GESPREKKEN MET MIJN DODE GOD

Van Geert van Istendael verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

Bekentenissen van een reactionair

Vlaamse sprookjes

Het geduld van de dingen

Anders is niet beter

Altrapsodie

Nieuwe uitbarstingen

Verhalen van het Heggeland

Veldwerk in Vlaanderen

Alle uitbarstingen

Taalmachine

Arm Brussel (nieuwe editie)

De zwarte steen

Mijn Nederland

Alfabet van de globalisatie

Berichten, bezweringen

Mijn Duitsland

Kerstverhaal

Geert van Istendael

Gesprekken met mijn dode god

Uitgeverij Atlas

Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand met steun van het Vlaams en
het Nederlands Fonds voor de Letteren

© 2009 Geert van Istendael

Omslagontwerp: J. Tapperwijn

Omslagillustratie: Privécollectie

Foto auteur: Bert Nienhuis

ISBN 9789045017853

D/2009/0108/591

NUR 301

www.uitgeverijatlas.nl

Voor mijn kinderen en mijn kindskinderen

... und seines hellen Herzens war kein Ende,
und kein Geringes ging daran vorbei.
(Rainer Maria Rilke, Das Buch von der Armut und vom Tode)

... o stalmeiden en dronkaards, vaderen.

(Jos de Haes, Genealogie)

Je was de eeuwig afwezige, vader. Altijd zochten je voeten het stof van buitenlandse wegen, altijd zochten je ogen andere kimmen waarop de ondergaande zon bloedde, altijd wilden je oren andere klanken horen, andere namen, verre begroetingen.

Hoe had het anders gekund? Je voorvaderen, de mijne, de onze, hadden al de landsgrenzen overgestoken, weg uit schraal weiland, weg uitde heide, de Peel, weg uit Hessen, de laagvlakte van de Nederrijn, naar België.

Die van moederszijde, de Rijnlanders uit Dülken – zoek dat stadje ergens tussen Krefeld en Mönchengladbach – waren vogelvrij verklaard door niemand minder dan de oerpruis Bismarck. In diens oorlogen van staal en bloed wilde Eduard Rennen – zo heette de aartsvader van de stam – niet vechten. IJlings laadde hij vrouw, kinderen en huisraad in zijn huifkar. Niets liet de magere, onbuigzame Eduard Rennen achter in Dülken, vrijwel niets had hij dat hij mee kon nemen. Wat bezit een ketellapper? Wat een kermismuzikant? Een oude viool, meer kist dan instrument? Een hamer of twee, drie? Hij reisde licht, de speelman-koperslager, hij reisde westwaarts. Aan de oostkant had hij geen schijn van kans, zoveel wist hij ook wel, daar strekte Pruisen zich meer dan duizend kilometer uit tot het stuitte op Rusland. Weldra kraakten de houten wielen van zijn gammele wagen op Belgische kasseien. Hij doolde met zijn gezin door het nieuwe, kleine land, van Tongeren naar Sint-Truiden, van Sint-Truiden naar Tienen en terug naar Sint-Truiden, de streek waar de mensen ich zeggen en mich en Rijnlanders zich met hun plat makkelijk verstaanbaar kunnen maken.

Die van vaderskant, Van Istendael, Vanistendael, van Istendael, Istendaal, ik laat de minder gangbare varianten ach ter wege, hebben altijd gezworven, tenminste, voor zover we hun sporen kunnen volgen, in de tijd van Napoleon zijn de meeste voetafdrukken al gewist. Marskramers, leurders, teuten, zoals ze heetten in het zand van Noord-Limburg. Naar het schijnt waren er ook matrassenvullers bij – zodra in de wijde omtrek alle matrassen strak staan, moet je wel verder trekken. Eén trouwt met een Française, een ander met een Duitse dochter.

Hoe kronkelen de paden van hongerlijders op elkaar af? Eén vraag determineert hun loop: waar vul ik vanavond mijn maag? Blijkbaar was dat in Sint-Truiden, de kwade straten, de verlopen buurten.

Daar werd Adèle, kleindochter van Eduard, derde van vijftien kinderen, geboren op 15 augustus 1894. Zij was een meisje, ach, waar zij voorbijkwam, trapten de mannen in de drek. Ze was zeventien toen ze overlommerd werd door Pierre, flierefluiter.

Pierre. De wereld lag aan zijn voeten en lag ze er niet, dan zou hij wel praten tot die wereld er vanzelf ging liggen. Adèle, gezicht van porselein, mond streng en spottend tegelijk, onweerstaanbaar, trots, haar wil is wet: Adèle de Pruis noemden de buren haar – zij had de ijzeren kanselier krom kunnen buigen met blote handen.

I

Vluchtelingen

... und fortzugehn: wohin? Ins Ungewisse ...

(Rainer Maria Rilke, Der Auszug des verlorenen Sohnes)

Ik zit aan jouw schrijftafel, op jouw stoel. Nu je gestorven bent, staan ze in mijn werkkamer. Ik schrijf de eerste zinnen van dit boek, mijn boek, jouw boek, twee in één.

Rechts aan de muur hangt een foto. Ik zie een vertrek, houten wanden, een plankenvloer. Ik zie twee verpleegsters in ouderwets uniform, begin twintigste eeuw zo te zien, Eerste Wereldoorlog of daaromtrent. Keukenstoelen, ijzeren bedden en tussen die bedden iets wat er op het eerste gezicht niet thuishoort, een soort balkonhek zou je zeggen. In het achterste bed ligt een vrouw. Er staat ook een kachel, de buis loopt recht omhoog en verdwijnt in de bovenrand van de foto. Voor de kachel, een ronde tafel, op die tafel, een bloemstuk, het is versierdmet een grote strik. De verpleegster rechts laat haar handen rusten op het tafelblad. Ze kijkt niet mijn werkkamer in, ze bekijkt oplettend de rug van haar collega. Die andere verpleegster is een en al aandacht voor iets wat ze in beide armen draagt. Het moet wel een kind zijn, een klein kind, een boreling. Je kunt met enige moeite het hoofdje onderscheiden, de handjes, de voetjes in witte sokken. Dat hek zal dus wel de hoge zijkant van een ouderwets kinderbedje zijn.

Aan de onderste rand van de foto is een witte strook, waarop in onhandige letters geschreven staat: Birtley Belgian Refugee Camp 1916-1919 Maternity ward. In die kamer ben jij geboren, jij, die dertig jaar later mijn vader zou worden. Ik heb je naam gevonden in het doopregister van de kampkapel: 1917 Januarii 9 natus et anno 1917 die 25 mensis Februarii, baptizatus est Augustus Albertus Jozefus Van Istendaele, filius Petri et Adelae Van Istendael (olim Rennen). Wie heeft een foto van de kamer waar zijn vader geboren is? Ik dus. Ik wil, ik mag die foto niet uit het oog verliezen, vader. Jij bent geboren in een vluchtelingenkamp.

Adèle zag in haar Sint-Truidense straatje nooit een krant en had ze een krant gezien, ze zou geen artikel ten einde hebben kunnen spellen. Maar het schot in Sarajevo heeft ze gehoord. Op 28 juni 1914, laat in de melkwitte avond, de nachtegaal fluit oorverdovend in de kersenboomgaard, kijkt ze haar Pierre recht in zijn azuren ogen en zegt: ‘Morgen nemen we de trein. Jij en kleine Zjak en ik. Je zoekt maar werk in Brussel. Nee, zwijg, Pierre. Zwijg. Het wordt oorlog, ik voel het. De Pruis komt naar hier en ze zullen me meenemen. Ze vergeten niks, de Pruisen, niks. Dat Eduard is gaan lopen om niet naar het leger te moeten, ze hebben het daar in Berlijn allemaal opgeschreven, leer me ze kennen, ik ben er zelf van, ik onthoud ook alles.’

Weg waren ze, weg naar Brussel, nog geen week later, zolang het maar verder weg was van Duitsland. Haar buik stond bol. Ze hadden hun koffers nauwelijks neergezet of ze beviel van Mariake. In juli.

Ze kenden de stad. Ze hadden er nog samengehokt, twee jaar voordien, in het diepste gat van de stad, de Marollen, Capucijnenstraat, Zuinigheidsstraat, de Krakeelbuurt. Sedert eeuwen spoelen daar de armoedzaaiers aan. Adèle, dagloonster. Pierre, leurder. Niets hadden ze. Ze moesten gaan aankloppen bij de Société Charitable de Saint-Jean-François-Régis om een aalmoes te vragen.

En nu zijn ze daar, de Pruisen. Haar hart stampt door haar lijf als Duitse laarzen op Belgische straatstenen. Waar moet ze naartoe? En die twee kinderen? Naar Holland? Naar Frankrijk? Naar Pierre zijn verre familie zeker? Losbollen. Zuipschuiten. Nog ergere zwervers dan die van Rennen. Al even erge schooiers als zijzelf. En wie zegt dat de keizer Holland met rust zal laten? Frankrijk? Dat is een vogel voor de kat. Die hebben al eens verloren tegen Pruisen. Je denkt toch niet dat ze nu gaan winnen, die geparfumeerde pommadesnorren. Over zee, ze moeten over zee. Dat is het, naar Engeland. Daar zullen de Pruisen wel nooit geraken, het water is veel te diep. En de Engelsen, niemand kan de Engelsen overwinnen, zelfs de keizer niet met zijn grote kanonnen. Die schieten niet zo ver.

‘Cécile, kun jij eens op Zjak letten?’

Cécile, brede Brusselse buurvrouw, acht kinderen, altijd lachen, altijd zingen.

‘Ik ga Pierre halen uit ’t café bij den Bult. Het is vandaag betaaldag.’

‘Laat dat paardje eens rijden, Zjakske,’ roept Cécile, ‘Jujuju!’

Zjak trekt zijn houten paardje over de keukentegels, zijn paardje op een plank met vier wielen. ‘Piep, ju,’ roept Zjak. Piep, zeggen de wielen.

‘Loop gauw, Adèle,’ zegt Cécile, ‘het is nog vroeg, hij zal misschien nog iets overhebben van zijn centen.’

Adèle neemt Mariake in de arm en loopt naar den Bult.

‘Kijk uit, Pierre, de Pruis is daar,’ roept den Bult achter de tapkast.

Adèle marcheert de kroeg binnen. De kaarters zwijgen. Beloeren haar kont, niet hun azen.

‘Pierre, mee, nu! De Pruisen zijn in het land. In Sint-Truiden horen ze de kanonnen die op Luik schieten.’

Hoe ze dat weet, is een raadsel, maar haar toon gebiedt iedereen te geloven wat ze zegt. Of is het de ontzetting in haar ogen? Ze komen me halen, Pierre, ze komen me meepakken, naar Duitsland.

‘Maar waar wil je naartoe, in godsnaam? De Pruisen zullen alles veroveren!’

‘Engeland niet. We moeten naar Engeland.’

Iemand lacht. Adèle kijkt om. Hij bevriest.

Het is of Pierre een schop krijgt. Wespensteek. Zweepslag.

‘Mannen, tot, tot, tot ...’ Hij mompelt iets. ‘Kom, Adèle.’

‘Kom, Zjak, hou mijn hand vast. Niet loslaten, Zjak.’

‘Maar mijn paard.’

Zjak klemt het houten paard tegen zijn lijfje. Adèle, Mariake tegen de borst, Pierre, Zjak. Vier mensen tussen duizenden en nog eens duizenden op de kade in Oostende. De gendarmes liggen scheef tegen de menigte, zo hard moeten ze duwen.

‘Mijn paard!’

Ze rukken aan zijn paard. Iedereen rukt aan iedereen, alles rukt aan alles.

‘Achteruit! Maar allez, achteruit! Reculez, nondedju!’

De loopplanken vallen neer.

‘Daar geraken we nooit van ons leven op allemaal.’

Adèle zegt het tegen iedereen. Niemand luistert. Ze zegt het tegen haar eigen angst.

De gendarmen maken een gat in hun rij. De eerste vluchtelingen lopen, stormen, hijsen, wringen, vloeken zich de overzetboot op. Koffers vallen tussen kade en schip. Reddeloos verloren. De eigenaar krijgt geen tijd om te kijken, zijn gejammer wordt vooruitgeduwd. Een jonge kerel wordt opzij uitde menigte gestompt, langzaam, hij werkt tegen, als een regenworm die door een merel uitde grond wordt getrokken. Hup, daar is hij los, tierend valt hij in het water. Gelukkig steekt een visser een trekhaak in zijn richting. De menigte perst zich verder, over de loopplank, een aardverschuiving die door een smal kanaal moet.

‘Mijn paard!’

‘Niks paard, geef me een hand.’

Pierre wil het zoontje op zijn arm hijsen. Kan niet. Het houten speelgoed zit muurvast tussen twee ruggen en een plunjezak.

‘Paard!’

‘Laat vallen!’

‘Nee! Paard!’

Eén rug wrikt zich omlaag. Het paard wordt uitde kleine hand gereten. Zjak zet het op een krijsen. Het is niet te horen onder het gebrul van honderden, onder de kreet van één stoomfluit. Het paard is al geen paard meer. Poten versplinterd, lijf in twee stukken gebroken, één wieltje rolt naar de kaderand, draait om zijn as, gaat waggelend liggen op de hardsteen. Pierre houdt de huilende en schoppende Zjak in een klemgreep, alle vier schuiven ze voetje voor voetje omhoog, de boot op, alle vier nog bij elkaar, de twee kartonnen koffers met kleren nog aan de hand. Een matroos blaft hen toe, West-Vlaams: Ohterda! Ohterda! Vwoert! Daar, in die drie woorden (Woorden? Windstoten?) ontdekt Pierre zijn wonderbaarlijke gave voor talen. Hij snapt de brul onmiddellijk.

‘Kom, Adèle, snel, naar het achterdek!’ roept hij.

Als ze bij de reling op de achtersteven komen, alle vier, alle vier samen, vader, moeder, dochter, zoon, zien ze het land terugdeinzen. Op de kade wenken armen, de duizenden armen van het land dat al niet meer het hunne is. De Pruis zal het pakken en wie zal hem wegjagen? Achter de zee ligt een ander land, wachten andere steden, andere fabrieken, andere krotten. Veilig.

‘In Engeland zal ik een nieuw paard voor je maken,’ zegt Pierre.

Zjak blijft snotteren tot hij in slaap sukkelt.

Right welcome, luckless Belgians,

To Britain’s sea-girt land!

It is with warmest gratitude

We grip you by the hand

In sympathetic, heartfelt love,

And offer you a home,

That, victims of a fiendish Pow’r,

No longer should you roam

In jeopardy, and destitute,

Around your countryside.

Thank God, we’re able to befriend

Such heroes proved untried.

In de zomer van 1914 brak Duitsland de dure eden die de gekroonde hoofden van half Europa hadden gezworen. Het schond de neutraliteit van zijn buurland, sinds 1831 eendrachtig gewaarborgd door Engeland, Frankrijk, Rusland, Oostenrijk en Pruisen. De oppermachtige reus uit het oosten liep het gezapige dwergenland aan de Noordzee onder de voet. Het keizerlijke leger, het modernste, het sterkste dat de mensheid ooit zag, marcheerde België binnen. Vooral de Britten en de Amerikanen schreeuwden hun verontwaardiging uit over zoveel laag verraad. Poor little Belgium werd in een paar weken tijd het symbool van de vermoorde onnozelheid. Niet dat de Angelsaksers vervaard waren voor schurkenstreken, maar dit? Zoiets doet men niet, dit was not done. Dit was een misdaad tegen de christelijke beschaving. Van Zuid-Afrika tot Canada en Nieuw-Zeeland begonnen mijnwerkers en fabrieksarbeiders massaal hun zuurverdiende spaarcenten weg te schenken om de schuldeloze slachtoffers van de Teutoonse horden te helpen.

Schuldeloos waren de Belgen, maar niet hulpeloos. Eerst tot afgrijzen, maar algauw tot verbolgenheid van Moltke, Emmich, Kluck en andere geniale strategen peinsden die domme Vlamingen en Walen er niet over ijlings de benen te nemen zodra ze een Duitse soldaat ontwaarden onder een Ardense sparrenboom. Ze verdedigden zich, stel je voor, ze verdedigden zich als leeuwen! Dat zootje ongeregeld mocht je toch volgens geen enkele fatsoenlijke Duitse maatstaf een leger noemen! Die rooie arbeiders, die ongeletterde boerenpummels en burgermanszoontjes, die het verschil niet zagen tussen de kolf en de loop van een geweer, die operettesoldaatjes bestonden het de triomfantelijke opmars van des keizers glorierijke leger te stremmen. De Belgjes gingen niet angstig liggen jammeren in de ruige bermen van hun erbarmelijke wegen, ze schoten terug en, verdammt noch mal, ze schoten raak. Dat had niemand verwacht, zeker de Duitsers niet, maar misschien nog minder de doorgaans welingelichte diplomaten die het Foreign Office bevolkten. De verrassing in Londen was des te groter, het was een blijde verrassing. Vandaar de heroes in het vreselijke gedicht hierboven. De gratitude van de Britten was algemeen en oprecht. Het is dus geen oorlogspropaganda.

De Belgische regering heeft de regering van Zijne Majesteit verzocht een half miljoen vluchtelingen te herbergen. Britse gravinnen en graven, burgers hoog en laag, kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders, schatrijke joden laten alles vallen en spoeden zich naar de General Buildings in Aldwych of Alexandra Palace, meer in het noorden van de stad, bij Wood Green, om de Belgische helden te omarmen. Zij vinden er niet de pittoreske boeren die ze van de schilderijen menen te kennen, geen boezeroenen, geen blank geschuurde klompen, maar doodgewone stedelingen, slagers, textielarbeiders, onderwijzers, wasvrouwen, wat verfomfaaid, nogal ongedurig, ontoegankelijke dialecten brabbelend, maar voor het overige normaal, geïndustrialiseerd volk. Dat kan de liefde niet bekoelen. Sympathy was enormous. Iemand vergelijkt de Belgische vluchtelingen met de joden tijdens hun exodus uit Egypte.

De General Buildings in Aldwych zijn een bovenmaatse bijenkorf. Op de trappen, in de gangen, in de zalen verdringen honderden Belgen elkaar. Britse padvinders wurmen zich tussen de bergen haveloze bagage door, ze brengen belangrijke boodschappen rond op dichtgevouwen papiertjes bestemd voor belangrijke mensen in belangrijke kantoren. Kantoren? Voor een kamerscherm staat een rij. Op dat schermheeft iemand een papier gespeld. School staat erop of Hospital of Lost children, in onmiskenbaar Brits handschrift. Achter het scherm een tafel, een edelvrouwe, een schrijfmachine. Het ratelt tegen de hoge plafonds. Het rinkelt in alle statige hoeken. De Britten werken met de modernste apparatuur. In dit gebouw staan veertig telefoons. Ze improviseren beter dan de Belgen. In Aldwych hebben ze in twee weken tijd een heus ministerie van vluchtelingenzaken in elkaar gebokst. West-Vlaamse slagers en Luikse staalgieters stappen aarzelend tussen de witgelakte zuilen door van adellijke woningen in Belgravia en Saint-James’s Square, na een paar lange dagen wachten en aanschuiven in rijen.

Adèle en Pierre ontwaken in een sneeuwlandschap van gesteven lakens, achter heuvelruggen van Schotse wollen dekens. Kleine Maria slaapt tussen hen in. Zjak zit aan het voeteneind, stijf omarmt hij zijn nieuwe schat, een parelgrijs geverfd houten paard, witte en zwarte vlekken op de schoften, vlassen manen en staart, zwarte plank met koperen wieltjes, en het zadel, wel, het zadel is nogmooier dan het paard zelf, gelakt in de Belgische kleuren, rood, geel, zwart. De meneer in frak, streepjesbroek en bolhoed die het gisteren voor hem kocht toen hij het hele gezin meetroonde naar zijn stadspaleis en het jongetje bleef staan bij het uitstalraam van een speelgoedwinkel en hardnekkig weigerde nog één voet te verzetten, die meneer heeft een naam genoemd, maar zelfs Pierre kon hem niet goed verstaan. Het was een dure meneer, maar hij mompelde voortdurend. Het was Vaai Kount of iets dergelijks, het gesputter dat eraan hing, is Pierre al vergeten.

De Britten waren niet klaar voor een lange oorlog. Ze hadden niet genoeg munitie in voorraad. Aan het westelijke front mochten de kanonnen niet meer dan tien schoten per dag lossen. The war will be lost on the factory floor, die onheilspellende mare ging het land door. De regering-Asquith viel, een nieuwe regering van nationale eenheid richtte een ministerie van Munitie op, onder leiding van Lloyd George. Lloyd George liet onmiddellijk een reeks national projectile factories bouwen door privébedrijven. De overheid dekte de kosten en zou de lonen van de arbeiders betalen. Het beheer was privé.

In Birtley, onder de rook van Newcastle, en roken dééd Newcastle, uit honderden schoorstenen, bouwde de gerenommeerde firma Armstrong-Whitwort twee fabrieken, een voor zware granaten en een voor patroonhulzen.

Birtley was een dorp van steenkoolmijnen, je had er ijzergieterijen, ze wisten er iets van machinebouw en heel de streek lag buiten het bereik van de Duitse kanonnen. Van vliegtuigen viel niets te vrezen, die konden met veel moeite net het Nauw van Calais overhopsen. De Belgische regering bood drieduizend arbeiders aan, bijna allemaal gewonde soldaten die wel hersteld waren, maar toch niet zo dat ze opnieuw naar het front konden. In juli 1916 levert de fabriek van Birtley de eerste zesduimsgranaat af, in augustus volgen de zestigponders. De Belgen wordt gevraagd één miljoen stuks te leveren. Ze zullen er anderhalf miljoen afwerken, binnen de voorgeschreven tijd. Niets aan te doen, het is altijd zo geweest, een Belg, dat werkt, meneer.

De Belgische regering heeft haar land halsoverkop verlaten. Frankrijk biedt de ministers van het zwaar getroffen buurland onderdak in Sainte-Adresse, half vissersdorp, half badstadje, vlak bij Le Havre. De ministers nemen hun intrek in Le Nice Havrais, Nice bij le Havre dus, een verkaveling met weelderige villa’s, ze zijn nog nieuw, een rijke zakenman heeft ze tijdens de belle époque laten bouwen. Sainte-Adresse zal vier jaar lang, van oktober 1914 tot november 1918, de administratieve hoofdstad van België zijn. Op 1 maart 1915 mobiliseert de Belgische regering in ballingschap alle mannen in binnen- en buitenland die geen onmisbaar werk verrichten. Pierre krijgt dus een uniform aan zijn lijf, Pierre die begint te vloeken zodra hij een uniform op een kilometer afstand vermoedt.

Hij was als een vrijbuiter met zijn gezin het halve land doorgetrokken, heimwee kennen ze niet, hoe zouden ze, daar hadden hun voorvaderen ook geen last van. In Calstock, Cornwall, bevalt Adèle van een derde kind, een dochter, Yvonne. Ze hebben het breder dan thuis, ze krijgen gul onderdak en werk is er genoeg, bij boeren, in fabriekjes, in een haven. Engeland komt handen tekort, de arbeiders liggen bij Ieper of aan de Marne in de loopgraven. In 1916 komen Pierre en Adèle met hun drie kleine kinderen in Birtley aan.

Niet helemaal in Birtley. Er is daar een kamp gebouwd, het heet Elisabethville, naar de Belgische koningin, vandaar de on-Engelse s. Op een fors stuk land, tussen straten met onvermijdelijke namen als Windsor Road en Mary Avenue, niet ver van de pub Three Tuns, staan houten huizen in rechte rijen langs rechte straten die Belgische namen hebben gekregen, in het Frans, avenue du Prince Léopold en aanverwante. Het zijn nette woningen, voortuintje, ruimte achteraan, twee tot drie slaapkamers, toilet met waterspoeling binnen in huis, veel beter dan de eindeloze, troosteloze terraces van de Britse mijnwerkers.

Er wonen zesduizend Belgen in een zevenhonderdtal huizen en in een twintigtal verblijven voor ongehuwde mannen. De Belgen zijn afkomstig uit alle hoeken van het oude land, in het register vind je de mishandelde spelling van plaatsen als Steenhuize-Wijnhuize, Kortenaken, Courcelles, Petit-Fays, Herentals, Dikkebus, Basècles, Merbes-Sainte-Marie en nog veel meer. Elisabethville telt bijna evenveel inwoners als Birtley zelf, waar volgens cijfers uit 1911 achtduizend vierhonderd en negen mensen geregistreerd waren. Elisabethville heeft een eigen ziekenhuis, een eigen postkantoor, kerk en kerkhof, een openbaar was- en badhuis, een overdekte markt, een eigen politiekantoor met Belgische gendarmes, een eigen brandweer en zelfs een eigen gevangenis. Op oude foto’s zie ik dat er een tailleur, kleermaker, is die Rigo heet en er is een keet waarop staat: Schoenmakerij. De Britse inboorlingen noemen het dorp kort en goed Belgium.

De scholen in Elisabethville zijn zo degelijk dat de vertegenwoordiger van het Britse ministerie van Munitie, meneer Prowse, er zijn eigen kinderen naartoe stuurt. De leerlingen hebben er Frans, Nederlands en Engels, rekenen, metriek stelsel, geschiedenis en aardrijkskunde. Zoiets kun je in de duurste kostschool van heel Engeland niet krijgen, zelfs vandaag nog niet.

Elisabethville wordt bijna helemaal bestuurd door de Belgen zelf. Het is een soort half soevereine Belgische enclave in Engeland, al verkoopt de postmeester alleen Britse zegels. Je kunt er ook niet zomaar in en uit. Je hebt een pasje nodig om naar de Engelse kant over te steken. Tussen Birtley en Elisabethville staat een hoog, ijzeren hek. Geregeld betrappen de Belgische gendarmes hoeren uit Newcastle die op Belgische vrijgezellen afkomen en met hun rokken jammerlijk blijven vasthaken als ze over de spijlen proberen te klimmen.

Daar wonen Pierre en Adèle en Zjak en Maria en Yvonne. Daar zul jij voor het eerst de wereld zien, vader, daar zul jij je moeders stem horen die de Engelse wiegeliedjes zingt die jij nooit zult vergeten: I shall you, naughty boy. Pierre heeft vast werk, vaak doet hij twee ploegen per etmaal, hij beurt een mooi, vast loon en krijgt weinig vertier. Wel moet hij de eerste maanden in uniform rondlopen en zich krommen naar de strenge Belgische legertucht.

Maar niet lang. Op 21 december 1916 staat Elisabethville op stelten. Er is een man gearresteerd die in burger naar Birtley is gegaan. Dat is streng verboden. Tweeduizend mannen rukken op naar de dorpsgevangenis. Ze gooien stokken en stenen naar het politiekantoor. Ze willen het bestormen en de gevangene bevrijden.

De eerste maanden zijn hard geweest. De huizen waren niet klaar, ze wilden niets liever dan werken, maar de machines stonden er nog niet, de Waalse ploegbazen en directeurs verstonden de Vlaamse arbeiders niet en de legertucht was halsstarrig streng. Ze moesten werken in uniform, dat uniform versleet veel te snel en een nieuw kostte de oren van het hoofd. En daarbovenop nog die moedwillige, pietluttige tucht.

Pierre móét wel op de eerste rij hebben gelopen, de belhamel, de grote bek. ‘Weg met de gendarmen, leve de vrijheid, vive la liberté!’ Ruiten uitgooien. Er valt een schot. Eén. Een kleine jongen is gewond. ‘Lafaards! Smeerlappen!’ Schelden. Dreigen. De gendarmes trekken zich voorzichtig terug. Een Brit komt buiten. Hij is niet bang. Hij spreekt Frans, goed Frans. Nee, generaal Montgomery zal geen soldaten sturen. Ja, we laten de gevangene vrij, nu. Kijk, hier is hij al.

Of was de gevangene misschien Pierre? Het zou me niet verbazen. Hij kwam buiten het kamp, om de tuin van de manor te verzorgen. De vrouw des huizes zag hem graag komen. Toen Adèle vernam dat haar vent misschien nog wat meer diensten verleende dan alleen maar heggen bijknippen, was het uit.

Of neem die andere familielegende.

De Belgen vonden het vlees beneden alle peil. Belgen vinden dat gauw. Korte tijd later was er een paard verdwenen uit Birtley. Geen mens die wist waar het naartoe kon zijn. Pierre en zijn kornuiten vraten dagenlang sappige biefstukken. Niemand verdacht hen, zoiets ligt immers ver achter de akeligste nachtmerries die een rechtgeaarde Brit zich kan voorstellen. Het grove gebeente verstopten ze onder de vloer van de huizen. Ik bekijk de foto’s van die huizen. Ik moet toegeven, het is misschien een wild verhaal, maar onmogelijk is het zeker niet. Iedere woning staat op een klein voetstuk. Hoog genoeg voor wat knoken.

Van Elisabethville is geen plank meer over. Dwars door het perceel van het verdwenen kamp, evenwijdig aan Mary Avenue, loopt nog Elisabeth Avenue. Die s is eigenlijk het enige herkenningspunt.

Na de wapenstilstand zijn bijna alle Belgen naar huis gegaan, de eersten al in december 1918, op de Archangel en de Prince George, later op de Caesarea, enkele konvooien op de Derbyshire en de laatsten op 20 januari 1919, aan boord van de Ajax. Een driehonderdtal is op eigen kosten over land en over het Kanaal gereisd. De boten moesten traag en voorzichtig laveren, de Noordzee lag nog vol Duitse zeemijnen. Na de oorlog groeide de bevolking van Birtley snel aan. De Belgische barakken werden nog een jaar of twintig bewoond. De school is zelfs een jaar of zestig blijven staan. Flink wat houten keten verhuisden naar de dorpen van Northumberland, waar de boeren ze gebruikten als schuren. Vandaag rest alleen een dozijn soldatengraven, onder meer van korporaal Jacques M’Bondo uit Kongo. Wie goed zoekt, vindt misschien nog een of andere Belgisch klinkende achternaam in een telefoonboek van de streek.

Voor de terugkeer laten Pierre en Adèle zich fotograferen met de kinderen. Het zijn er intussen vijf. De baby in Adèles armen, Jef, staat geregistreerd in Chester-le-Street. Jij bent het jongetje in het wit, je zit links onderaan, vader. Je gezicht staat wat verlegen, wat wantrouwig. Heel anders dan de soevereine blik waarmee Pierre de wereld in kijkt. Een gewoon gezin aan het begin van de twintigste eeuw, niet echt rijk misschien, maar niemand komt iets tekort.

Niet lang na de terugkeer ging ook dat tweede houten paard kapot.

Wat blijft?

Mijn grootvader die op zijn sterfbed jolige kroegverhalen vertelt over the Irish. In het Engels. Onloochenbaar Geordie, die warme, woeste taal van het noorden, van Newcastle, van Tyneside, roestige scheepsrompen, schoorstenen, mijnen. Ieren, riep hij, dat kan pas zuipen, oh my boy. De Ieren waren zijn maten, ik hoorde het tussen zijn laatste ademhalingen door.

En jij, vader, hebt je hele leven een Brits paspoort gehouden. Dat is het onvervreemdbare recht van ieder die geboren wordt op Britse bodem, op een Brits schip, in een Britse auto of trein of zelfs op de rug van een Brits paard. Je hebt het kostbare document honderden keren tevoorschijn gehaald, want in de onherbergzaamste dictaturen zat er altijd wel een koele kerel met pijp, tweed en een stijve bovenlip die ervoor zorgde, tussen een slok whisky en een slok zwarte thee met melk door, dat de British subjects weer heelhuids over de grens raakten.

Je hebt je hele leven van Engeland gehouden, vader, maar ik vrees dat het dood en begraven is door zijn krasse kapitalisme, jouw Engeland, als het al ooit bestaan heeft. Natuurlijk heb je het als peuter nooit te zien gekregen en toen je, volwassen, terugkeerde, bleven er alleen wat scherven van over. Die restanten Engeland heb je zelf ontdekt, het Engeland van de pints of bitter in pubs met namen als Cat and Fiddle of Blue Boar, van Chesterton en de sonnetten van Shakespeare, van grijze kathedralen en rieten daken in de groene oksel van de heuvels. Het mooiste land van de wereld, heb je me gezegd, niet één keer, wel twintig keer. En je had bijna alle landen van de wereld bereisd. Wie ben ik dan dat ik je niet zou geloven?

De Rode Straat

Het verhaal van een kapelaan

Du mußt dein Leben ändern.

(Rainer Maria Rilke, Archaïscher Torso Apollos)

Ik kom van de boerenbuiten en de bisschop van Luik heeft me naar hier gestuurd, naar Sint-Truiden. Heel Limburg valt onder het bisdom Luik, al eeuwen is dat zo en wij hebben maar te luisteren. Niet dat ik er veel last van heb, ik heb mijn voeten al in vuiler water gewassen. Per slot van rekening, wie Sint-Truiden een grote stad noemt, die weet niet wat er in de wereld te koop is. En als je het mij vraagt, ik vind het heel nuttig dat een priester weet dat er niet alleen brave boeren rondlopen op onze aardbol, nuttig voor het apostolaat, bedoel ik.

Toen we op het seminarie zaten in Luik, dat was iets anders dan hier. Helemaal iets anders. Ik kan je verzekeren, als je ging assisteren bij de zondagsmis, in Seraing of in Ougrée, de metaalarbeiders daar, die spuwden op de grond als er een pastoor voorbijliep. Ik was toen niet eens gewijd, laat staan dat ik echt pastoor was, maar zij zagen het verschil natuurlijk niet. Een zwartrok is een zwartrok. Is gelijk aan de vijand. Zo zit hun rekenkunde in elkaar. De metallo’s, die stonden je aan te grijnzen, armen over elkaar, sigaret in de mondhoek.

Nu ben ik met mijn meter negentig en mijn honderd kilo, bloot aan de haak, niet iemand die ze gauw de stuipen op het lijf zullen jagen, dat zeker niet. En bij vader thuis heb ik zakken graan van tachtig kilo naar de zolder gedragen, alsof het pluimpjes waren, nooit last gehad van mijn rug, nooit zelfs maar moe geweest, toch niet van een paar zakken graan zeker. Als ik ’s morgens spek met eieren kon eten en ’s avonds dikke pap, ik zou een kar mest op mijn rug hebben gepakt en was er drie keer mee rond de kerk gelopen. Nee, mij moeten ze niet te na komen. De mannen van Luik, die zagen dat onmiddellijk en ze respecteerden mij. Je zag hen wel denken: zo’n boom van een vent en dat wordt pastoor. Zoiets konden ze niet begrijpen, de mannen van Luik. Ik moet toegeven, soms begrijp ik het zelf niet, Gods wegen zijn ondoorgrondelijk en wij, kleine schepselen, wij moeten Hem maar volgen.

De eerste jaren na mijn wijding stond ik in Luik. De parochie van Sainte-Marie des Anges, de Heilige Maria van de Engelen, dat is niet ver van het grote station Guillemins. Ze had haar naam niet gestolen, die kerk, het wemelde daar van de hoeren, Duitse, Poolse, Italiaanse, Limburgse zelfs, vriendelijke meisjes, hoor, stuk voor stuk, anders zouden ze dat beroep niet gekozen hebben, en mij, mij trokken ze bijna naar binnen, hun bordeel in. ’t Is toch zonde dat zo’n mooie, grote, sterke man zonder vrouw moet blijven, het was een hoer van een jaar of vijftig die me dat een keer zei, helemaal verrimpeld was ze, ze moest een paar dozen verf leegschilderen op haar gezicht eer ze op straat kon komen. Maar de spijt in haar ogen, die was niet geschilderd.

Het is soms moeilijk om de bekoring te weerstaan, ook voor een priester. Ik ben ook maar een mens van vlees en bloed. Een zondig mens. Ik heb vurig gebeden en ik ben veel te biechten geweest in die tijd. Maar daar zwijg ik over, dat is nu allemaal voorbij. Amen.

De bisschop heeft mij dus op den duur naar Sint-Truiden gestuurd, in 1917, de oorlog was nog volop aan de gang. Het is toch wat dichter bij huis, zei de vicaris. Ik heb hem niet tegengesproken, maar als je mijn diepste gedacht vraagt, wel, ik vind dat het huis van de priester dáár moet staan waar de zielen wonen over wie hij aangesteld is. Ik hou van mijn dorp, van Gingelom, maar tegen al wie zegt dat ik terug zou moeten, antwoord ik: en waarom? Heeft Onze-Lieve-Heer dat zo gewild? Toen ik achttien jaar was heb ik mijn vader en mijn moeder verlaten om Onze-Lieve-Heer te volgen en geloof me vrij, daar heb ik hartzeer van gehad. Tegen al de jonge gasten die mij komen zeggen, eerwaarde, ik denk dat ik roeping heb, zeg ik, aha, zozo, je denkt dat je roeping hebt. Alleen maar denken? Maak dat je wegkomt, man toch, leer een mooie stiel, zoek je een vrouw met handen aan haar lijf, kweek een nest kinderen en zing bij je werk. En denk vooral niet te veel na. Die gasten, die hebben allemaal, maar werkelijk allemaal iets femelachtigs in hun ogen en als er nu iets is waar ik niet tegen kan, dan is het wel een pilaarbijter. En dan zeg ik tegen zo’n jongen, tegen zo eentje die voortdurend van alles loopt te denken, luister eens hier, man, met denken zul je er niet komen. Ik zal je vertellen, toen God mij riep, man, man, man, toen tuitten mijn oren. Ik dacht dat mijn trommelvliezen zouden springen, echt waar! Ik ben onder mijn bed gekropen om me te verstoppen, ik ben naar de hooizolder gevlucht om de stem van God niet te horen, maar als Hij je echt roept, dan is er geen ontsnappen aan. God heeft me de ladder af gesleurd en op de dorsvloer gesmeten, ik voel het nog altijd aan mijn ribben. En dan bekijken ze een keer mijn borstkas, die zou niet misstaan in een boksring, die ribbendoos van mij, en dan druipen ze af. Goed zo, denk ik dan, behandel de dieren met zachtheid, maar over de mensen is niets gezegd. En ik dank de Heilige Geest omdat Hij me inspiratie heeft gegeven. Roeping, dat is niet om te lachen. Beter één sterke dan tien slappe. Daar komen alleen maar slechte zielenherders van en onze moeder de Heilige Kerk heeft het zo al moeilijk genoeg. Ik hoop voor hen dat hun vrouw straks van aanpakken weet, ze zullen het nodig hebben.

En ik, ik moet dus heilig worden in Sint-Truiden, eerst in Sint-Marten en daarna in Sint-Pieter. Het is daar wel de achterkant van Sint-Truiden, de Buitink, zoals ze hier zeggen, alsof iemand hen op het laatste moment nog gauw aan de stad heeft vastgeplakt. Maar het beviel me vanaf de eerste dag. De grote Onze-Lieve-Vrouwkerk, dat was toch niets voor mij geweest, geef mij maar mijn kleine Sint-Pieterskerk. Die trok me al aan toen ik nog in Sint-Marten stond, ik ging daar geregeld eens kijken, in die parochie. Sint-Pieter zou hier al staan sinds de tijd van Karel de Grote, heb ik gehoord, maar daar geloof ik niets van. In ieder geval, hier heeft Sint-Pieter zeker niet de sleutels van de hemelpoort op zak, ik vrees dat hij zich de sleutels van de hellepoort in handen heeft laten stoppen en al wie nu vindt dat ik zoiets niet mag zeggen, die mag met mij een wandeling komen maken door mijn parochie, ik ben zeker dat hij mij na vijf minuten gelijk zal geven. Vooral daar in de Rode Straat.

Ik kom binnen in de pastorie, mijn koffer staat nog niet goed op de grond of de pastoor zegt me: Jongen, één ding moet ik je zeggen, vóór al de rest. Je mag naar alle huizen gaan in alle straten. De mensen hebben hier hun hart op hun tong, ze kunnen vloeken en tieren, maar als het erop aankomt, zijn het geen kwaaie mensen. En toch is er één plek, één maar, die moet ik je afraden, het is in je eigen belang. Ga nooit naar de Rode Straat. Hoezo, vroeg ik. Jongen, ik waarschuw je maar. Al de rest is geen probleem. Maar in de Rode Straat, daar zijn wij niet welkom. Ik zeg het je maar.

Ik begreep er niets van. In Luik, ja, daar moesten ze geen tekeningetjes bij maken, bij al die socialisten en communisten, bij de Walen. Maar in Limburg! Het katholieke Limburg! Katholieker dan heel Vlaanderland?! Ik kon zo meteen niets verzinnen om terug te zeggen, maar ik dacht bij mezelf, dat zullen we nog wel eens zien. En het eerste wat ik doe, de volgende morgen, na de vroegmis, ik stap recht naar die gevaarlijke Rode Straat. Gevaarlijk, dat had de pastoor nu ook weer niet gezegd, maar hij trok wel een bedenkelijk gezicht en het is toch een pastoor die zijn parochianen door en door kent, hij houdt van zijn parochianen, hij heeft al veel goeds gedaan voor het arme volk hier, ik bedoel, voor iedereen, de mensen hebben hier geen nagel om aan hun gat te krabben, wel, als zo’n door de wol geverfde zielenherder dat zegt, dan weet ik hoe laat het is.

Ik hang de kazuifel aan de kapstok, ik stap uitde albe, die is veel te kort voor mij, de nonnen moeten er voorlopig maar een stuk aan naaien vanonder, ik ben net een ooievaar in een bietenveld. Enfin, ik de sacristie uit, recht naar die fameuze Rode Straat.

Onschuldig lam dat ik was. Of, misschien beter, onnozel kalf, zoals de vrijdenkers zouden zeggen, en voor één keer moet ik hun misschien gelijk geven. Ik zie aan mijn rechterhand een rij krotten en aan mijn linkerhand een rij vuilnishopen. Ja, zo kun je de Rode Straat nog het best samenvatten.

Op een van die stinkende asvaalten – maar nee, de hele straat walmde, pis, kattenzeik, rottende schillen, echt de zure stank van een oud stort, het greep je naar de strot – dus, op zo’n vaalt zie ik een jongetje. Hij is daar aan het spelen. Blonde krullen, mager, een versteld, bruin broekje, een groezelig geruit overhemdje, klompen. Hij wilde juist een gebroken fles pakken. De zon bliksemde in het glas, het was een lentedag uit duizend, aan het eind van de straat zag je de kersenbomen in bloei staan. Ik schopte de scherf ver van hem weg. Hij schrok hevig. Keek me aan, een en al wantrouwen.

‘En hoe heet jij?’

Geen antwoord.

‘Ik vraag je naam.’

‘... Guske.’

Het was er aarzelend uit gelekt.

‘Guske wat? Wat is je andere naam?’

Hij snapte er nog niet eens het allereerste begin van. Zijn wantrouwen maakte plaats voor verbazing. Maar hij bleef op zijn hoede.

‘Heb je nog nooit een pastoor gezien, Guske?’

Ik bén natuurlijk geen pastoor, ik ben maar een doodgewone kapelaan, maar ik mocht het hem toch ook weer niet al te moeilijk maken.

‘Moet jij nog niet naar school, Guske?’

Voor hij kon antwoorden, vloog een deur open. Een potige kerel kwam de straat overgebeend. Zijn handen maaiden in de richting van het joch, het kereltje dook weg. Watervlug.

‘Binnen jij!’ riep de man.

Hij had handen als ongeschaafde planken. Zwart onder de vingernagels. Mijnwerkershanden. Ik rook een drankkegel van hier tot achter Luik. Zo vroeg al? Of was het nog van gisteravond?

‘En jij, wegwezen,’ grauwde hij me toe.

‘Ben jij soms de baas hier?’ grauwde ik terug. ‘Of misschien de burgemeester? De commissaris?’

‘Geen vuile woorden gebruiken. Er zijn kinderen bij.’

Guske stond in het deurgat te luisteren. Om hem heen een half dozijn kleine gezichten, broertjes, zusjes.

‘Jouw soort heeft hier niets te zoeken. Ga bij de rijken je voeten onder tafel steken. Wij hebben hier geen kruimel te verliezen.’

‘Dat begrijp ik wel, maar ...’

‘En je zalvende praat kun je beter achter je tanden houden, zolang ik die nog in je mond laat staan tenminste. Geld hebben we misschien niet, maar wel verstand. Jij preekt over Jezus. Onze profeet is Marx.’

Die kende ik niet. In Luik hadden ze ons van alles verteld, van Mozes tot Augustinus, maar Marx? Nooit van gehoord. Van die heb ik pas in Sint-Truiden iets gelezen, in het grootste geheim natuurlijk, de pastoor moest het nu ook weer niet allemaal weten.

‘Luister, vriend.’

‘Ik luister niet naar pastoors en ik ben je vriend niet. Had je dat dan nog niet in de gaten? Luister jij nu maar eens naar mij: Maak dat je wegkomt!’

Hij greep me bij mijn toog en dat was mis van hem. Ik hieuw zijn hand weg. Hij vloekte als een donderslag en zoog op zijn vingers. Ik heb vuisten als rotsen. Bij ons in het dorp vochten de jongens één keer tegen mij, nooit twee keer.

‘Ik ben de nieuwe kapelaan en ik kom hier terug.’

Ik stoomde de hele straat door, tot bij de kersenboomgaarden, ik zag sterren voor mijn ogen, zo woedend was ik, ik weet dat ik dan moet oppassen, ik zou de eerste de beste die me te na komt een ongeluk slaan. Onze-Lieve-Heer heeft wel gezegd dat je je andere wang moet aanbieden, maar met dat stukje evangelie heb ik altijd de grootste moeite gehad. Ik geloof niet dat ik er ooit over zou kunnen preken, toch niet als ik eerlijk wil blijven. En liegen in de preek, dat gaat helemaal niet.

Ik stapte de hele lange, lange heg van de boomgaard langs. Miljoenen bloesems, wit als room, de zon was al geklommen, het werd warm, de bijen begonnen te zoemen. Het beste is nu een paar dagen te wachten, dacht ik. Mijn oor te luisteren leggen. Maar terugkomen zal ik. En Guske met zijn armekinderensmoeltje, voor Guske wil ik een engelbewaarder zijn. Bij wijze van spreken dan. Zo te zien doet zijn echte engelbewaarder zijn werk toch maar half.

Als de mannen van de Rode Straat geen vodden raapten, kropen ze de koolmijn in en als ze geen kolen dolven, goten ze zich vol bier. Of erger, jenever, als ze die konden krijgen. Vandaag was het vodden rapen. En leuren, met de hondenkar.

Ik kwam om de hoek, ze waren net hun wagen aan het afladen. Ik stroopte mijn mouwen op en ging wijdbeens in het midden van de straat staan.

‘Wie is de sterke man die mij hier wegjaagt?’ riep ik. Die stem gebruik ik normaal alleen voor donderpreken.

Ze waren niet in het minst onder de indruk. Een breed gevaarte van een vent, rooie kop, boorogen, gele tanden, beet me toe: ‘Sterke man? Laat me niet lachen. Ik beslis wie ik wegjaag, ik beslis wie hier mag blijven. We zullen nog eens zien wie hier een sterke man is. Zie je die zak daar staan? Wel, probeer die maar eens op te heffen, dan kan iedereen gelijk zien dat je karnemelk in je armen hebt.’

Hij wees op een omvangrijke baal, stampvol oud roest. Ik wist wat me te doen stond. Ik greep de randen vast met twee handen. Vijftig kilo? Zestig? Meer zou ik denken. Maar geen tachtig van een zak graan. Lang niet.

‘Twee handen? Had ik het niet gedacht? Hij heeft zijn twee handjes nodig en dan zal het nog niet gaan. Zou je niet beter dadelijk naar je ma lopen, papkind. Eén hand moet het zijn, één hand. En niks meer. Ik weet wel dat jij twee handen nodig hebt om een kelk omhoog te krijgen, maar hier maak ik de wet. En mijn wet zegt: één hand. Eén. Of geen.’

Eigenlijk ben ik linkshandig. Ik schrijf wel rechts, dat moest van de meester op school, hij gaf iedereen die zijn pen in zijn linker hield, van de lat. Ik voel ze nog, zijn lat.