die Grube gelegt werden
Ohne einen Mundvoll guten Fleisches genossen zu haben
Ist unmenschlich…

(… In het graf worden gelegd/ Zonder een mondvol lekker vlees genoten te hebben/ Is onmenselijk…)

En al weiger ik mezelf, ook na jaren lezen en herlezen, een kenner te noemen, ik ben ongeneeslijk ziek van zijn lyriek.

Bertolt Brechts Hauspostille. Mit Anleitungen, Gesangsnoten und einem Anhange verscheen in 1927. De gedichten maken onmiddellijk grote indruk. Elias Canetti zou zich hevig geschaamd hebben over zijn eigen verzen zodra hij de Hauspostille las. Kurt Tucholsky schrijft in Die Weltbühne dat Bertolt Brecht samen met Gottfried Benn het grootste lyrische talent is dat op dat moment in Duitsland rondloopt: … hier spricht ein Meister. Brecht was geen volslagen onbekende toen de Hauspostille verscheen. Hij had al een reputatie als toneelschrijver. In 1922 werd hem bijvoorbeeld de Kleistprijs voor toneel toegekend.

De eerste gedichten uit het boekje waren vermoedelijk al geschreven in 1916. Brecht werd geboren in 1898, hij was dus ternauwernood achttien toen hij begon aan wat zijn eerste poëtische meesterwerk zou worden.

1918. Het Duitse keizerrijk gaat ten onder in oorlog, honger en revoluties. Met zijn Clique van boezemvrienden en allerlei vriendinnen trekt Brecht langs kroegen en straten van zijn geboortestad Augsburg. Hij speelt gitaar, en collectief dichten de vrienden regel na regel. Wie juist wat schreef, dat kun je nu niet meer achterhalen, al hebben de vrienden achteraf toegegeven dat het meeste toch van Brecht zelf kwam. Overigens pleegde iedereen in die bende wel eens een gedicht voor het gymnasiumkrantje. Ze wilden de Beierse burgers aan het schrikken brengen, deze jongelieden die zelf uit goede, Beierse, burgerlijke families kwamen. Brechts vader was bijvoorbeeld procuratiehouder in een grote papierfabriek.

Het is dus helemaal niet vreemd dat Brecht nog maar een paar jaar eerder – in de zomermaanden van het oorlogsjaar 1915 – woorden schreef als:

Die ehern schweren
Gesänge von Deutschlands siegender Größe…

(De onbuigzame, zware/ Gezangen van Duitslands zegevierende grootheid…)

Dat is allerminst ironisch bedoeld en het is geen alleenstaand vers. Over de van oorlogszucht schuimbekkende Duitse keizer schrijft hij in datzelfde jaar:

Als der Frieden nur mehr Untergang war Rief er am ersten
Zum Krieg seiner Deutschen eherne Schar. Weihte klirrend das alte Schwert am Altar – Den Krieg, den – und der – die Größe gebahr – Er trug ihn am schwersten.

(Toen de oorlog nog enkel ondergang was/ Riep hij vooreerst/ Zijn Duitse, onbuigzame schare tot oorlog op./ Wijdde rammelend het oude zwaard voor het altaar –/ De oorlog die grootheid baarde en door grootheid gebaard werd –/ Hij torste hem het zwaarst.)

We mogen niet de schouders ophalen, we mogen niet superieur lachen. Brecht was, zoals bijna alle Duitse jongeren en volwassenen, volkomen in de ban van de keizerlijke oorlogspropaganda. En toch, toch, wanneer hij in juni 1916, dat is niet eens één jaar na de gezwollen frase over Duitslands zegevierende grootheid, de opgave krijgt een juichend opstel te schrijven over Horatius’ versregel dulce et decorum est pro patria mori (het is zoet en eervol voor het vaderland te sterven), juicht hij allerminst:

Der Abschied vom Leben fällt immer schwer, im Bett wie auf dem Schlachtfeld, am meisten gewiss jungen Menschen in der Blüte ihrer Jahre. Nur Hohlköpfe können die Eitelkeit so weit treiben, von einem leichten Sprung durch das dunkle Tor zu reden, und auch dies nur, solange sie sich weitab von der letzten Stunde glauben.

(Het afscheid van het leven is altijd moeilijk, zowel in bed als op het slagveld, zeker nog het meest voor jonge mensen in de fleur van hun leven. Alleen leeghoofden kunnen de ijdelheid zover drijven dat ze van een lichte sprong door een donkere poort spreken en ook dat alleen zolang ze ervan overtuigd zijn dat hun laatste uur nog lang niet geslagen heeft.)

Dit is al helemaal de scherp formulerende Brecht, het mannetje dat zich niets laat aansmeren. Bovendien botst hij frontaal met de leraar die hem de opdracht gaf, met de directie, met het hele apparaat van het K. Realgymnasium Augsburg dus. Het heeft geen haar gescheeld of hij werd van school gegooid. Brecht veranderde razendsnel. Net iets meer dan één jaar later, eind 1917 of begin 1918, schrijft hij zijn Legende vom toten Soldaten die na de oorlog oproer zal veroorzaken bij de Duitse militaristen.

De eerste, in de notitieboekjes van de Clique neergekrabbelde verzen bevatten al de kiemcellen waaruit Brechts latere poëzie zal ontstaan. Slechts één element zal er nog aan toe worden gevoegd. Maar we vinden al muziek, collectief werk, Bijbelse taal, vrije en gebonden verzen door elkaar, en de illusieloze, objectiverende beeldspraak, beeldspraak die je met je handen vast kunt grijpen. Het communistische engagement volgt pas veel later.

Brecht heeft nooit verborgen dat hij schatplichtig was aan Luthers Bijbelvertaling. Dat Luther dem Volk aufs Maul gekeken heeft toen hij, de Bijbelboeken omzettend, de Duitse schrijftaal schiep, was natuurlijk zeer aan Brecht besteed. Het woord Hauspostille heeft hij trouwens bij Luther gehaald. Die verzamelde zijn preken in een Kirchen- und Hauspostille. Het woord is afgeleid van post illa verba texta, letterlijk: teksten na die woorden, verklaringen bij een Bijbeltekst.

In 1926 was, na een buitengewoon verwarde voorgeschiedenis, bij Kiepenheuer al een versie verschenen die Taschenpostille heette, in slechts vijfentwintig exemplaren; het is een van de meest gegeerde antiquariaatsrariteiten van de twintigste eeuw. Die Taschenpostille is elf bij vijftien centimeter groot; de tekst is in twee kolommen geschikt, zwart met rode titeltjes, kortom, het boek, gedundrukt natuurlijk, heeft alle kenmerken van een zakpsalter, een zakbijbeltje of een zakuitgave van de Imitatio Christi.

Brecht beperkt zich heel bewust níét tot de Lutherse religieuze wereld. Eén onderdeel krijgt juist een roomse titel, ‘Bittgänge’, processies, katholieker kan niet, een ander onderdeel heet ‘Exerzitien’, geestelijke oefeningen. Brecht wist heel goed dat de Exercitia spiritualia geschreven waren door de stichter van de jezuïeten.

Natuurlijk kleeft aan deze gedichten geen spat vroomheid. En de tegenstelling tot de hoogstpersoonlijke ontboezemingen die gevierde Duitse dichters als Rilke in die jaren schreven, kon niet groter zijn. Brecht wilde juist dat zijn gedichten het niet-persoonlijke, het objectieve, beklemtoonden. Hij wilde een onsentimenteel, goddeloos en desondanks stichtend gebruiksboekje. Didactisch dus, zoals zo vaak bij Brecht. Maar er is veel meer aan de hand.

Het illusieloze en toch vriendelijke, het sensuele en toch zakelijke, het harde en toch gevoelige, het kale en toch muzikale, alleen Brecht is in staat die elementen met elkaar te verbinden. En hoe. Het is geen toeval dat de grote Brechtkenner Jan Knopf zijn handboek uit 1984 de bijtitel Eine Esthetik der Widersprüche geeft, een esthetiek van tegenstrijdigheden.

Niet voor niets heeft Brecht Gesangsnoten bij de tekst gevoegd. De melodieën schreef hij zelf en hij vond ze kennelijk goed genoeg om ze in zijn meesterwerk op te nemen. In zijn ogen was hij veel meer dan een brutale burgerjongen die met een gitaar en een paar vrienden en vriendinnen de Augsburgse ingezetenen uit hun slaap hield.

Hij bracht maar al te graag, zichzelf begeleidend, de balladen uit de Hauspostille ten gehore voor vrienden en in cafés. Van toneelschrijver Carl Zuckmayer, romancier Lion Feuchtwanger en criticus Herbert Jhering weten we dat zelfs de tangodansers in de kroegen stilvielen wanneer Brecht een lied aanhief en dat vooral de vrouwen maar niet genoeg konden krijgen van dat naar zweet en goedkope sigaren stinkende, ongeschoren mannetje met zijn rauwe stem, zijn metersdikke Beierse tongval en zijn wrede, soms bijna dierlijke en toch tedere liedjes. Brechts grote voorbeeld was de radicale Münchense toneelschrijver, -speler, zanger en dichter Frank Wedekind geweest.

Nie hat mich ein Sänger so begeistert und erschüttert

(Nooit heeft een zanger mij zo tot geestdrift en rillingen gebracht) schrijft hij na diens dood in 1918.

In die jaren borrelden en bruisten in München en Berlijn de cabarets. In 1921 zong Brecht op het podium van de Berlijnse ‘Wilde Bühne’ een van zijn vroegste en zijn ruigste gedichten, hij zou het opnemen in wat later de Hauspostille zou worden, de ‘Legende vom toten Soldaten’. Vanwege dat lied zal Kiepenheuer uiteindelijk geen grote oplage van de Hauspostille durven uit te geven. Een van de geldschieters van het bedrijf, die zichzelf als deutscher Mann bestempelde, eiste dat het niet afgedrukt zou worden. Het gaat over een gesneuvelde soldaat die door een medische commissie van het leger wordt uitgegraven en k.v. bevonden wordt, kriegsverwendungsfähig, geschikt voor oorlogsdienst. De soldaat marcheert ten strijde, in een lijkhemd met de Duitse keizerlijke kleuren, achter een paap die het wierookvat zwaait om de stank van rottend vlees te maskeren, achter

… ein deutscher Mann
Seiner Pflicht genau bewußt.

(… als Duitser op en top/ Tot plichtsbesef gestemd.)

Brecht gebruikt in dit lied clichés uit Duitse soldatenliederen en hij misbruikt het vocabularium van de keizerlijke oorlogspropaganda. Woorden als Kot (stront) en verwest (weggerot) schuwt hij niet en de soldaat marcheert

… Wie ein besoffner Aff.

(… Zo zat als een kanon.)

Je moet het horen zingen door de brutale, opdringerige tenor van Ernst Busch, dan begrijp je zonder verder na te denken waarom het nationalistische, revanchistische volksdeel van Duitsland Brecht voortaan een onverzoenlijke haat toedroeg. Hij trapte tegen de kloten en die deden al zo’n pijn na de smadelijke nederlaag van 1918. De ‘Legende’ was via het theater algemeen bekend geraakt. Ze werd gezongen in een vroege versie van het stuk Trommeln in der Nacht. Op de beruchte lijst van personen die door de nazi’s zouden worden gearresteerd zodra ze de macht grepen bekleedt Brecht in 1923 al de vijfde plaats. De dag na de Rijksdagsbrand, in 1933, vlucht hij weg uit Duitsland. In 1935 wordt hem het Duitse staatsburgerschap ontnomen. Hij had

… durch ein Verhalten, das gegen die Pflicht zur Treue gegen Reich und Volk verstößt, die deutschen Belange geschädigt…

(… de Duitse belangen schade berokkend door gedrag dat een inbreuk is op de plicht van trouw aan rijk en volk…)

De Hauspostille werd verslonden door een jonge componist van hypermoderne, ontoegankelijke, bloedernstige muziek. Hij heette Kurt Weill, hoorde niet bij Brechts vriendenkring en was getrouwd met de uit Wenen afkomstige danseres, actrice en ex-prostituee Lotte Lenya. In 1927 vroeg Weill aan Brecht of hij de lichtjes absurde ‘Mahagonnygesänge’ uit de Hauspostille op muziek mocht zetten. De samenwerking tussen Brecht en Weill of liever, de symbiose tussen die twee, heeft de liederen opgeleverd die tot op heden, onmiddellijk, onmiskenbaar, de jaren twintig oproepen; hoofdzakelijk, maar lang niet uitsluitend komen ze uit de Dreigroschenoper.

Het reusachtige succes van de Dreigroschenoper viel niet uit de lucht. Brecht had dadelijk ingezien dat Weill veel beter muziek kon schrijven dan hijzelf; wel bleef hij aanwijzingen geven. Hij ging er in ieder geval van uit dat zijn gedichten gezongen moesten worden. Had hij niet de ‘Erinnerung an die Marie A.’ op het volkswijsje ‘Verlor’nes Glück’ geschreven? In één ruk overigens, in de trein die hem voor het eerst van München naar Berlijn bracht, de correcties achteraf waren minimaal.

De liederen uit de Dreigroschenoper waren vanaf de eerste, verschrikkelijk chaotische opvoering op 31 augustus 1928 echte Gassenhauer, heuse hits, geneuried, gefloten, gezongen door boefjes en dienstmeiden. Twee jaar later was de Dreigroschenoper al vierduizend keer opgevoerd in meer dan honderd Duitse theaters.

De muziek is schatplichtig aan de Amerikaanse jazz die toen in Europa furore maakte, de teksten aan het Duitse cabaret; Brecht kende het vanbinnen en vanbuiten, zowel dat van Berlijn als dat van München. In München had hij bijvoorbeeld in het orkestje gespeeld van de beroemde Karl Valentin, toch een der grootste komieken van de twintigste eeuw. Een brief uit 1920:

… saß abends bis 11 im Kabarett bei Valentin und wälzte mich fast vor Lachen…

(… zat ’s avonds tot 11 uur in het cabaret bij Valentin en rolde haast over de grond van het lachen…)

Ook de laconieke, spitse, oneerbiedige, freche teksten van Tucholsky, Kästner of Mehring kende hij van nabij, en de muziek van Friedrich Hollaender (‘Ich bin von Kopf bis Fuss auf Liebe eingestellt…’) en die van Hanns Eisler – ja, ook Eisler heeft bijzonder goeie cabaretliedjes gecomponeerd.

Ik schrijf niet graag dat Brecht in een grote traditie stond. Dat klinkt te muf, te plechtstatig; krachtig en geestig, vernieuwend, verrukkelijk vulgair, dat was de poëzie, dat was de muziek van de Berlijnse en Münchense cabarets en theaters.

Na de Tweede Wereldoorlog is de afgeknapte draad weer opgenomen, in West-Duitsland, maar ook in de DDR. Toen ik op 18 maart 1990, op die dag werden in de DDR de eerste verkiezingen na de val van de Muur en de laatste voor de Duitse eenmaking gehouden, het gebouw van de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands betrad aan de Oost-Berlijnse Werderscher Markt stond daar voor een bomvolle zaal een kortgeschoren, schonkige jonge kerel, hard als een spijker, in een grijs pak te zingen naast een glimmend zwarte concertvleugel. Sarcastisch, scherp politiek, Brecht, Tucholsky en veel liederen die ik voor het eerst hoorde, de begeleider hamerde dissonanten uit zijn klavier. Verscheurend mooi, het beste wat Duitsland ons deze eeuw gegeven heeft. Een halfjaar later bestond de DDR niet meer.

Veel meer zit in Brecht, veel meer dan antimilitarisme, provocatie, communisme.

De verleiding is groot om me nu neer te vlijen in de meditatieve vadsigheid die Brecht in zoveel gedichten uitspreidt.

Natürlich muss man auf dem Rücken liegen So wie gewöhnlich. Und sich treiben lassen. Man muss nicht schwimmen, nein, nur so tun, als Gehöre man einfach zu Schottermassen.

(Natuurlijk moet je op je rug gaan liggen/ Zoals gewoonlijk. En je laat betijen./ Je moet niet zwemmen, nee, je doet alleen/ Alsof je één bent met de gladde keien.)

In water liggen als grind, bijna onweerstaanbaar trekt het me aan. Ik verwijs naar het tweeëndertig regels lange ‘Vom schwimmen in Seen und Flüssen’ omdat het een van mijn lievelingsgedichten is en om aan te geven dat Brechts register veel omvangrijker is dan dat van de grijnzende zanger van snijdersbanken of de nihilistische asfaltpoëet. Brecht heeft niet zo heel veel natuurgedichten geschreven, ze zijn allemaal voortreffelijk, vriendelijk, lui, de grens tussen mens en omgeving is er en is opgeheven.

… Wenn kühle Blasen quellen
Weiss man: ein Fisch ist jetzt durch uns geschwommen.

(… als koele bubbels wellen/ Weet je, nu is een vis door ons gezwommen.)

Tot op het einde van zijn leven schrijft hij over bloemen, water, bomen, met een haast kinderlijke dankbaarheid. Een kinderliedje uit 1950, dat gaat over de populier van de Karlsplatz in het verwoeste Berlijn, een boom die niet werd omgehakt, zelfs toen de mensen in de winter van 1946 haast doodvroren van de kou, is zowel een hommage aan de omwonenden als aan de populier. De materialist Brecht weet uiteraard zeer goed dat de natuur de mensen niet liefheeft en ook niet haat, toch kan hij het niet laten haar telkens weer freundlich te noemen – een verrassend romantisch woord, vooral als je eerst elders gelezen hebt hoe meesterlijk hij ’s mensen smeerlapperij en schurkerijen in het algemeen verwoordt.

Met de sonnetten van Brecht was jarenlang iets aan de hand. Tot 1982 bleven er zeven ongepubliceerd, pornografische sonnetten waarover natuurlijk rare geruchten de ronde deden. Toen ze dan eindelijk in de openbaarheid kwamen, haalden critici hun neus op. Schande! Zie je wel, Bertoltje stelde zich weer eens aan als het superieure mannetjesdier. Hoeveel preutsheid zou schuilgaan achter die onliteraire kritiek? Brecht schuwt woorden als lul of vogelen niet en hij schrijft bijvoorbeeld in het negende sonnet dat hij een vrouw heeft leren vogelen. Mannelijke superioriteit? Laat me niet lachen. Vrouwen leren venten hoe ze moeten neuken, mannen leren wijven hoe ze moeten vogelen en zowel talent als leergierigheid is zeer verschillend. Brecht beschrijft zichzelf trouwens als leverancier van een lul die genot verschaft. Hij vraagt de vrouw ook onder te duiken in haar eigen vlees.

… daß du untertauchst
In deinem eignen Fleische…

(… dat je onderduikt/ in je eigen vlees…)

Maar dat is nog onschuldig. Wie werkelijk iets smerigs wil lezen, neme het ‘Lehrstück Nr. 2.’, de raadgevingen van een oude hoer aan een jongere. Hoewel het zelf geen sonnet is, staat het in Augsburger Sonette. Bijvoorbeeld de zesde strofe:

Nicht immer ist es schmackhaft, ungesalzen
Sich einen bärtigen Schwanz ins Maul zu stecken…

(Niet altijd wil een lul met baardhaar smaken/ Als je hem ongezouten in je smoel moet proppen…)

En zo mogelijk nog smeriger, en grappiger, hier is Brecht werkelijk de koning van de pornografische poëzie, of misschien de roverhoofdman, zijn de strofen die hij eraan toe heeft gevoegd (7 tot 16). Bijvoorbeeld de negende:

Für unsereinen ist es eine harte Nuß
Sieht sie, daß ihre Fotz zu weit wird (wie bei mir)
So daß ein Mann gar nichts mehr spürt bei ihr
Und er sich um den Schwanz ein Handtuch wickeln muß…

(Voor onze soort is het totaal bankroet/ Wanneer de kut te wijd wordt (mijn geval),/ Zodat een man geen kant meer raakt, geen wal,/ En om zijn lul een handdoek draaien moet…)

Je vindt die in de grote gecommentarieerde uitgave, deel 11, op blz. 328 maar níét in Die Gedichte von Bertolt Brecht in einem Band, tenminste, in de zesde druk uit 1990 niet, die ik bezit. Jammerlijke, jammerlijke schaamte, nu nog, terwijl het juist algemeen bekend is dat Brecht als een absoluut vorst de hem omringende kutten regeerde.

De Amerikaanse hoogleraar John Fuegi heeft bewezen dat Brecht niet alleen alle vrouwen neukte die zich binnen handbereik bevonden, hij liet ze ook nog eens flinke lappen van zijn werk schrijven. Dat Brecht én een schoft én een onweerstaanbare vrouwenversierder was, ik denk niet eens dat hij dat zelf had willen ontkennen. Ik snap trouwens niet waarom professor Fuegi zich daar zo over opwindt. Dat de arme, proletarische Grete Steffin daar het slachtoffer van werd, begrijp ik onmiddellijk. Maar al die andere vrouwen, volwassen, intelligente, voor hun tijd buitengewoon goed opgeleide vrouwen als Elisabeth Hauptmann, Ruth Berlau en Helene Weigel, waarom lieten die weerloos toe, jaren na elkaar, dat dat magere, ongewassen dichtertje hen schaamteloos uitbuitte? Ze hadden hem toch in zijn gezicht kunnen uitlachen. Ze hadden hem toch de bons kunnen geven. Er zijn genoeg vrouwen geweest die dat gedaan hebben, die Brecht hebben laten stikken wanneer het hun te gortig werd. Marianne Zoff bijvoorbeeld, zijn eerste wettige echtgenote, heeft hem na veel ellende de rug toegekeerd en is ervandoor gegaan met acteur Theo Lingen. Of nog beter, Hedda Kuhn; die dook maar al te graag af en toe met Brecht de koffer in, maar ze zette hem resoluut de deur uit zodra ze in de gaten kreeg dat hij met niets minder vrede zou hebben dan met haar volledige en onvoorwaardelijke onderwerping.

Jaren vóór 1933 waarschuwde Brecht zijn medeburgers al voor het nationaal-socialisme. Nog veel vroeger had hij al het militaristische, nationalistische Duitsland verafschuwd en van de weeromstuit haatte dat Duitsland hem. In de tweede helft van de jaren twintig kreeg Brechts viscerale afkeer een politieke richting. Hij las Marx en ging resoluut aan de kant van de communisten staan, zonder ooit lid te worden van de KPD. Zelfs na de Tweede Wereldoorlog, toen hij in de DDR woonde, heeft hij nooit een lidmaatschapskaart van de partij gekocht. Wel had hij, sluw en eeuwig wantrouwig als hij was, een Oostenrijks paspoort, een Zwitserse bankrekening en een West-Duitse uitgever.

In 1931 publiceert hij ‘Das Lied vom SA-Mann’ in de Illustrierte Rote Post. Het is geen lied tégen de SA-man. Brecht analyseert hoe ellende en honger (aanhef: ‘Als mir der Magen knurrte’) arbeiders ertoe drijft op hun broeders te schieten. Hij neemt het gedicht op in Lieder Gedichte Chöre, waarin we ook uitgesproken didactische, communistische teksten aantreffen met titels die aan duidelijkheid niets te wensen overlaten: ‘Lob des Kommunismus’, ‘Lob der Partei’, ‘Lob der illegalen Arbeit’.

Literatuurcritici zeggen vaak dat Brecht hier diep gevallen is en ze begrijpen niet hoe de grote dichter zich heeft kunnen lenen tot platte propaganda. Ik ben het daar niet mee eens. Zijn die gedichten soms slecht geschreven? Of zeggen critici dat ze slecht geschreven zijn omdat ze het niet eens zijn met de politieke inhoud? Dat is een. En ten tweede, wat die politieke inhoud betreft, er zijn meer dan genoeg schrijvers en dichters geweest die veel te laat gereageerd hebben of helemaal niet of die geheuld hebben met de nazi’s – van diep vallen gesproken. Ten derde, de communisten in Duitsland waren de enige georganiseerde groep van enigszins grote omvang die zich massaal tegen het nationaal-socialisme heeft verzet. Noch de katholieken, noch de protestanten waren als groep solidair in die strijd. Zelfs de sociaal-democraten bleven in hun verzet veel te onzeker, te aarzelend, te bang. Doordat zij niet met de communistische partij – akkoord, een buitengewoon lastige partner – wensten samen te werken, kregen Hitler en de zijnen de kans steeds meer terrein te bezetten. De communisten waren geen onbetekenende splintergroep. Nog bij de verkiezingen van 1932 haalde de communist Ernst Thälmann in Berlijn 29 procent van de stemmen, Hitler slechts 23 procent. Ten slotte is er nog een literaire opmerking. Vinden wij de Ilias lelijk en verwerpelijk omdat Homerus de wreedheden en grillen van barbaarse krijgsheren ten hemel prijst?