MIJN FRIESLAND

Rimmer Mulder

Mijn Friesland

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

In dit boek is consequent de Nederlandse gangbare naam van de provincie gebruikt: Friesland. Dat is tegen de zin van het provinciaal bestuur, dat graag wil dat we overal en altijd de Friese naam Fryslân gebruiken. Het kenmerk van meertaligheid is dat landen, steden en provincies in verschillende talen verschillende namen kunnen hebben. De keuze om Friesland in de titel en de inhoud te gebruiken is dus een principiële keuze voor tweetaligheid.

© 2007 Rimmer Mulder
Omslagontwerp: Zeno
Omslagillustratie: Siep van Lingen

ISBN 9789045017891
D/2007/0108/617
NUR 301

www.uitgeverijatlas.nl

Abe Bonnema’s nalatenschap

Van welke kant we Leeuwarden tegenwoordig ook benaderen, wat bijna altijd het eerst in het oog springt is het hoge, ranke, donkergrijze kantoorgebouw. Van grotere afstand is het een dikke verticale streep, loodrecht op de horizon gezet om de plaats van de hoofdstad in het weidse Friese land voor iedereen duidelijk te markeren.

De kantoortoren, met ongeveer 110 meter het hoogste gebouw van Friesland, misstaat hier niet. Het is een moderne variant op de vertrouwde zadeldaktorens die hier al eeuwenlang overal boven de horizonten uitsteken. Even strak en recht, maar hoger en afgeplat. ’s Avonds tekent de toren zich nog scherper af door het rode licht aan de bovenrand voor het vliegverkeer, een kleurig biesje aan de hemel boven de hoofdstad.

De toren is aan het eind van de vorige eeuw opgetrokken in opdracht van verzekeraar Achmea, die grootse plannen had met zijn vestiging in Leeuwarden. Honderden employés zouden er een werkplek krijgen. Daar had de gemeenteraad wel oren naar en de vergunning voor de hoogbouw, pal tegen het stadscentrum, kwam opmerkelijk vlot af. Nog voor de bouw was voltooid had Achmea de koers alweer verlegd. De toren ging per etage in de verhuur. De winst voor Leeuwarden was wel een nieuw merkteken, een eigentijds landmark, al zien niet alle stedelingen dat zo. Ze vinden dat de Achmeatoren niet past bij de schaal van het stadscentrum, op de verkeerde plaats staat en te donker is. Ze klagen dat het hoge gebouw vreemde effecten heeft op de wind, zodat bij een beetje storm de straten eromheen levensgevaarlijk en onbegaanbaar zijn.

De aversie heeft veel te maken met de ontwerper, de architect Abe Bonnema, een man even markant en omstreden als de toren zelf. Hij heeft ontwerpen gerealiseerd door het hele land, vond grote opdrachtgevers in Amsterdam, Rotterdam, Alkmaar, Nijmegen, Utrecht, Den Bosch en Tilburg. Hij werkte met gerenommeerde nationale kunstenaars als Marthe Röling, Jeroen Henneman en Wim Crouwel. Maar hij bleef Friesland trouw. Zijn bureau bleef gevestigd in Villa Nova in Hurdegaryp. Erg dankbaar hebben de Friezen zich niet betoond.

Wie zich door bouwwerken van Abe Bonnema wil laten imponeren hoeft niet naar Friesland om de Achmeatoren te bekijken. Zijn opvallendste schepping is het hoofdkantoor van Nationale Nederlanden in Rotterdam, de Delftse Poort. De twee licht glanzende torens van ongelijke hoogte doen het schitterend in de skyline van de Maasstad. Iets jonger is de hoofdvestiging van Interpolis in Tilburg, een imposant complex van laag- en hoogbouw met opvallende scherpe hoeken en een toren van vijfentachtig meter als blikvanger. Een andere ‘Bonnema’ waar dagelijks tienduizenden langs jakkeren zonder het te weten staat in Amsterdam, pal aan de Ringweg bij de Coentunnel. Het is gebouwd in opdracht van de uitgever Elsevier en bestaat uit twee hoge, smalle vleugels. Ze staan in een hoek van tachtig graden op elkaar en lijken samen een opengeslagen boek te symboliseren, maar dat is toeval. Elsevier had het niet meer nodig toen het klaar was. Het boek, met het intrigerende wiel op het dak (een ontwerp van Jeroen Henneman) biedt nu onderdak aan de Belastingdienst.

Bonnema had onmiskenbaar een eigen stijl. Het gemeentehuis in Drachten, de Sociale Verzekeringsbank in Amstelveen, de centrale militaire apotheek in Heerenveen, PTT Telecom in Groningen en grote verzekeringskantoren in Amsterdam en Rotterdam, allemaal zijn ze herkenbaar aan zijn handschrift. Strakke lijnen, rechte vlakken, geen opsmuk, tierelantijnen of overbodige ornamenten om het mooi te maken. Getekend met een goed gevoel voor maat en verhoudingen. De schoonheid zit in de geometrie, in de functionaliteit en het gebruikte materiaal. Abe Bonnema, gestorven in 2001, was een van de markantste vertegenwoordigers en krachtigste pleitbezorgers van het functionalisme in de architectuur. Hij ontwierp volgens het motto less is more. Gebouwen waren voor hem in de eerste plaats gebruiksvoorwerpen, geen kunstobjecten. Het functionalisme noemde hij onsterfelijk, bestand tegen alle modes.

Over zijn betekenis voor de Nederlandse architectuur verscheen in 1998 een dik boekwerk met prachtige foto’s van Jan Versnel en een lang essay van Marijke Martin. Het is een monumentje dat Bonnema voor zichzelf oprichtte. Typerend voor hem is dat het boek er bijna niet was gekomen omdat de eigenzinnige Fries zich te veel met de tekst van de schrijfster (door hemzelf uitgezocht) wilde bemoeien. Gelukkig voor beiden en het nageslacht legden ze de ruzie bij, want het is een uitgave die recht doet aan de bouwmeester Bonnema. Marijke Martin staat ook even stil bij de betrekkelijke onbekendheid van de Fries bij de nationale culturele goegemeente. Ze heeft het zelfs over ‘de windstilte rondom zijn werk’. Dat is de prijs die je betaalt als je koppig vasthoudt aan je villa in Hurdegaryp, ver buiten de randstedelijke coterieën.

Abe Bonnema werd geboren in Stiens, net als Pieter Jelles Troelstra, maar dan veel later natuurlijk, in 1926. Hij groeide op in Leeuwarden, waar hij ook naar de hbs ging. Veel te lang, bekende hij later. Hij was al in de twintig voordat hij zijn B-diploma verwierf. Zijn interesse voor de bouwkunde kreeg hij van zijn vader mee, die dat vak doceerde aan de stedelijke HTS. Bonnema studeerde in Delft en vestigde zich als bouwkundig ingenieur met zijn eigen architectenbureau in 1957 in Leeuwarden. Een paar jaar later ging hij naar Hurdegaryp. Zijn eerste echte opdracht waren tweeënveertig bejaardenwoningen in Joure. In 1959 had hij al zijn eerste werk in Amsterdam, een flatgebouw.

Volgens Marijke Martin was J.H. van den Broek zijn grote inspirator in Delft. Deze zou hem hebben bekeerd tot het functionalisme. Van hem is het credo: ‘Het bouwen is niet een gelegenheid tot artistieke expressie van de architect […] en het gebouw is geen kunstobject maar een organisme ten behoeve van de menselijke gemeenschap.’ Dienstbaarheid aan het programma van eisen en de opdrachtgever noemt Martin kenmerkend voor Bonnema. Zij roemt hem als een professional die zich zakelijk en commercieel opstelt.

Bonnema ontwerpt gebouwen die welsprekend zijn als voldongen feiten, schrijft Martin ergens. Zoiets kun je ook over zijn optreden en karakter zeggen. Hij was een man met natuurlijk gezag en overwicht, dominant aanwezig, dwingend in zijn betogen. Imponerend ook in zijn uiterlijk. Zijn kleren hadden dat chic artistiekerige dat je vaak ziet bij ontwerpers die het zakelijk hebben gemaakt. Hij schafte zodra het kon een Porsche aan en bleef dat merk trouw omdat er volgens hem nooit een beter ontworpen auto was gemaakt. Marijke Martin noemt in haar essay de woning in Hurdegaryp die hij voor zijn vrouw en zichzelf ontwierp terecht een monument van naoorlogse woonhuisarchitectuur in Nederland. Het ontwerp is van 1961, maar het oogt alsof het eergisteren is gebouwd. Alles eraan klopt.

Met zijn optreden maakte hij niet louter vrienden. Friesland herinnert zich hem niet alleen als een groot architect maar ook als een lastpak, een doordrijver met een grote mond; koppig en bot.

Bonnema oogstte met zijn processen soms meer publiciteit dan met zijn ontwerpen. Voor zijn eigen Tytsjerksteradiel ontwierp hij een prachtige uitbreiding van het gemeentehuis in Burgum met veel glas. De zon hoefde er maar even op te schijnen of de temperatuur schoot binnen omhoog, als in een broeikas. De ambtenaren klaagden steen en been. Volgens Bonnema kwam het doordat de gemeente had bezuinigd op de airco. Het gemeentebestuur dacht het probleem te kunnen oplossen met zonwering. Dat was zeer tegen de zin van de architect. Hij daagde de gemeente voor de rechter om deze verminking van zijn ontwerp te voorkomen. Zijn advocaat Pieter Tuinman legde de rechter uit dat het Burgumer gemeentehuis met zonwering net zoiets was als de Venus van Milo met een T-shirt. Dat was taal die de rechter begreep en Bonnema kreeg gelijk. Met de voor hem kenmerkende tact verklaarde hij dat met dit vonnis ‘de architectuur had gezegevierd over het barbarisme’.

Succes had hij ook met zijn verzet tegen de sloop van de Golfslag, een bejaardenflat in Emmeloord. Het is zo’n gebouw waar je even naar moet kijken om het bijzondere ervan te zien. Het woongedeelte staat op poten van zeven meter. Ook de bewoners van de eerste woonlaag hadden daardoor uitzicht over de polder, het nieuwe land waar ze als pioniers op hadden gewerkt. Zo had Bonnema dat bedacht. Eind jaren negentig wilde de beherende stichting het gebouw slopen en vervangen door iets nieuws. Het kwam weer tot een rechtszaak, want de architect vond dat zijn ontwerp uit 1966 van monumentale betekenis was voor Emmeloord, waar verder bouwkundig toch weinig te beleven was. Hij beriep zich op de auteurswet en kreeg in hoger beroep gelijk van het Hof in Leeuwarden. Het was voor het eerst dat de rechter het auteursrecht van de architect zo erkende. Bonnema vond dat hij zijn vakgenoten een grote dienst had bewezen met zijn verweer voor de rechter. De brancheorganisatie NBA moest daarom maar meebetalen aan de proceskosten. De NBA weigerde, wat de bond prompt op een forse uitbrander van de Fries kwam te staan.

Van pensioen wilde Abe Bonnema niet weten, maar in het besef niet het eeuwig leven te hebben probeerde hij wel zijn opvolging te regelen. Hij had zijn oog laten vallen op twee beduidend jongere collega’s uit het Westen die het Bureau Bonnema in zijn stijl zouden kunnen voortzetten. Functionalisten van een nieuwe generatie. Het bondgenootschap eindigde met een knallende ruzie. Na anderhalf jaar proeftijd was de oude meester het helemaal zat en gooide hij zijn twee troonpretendenten eruit. Die lieten zich niet zomaar ontslaan en zo stond Bonnema weer eens voor de rechter, flink op leeftijd maar nog altijd strijdvaardig. ‘Meneer de rechter, ze kunnen het echt niet.’ En hij kreeg weer gelijk. De toekomst van zijn bureau vertrouwde hij na dit avontuur toe aan enkele trouwe medewerkers van eigen kweek, zijn beste leerlingen. Toparchitecten verzekerde hij.

Een bijzonder ingewikkelde relatie had Abe Bonnema met Leeuwarden. Hij heeft de Friese hoofdstad aanmerkelijk meer nagelaten dan de hoge Achmeatoren. Daar vlakbij aan de Lange Marktstraat staat het kantoor van een andere verzekeraar, Avéro; lager en breder maar onmiskenbaar met dezelfde hand getekend. Een andere blikvanger in dit stadsdeel is het Girokantoor, een vierkante kolos op een korte, brede naar boven uitwaaierende poot. Boven op de voorgevel staat een soort krabbel in neon, een ontwerp van Marthe Röling. Verder bouwde Bonnema in Leeuwarden een handvol scholen, een kantoor voor de sociale dienst, een gerechtsgebouw en honderden woningen. Toch voelde hij zich miskend in wat hij als zijn stad beschouwde. Bijna zijn hele beroepsleven lang leefde hij in onmin met het stadsbestuur en de ambtelijke diensten. Hij hekelde regelmatig hun middelmatigheid en het gebrek aan durf, en dan vaak in termen die de verhoudingen voor jaren versjteerden.

Zijn grootste teleurstelling was dat hij nooit de kans kreeg iets te maken van het Zaailand, die winderige vlakte midden in de stad die veel Leeuwarders voor een plein houden. Het is een mooie plek voor markt en kermis. Met een paar wagens vol zand maken ze het zelfs geschikt voor een strandvolleybaltoernooi. Maar het is een plein van niks. De verhoudingen kloppen niet. Nietszeggende, slordige en te lage gevelwanden rondom te veel vierkante meters. In de jaren tachtig probeerde de gemeente voor de zoveelste keer er iets van te maken. Er moest een plein-afsluitend gebouw komen, recht tegenover het neoklassieke Gerechtshof uit de negentiende eeuw, hier het enige bouwwerk van allure. Bonnema kwam met een eigenzinnig ontwerp dat veel meer deed dan het plein afsluiten. Hij kreeg de opdracht niet. Het winkelcentrum dat er kwam was in zijn ogen prutswerk en dat oordeel stak hij niet onder stoelen of banken. Jaren later kreeg hij wel de kans een nieuw onderkomen voor de rechtbank aan datzelfde plein te bouwen. Zonder meer een aanwinst voor de armzalige gevelwand.

Zijn filippica’s tegen het stadsbestuur maakten Abe Bonnema niet populair bij de gewone Liwwadders. Zij vonden hem maar een eigenwijze kerel. Maar Bonnema hield meer van Leeuwarden dan zij beseften. Hij interesseerde zich oprecht voor de stedelijke ontwikkeling en inrichting van zijn stad, die een centrum verdiende met de allure die past bij een hoofdstad. In zijn woede-uitvallen had hij iets van de afgewezen minnaar.

De grootste verrassing voor Leeuwarden bewaarde Bonnema tot na zijn dood. De uitvaart was helemaal in zijn stijl. Bij de ingang van de Grote Kerk lag hij in volle lengte opgebaard, zichtbaar voor iedereen die binnentrad en uitgerust met het tekengerei dat hij als architect altijd bij zich had gedragen. De dienst werd geleid door zijn vriend Cees Storm, oud-topman van Aegon, voor wie hij een prachtig huis in de duinen op Vlieland ontwierp. Tussen alle sprekers en muziek door zei Storm ook iets over een legaat dat Abe had nagelaten aan de stad. Geld dat een museale bestemming in Leeuwarden moest krijgen. De Leeuwarder Courant had er de volgende dag een bericht over en daar bleef het eerst bij.

Pas maanden later kwam de volle omvang van Bonnema’s gift naar buiten. Hij had 18 miljoen euro van zijn vermogen gereserveerd voor nieuwbouw van het Fries Museum ‘op of aan het Zaailand’. Een tweede bindende voorwaarde was dat het nieuwe museum moest worden ontworpen door de Brabantse architect Hubert-Jan Henket, samen met het bureau in Hurdegaryp.

Het pandemonium dat daarna losbrak duurde, met onderbrekingen, tot ver in 2007. Het anti-Bonnemasentiment bereikte nieuwe hoogtepunten in de publieke discussie. Wat een hoogmoed om per testament nog te willen regelen wat hij bij leven nooit voor elkaar had gekregen! Hoe kwam een architect trouwens aan zoveel geld? Had hij zich misschien zwart laten betalen? Waarom zou het Fries Museum een nieuw onderkomen moeten hebben? De meeste Leeuwarders zetten er nooit een voet binnen de deur, maar nu gonsde het van de liefdesverklaringen voor ‘die prachtige collectie in die schitterende historische gebouwen’. De gemeente moest maar snel korte metten maken met dit idiote plan.

Het stadsbestuur reageerde heel anders. Ambtenaren waren al enkele jaren in gesprek met de eigenaren van het winkelcentrum op het plein en aanpalend onroerend goed. Dit stukje stad had een grootse opknapbeurt nodig, vonden ze, maar ze schoten niet op met de plannenmakerij. Met een nieuw, modern museum zou het allemaal nog grootser en beter worden. Directie en bestuur van het museum voelden er veel voor omdat de huisvesting aan de Tweebaksmarkt in een paar historische panden aan weerszijden van de straat, verbonden door een brede tunnel, niet ideaal was. Aangestoken door het succes van het nieuwe Groninger Museum hadden ze al eens rondgekeken in de stad. Het legaat van Bonnema bracht ze weer in beweging.

De gebundelde aspiraties van museum, stadsbestuur en beleggers leverden een uiterst boeiend maar ook wel erg ingewikkeld project op, stedenbouwkundig, politiek en financieel. Er kwam een masterplan rondom het ontwerp van Henket, met een forse uitbreiding van het aantal vierkante meters winkelruimte en honderden extra plaatsen in de geheel vernieuwde parkeergarage. Voor de nieuwe zichtlijnen en looproutes moest het bestaande plein-afsluitend gebouw voor de helft worden gesloopt. Daarbovenop moest er nog een flinke hap van het plein af voor nog een rij winkels met woningen erboven. Dat vonden de mensen van het onroerend goed nodig. Anders was de investering niet lonend genoeg. Het geval heette in de volksmond al snel de winkelslurf. Leeuwarders schrokken zich rot. Wat bleef er over van het Zaailand? Hoe moest het nu met de kermis en de vrijdagmarkt? Eeuwige verminking dreigde voor de Friese hoofdstad, allemaal met dank aan Abe Bonnema, die zich in de hemel wel kostelijk zou vermaken.

De financiële kant was al helemaal niet uit te leggen. Van de 18 miljoen euro van Bonnema kon net een half museum op het Zaailand worden gebouwd. De rest moest van de provincie komen. Winkels en woningen waren voor rekening van de beleggers en de gemeente moest zorgen voor de bestrating, de toegangswegen, het straatmeubilair enzovoorts. De parkeergarage was van een stichting en dus weer een geval apart. De totale kosten voor het masterplan kwamen uit op rond de 120 miljoen euro. Een flink deel kon uit verschillende subsidiepotten worden getrokken, maar dat gaf weer extra complicaties met termijnen en voorwaarden. Het was een keten waarin iedereen afhankelijk was van het besluit van de ander. De spanningen in de Leeuwarder raad en de Provinciale Staten liepen soms hoog op. Dan weer richtte het verzet zich tegen de verhuizing van het museum, dan weer tegen de winkelslurf, dan weer tegen de aantasting van het Zaailand. Aan ronduit onsmakelijke aantijgingen ontbrak het niet. In een bepaalde fase van de strijd werd een aantal notabelen er zelfs van beschuldigd dat ze sjoemelden met het legaat van de overleden architect. Daarin zou helemaal niet zo hard staan dat het geld alleen aan een nieuw museum op het Zaailand mocht worden uitgegeven. Het zou ook voor een grondige verbouwing of een dependance gebruikt mogen worden. Waarom zouden de Provinciale Staten dat legaat anders niet in mogen zien? Commissaris Ed Nijpels werd openlijk beticht van vals spel. Hij had een dubbelrol als provinciaal bestuurder en voorzitter van de stichting die het geld van Bonnema beheerde. Iemand anders uit dat bestuur legde nog maar eens uit dat er geen twijfel mogelijk was over Bonnema’s laatste wil: nieuwbouw op of aan het Zaailand. En voor de rest was het legaat een privézaak. Het woord van het bestuurslid, een oud-procureur-generaal, moest genoeg zijn.

Tot het laatst bleef onzeker of het masterplan voor het Leeuwarder stadscentrum het zou halen. De raad van Leeuwarden ging akkoord met krappe meerderheid. Onzeker geworden door alle publieke onrust besloten de stedelijke volksvertegenwoordigers het hele geval in een referendum voor te leggen aan de bevolking. Heel modern en democratisch, maar de materie was te ingewikkeld voor een eenvoudige vraagstelling. Stadsontwikkeling bij meerderheid van stemmen, het moet Abe Bonnema een gruwelijke gedachte zijn geweest. Het werd de ingewikkeldste volksraadpleging van Nederland tot dat moment. De opkomst was verrassend hoog. De ruime meerderheid was, zoals verwacht, tegen. Dankzij de spelregels en de verwarring door de meerkeuzevragen bleef het raadsbesluit toch overeind.

De Friese Staten bleven tot op het bot verdeeld. Commissaris en gedeputeerden waren voor, maar het lukte hun niet een solide meerderheid te krijgen. Bij de finale stemming kon één stem beslissend zijn. De Frysk Nasjonale Partij, van begin af aan warm pleitbezorger van deze historische kans ‘foar ús haadstêd’, haalde een fractielid van het ziekbed naar de statenzaal voor de stemming. De enige D66’er koos op het laatste moment de kant van het college. De miljoenen voor een nieuw Fries Museum waren gered.

Het duurde daarna nog meer dan een halfjaar voordat de gemeente en de beleggers het eens werden over de laatste details van het project en de financiering. De zoveelste vertraging. Ooit in de eenentwintigste eeuw komt het Zaailandproject ten einde. Ergens in al die nieuwe gebouwen, winkelstraten, passages en pleintjes zal dan een plaquette voor Abe Bonnema moeten komen; of zelfs een borstbeeld. Een klein merkteken voor een grote architect. Tot die tijd hebben we genoeg aan de Achmeatoren met de rode bies.

Afsluitdijk, een wereldwonder

De Afsluitdijk ligt al meer dan driekwart eeuw tussen Friesland en de kop van Noord-Holland, twee streken die eeuwen geleden één waren maar door de ruwe zee werden gescheiden en elk hun eigen geschiedenis kregen. De naam West-Friesland voor dit deel van Holland herinnert nog aan het gemeenschappelijk verleden. Voor ons gevoel heeft die dijk er altijd al gelegen. Een autoweg met aan de ene kant de zeewering op deltahoogte en aan de andere kant het IJsselmeer. Onderdeel van de kortste route naar Amsterdam. Niet veel bijzonders, maar toch: het is een wereldwonder, deze dam van meer dan dertig kilometer dwars door de zee.

De grootsheid van het werk is het best te zien vanuit de lucht. Ter gelegenheid van de vijfenzeventigste verjaardag van de Afsluitdijk brachten het Noordhollands Dagblad en de Leeuwarder Courant samen een bijlage uit. Een kloek katern met twee voorpagina’s. Van de ene kant begon de lezer aan een Hollandse bijlage. Draaide je haar om dan was het een Friese. In het midden vormde een luchtfoto van de dijk ter hoogte van het monument over twee pagina’s de overgang van de ene naar de andere krant. Ook voor beide voorkanten waren prachtige luchtfoto’s gekozen van Han van Weel. Die van de Hollandse kant liet precies het begin van de dijk zien: de brug over de vaargeul tussen IJsselmeer en Waddenzee, daarachter de spuisluizen en dan de dijk, kaarsrecht richting Friesland. Op de andere foto was de Friese kust niet meer te zien. De focus lag iets westelijker, bij Kornwerderzand, met het rijtje huizen voor de enige vaste bewoners van de dijk. Vanuit Friesland heb je het idee dat hier de Afsluitdijk pas echt begint, ook met een brug over een vaargeul en een smal stukje door het sluizencomplex, dat op deze foto al een miniatuurtje leek in de enorme ruimte rondom de dijk. Na de sluizen is er nog de knik naar links, een bocht in de autoweg waarvoor je niet hoeft af te remmen. Met zulke beelden uit de lucht groeit weer de bewondering voor de knappe koppen en noeste werkers die de Afsluitdijk bedachten en aanlegden. Met de kennis en middelen van toen een wereldprestatie.

Dat de dijk juist hier ligt en in deze vorm was lang niet vanzelfsprekend. Tientallen jaren deden onze voorvaders over de plannen en de besluiten. De beteugeling van de Zuiderzee was een natuurlijke volgende fase in de eeuwige strijd tegen het water. Ooit moest het ervan komen. In de zeventiende eeuw al schreef Hendrik Stevin (zoon van Simon de wiskundige) dat ‘het geweld van de Noordzee’ voorgoed op afstand moest worden gehouden. De hele Zuiderzeekust, inclusief Amsterdam, werd regelmatig geteisterd door overstromingen. Stevin dacht aan een stelsel van dammen tussen de Waddeneilanden met als sluitstuk een dijk van Ameland naar de Friese kust.

In de negentiende eeuw, na de drooglegging van de Haarlemmermeer en de komst van stoomgemalen, groeide het idee dat het tijd werd de gevaarlijke Zuiderzee te temmen. Het regende plannen. Het lag het meest voor de hand een dam aan te leggen tussen Enkhuizen en Staveren, waar de zee het smalst is. Daarmee zouden de kop van Noord-Holland en het grootste deel van de Friese kust onbeschermd blijven tegen het water, dat vanuit de Noordzee misschien nog wel hoger kon worden opgestuwd in het overgebleven bekken. In volgende plannen schoven de dijken verder op naar het Noorden, zelfs tot aan de Waddeneilanden. In het plan dat het verst ging waren alle zeegaten tussen Den Helder en het Duitse Emden afgesloten en werden de hele Wadden- en Zuiderzee drooggelegd, op wat kanalen en geulen na. De IJssel zou pas bij Ameland in de Noordzee moeten uitmonden. Dat plan was dan ook bedacht door een Limburger, geen kustbewoner.

Inmiddels was de regering de indijking van de Zuiderzee als een staatstaak gaan zien. Rijkswaterstaat ging serieus aan het werk om deze klus te kunnen klaren. Het plan voor de dijk zoals die er nu ligt kwam in 1918 door de Tweede Kamer, verdedigd door minister Cornelis Lely. Twee jaar daarvoor was het water van de Zuiderzee op verscheidene plaatsen langs de kust weer eens dorpen en steden binnengedrongen.

Verzet was er wel en dat bleef er ook nadat de eerste bakken met stortsteen in het water waren gekieperd. De vissers, direct bedreigd in hun bestaan, hadden geen enkel vertrouwen in de berekeningen van de ingenieurs. Zij kenden de zee uit ervaring die van generatie op generatie was overgedragen. Zij wisten het zeker: ze krijgen die dijk nooit dicht. Anderen voorspelden juist grote rampen als de dijk eenmaal dicht zou zijn. Bij stormvloed zou het water langs de hele Noordzeekust tot rampzalige hoogte stijgen nu het geen uitweg meer had naar het bekken van de Zuiderzee. De onheilspellende prognoses van toen doen sterk denken aan de doemscenario’s en ondergangsverhalen die ons altijd werden voorgehouden bij de plannen voor gaswinning onder het Wad.

Rijkswaterstaat had voor de aanleg ook moeten afrekenen met verzet van militaire kant. Het ministerie van Oorlog, zoals Defensie toen nog heette, waarschuwde dat de dijk de verdediging van de nationale hoofdstad lastiger maakte. De generaals zagen de vijandelijke troepen al over de Afsluitdijk marcheren, richting Amsterdam. De bezwaren verdwenen toen het inzicht doorbrak dat zo’n smalle weg met aan weerszijden water vrij simpel te verdedigen was. Bij Kornwerderzand en bij Den Oever werden bunkers en kazematten in de dijk gebouwd en de militairen waren tevreden.

De verdedigingswerken bewezen hun waarde in de meidagen van 1940. De Duitsers kwamen er niet door bij Kornwerderzand. Praktisch het hele Noorden hadden ze in drie dagen veroverd maar de doorsteek naar Holland lukte niet. Omdat het een van de zeer weinige Nederlandse militaire successen in die trieste meidagen was, kreeg de slag op de Afsluitdijk later mythische proporties. De Duitsers zouden er bij bosjes van de dijk zijn geschoten. Jaren na de oorlog leefden in Friesland nog de verhalen over ooggetuigen die vrachtauto’s vol lijken van Duitse soldaten hadden gezien. De doden waren snel afgevoerd om de smadelijke nederlaag en grote verliezen geheim te kunnen houden. De Duitsers verloren in werkelijkheid niet meer dan drie man op de dijk. Ze zaten in een verkenningspatrouille die onder Nederlands vuur kwam te liggen. Bestorming van de vesting Kornwerderzand, die vast meer mensenlevens had gekost, was niet nodig omdat Nederland na vier dagen capituleerde. Een paar kilometer oostelijker is op het Friese vasteland wel echt gevochten. De Wonsstelling, een kilometerslang lint van loopgraven en borstweringen van hout en aarde om de toegang tot de dijk te verdedigen, werd door de Duitsers binnen een dag opgeruimd. Daarbij sneuvelden dertien Nederlandse soldaten.

Vijf jaar later, in april 1945, hielpen dezelfde bunkers bij Kornwerderzand de Duitsers tegen de Canadezen die Noord-Nederland hadden bevrijd en ook verder naar Holland moesten. Maar ze hadden geen haast en zagen daarom ook af van een bestorming. Ze lieten de Duitse verdedigers zitten tot het eind van de oorlog in Nederland. De betonnen verdedigingswerken zijn voor de verdediging van Holland allang niet meer nodig. Het leger houdt er wel eens schietoefeningen maar dat doen ze vanaf de noordkant van de dijk. Je ziet het niet maar hoort het wel. In de verdedigingswerken aan de Friese kant zit nu het kazemattenmuseum, dat jaarlijks zo’n twaalfduizend bezoekers trekt.

Voor Duitsers en Canadezen leek de Afsluitdijk even een snelle weg naar Amsterdam, voor de Friezen is hij al generaties dé verbinding met de nationale hoofdstad, al zijn er tegenwoordig alternatieven met de snelwegen door de polders; weer met dank aan de bedenkers van de Zuiderzeewerken. Met de voltooiing van de dijk in mei 1932 kwam de noordelijke Randstad met Amsterdam, Zaandam, Haarlem en IJmuiden een stuk dichterbij. Hetzelfde gold voor Alkmaar, de Noordzeekust met Bergen, Egmond, Callantsoog en Den Helder met de veerdienst naar Texel. Westelijk Friesland raakte uit het isolement. Drachten en omstreken hadden zich altijd oostelijk op Groningen kunnen oriënteren en van Heerenveen was het nooit zo ver naar Zwolle. Zo’n uitvalsweg was er niet voor plaatsen als Harlingen, Bolsward en Workum. Vandaar was de weg naar de rest van Nederland voor 1932 heel lang. Vanaf de Zuiderzeekust bij Staveren konden ze Noord-Holland altijd al zien liggen. Nu konden ze er ook heen rijden.

Planologen geven vaak hoog op van de betekenis van snelle verbindingen voor de regionale ontwikkeling. Wat de Afsluitdijk Friesland allemaal heeft gebracht is niet te becijferen, maar de economie in het westelijk deel van de provincie is er niet van gaan bloeien. Zoals voorzien was de afsluiting de doodsteek voor de Zuiderzeevisserij. In een paar jaar daalde het aantal broodvissers langs de Friese kust van meer dan vierduizend naar minder dan duizend. Het zijn er nu nog enkele tientallen. De meeste havens zijn nu voor de pleziervaart, en dat is wel zo lucratief als de visserij. Makkum oogt nu als een echt vakantieoord met een grote jachthaven, kampeerterreinen, stacaravans, zomerhuisjes en bungalows. De jongste aanwas is een schiereiland, een uitstulpsel in het IJsselmeer met luxueuze recreatiewoningen. Veel zijn bezet door Duitsers. Autochtonen hopen stiekem op nog ten minste één strenge winter met veel ijs op het IJsselmeer. Als dat gaat kruien door de zuidwestenwind kan er wel een ijsmuur van vier meter op Makkum afkomen en daar zijn de huizen niet op berekend. Achter de kust en buiten het seizoen is het er nog altijd stil. Voor de overloop uit de Randstad is er in West-Friesland aan de andere kant van het IJsselmeer nog ruimte genoeg. Langs de kust zijn er natuurgebieden ontstaan die nu als bijzonder waardevol worden aangemerkt.

Zo gaat dat vaker met grote ingrepen in de natuur.

De Afsluitdijk is ook niet aangelegd voor de Friese economie. De dijk moest in de eerste plaats meer veiligheid bieden en dat is gelukt. Bij de grote stormvloed van februari 1953 sloegen de schuimkoppen eroverheen, maar nergens kwam de IJsselmeerkust in gevaar. Dertig kilometer zand, leem, steen en basalt bleek genoeg om een paar honderd kilometer kust te beschermen.

Misschien moeten we de vooruitgang voor Friesland vooral zoeken op het mentale vlak. Het netwerk van wegen voor de Europese transportroutes heeft een vertakking dwars door de Friese greidhoek, die daardoor het gevoel mag hebben geen achterhoek te zijn. Het dunbevolkte gebied is aangesloten op de rest van de wereld, maar het is wel een doorgaande weg. Van tijd tot tijd komt er in Friesland weer iemand met het idee een spoorbaan aan te leggen over de Afsluitdijk. Het zou een spoorverbinding zijn van de ene leegte naar de andere, want tussen Hoorn en Den Oever is het ook nooit druk. In de jaren zestig voerden de Friese bestuurders en het provinciale bedrijfsleven een sterke lobby voor verdubbeling van de weg over de Afsluitdijk. Dat zou Friesland vooruithelpen. Op een van de bijeenkomsten waar de noodzaak voor zo’n snelle verbinding weer eens breed werd uitgemeten, zag één burgemeester het wat nuchterder. ‘Ik vrees dat Friesland meer over de Afsluitdijk heeft zien vertrekken dan zien komen.’ Hij was dan ook van een oostelijke gemeente. Hoeveel tieners uit Friesland zouden met hun boedeltje over de dijk naar Amsterdam zijn getrokken om er te gaan studeren of te gaan werken en er voor de rest van hun leven te blijven? Ik ben heel veel Friese emigranten tegengekomen in de Randstad en zag er maar weinig van terug in Friesland.

De weg over de Afsluitdijk is lang en recht, maar niet saai. Aan de noordkant ontneemt de hoge dijk het zicht op het water van de Waddenzee, maar op het fietspad onder aan het groene talud is altijd wel wat te zien. De mensen gaan tegenwoordig op heel verschillende manieren over de dijk. Wandelend, met of zonder prikstokken, hollend, op racefietsen, toerfietsen en ligfietsen, met tandem en met step. Het weer maakt hier het grote verschil. In de zomer kunnen de schouders van fietsers en wandelaars snel verbranden zonder de bescherming van een T-shirt. Op andere dagen zie je er gezinnen op zwaar bepakte fietsen tegen de regen en zuidwestenwind opboksen. Beschutting biedt de dijk aan die kant niet.

Het weer zorgt ook voor wisselende vergezichten over het IJsselmeer. Zilverachtig in het zonlicht, donkergrijs met witte koppen onder donkere wolken en groenig als er ijs in drijft. Het meest is er te genieten als zon en wolken elkaar snel afwisselen. In geen theater kan een spel met wisselende belichting zo mooi zijn als hier met het water van het IJsselmeer als toneelvloer en het uitspansel daarboven als decor. Donderluchten zijn onheilspellender in het contrast met zonlicht. De blauwe hemel is feestelijker tussen jagende wolken door.

Als we op dienstreis in het Westen zijn krijgen we het vaak te horen: Moet je nu nog helemaal naar Friesland? Het mocht wat. Ik vertel maar niet dat ik me aan het eind van een dag vol geklets zelfs kan verheugen op het ritje over de Afsluitdijk. Met het zicht op het vanuit het Noorden nog net verlichte IJsselmeer, in de verte de eerste lichtjes van de Friese kust en prettige muziek uit de speakers kom je vanzelf in de beste stemming. Je kunt er zelfs knap sentimenteel van worden. Wat langer geleden wilde ik zo voortzoevend nog wel eens de Zuiderzeeballade aanheffen: ‘Opa, kijk ik vond op zolder, een foto van een oude boot. Is dat nog van voor de oorlog, van die oude vissersvloot?’ Vrouw en kinderen hebben zo vaak gezegd dat ik geen wijs kan houden dat ik het in mijn eentje ook niet meer durf.

Het spectaculairste dat ik vanaf een zonnige Afsluitdijk boven het IJsselmeer heb gezien waren waterhozen, drie op een rij. Smalle slurven die nog net met een puntje het water raken en naar boven breed uitwaaieren. Ze leken recht op de dijk af te komen, net als in de documentaires over tornado’s op Discovery, maar dan veel kleiner en minder angstaanjagend. Voordat ik kon stoppen om het schouwspel vanaf een parkeerstrook te volgen waren ze al weg. Het leek alsof de slurven ineens loskwamen van het water. Ze schrompelden naar boven in elkaar tot dunne wolken waar niets bijzonders aan te zien was. Weg waterhozen.

Het kan geweldig spoken op de dijk. Eenmaal heb ik me oprecht afgevraagd of we de overkant ooit zouden halen. Het was op een avond in november. We waren van Friesland op weg naar Den Haag. Het weer had niets onheilspellends, het was alleen wat buiig. Net waren we de Afsluitdijk op gedraaid of het begon te sneeuwen en te waaien. Per honderd meter werd het zicht slechter. In de luwte van het sluizencomplex bij Kornwerderzand leek het even op te klaren, maar daarna sloeg de sneeuwstorm pas echt toe. Na de bocht kwam de harde wind schuin van voren. Achter de voorruit leek de jagende sneeuw een dikke deken van wriemelende witte vlokken. Daardoorheen kon ik nog net de grote achterlichten van een vrachtauto voor ons zien. Beschutting bood hij niet, maar nog wel een beetje houvast. Met een gangetje van nog geen vijftien kilometer per uur schoven we achter deze gids richting Den Oever. De sneeuw die alsmaar op de voorruit afkwam werkte bijna hallucinerend. Een weg terug was er niet. Ik kon niks anders doen dan turen naar de achterlichten van de voorganger en mezelf moed inpraten. Laat je niet gek maken door die vreselijke sneeuw. We rijden nog. Ergens houdt de dijk op en kun je stoppen.

Met zo’n snelheid en geen enkele andere afleiding dan een wriemelende witte massa achter de voorruit die de ogen pijnigt is de Afsluitdijk heel erg lang. Toen wij bij Den Oever eindelijk het vasteland op reden was er geen sneeuw meer en nauwelijks nog wind. Het was de weldadige rust die over een schip valt dat van de woeste zee de haven binnenloopt. Dat is de Afsluitdijk. Je kunt er in je auto een sneeuwstorm ervaren alsof je op volle zee bent. Angstaanjagend en tegelijk fascinerend. Dan besef je weer dat de dijk dwars door een echte zee is aangelegd. Een wereldwonder.

Belvédère, een droom van een museum

Het mooiste museum op de mooiste plek in Friesland is de Belvédère bij Oranjewoud. Om meteen te zien hoe perfect het gebouw en de omgeving bij elkaar passen moet de bezoeker de route via de Woudsterweg vanaf De Knipe nemen. Het is eigenlijk de route voor de mindervaliden, maar in deze streken luistert het niet zo nauw. Ze hebben er altijd een wat anarchistische inslag gehad. Vroeger stemden ze er op Domela Nieuwenhuis.

Nog niet zo lang geleden was het lange lintdorp onderverdeeld in een Boven- en een Benedenknijpe. Gegniffel verzekerd. Toen liep er nog een vaart doorheen. Die is gedempt, want met al die auto’s is een vaart niet praktisch, maar mooier werd De Knipe er niet van. De lintbebouwing die in een paar eeuwen ontstond aan beide kanten van het water misstaat aan de brede weg die er overbleef toen de bulldozers en asfalteermachines klaar waren. Weer zo’n ingreep die een oud dorpsgezicht voorgoed vernielde. Daar zijn er meer van te zien in Friesland.

De weg van De Knipe naar Oranjewoud loopt uit op een parkachtige ruimte. Het museum valt er nauwelijks op, zo goed past het hier. Het is een lange platte doos van ruim honderd meter, opgetrokken uit platen van basaltsteen. De kleur is antraciet en neigt naar donkerbruin, om het in de taal van kunstrecensenten te zeggen. Het heeft wel iets van een grote turf die dwars over de Prinsenwijk is gelegd, een brede vaart, overblijfsel uit de tijd dat ze in een groot deel van Friesland massaal veen afgroeven om er turf van te maken. Waar het gebouw de vaart kruist is de gevel van glas. Daar is het restaurant, aan weerskanten daarvan zijn de expositieruimten.

Het ontwerp is van Eerde Schippers. Hij heeft hier laten zien hoe goed modern in een historisch landschap kan passen.