DRONKEN VAN HET LEVEN

Van Hans Olink verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

De oorlogen van een Indische krijgsgod. Het wonderbaarlijke leven van Louis Grondijs

Een Siberische tragedie

Hans Olink

Dronken van het leven

A. DEN DOOLAARD

ZWERVER, SCHRIJVER, JOURNALIST

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

Voor het schrijven van dit boek ontving Hans Olink een beurs van het Nederlands Letterenfonds, het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten en het Amsterdams Fonds voor de Kunst.

De foto’s in dit boek zijn afkomstig uit het archief van de Erven Spoelstra tenzij anders aangegeven.

© 2011 Hans Olink

Eerste druk, april 2011
Tweede druk, augustus 2011

Omslagontwerp en boekverzorging: Willem Morelis
Omslagillustratie: Fons Hellebrekers

ISBN 978 90 450 1793 8
D/2011/0108/544
NUR 321

www.uitgeverijatlas.nl

Nooit kon ik Liefde’s hinderlaag ontgaan,
Nimmer der horizonnen roep weerstaan
Want machtiger dan ik was steeds het leven
Wilt daarom mij Uw vrijgeleide geven.

Uit: Ballade der gestorven landlopers

De titel van dit boek is ontleend aan een uitspraak van A. den Doolaard:

‘Dronken van het leven, maar niet bang voor de dood’

(interview Rolf Hoekstra met A. den Doolaard, Rotterdamsche Courant, 30 januari 1971)

‘Lieve Erie, [...] Mijn laatste herinnering aan hem en zijn onvervangbare stem is bij een of andere manifestatie – strijdbaar als altijd – ik zie hem heel helder voor me, tot en met zijn manier van lopen, altijd een beetje of hij door de lucht heen brak. Een dood is een droefenis, maar het leek wel of hij meer levens had dan andere stervelingen – dat ik hem niet meer gezien heb spijt me, maar hij heeft zelf met zijn boeken mijn zwerflust aangewakkerd, en dat wil maar niet overgaan.’

Uit een brief van Cees Nooteboom aan Erie, de vrouw van A. den Doolaard,
naar aanleiding van het overlijden van haar man.
San Luis, Menorca, 25 juli 1994, collectie Letterkundig Museum

Vader en moeder van Cornelis.

1

Alleen op de wereld

Het was helder, zonnig weer en het vroor streng op 7 februari 1901 om twaalf uur ’s middags toen A. den Doolaard in Zwolle ter wereld kwam als Cornelis Johannes George Spoelstra, zoon van Cornelis Spoelstra en Alida Hunningher.

Ruim twee maanden later doopte zijn vader, Nederlands-hervormd predikant, hem eigenhandig in het kerkje van het dorp Heino bij Zwolle. De kleine Cornelis, gekleed in de kostbare kanten doopjurk die al generaties lang in de familie werd gebruikt, slaagde erin om tijdens de ceremonie een gat in die jurk te trappen.

Als Den Doolaard anekdotes uit zijn jeugd opdiste, dan hadden die bijna altijd betrekking op zijn temperament, zijn agressiviteit, zijn impulsiviteit, eigenschappen waar hij zich niet voor schaamde, maar waarop hij eerder trots was. Ze waren in zijn ogen het symbool van zijn drang naar vrijheid, een onbedwingbare lust om ‘der horizonnen roep’ te beantwoorden.

In 1904, drie jaar nadat Cornelis het levenslicht had gezien, vertrok het gezin naar Zuid-Afrika.¹ Voor zijn ouders was het de tweede keer dat ze naar de door Britten en Boeren gedomineerde staat gingen. Acht jaar eerder, in 1896, was zijn vader, die toen nog in het Zuid-Hollandse dorp Zoeterwoude stond, gevraagd predikant in Pretoria te worden. Het verblijf daar was een drama geworden. Nog geen twee weken na aankomst stierf Cornelis Abraham, hun eerste kind, ruim één jaar oud, aan dysenterie.² Daar bleef het niet bij. Vader Spoelstra had verwacht dat hij als zelfstandig predikant zou kunnen functioneren, in de praktijk echter bleek hij onder de zittende predikant te moeten dienen. Deze teleurstelling had hij wellicht nog kunnen overwinnen, maar toen hij, als aanhanger van de ethische richting in de kerk, ook nog een inhoudelijk verschil van mening kreeg met zijn pragmatische opponent, was het gedaan met de kerkelijke rust in Pretoria. Hij beet zich vast in het geschil en schreef zijn omvangrijke verweerschrift Van Zoeterwoude naar Pretoria.³ Vanwege Spoelstra’s onbezonnen karakter escaleerde het conflict snel. Toen een arbitragepoging mislukte, was zijn positie onhoudbaar geworden en in 1898 keerde het echtpaar gedesillusioneerd terug naar Nederland.

In 1904 kreeg hij een tweede kans, deze keer als onderzoeker naar de geschiedenis van de Nederduits Gereformeerde Kerken in Zuid-Afrika. Met zijn vrouw, hun zevenjarig dochtertje Ina, dat een jaar na hun eerste, overleden kind was geboren, en de driejarige Cornelis scheepte hij zich in. Sinds zijn eerste verblijf was er het nodige veranderd. De Tweede Boerenoorlog (1898-1902) had de Boeren, overwegend godvruchtige leden van de Hervormde Kerk, in een minderheidspositie gebracht. Ruim zevenduizend Boeren waren gedood, achtentwintigduizend Boerenvrouwen en -kinderen zaten opgesloten in Britse concentratiekampen. In Nederland had de bevolking met hen meegeleefd, tweeduizend Nederlandse vrijwilligers hadden zich gemeld voor de strijd. Leiders als Christiaan de Wet en Paul Kruger waren door de Boeren bewierookt als helden, wier daden en avonturen de jongensboeken zouden bevolken die de jonge Cornelis spoedig zou lezen.

Waar ze ook woonden, de peuter Cornelis zag zijn vader meestal zitten achter een werktafel met lange bakken waarin kaarten werden opgeborgen die verwezen naar een artikel of een feit. Zijn bibliotheek bevatte duizenden boeken over kerkgeschiedenis, folklore, Afrikaanse volken en theoretische werken over geschiedenis. Cornelis verkeerde in een omgeving die behalve zijn leergierigheid ook zijn zwerfdrang aanwakkerde, want zijn vader wisselde maar liefst zeventien keer van standplaats, van Stellenbosch aan de voet van de Tafelberg naar andere Transvaalse steden als Kaapstad, Paarl, Malmesbury, Graaff-Reinet, Swellendam en Caledon. En als de Boeren in Noord-Transvaal met hun kuddes naar het hoge veld trokken, ging hij mee om hun kinderen te dopen en huwelijken te sluiten.

Het regelmatig veranderen van standplaats gaf aanleiding tot wrijving tussen Cornelis’ ouders. Wat zijn vader de normaalste zaak van de wereld vond, was voor zijn moeder een onzekere, onveilige onderneming. Zij was allesbehalve ingenomen met zijn zwerflust. Altijd moest ze maar weer koffers in- en uitpakken. Haar man had volgens haar ‘geen lood in zijn gat’.⁴ Eigenlijk, beweerde zijn zoon nadat hij zijn naam had gevestigd, was zijn vader een nog ‘veel ergere en onverantwoordelijker zwerver’⁵ dan hijzelf.

Alida Hunningher, moeder en Cornelis Spoelstra sr., vader.

Niet alleen voor Den Doolaards nomadische eigenschappen, ook voor zijn klimlust zou het verblijf in Zuid-Afrika de basis hebben gelegd. Zo zou de vierjarige Cornelis, toen het gezin Spoelstra in Stellenbosch woonde, geprobeerd hebben een nabijgelegen heuvel te beklimmen, een poging die roemloos eindigde. Door zijn ongeruste ouders werd hij slapend aan de kant van een pad gevonden. De bergen rond Kaapstad zouden in zijn leven als adolescent dikwijls in zijn dromen opdoemen, totdat hij bezeten werd van Europa’s berglandschap.

Het gezin was omgeven door gelovige Afrikaanders, het in Zuid-Afrika geboren blanke, Afrikaanssprekende volk dat leefde te midden van donkerhuidige Bantoes, Zoeloes en Hottentotten.⁶ Maar in tegenstelling tot deze godvruchtige bewoners, die zichzelf als uitverkoren volk beschouwden, en die hun kinderen rigide waarden en normen meegaven, voedden de Spoelstra’s hun zoon niet in de geest van apartheid op. De jonge Cornelis speelde vaak met een pikzwart vriendje, een kleine Hottentot, en werd hierin gestimuleerd door zijn ouders, die hem inprentten dat alle menselijke schepsels kinderen Gods waren. Heel langzaam begon hij te beseffen dat de meeste Afrikaanders hier anders over dachten. Hij zag hoe zwarten op straat uitweken voor blanken en hoorde hoe ze hen aanspraken met ‘baas’. Toen hij zijn ouders naar de reden daarvan vroeg, vertelden ze hem het verhaal uit Genesis 9: Cham, van wie alle negers zouden afstammen, had zijn vader Noach bespot, en als straf werd zijn zoon Kanaän vervloekt. Volgens de primitieve Bijbelexegese zouden de Boeren daardoor het recht hebben de zwarte nakomelingen van Cham in dienstbaarheid en slavernij te laten leven.

Na een verblijf van ruim een jaar keerde zijn moeder met hem en zijn zus naar Nederland terug⁷ en huurde in Den Haag een woning. Zijn vader, die een halfjaar later terugkwam om verder onderzoek in Nederland te doen, zag toen pas zijn tweede dochter Attie, van wie zijn vrouw inmiddels was bevallen.

De jonge Cornelis moet, gezien zijn ontwikkelde spieren, al vroeg de nodige kracht hebben gehad. Op een dag, tussen zijn derde en vierde jaar, logeerde hij bij zijn grootmoeder, wier huis kamerdeuren met ingebouwde panelen had. Toen hem verboden werd de huiskamer te betreden, slaagde hij erin met zijn ‘kop door het paneel heen te rammen’⁸ en door het gat de kamer binnen te kruipen. Hijzelf noemde het de voortekenen van zijn ‘agressieve aanleg’.⁹

In 1911 zou dominee Spoelstra nog een derde keer, maar nu alleen, de boot naar Zuid-Afrika nemen om onderzoek te doen voor zijn boek Bouwstoffen voor de Geschiedenis der Nederduitsch-Gereformeerde Kerken in Zuid-Afrika. Zijn vrouw bleef met drie kinderen achter in een ruim huis, waarvan ze omwille van de broodnodige extra inkomsten een deel verhuurde. De woning aan de Copernicusstraat 126 in Den Haag had een grote zolder, vanwaar Cornelis ’s winters de steenkolen naar beneden moest dragen.¹⁰ Aan de dikke draagbalken van de zolder knoopte hij dan wel eens een touw vast waaraan hij ging hangen om zich zo buiten via de tweede naar de eerste etage te laten zakken om vervolgens weer omhoog te klimmen. Zijn moeder zag hem dan tot haar afgrijzen voorbij zweven.

Met een opstelwedstrijd voor de eerste drie klassen van de lagere school won Cornelis de eerste prijs: een oleografie die een leeuw, een leeuwin en twee welpen voorstelde. De kleurenreproductie hing op de zolder waar hij sliep en waar hij alles las wat hij te pakken kreeg. Hij was verslaafd aan boeken, vooral avonturen- en reisboeken. Hij las alle delen van Jules Verne, Met een kwartje de wereld rond van Paul d’Ivoi en verschillende boeken van Karl May met de held Kara Ben Nemsi in de hoofdrol, een eenvoudige introductie in de wereld van de Balkan. Soms verslond hij zoveel avonturenboeken dat zijn moeder ze verstopte, in de hoop dat Cornelis een diepgaander genre las.¹¹ Op een dag dwong ze hem De negerhut van Oom Tom te lezen ter voortzetting van zijn opvoeding in tolerantie. Maar hij las het niet zoals het door zijn moeder bedoeld was, als een pamflet tegen discriminatie, maar als een avonturenroman.

Het boek dat verreweg de meeste indruk op hem maakte, was Robinson Crusoe. Hij bezat een uitgave met gekartonneerd omslag, waarop in driekleurendruk (blauw, geel en rood) te lezen stond: Het leven en de wonderbare lotgevallen van Robinson Crusoe, behelzende onder andere ongehoorde uitkomsten. Een verhaal van zijn acht-en-twintig jarig verblijf op een onbewoond eiland, gelegen op de kust van America bij den mond van de rivier Oronoque. Alles door hem zelf beschreven. Hij kreeg het op achtjarige leeftijd van zijn moeder, die het gekocht had bij Bolle, een firma in tweedehandsboeken die tegen Sinterklaas over het hele land catalogi verspreidde met de kop: ‘De zolders kraken!’ Een kwarteeuw later, na vele Balkanreizen op bezoek bij zijn moeder, nam hij het boek nog een keer ter hand en las de zinsnede: ‘... door welke zotte drift ik geregeerd werd, om mijn huis en mijn vaderland te willen verlaten[...]’.

De christelijke Da Costa-School voor lager en mulo-onderwijs aan de Galvanistraat 118 – vier straten verwijderd van hun woonhuis, aan de andere kant van de Laan van Meerdervoort – doorliep hij zonder al te veel problemen, hoewel zijn dwarse nieuwsgierigheid hem soms van mening deed verschillen met een van de onderwijzeressen. Toen zij op een dag beweerde dat de Rijn bij Lobith Nederland binnenstroomde, riep Cornelis door de klas: ‘Maar waar komt-ie dan vandaan, juffrouw?’¹² Ze antwoordde dat hij dat later wel zou leren. Een onbevredigend antwoord, vond hij, en sputterde heftig.

In het voorjaar van 1913, toen Cornelis in de eerste klas zat, kwam zijn vader terug uit Zuid-Afrika, volgens de familieoverlevering ziekelijk en geteisterd door de gevolgen van een zonnesteek, opgelopen omdat hij zondags in de moordende hitte naar de kerk liep. Twee maanden na zijn terugkomst werd dominee Spoelstra opgenomen in een Haagse psychiatrisch-neurologische kliniek. Vervolgens reisde hij af naar een herstellingsoord in het Duitse Westfalen alwaar men hem door schriftlezing, gebed, schuldbelijdenis en handoplegging hoopte te genezen. Ofschoon het er aanvankelijk hoopvol uitzag, verslechterde zijn toestand in de daaropvolgende jaren, die werden gekenmerkt door opnames en kuren. Dat Cornelis zijn vader daardoor weinig zag en min of meer vaderloos opgroeide, beschouwde hij, omdat het zijn zelfstandigheid bevorderde, achteraf niet als een gemis.

Door de chronische ziekte van vader Spoelstra leefde het gezin op de rand van het bestaansminimum en was het afhankelijk van de kerkelijke bedeling. Een schaamtevolle situatie voor Cornelis, vooral toen hij op verzoek van zijn moeder dekens moest afhalen bij een kerk waar leerlingen van de naburige hbs hem en andere bedeelden uitscholden voor armoedzaaiers en hun vaders voor alcoholisten. Hij voelde zich machteloos. Hoewel hij niet schroomde op de vuist te gaan, moest hij deze keer zijn vernedering inslikken. Zijn gevoel voor rechtvaardigheid vlamde snel op, maar hij besefte terdege dat hij door hem gesignaleerd onrecht maar al te gemakkelijk misbruikte om zijn aangeboren opvliegendheid uit te leven. Hij voelde dat zijn agressie vaak sterker was dan hij zelf, onbeheersbaar.

De ‘deernis met verdrukten en ontrechten’¹³ die hij wel degelijk bezat, bracht zijn geloof aan het wankelen. Bijbelvast als hij was, confronteerde hij zijn moeder met de tekst dat God niets anders dan rechtvaardigheid wilde. Hoe was dat te rijmen met onderdrukking en onrecht? Wat betekende het gebod ‘Gij zult niet stelen’ terwijl er koloniën bestolen werden? En wat betekende een leger in het licht van het gebod ‘Gij zult niet doodslaan’? Het waren tegenstrijdigheden die hem van het geloof deden vervreemden. Hij bracht niet alleen zijn moeder van haar stuk, ook de hoofdonderwijzer op de christelijke mulo die zich zorgen maakte over zijn krasse uitspraken, liet hij soms verward achter.

Cornelis was al vroeg een einzelgänger. Zo logeerde hij vanaf zijn negende jaar in de zomervakanties bij een tante in de Vechtstreek, zeventig kilometer van huis.¹⁴ Van zijn moeder kreeg hij dan tweeënhalve gulden mee voor de trein. Maar elf jaar oud keek hij op de kaart en kwam tot de conclusie dat hij die afstand best kon lopen en zo het geld voor de trein kon uitsparen. In de wetenschap hoe krap ze zat, besloot hij geen geld meer van zijn moeder aan te nemen.

Via Gouda en Woerden liep hij naar Maarssen, in twee dagen. Zijn streng protestantse tante raadde hem aan voor de nacht onderdak te zoeken bij een boer met een christelijk opschrift op de boerderij: ‘Eben Haëzer of zo’¹⁵. Hij nam de raad van harte aan. Hij sliep gratis, kreeg meestal een maaltijd aangeboden en dronk water uit de sloot. Zo leerde hij goedkoop te reizen. De vraag van het nachtelijk onderdak zou hem nooit bezighouden.

Zijn trektochten waren goede oefeningen in onafhankelijkheid en zelfstandigheid. Naar het voorbeeld van de held uit Alleen op de wereld knipte hij zijn gelapte blauwe tuinbroek schuin af tot boven de knie en uit de door de augustuszon vrijwel uitgedroogde sloten schepte hij dan de ene paling na de andere, die hij meenam naar zijn oom, de echtgenoot van zijn godvruchtige tante. Die gaf ze volgens de regels der kunst met een snoeimes de nekslag. Van hem leerde Cornelis het leven op het platteland goed kennen. De oude, witbaardige man was tuinier en Cornelis hielp hem dagelijks van zeven tot twaalf met boontjes opbinden, grasmaaien en kersen plukken. ’s Middags wandelde de jonge gast langs de Vecht over de tientallen grindpaden en modderdijkjes. Drie achtereenvolgende zomers verkende hij de streek systematisch. Vanuit Breukelen naar de zestiende-eeuwse, rood-groene boerderij Ruwiel, halverwege het buurtschap Oud-Aa en vandaar hogerop, langs de Aa, die in de Angstel overgaat en vervolgens in het Gein.

Cornelis was door een ware wandelwoede bezeten, liep niet minder dan zeven kilometer per uur en passeerde zo verschillende landschappen. Soms wandelde hij in één ruk van de vochtige Vechtstreek naar de paddenstoelrijke bossen achter Zeist en Driebergen. Met de Utrechtse Domtoren als oriëntatiepunt liep hij langs de stille wegen tussen Maartensdijk en Hollandsche Rading. Van iedere vrije dag in Maarssen maakte hij gebruik om te wandelen en van de natuur te genieten.

Tijdens de paasdagen kampeerde hij vaak op Texel en was dan de enige die met zijn tentje in de duinen stond. En hij wandelde door Limburg en legde twee keer het traject Maastricht-Nijmegen af, niet via de straatweg maar langs kronkelwegen, telkens zo dicht mogelijk langs de Maas. Of hij deed Overijssel aan met het Giethoornse waterlandschap, de heideheuvels bij Junne en Beerze en de uiterwaarden van de IJssel. Of hij liep vanuit Zeist naar Arnhem en vandaar naar Putten en Hoenderloo, waar hij bij de familie Van Rossum in het Noorse landhuis ‘De Arcke’,¹⁶ een in het midden van de negentiende eeuw gebouwd tehuis voor arme jongeren, dat op initiatief van de reveilpredikant Ottho Gerhard Heldring (1804-1876), die in de buurt ook een school en een wit kerkje liet optrekken, was gebouwd. Zowel jeugdleider Van Rossum als de filantroop Heldring behoorden tot hetzelfde kerkgenootschap als zijn vader, waarmee het verblijf in het Jongenshuis een verantwoorde vakantie was in de ogen van zijn religieuze ouders.

Zijn ‘logeeroom’ Van Rossum haalde hem altijd met paard-en-wagen af van station Apeldoorn. Aan de voet van de Ugchelse Berg hield de oude merrie in, ten teken dat de twee moesten uitstappen. Het dier kon de vracht niet tegen de mulle zandhelling op zeulen en door een holle weg moesten ze achter de wagen aan lopen totdat de weg weer verhardde en ze weer in konden stappen. Als ze na een tocht van drie uur uitstapten, zei Van Rossum: ‘Hier begint Hoenderloo, luister maar.’¹⁷ Hij hoorde hanengekraai en blatende schapen in een wei die omlaagglooide en eindigde bij een keuterboerderij.

De jonge Cornelis dwaalde dag in dag uit door de bossen, alleen, het hoofd op hol gebracht door de indianenboeken die hij verslond. Dit was zíjn jachtgebied, waar hij rondsloop met zelfgemaakte boog en rieten pijlen. Later werd zijn jachtterrein groter en liep hij meer dan eens vanuit Hoenderloo via Hoog Buurlo, Kootwijk, het Uddelermeer en het Elspeter Bos naar Nunspeet of Ermelo, dwars over heidevelden, door bossen en zandverstuivingen. Weer veel later, in de jaren vijftig, zou Den Doolaard definitief in Hoenderloo neerstrijken.

Dikwijls logeerde hij ook bij zijn oom Chris Hunningher, broer van zijn moeder en predikant te Amsterdam, die hem meenam naar het Rijksmuseum, waar Cornelis De Nachtwacht van Rembrandt zag hangen. Het schilderij liet hem koud. Daarentegen was hij dol op Breitner, die het authentieke Amsterdam schilderde, zoals een terrein in aanbouw met vochtige aarde en geel zand.

Op 1 september 1914 werd Cornelis toegelaten tot de vijfjarige hbs aan de Waldeck-Pyrmontkade in Den Haag. Hij had bewezen meer in zijn mars te hebben dan de mulo. Op grond van de slechte financiële positie van zijn ouders kreeg hij een verklaring van Burgemeester en Wethouders waarmee hij kosteloos boeken en benodigdheden voor het tekenonderwijs kon krijgen.¹⁸

Zijn ontwikkeling voltrok zich in literaire zin, zoals blijkt uit een brief die hij in datzelfde jaar als dertienjarige schreef aan zijn zuster Ina, die een verpleegstersopleiding in Arnhem volgde: ‘Zoals je weet ben ik zeer filosofisch aangelegd, houd zielsveel van gedichten van Jacques Perk en Hélène Swarth, en ben een ijverig beoefenaar van lyrische poëzie, waaraan ik zelfs mijn nachtrust opoffer. Nu moet je niet denken dat ik sarcastisch ben, want dat zou zielig zijn voor die zalige verzen waarvan je uit je vel springt van zalige verrukking.’¹⁹

Toen hij met de kerstdagen van 1914 bij vrienden in het Noord-Brabantse Oisterwijk logeerde, niet ver van de Nederlands-Belgische grens, en ze ’s avonds gingen schaatsenrijden op de vennen, hoorden ze het gedonder van de kanonnen aan het front.

Op school was de oorlog een dagelijks gespreksonderwerp in die eerste maanden. De scheikundeleraar, die uitgesproken pro-Duits was, zei: ‘Laat de Duitsers maar lekker doorjassen, dan zijn ze zo in Parijs.’²⁰ Zijn houding kon op weinig bijval rekenen bij de progeallieerde, vooruitstrevende leerlingen, waartoe ook Cornelis zich rekende. Die anti-Duitse houding werd vooral gevoed door de overval op België en de brute wijze waarop de Duitsers honderden gijzelaars fusilleerden en bibliotheken verbrandden.

Hij boekte sterk wisselende schoolresultaten. Het vak natuurlijke historie bekoorde hem niet en wiskunde nog minder. Maar de talen waren hem op het lijf geschreven, wat vooral toegeschreven kon worden aan zijn leraar Duits, Th. Verdenius, die hem op het spoor zette van de klassieken. Aan hem had Cornelis zijn kennismaking met het werk van Goethe te danken, onder andere Die Wahlverwandtschaften, Zur Farbenlehre en Faust. Dat hij voor Duits een tien op zijn eindexamen had, was dan ook geen verrassing.

Het taalonderwijs op de hbs in Den Haag legde bij hem de grondslag voor zijn liefde voor literatuur. Zijn daar opgedane mondelinge taalvaardigheid kwam hem later goed van pas. Hij had geluk dat hij voor de drie vreemde talen eigenzinnige leraren had, die ieder eigenschappen hadden die typisch waren voor de landen wier talen ze doceerden. Zo was dr. Verdenius een grote, zware bier drinkende man. De leraar Frans, Mettrop, was ‘een klein, driftig kereltje’,²¹ dat in geval van klassikale onrust de voorste bank liet ontruimen om daarop de zondaar af te ranselen door hem bij overhemd en stropdas te pakken en hem heen en weer te schudden zoals een kat een muis, onder het uitstoten van een onstuitbare stroom obscene Franse termen. Hij was een temperamentvolle man, zeker vergeleken bij Koolhoven, de leraar Engels, die getrouwd was met een Engelse en altijd in de plooi bleef. Hij strafte door iemand na te laten blijven, waarbij hij voor de leerling met de armen over elkaar ging zitten en de nablijver in dezelfde houding moest zitten, niet zelden een halfuur lang, en als de overtreder bewoog of een miniem geluid voortbracht, kreeg hij duizend strafregels.

Hbs Den Haag, 1916

De leraar Nederlands, dr. Haverman, bijgenaamd de Kneu, tevens directeur van de hbs, stak schril af bij de voorgaande leraren. De Kneu was blijven steken bij de Tachtigers, voor Cornelis bepaald geen uitdagende literaire stroming. Op een dag vroeg de leraar in de klas of iemand een sonnet van de Tachtiger Jacques Perk wilde voordragen. Cornelis, geprikkeld door de naam van zijn lievelingsdichter, kon er niet onderuit en declameerde uit volle borst een sonnet uit de Mathildecyclus. Hij legde er zijn hele ziel in, geïnspireerd door zijn verliefdheid op een blonde schoonheid uit zijn klas. Na zijn declamatie bleef het doodstil, totdat de Kneu hem complimenteerde en zei dat hij in elk gezelschap een goed figuur zou slaan. Daarop wilde de leraar iets laten horen van een modern dichter en las als een afslager bij een verkoop een van de sensitivistische gedichten van de afvallige Tachtiger Herman Gorter voor. Na afloop vroeg hij de leerlingen provocerend wie het gedicht mooi vond. Niemand durfde dat toe te geven. Toen Cornelis zijn vinger opstak en als enige zijn mening gaf, kreeg hij de wind van voren.

Jaar in jaar uit had hij hoge cijfers voor geschiedenis, Frans, Duits en Nederlands, en in 1919 deed hij eindexamen met een prachtige lijst: een 10 voor Duits, een 9 voor wiskunde, scheikunde, Nederlands, Engels en Frans, een 8 voor plant- en dierkunde, staathuishoudkunde en geschiedenis, een 7 voor kosmografie, staatsinrichting en handtekenen, en een 6 voor boekhouden.²²

Cornelis had een tomeloze energie, was fysiek sterk en ontwikkelde zich tot een geducht schaatser, geheel in de traditie van zijn Friese familie van vaderszijde. Hij erfde zijn kwaliteiten, zo oordeelde hijzelf, niet van zijn vader maar van zijn grootvader, die hij trouwens niet had gekend. Vanwege overmatig alcoholgebruik was de man de geschiedenis in gegaan als het zwarte schaap van de familie en werd hij als zodanig doodgezwegen. De jonge Cornelis wist niet eens waar zich diens graf bevond. Later vernam hij dat zijn grootvader een kleine, nijvere boer was geweest die zoveel dronk dat hij uiteindelijk vanwege geldgebrek gedwongen was zijn boerderij te verkopen en voor een hongerloon als landarbeider te gaan werken. In de winter kreeg zijn sombere bestaan als alcoholist weer glans, want als schaatsenrijder op de korte baan won hij vele prijzen, die hij overigens binnen de kortste keren in drank omzette. Op een avond reed hij beneveld een wak in. Pas na weken, toen de dooi was ingevallen, werd zijn stoffelijk overschot gevonden.

Toen Cornelis zes jaar oud was, had zijn vader, ‘die alleen op het ijs een echte Fries werd’,²³ hem op een dag meegenomen naar een sloot buiten Den Haag waar hij zijn zoon diens nieuwe schaatsen aansnoerde. Het was één uur ’s middags en om vier uur zou zijn vader terugkomen. Toen hij op dat tijdstip weer het ijs betrad, vond hij de kinderschoenen onder een wilg. Zijn zoon had ze uitgetrokken en de schaatsen om zijn sokken gebonden om gemakkelijker te kunnen schaatsen. Zonder dat de schaatsenrijder in spe het besefte, had hij gereden op de manier waarop zijn grootvader altijd schaatsprijzen in de wacht sleepte. Het duurde niet lang of Cornelis was bezeten van de schaatssport. Hij reed op zijn elfde al van Den Haag naar Gouda en terug.

De kans om te bewijzen dat hij met de groten mee kon doen kreeg hij vijf jaar later als bijna zestienjarige toen op 27 januari 1917 de derde Elfstedentocht werd uitgeschreven.²⁴ Zijn enige training was, omdat de winter niet bepaald koud was begonnen, een tocht van Den Haag naar Haarlem en terug, in totaal tachtig kilometer. Maar dat weerhield hem er niet van zich aan te melden. Een aangetrouwde oom, bij wie hij in Leeuwarden logeerde, smeerde hem van top tot teen in met reuzel, en zelf stopte hij de uitgevouwen Leeuwarder Courant tussen de twee jaegerhemden om de harde noordoostenwind en de strenge vorst te doorstaan tijdens de tweehonderd kilometer lange schaatstocht.

’s Ochtends vroeg braken zo’n tweeënveertig wedstrijdrijders los terwijl de ruim honderd toerrijders onder de toren van de Oldehove toekeken totdat zij het startsein kregen. Met de wind mee tot Stavoren verliep de tocht voorspoedig. Toen Cornelis honger kreeg, stopte hij bij een kraam om hete anijsmelk te kopen en uit zijn rugzak een paar boterhammen met spek te pakken. Hij reed als in een roes, dikwijls in zijn eentje. Als hij geen Fries had verstaan en de raadgevingen van omstanders niet had begrepen, zou hij zeker de weg zijn kwijtgeraakt. Tussen Leeuwarden en Dokkum werd de tocht echt zwaar, vechten tegen de wind in, met dikke bevroren korsten ijs op zijn jasje. Een oude boer stond met een groot bot mes klaar om het ijspantser van Cornelis’ kleren af te krabben. Nadat hij even had stilgestaan voelde hij zich doodmoe en stond op het punt de strijd op te geven. De boer kreeg door dat de jongen het moeilijk had, schreeuwde zijn naam en gaf hem een duw. Zo hervond de schaatsenrijder zijn cadans en schaatste van nu af aan weer stug door.

Op het stuk van Dokkum naar Leeuwarden belandde hij na een misslag in het riet en gaf voor de tweede keer bijna op. Pas nadat een vrouw die met haar kinderen aan de kant stond, hem erop wees dat hij in de verte al de lichten van Ljouwert – Leeuwarden – kon zien en zij hem aanmoedigde met de woorden ‘toe klauwe, jongen’,²⁵ krabbelde hij op en wist hij de Friese schaatstocht tot een goed einde te brengen. Meer dan veertien uur had hij over de tocht der tochten gedaan, waarvan vier uur in het donker, ruim vier uur meer dan Coen de Koning, de winnaar van de wedstrijdrijders. Maar tevreden constateerde Cornelis dat hij bij de eerste twintig toerrijders behoorde.

Als zestienjarige probeerde Cornelis in de afzondering van zijn zolderkamer gedichten te schrijven, totdat hij op een dag de trap af holde en zijn moeder toeriep dat hij een gedichtje had geschreven dat rijmde. Het voelde als een ontdekking die nog nooit iemand anders had gedaan. Een unieke ervaring die te vergelijken was met die keer toen een schilder met een puntbaardje hem had aangesproken met de woorden: ‘Jongeman, welk een palet heeft de natuur!’²⁶ Die opmerking, gemaakt in een weiland buiten Den Haag, maakte zo’n indruk op Cornelis dat hij trachtte dat palet in zijn verzen weer te geven.

Een andere inspiratiebron was zijn liefde voor een blond zeventienjarig meisje van de christelijke hbs. Ze inspireerde hem tot menig dichtregel, vooral nadat hij haar had zien lopen met een oudere, sterkere man en het gevoel had gekregen dat zij onbereikbaar was.

Nu hij de smaak van het dichten te pakken had, vulde hij hele schriften met een stortvloed aan verzen. Een van die schriftjes stuurde hij ter beoordeling op naar Willem Kloos, inspirator van de beweging der Tachtigers en redacteur van De Nieuwe Gids, die zijn jonge pupil terugschreef:²⁷

Weledelgeleerde heer, Gij wilt van mij weten, of gij een dichter kunt worden. Welnu, naar deze verzen te oordelen kan ik deze mogelijkheid niet absoluut buitengesloten achten. Gij kunt blijkbaar al enigszins terecht met maat en rijm en uitdrukkingswijze, en indien gij dus nog niet ouder zijt, plm. 20 of jonger, dan kan het blijkens deze proeven best wezen, dat gij in later jaren iets produceren kunt. Wat gij thans echter schrijft, en ik zeg dat natuurlijk geenszins om u te ontmoedigen, heeft nog wel een beetje van aangenaam oppervlakkig spelen met fraaie woorden. Wacht dus uw tijd maar af, werk ernstig en blijf proberen, misschien komt dan langzamerhand de psychische echtheid.

Kloos raadde hem aan de gedichten van Engelse romantici als Shelley, Keats en Swinburne te bestuderen. Een advies dat Cornelis trouw opvolgde.

Omdat ze elkaar nauwelijks zagen, vergaten vader en zoon soms zelfs elkaars verjaardagen, maar vroeg of laat kon Cornelis toch rekenen op de godvruchtige wensen van zijn vader: ‘De lieve Heiland zegene mijn naamgenoot, en spore hem nog tot in lengte van dagen aan en make je bovenal een schaap van den goeden herder. Duizend kusjes van je zo liefhebbende pa.’²⁸

Dergelijke beden maakten weinig indruk op de zoon. De invloed die zijn zieke, afwezige vader op hem had, was te verwaarlozen. Slechts het geloof dat zijn vader hem met de paplepel had ingegoten, zorgde voor de nodige weerklank, zij het in negatieve zin. De geïnstitutionaliseerde godsdienst met zijn dogma’s riep bij hem als zestienjarige grote weerstand op.

Cornelis geloofde niet meer in een barmhartige God, daarvoor was hem de aarde te onvolmaakt.²⁹ Op een dag maakte hij zijn moeder deelgenoot van zijn besluit niet meer ter kerke te gaan. Ze was buitengewoon bedroefd, kon zijn beslisssing nauwelijks accepteren maar merkte dat het een weloverwogen besluit was waar niet meer aan te tornen viel. Hij worstelde, en zou dat nog jaren blijven doen, met het eerste vers van Genesis: In den beginne schiep God de hemel en de aarde. Waar lag dat begin dan? vroeg hij zich af. En wat deed God voordat Hij de aarde schiep? Cornelis kwam in een maalstroom van vragen terecht en zou pas toen hij het werk van Immanuel Kant begon te lezen tot rust komen. De filosoof leerde hem dat begrippen als God, de oneindigheid en de eeuwigheid buiten het menselijk beoordelingsvermogen vallen.

In het najaar van 1917 werd vader Spoelstra voor long- en ademhalingsproblemen behandeld in Huize Salem, een christelijk privéhospitaal in Ermelo. Om zijn medische behandeling te kunnen betalen nam moeder Spoelstra twee extra huurders in de Haagse woning op. De toestand van zijn vader verslechterde en een jaar later – op 12 oktober 1918 – overleed hij. Zijn vrouw liet een rouwadvertentie plaatsen: ‘Na langdurig lijden overleed te Ermelo, op 58-jarige leeftijd, onze geliefde Echtgenoot, Vader, Broeder, Zwager en Schoonzoon, de Weleerwaarde Heer Ds. C. Spoelstra, Emeritus-Predikant bij de Ned. Herv. Gemeente.’³⁰

Cornelis dichtte een dag na zijn vaders dood: ³¹

Nu leun ik uit het bovenst raamkozijn
Om heel alleen met mijn verdriet te zijn
Omlaag in stille Zondagmorgenstraat
Klinkt dof de stap van een die kerkwaarts gaat
De verre duinen glanzend geel in nevel.
En zoals aan dien zonbelichte gevel
Een purp’ren vlam van wingerdranken stijgt
Bloedrode hartstocht-laaing, hoog en rein,
Barnend bokaalgoud doch in schijn
Bewegingsloos – in rust verstand – zoo dreigt
Mijn brandend hart te bersten, als ’t verdriet
Er hoog in zwelt – doch menschen zien het niet.
De tijd verging in weening – droef geklaag
Maar toen ik laatst weer naar den wingerd zag
Schokte het in mij – herfstwind had hem ontblaard.

Cornelis bleef achter met zijn moeder en zijn elfjarige zusje Attie. Zijn oudste zuster Ina was na haar verpleegstersopleiding in Arnhem blijven wonen. De langdurige ziekte van zijn vader had veel geld gekost. Om de geldnood te lenigen verkocht zijn moeder de duizenden boeken tellende bibliotheek.³²

Al eerder waren zijn ouders overeengekomen dat de zeventienjarige Cornelis een voogd zou worden toegewezen: de vierenvijftigjarige Herman Huber Kuyper, een zoon van de predikant, theoloog en staatsman Abraham Kuyper, en een vriend van Cornelis’ vader.³³ Zowel Cornelis’ vader als zijn voogd waren hervormd predikant en Zuid-Afrikaganger. Kuyper jr. had als hoogleraar kerkgeschiedenis en kerkrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, als hoofdredacteur van het kerkelijk weekblad De Heraut en als adviseur op de generale synodes, veel gezag binnen de Gereformeerde Kerken.

Zijn voogd had een ‘zeer klassiek gevormd vernuft’,³⁴ waarmee hij Cornelis’ dichtpogingen ongenadig beoordeelde en hem behoedde voor al te grote beginnersfouten. Cornelis was zelfs opgelucht dat zijn verzen – ‘liederlijk sentimentele rotzooi’ – in handen vielen van de ‘oude professor van de klassieke denkrichting’.

Samen met zijn leermeester maakte hij als achttienjarige een bergtocht van de Titlis in Centraal-Zwitserland naar de Jungfrau in het Berner Oberland. Het was hoogseizoen en hij ergerde zich aan de drukte, het gedrang en aan de door voorgangers losgetrapte stenen, maar er ging een wereld voor hem open. Cornelis raakte bezeten door de bergen.

Ruim een maand na de dood van zijn vader vond er weer een ingrijpende gebeurtenis plaats. Na een woelige week waarin Nederlandse socialisten zich heftig hadden geroerd en bijna een revolutie hadden ontketend onder leiding van hun voorman Pieter Jelles Troelstra, woonde Cornelis op 18 november 1918 een tegenmanifestatie bij op het Haagse Malieveld.³⁵ Hij keek met verbijstering toe hoe een uitzinnige mensenmassa koningin Wilhelmina toejuichte. Het Nederlandse nationalisme overschreeuwde de socialistische Internationale. Diep bedrukt verliet Cornelis de manifestatie. De ‘namaakrevolutie’ van Troelstra had een reactie opgeroepen van vaderlandslievende en koningsgezinde burgers die zich om Wilhelmina’s koets verdrongen. De massaverering beangstigde hem, omdat hij niet in staat was op te gaan in de massa.

De basis voor een onafhankelijk bestaan als zwerver, behept met een kritische geest, was gelegd.

Vakantie in Dauphiné. Foto: Fons Hellebrekers

2

Ik stijg tot in de hemel zelf

Duitsland had de oorlog verloren, die later als The Great War of de Eerste Wereldoorlog de geschiedenis in zou gaan. Keizer Wilhelm II was na het tekenen van de wapenstilstand naar Nederland gevlucht, waar hij asiel had gekregen. Ruim acht miljoen soldaten en officieren waren tijdens de oorlog omgekomen.

Europa likte zijn wonden. De voorzichtige aanzet tot een socialistische revolutie in Nederland, zoals Cornelis in Den Haag had gezien, was gesmoord. In Duitsland leek de revolutie, anders dan in Rusland, waar zij voor meer dan zeventig jaar een socialistische bewind zou baren, eerst te slagen, maar zou desondanks spoedig doodbloeden. Economisch zat het land aan de grond, en in Versailles kreeg het zware herstelbetalingen opgelegd die de ontreddering nog groter maakten.

In de zomer van 1919 reisde de achttienjarige Cornelis, in het tenue van de padvinderij, van welke organisatie hij lid was, via Weimar, woonen sterfplaats van zijn geliefde Goethe, en Heidelberg naar het Zwitserse Basel. Hij had tien gulden op zak, gekregen van zijn moeder voor het behalen van zijn hbs-examen. Door de devaluatie – hij had een kwartje ingewisseld voor miljoenen Duitse marken – kon hij zich, ondanks de sterk verhoogde prijzen in Duitsland, veel meer veroorloven dan in Nederland mogelijk was. Met de nodige zwier trakteerde hij alle twintig gasten van de jeugdherberg waar hij de eerste nacht doorbracht, op taart. Veel gaf hij niet uit tijdens zijn verblijf in Duitsland. Bij terugkeer in Nederland, drie weken later, had hij zelfs nog geld over.

Een vrolijke reis was het bepaald niet. Duitsland verkeerde in een deplorabele toestand; de bevolking hongerde, kinderen liepen tussen de rails om kooltjes te zoeken, moeders bedelden of prostitueerden zich. De aanblik van het land dat geteisterd was door de oorlog, bleef hem bij.¹

Cornelis op het kantoor van de Bataafsche Petroleum Maatschappij, circa 1923

Na zijn terugkeer in Den Haag stelde zijn moeder hem voor de keuze: werken of studeren.² Hoewel ze verklaarde bereid te zijn hem gedurende zijn studie financieel te ondersteunen, ging haar voorkeur uit naar de eerste optie. Cornelis was het liefst filologie gaan studeren, maar gezien het schamele gezinsinkomen koos hij voor een baan bij een bank. Na enkele maanden gaf hij die alweer op en op 1 januari 1920 trad hij, ondanks de 6 voor boekhouden op zijn eindexamenlijst, in dienst bij de Bataafsche Petroleum Maatschappij in Den Haag, op de afdeling BB (Bedrijfs boekhouding).³ Het werk had allesbehalve zijn passie en zijn gedachten dwaalden gemakkelijk af naar de poëzie. Soms kon hij zich niet bedwingen en noteerde flarden van verzen in een kasboek, met potlood, zodat hij ze later uit kon gummen. Zijn dichterlijke neigingen werden door zijn directe chef door de vingers gezien zolang Cornelis zich niet aan het grootboek zou vergrijpen. Dat onderdeel van de boekhouding, zo waarschuwde zijn meerdere, ging af en toe naar de directie, die neerkeek op poëzie.

‘SPOELSTRA eerst aankomende in zijn serie 800 M.’
Sportvereniging Te Werve in De Bron. Orgaan voor het personeel der verbonden petroleum maatschappijen

Niet lang daarna werd hij dankzij zijn kennis van de Engelse taal overgeplaatst naar de correspondentieafdeling, die zich in een grote zaal met veertig elektrische, ratelende schrijfmachines bevond. Hij vond zichzelf niet te benijden. Ook hier vond hij geen bevrediging in zijn werk. Hij mocht nog van geluk spreken dat hij vanuit het hoge BPM-gebouw aan de Carel van Bylandtlaan kon wegdromen over de zee.

Om zijn overtollige energie kwijt te raken werd hij lid van Te Werve, een pas opgerichte sportvereniging op het gelijknamige terrein, sinds 1922 in bezit van de BPM, en deed hij mee aan de atletiekwedstrijden die het bedrijf organiseerde. Sinds BPM-directeur Henri Deterding het clubhuis officieel in gebruik had genomen, was Te Werve participant aan de ‘petroleum-olympiade’,⁴ de jaarlijkse wedstrijd van het personeel in Europa met als inzet de Deterding-cup. Het ene jaar vond de strijd in Engeland plaats bij Lensbury Club, het daaropvolgende jaar in Nederland op de sportvelden van Te Werve.

Cornelis was een getalenteerd hardloper. Op sportdagen van de BPM eindigde hij meestal als eerste op de 800 meter of in de voorste gelederen van de drieënhalve kilometer lange hardloopwedstrijd op de weg. Ook tijdens de atletiekwedstrijden voor het gewest Zuid-Holland van het Koninklijk Nederlandsch Gymnastiek Verbond was hij een geduchte tegenstander. Hij werd zelfs een keer provinciaal kampioen op de 800 meter hardlopen.

In Te Werve was hij behalve sportief ook sociaal actief. Hij woonde de ledenvergaderingen bij en bemoeide zich met het beleid. Samen met de voorzitter kondigde hij tijdens wedstrijden met een megafoon de deelnemers aan en moedigde hen als het nodig was aan. Voor het eerst zou hij zijn krachtige stem gebruiken voor een groter publiek.

Sport maakte vrij, besefte Cornelis, maar het kantoorleven benauwde hem. De gedachte om schrijver te worden drong zich steeds meer bij hem op. Maar hij had de nodige weerstand te overwinnen. Een oudere collega, die hij liet delen in zijn literaire ambities, keek hem meewarig aan en sloeg zijn arm troostend om de schouder van de jonge dichter. Het deerde Cornelis niet. Vroeg of laat, wist hij, zou hij de BPM de rug toekeren en de wijde wereld in trekken.

‘De zoete geur van de liefde Gods’ was de titel van het eerste gedicht dat hij publiceerde. Het blad waarin het gedicht half augustus 1920 verscheen, heette Het Kouter. Het was de eerste aflevering van een nieuw tijdschrift van twaalf pagina’s met een verstrekkende ambitie.⁵ Een groep Haagse kunstenaars en studenten stonden aan de basis. De initiatiefnemers waren van mening dat de kunst als reactie op het l’art pour l’art-denken weer ‘haar eeuwen-oude taak van leidster der levensgedachte’⁶ moest opvatten. Door de talloze beginselverklaringen bleef er in de eerste aflevering nauwelijks ruimte over voor literaire zaken. Het was een vriendenclub die zich graag wilde manifesteren maar nog niet precies wist welke weg ze moest inslaan. Met enkelen van hen, zoals Eduard Veterman en Gerard Rutten, zou Cornelis spoedig bevriend raken.

‘De zoete geur der liefde Gods’ was ondertekend door Skallan Heinz, een door Cornelis zelf verzonnen pseudoniem: ‘Nu lig ik machteloos ter aarde./ Mijn krachten heb ik al verloren;/ Maar dra word ik opnieuw geboren./ Het eerste mij mijn moeder baarde,/ Maar nu is het de stille dood/ Die mij door het dorre graf doet treden/ In d’eeuwig groene Hof van Eden, / Waaruit hij zelve eens ontsproot.’

Er volgen nog twee coupletten met de zoete geur der liefde Gods. De dood van Cornelis’ vader was ongetwijfeld van invloed op de totstandkoming van dit gedicht, zwaar op de hand, pathetisch en, ondanks zijn afkeer van de geïnstitutionaliseerde kerk, doordrenkt van religie.

Het pseudoniem verdween van het toneel, evenals trouwens Het Kouter. Wat de stijl en het idioom betreft is er verwantschap waar te nemen met het in november 1920 door hem in Het Getij gepubliceerde ‘Credo’: ‘Ik sloot de poorten achter mij;/ Nu ben ik van de wereld vrij./ De lichten doven rond mij heen,/ Ik ben alleen.’

Zowel ‘De zoete geur der liefde Gods’ als ‘Credo’ hebben dezelfde pathetische toon, dezelfde thema’s van dood en leven.

‘Credo’, zou Den Doolaard later beweren, was ‘een vreselijk overmoedig pantheïstisch jeugdgedicht’,⁷ doordrenkt van een levensgevoel dat hij had ontdekt in het werk van de dichter Herman van den Bergh, redacteur van Het Getij, wiens dichtregels ‘Enkelingen zijn kracht, menigten verzwakking,/ Het riekte bederf in het dringen der cohorten/ er is geen ras dan de persoonlijkheid’ hem altijd zouden bijblijven. Ze herinnerden hem aan die novembermaand van 1918, toen hij ontdaan toekeek hoe een mensenmenigte voor koningin Wilhelmina opkwam. De strofen zouden zijn motto worden.

Nog geen jaar later besloot hij naar voren te treden met een nieuw pseudoniem: Adorjan den Doolaard, onder welke naam hij het gedicht ‘Los’ publiceerde. Het gedicht begint als volgt:

Nu is de wereld koud en stil,
Doch heller laait der zinnen gloed:
O hart, dat nimmer rusten wil,
O brand van ’t opgejaagde bloed!

Hij was trots op plaatsing in Het Getij en negeerde de kritiek van redactiesecretaris Ernst Groenevelt, die hem aanraadde episch proza in plaats van gedichten te schrijven omdat daarin zijn toekomst zou liggen.

Hij had gekozen voor een schrijversnaam omdat collega’s bij de BPM zijn literaire activiteiten buitenissig vonden. Literatuur riep te veel weerstand op bij zijn collega’s, door wie hij werd gepest met zijn poëtische bevliegingen. Zijn poging om zijn literaire bezigheden met een pseudoniem aan het daglicht te onttrekken werkte nauwelijks, zoals bleek toen een collega van de BPM naar een ‘literair gebouw’⁸ in Den Haag ging waar de dichter Den Doolaard was aangekondigd, maar waar tot haar verbazing Spoelstra het podium betrad. De volgende dag, op kantoor, schoof zij hem een papiertje toe waarop stond: ‘Weet jij wie Den Doolaard is?’ Spoelstra schudde ontkennend het hoofd, tegen beter weten in.

De naam Spoelstra zou hij echter nauwelijks meer gebruiken. Zijn schrijversnaam Adorjan den Doolaard kortte hij in tot A. den Doolaard. Hij groeide meer en meer in zijn nieuwe pseudoniem. Zijn voornaam was inmiddels ook geëvolueerd. Cornelis had als roepnaam Cor gekregen, maar in de familiekring was een nieuwe benaming ontstaan: Boeti. Het was een roepnaam – gebruikt door zijn zusters Attie en Ina, en wat later door zijn ouders – die afgeleid was van de Zuid-Afrikaanse benaming voor ‘broer’.

Voor de buitenwereld zou een andere voornaam een langer leven krijgen. Begin jaren twintig suggereerde een bevriende kunstschilder hem de naam Bob te gebruiken: ‘Cornelis dat is veel te lang. Ik noem je Bob.’⁹ De naam bleef hangen en hij zou door intimi tot zijn dood met deze naam worden aangesproken: Bob Spoelstra, maar veel vaker: Bob den Doolaard.

Op een avond woonde Den Doolaard in Den Haag een lezing bij van Louis Couperus, te midden van voorname dames die ‘allemaal vooraan wilden zitten om te kijken wat voor sokken Couperus droeg’.¹⁰ Hij was uitgenodigd door Sophia de Nijs, de vrouw van de acteur Albert van Dalsum. Zij had Den Doolaards gedichten gelezen, raakte gefascineerd en had hem gevraagd eens bij haar en haar man langs te komen. Het bezoek was het begin van een stimulerende vriendschap. Van zijn nieuwe vriend Van Dalsum kreeg hij de bundel De boog van Herman van den Bergh, ‘de grote baanbreker en daardoor tevens vernieler van het bloedarmoedig estheticisme’.¹¹

In navolging van hem sloeg Den Doolaard het pad in van het vitalisme, een stroming waarin de verheerlijking van het leven centraal staat. De drift tot leven en de drang om zich in te leven in een vreemde werkelijkheid waren voor hem de enige vorm van wijsheid.

Het vitalisme was begonnen als gevoel van triomf over het weergekeerde leven na de verschrikkingen op de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog. Het filosofisch vitalisme van Henri Bergson was het uitgangspunt. Volgens de Franse filosoof was het verstand te beperkt om het leven te begrijpen, de intuïtie was als middel beter toegerust. Je moest, zoals een dier je besnuffelt, proberen de ander aan te voelen.

Het vitalisme in de kunst was begonnen met het expressionisme in de schilderkunst van Franz Marc en Wassily Kandinsky en sloeg over op de letterkunde. Het literaire vitalisme verloochende de waarde van het verstand, verketterde de intellectualistische cultuur en veroordeelde de gerationaliseerde wereld van de moderne technische beschaving. Het leidde tot beschavingskritiek tegen het rationalisme, het utilitarisme, de technologie en het economische vooruitgangsdenken, en ging bij veel auteurs gepaard met een romantisch heimwee naar le bon sauvage: de primitieve, onbedorven edele wilde die de organische band met de natuur niet verloren had. Temperament en impulsiviteit stonden hoog aangeschreven. Het vlees en het bloed zijn immers wijzer dan het verstand, zou de Britse schrijver D.H. Lawrence zeggen. En Den Doolaard had het hem na kunnen zeggen.

Den Doolaard was bevriend geraakt met Albert van Dalsum. Tijdens voordrachtsavonden las de acteur nu ook gedichten van zijn nieuwe vriend, zoals de verzen over Simson, ‘waarvan de regels over de bladzijden stampten met de gratie van olifantspoten’.¹²

‘Ken je dat schilderij van Breugel, De val van Icarus?’ vroeg hij Den Doolaard eens. ‘Daar is één vlek rood in: het jak van de ploegende boer. Daarom is dat rood dan ook het roodste rood dat er bestaat. Maar als je het hele schilderij rood maakt, en dat doe jij, dan zie je geen rood meer.’

Den Doolaard, die de kritiek maar al te goed begreep, kreeg van hem ook commentaar op zijn dictie. Van Dalsum adviseerde hem niet drie accenten in één regel toe te passen, maar één accent in drie regels. Want ook voor het vitalisme gold: ‘In der Beschränkung zeigt sich der Meister’ (in de beperking toont zich de meester).

Den Doolaard had zich ook laten inspireren door het werk van de expressionistische dichter Hendrik Marsman, eveneens beïnvloed door het vitalisme. Vooral zijn eerste verzen, waarin Marsman zichzelf soms als veroveraar van de kosmos beschrijft, waren radicaal vitalistisch. Een constant en typerend motief in zijn dichtwerk was de doodsangst: voor de vitalist was de vergankelijkheid ondraaglijk. ‘Ik wil God zijn om niet te vergaan,’¹³ schreef Marsman.

Den Doolaard, die onstuimig, ongeremd en pathetisch opging in het dichten, bewonderde de twaalf jaar oudere schrijver, de belangrijkste vertegenwoordiger van het expressionisme in Nederland. Marsmans dichtregels beschouwde hij als Bijbels: ‘Groots en meeslepend wil ik leven! Hoort ge dat, vader, moeder, wereld, knekelhuis!’

Marsman zag zichzelf graag als een krachtig, onstuimig en vooral instinctmatig persoon, maar in werkelijkheid was Den Doolaard degene die aan het wensbeeld van Marsman voldeed en hij raakte geïrriteerd als zijn inspirator door twijfel werd aangetast. In een recensie van Marsmans ‘De anatomische les’ voor De Vrije Bladen ergerde hij zich aan het ondergangsdenken waarmee de dichter behept was. ‘Dit alles zijn slechts de heerschzuchtige visioenen van den ondergangsgeweldenaar, die zelf “terzij de horde”, toch de horde met zich mee wil dwingen in een dollen stormloop naar het Niets; terwijl hij weet (en dat is het verderfelijke) dat hij hen elken oogwenk met een lachende handomdraai verlaten kan in diametrale richting; en geen, die hem achterhaalt, want zijn vaart is de vaart der sterren naar den morgen.’¹⁴

Toen Den Doolaard Marsman opzocht in Utrecht fluisterde zijn vrouw, die de deur opendeed, hem toe: ‘Henny heeft een puistje aan zijn lip, maar praat daar alsjeblieft niet over, want hij is bang dat het bloedvergiftiging wordt.’¹⁵ De man die de wraak op de dood uitdroeg was hypochondrisch, besefte Den Doolaard. Nu begreep hij waarom zijn vriend een blinde bewondering had voor Der Untergang des Abendlandes, het spraakmakende boek van Oswald Spengler waarin de Duitse filosoof na de Eerste Wereldoorlog zijn pessimistische kijk op de wereldgeschiedenis ontvouwde: met de zogenaamde civilisatie zou de westerse cultuur ten onder gaan.

De derde die van invloed was op Den Doolaards artistieke ontwikkeling was de dichter J.W.F. (Jobs) Werumeus Buning. Het was zijn Haagse vriend Jan Campert die hem op een zondagmiddag in 1926 had meegenomen naar Bunings bovenhuis in Amsterdam, waar het op zondagmiddagen altijd feest was. Den Doolaard had juist de sonnettenbundel Dood en leven gelezen, waarin Buning na de dood van zijn geliefde zijn genezing aankondigde door de ontmoeting met een nieuwe beminde. ‘Haar ogen waren groot en stil als van een dier.’¹⁶ Het waren dezelfde ogen die Den Doolaard zag toen Pop, de vrouw van Werumeus Buning, hen begroette.

Toen Campert en hij die middag afscheid namen van de Bunings, hoorde Den Doolaard de gastvrouw op de valreep aan haar man vragen: ‘Is dat de man van de witte voetjes?’ Het was een verwijzing naar de twee regels uit Den Doolaards gedicht ‘De laatste Viking’: ‘De deur slaat open; op de dorpel blinken/ Twee kleine voeten, van het maanlicht wit.’ Het gedicht was kort tevoren bij A.A. M. Stols verschenen in zijn verzenbundel De verliefde betonwerker, ‘een mengsel van zorgeloos heidens vitalisme, stoere grootdoenerij en romantiek en een ietwat zwoele liefdesreligie’. De regel was klaarblijkelijk bij Pop Buning blijven hangen. Ze had de enige werkelijke regel poëzie, te midden van ‘vijfenveertig dreunende kwatrijnen’, eruit gepikt. De rest, zo vertelde ze hem niet veel later, was niet veel waard. Ze hield hem het gedicht ‘Paradise Regained’ van Marsman voor: ‘De zon en de zee springen bliksemend open: waaiers van vuur en zij [...]’.¹⁷ Den Doolaard begreep wat hij nog miste.

Den Doolaard met Doris

Poëzie bleef zijn leven beheersen. Hij las en schreef niet alleen poëzie, hij droomde in strofen. Zelfs als hij de twintig minuten van zijn ouderlijk huis via de Laan van Meerdervoort en de Javastraat naar kantoor liep, probeerde hij nog in een dichtbundel te lezen. En ’s avonds met Jan Campert, voor ze op stap gingen, bespraken ze de poëzie of reciteerden ze samen gedichten.

Op een foto staat Den Doolaard met geheven arm en gebalde vuist, slechts gehuld in een gewaad van bonte lappen. Het was een promotiefoto voor zijn bundel ‘De laatste Viking’, die door zijn Engelse verloofde Doris T. was genomen op het strand van Texel, waar ze in de zomer van 1925 vakantie vierden. Hij had haar twee jaar eerder leren kennen tijdens een wedstrijd van de BPM in Lensbury. Smoorverliefd was hij op haar geworden. Ze verloofden zich, een huwelijk lag in het verschiet en de toekomst leek helder.

Van seksuele intimiteiten was geen sprake, en omdat hij haar aanbad als een godin weigerde hij ‘elders opluchting te zoeken’.¹⁸ Daarmee verkeerde hij in dezelfde positie als zijn toenmalige lievelingsdichter Keats, van wie de dichter P. N. van Eyck zei: ‘Keats wou met Fanny naar bed, maar het wufte kreng liet hem barsten. Daarom zijn zijn liefdesverzen zo overladen.’ Zijn energie besteedde Den Doolaard vooral aan verzen ‘van een verkrampte stijl, een knallend onweer van overladen woorden’. Zijn verlate adolescentie vormde een karikaturale illustratie van Freuds stelling dat ‘opgekropte seks zich sublimeert tot kunst’:¹⁹

Samen de trillende lucht te beminnen,
Samen de zonregen neer te zien slaan
Samen te trekken het avondland binnen
Zwijgend in ’t zwijgen der roodronde maan.

Verwonderlijk was het dan ook niet dat Marsman hem na vrijwel elk vers dat hij in De Vrije Bladen plaatste, op een briefkaart de vermaning toezond: ‘Nog te opgewonden. Je verzen moeten in een andere aggregatietoestand komen om werkelijke poëzie te worden in plaats van belofte.’²⁰

In de brieven die Den Doolaard schreef aan de beginnende schrijver Halbo C. Kool waarschuwde hij voor een narcissuscomplex dat hijzelf ook had doorgemaakt:

Zodra je Narcissus wordt ga je als dichter morsdood, omdat je in de vicieuze cirkel beland bent. Mijn redding van Narcissus, [...] is geweest ten eerste hard werken, ten tweede de sport [...] en ten derde, dat ik een vrouw ontmoet heb, die mij ebenbürtig is, hoewel bijna diametraal aangelegd. De laatste factor was de beslissende. Sinds die tijd ben ik met rukken en stoten man geworden, ik ben met al die dingen erg laat geweest, op mijn 18e was ik nog volkomen a-sexueel, geloof ik, alleen maar ‘geestelijk’ verliefd (dat liep natuurlijk slecht af!). Maar nu weet ik waar ik naar toe ga, en alles wat me in de weg staat, sla ik opzij, dat heb ik trouwens altijd gedaan. [...] Literatuur is voor mij maar bijkomstig, ik schrijf nu eenmaal verzen, om niet af en toe te bersten. Maar leven en liefde is voor mij de hoofdzaak. Ik heb van een overwinning op het sportveld altijd meer genoten dan van een gelukt vers, als je eens wist hoeveel bitterheid en werkelijke zielsangst er achter dat roekeloze vers ‘Bloed en zand’ zat... ’t is enkel maar een soort refrein g.v.d., g.v.d., g.v.d., g.v.d., vanwege een vreselijke teleurstelling. Maar mijn geestelijke noden zijn nu allemaal voorbij. Ik heb een diep en heftig geloof in het leven als het hoogste bereikbare, hemel en hel zijn hier, en de aarde zoals Keats zegt: ‘Vale of Soul Making’, hier moet je vechten om je ziel, en ze veroveren met hard werken en trouw liefhebben. Als je maar eerst geestelijk op je eigen benen staat, komt de poëzie vanzelf terecht.²¹

Den Doolaard raadde Kool af een kantoorbaan te nemen. ‘Ik ken er al de ellende van.’²² Veel kans om een baan te krijgen bij de BPM gaf hij hem niet, tenzij hij zich onvoorwaardelijk beschikbaar zou stellen voor uitzending naar Argentinië, Curaçao, Indië of Mexico. Het kantoorwerk beschreef hij als ‘hard en uiterst prozaïsch werk onder mensen wier intellectuele ontwikkeling buiten boekhouden [...] nul is’. Het was een welgemeend advies, dat hij spoedig op zichzelf van toepassing verklaarde.

Den Doolaard kon nog zo gek op Doris zijn, veel gemeenschappelijks hadden ze niet. Doris hield van poëzie noch van bergen, zo bleek toen ze die zomer door de Dauphiné trokken. Het waren zware tochten waarbij hij weinig rekening met haar hield. Wat voor hem een uitdaging was, vormde voor haar een kwelling. De tochten maakte hij deels met haar, deels alleen, of hij klom met gidsen. Soms liep hij rakelings langs de ‘eeuwige jachtvelden’. Maar dat was juist ‘het zout des levens’ en daar genoot hij van, schreef hij aan Kool: ‘De moderne maatschappij beschermt haar lammetjes zo lief, dat het gevaar een heerlijkheid wordt.’²³

Vakantie in Dauphiné. Midden: Den Doolaard en Doris. Foto: Fons Hellebrekers

Toen hij met Doris een bergpas nam en terechtkwam in een dichte nevel, werd zij doodsbang. Haar gegil deed hem denken aan een van doodsangst blatend schaap. Het bracht hem tot de slotsom dat ze niet voor elkaar geschapen waren. Zij dacht er net zo over en maakte een einde aan de verloving. Zijn verdriet was groter dan hij had verwacht. Zijn ‘gevoel voor synthese’ was weg. Hij kende zichzelf alleen nog maar ‘als een verzamelpunt van krachten, waarvan de richting onvoorspelbaar was’.

In september 1926 was hij een inzinking nabij. Zijn dokter stelde vast dat hij ‘zwaar overspannen was door hersenuitputting’;²⁴ hij kon geen letter meer lezen. Zeven maanden zonder onderbreking, als in een roes, werkte hij nu al, overdag op kantoor, en ’s avonds aan zijn artikelen en gedichten voor de literaire tijdschriften De Vrije Bladen, Erts, Den Gulden Winckel en De Gids. Bovendien was hij, gevoed door zijn belangstelling voor de Britse literatuur, begonnen met mo Engels. Als zijn werk op kantoor hem de keel uit zou hangen, kon hij altijd nog lesgeven.

In december leek hij hersteld van zijn oververmoeidheid en bereidde hij zich met hernieuwde energie voor op het examen mo Engels, werkte hij aan een boekje over de dichter Keats en richtte hij een rugbyvijftiental op. Hij debatteerde met Halbo C. Kool over Marsman, op wie hij in De Vrije Bladen een aanval deed. De expressionistische dichter verkwanselde in zijn ogen het vitalisme. Den Doolaard had zich van zowel Marsman als Van den Bergh ‘losgeworsteld’ en wilde zich richten op epiek, ‘houtsnede-achtig à la Masereel, alleen gewijder, niet zo betonachtig, vooral levend’. Zijn verzen ‘De verliefden’ en vooral ‘Simson en Delilah’ waren volgens hem goede voorbeelden van dat streven. Hij vergeleek zichzelf met Slauerhoff, de enige romanticus onder de jongeren, waarbij hij poogde ‘Slauerhoffs ietwat fysische, woekerende romantiek te doordringen met moderne zakelijkheid’.

Nu zijn verloving uit was, werd hij een gepatenteerd feestganger. Zijn burgerlijke braafheid verdween merkbaar, zijn alcoholgebruik daarentegen nam toe. Jarenlang was hij een steunpilaar voor de atletiekvereniging geweest, maar na een kwaadaardige voedselvergiftiging had hij zijn spikes opgeborgen en hoefde hij voor zijn conditie het drinken niet meer te laten.

Hij beoefende het vitalisme nu in zijn eenvoudige variant: zo veel mogelijk ‘zuipen zonder dronken te worden’²⁵ en meisjes versieren, soms meerdere per nacht. Hij slaagde erin zijn zinnen te verzetten. ‘Leerden de Romeinen niet reeds dat liefde liefdes tegengif is?’ redeneerde hij.

Hij overwoog om naar Canada te gaan, om daar rond te trekken, iets wat hij allang van plan was. Werumeus Buning had hem zo’n reis niet zonder ironie aangeraden: ‘Begrijp je het nu nog niet? Jij hoort niet op een kantoorstoel maar op een paard.’²⁶ De weg naar een ander bestaan was niet zo verschrikkelijk lang meer.

Zijn activiteiten beperkte hij, behalve tot werken, nu tot drinken, seks en, als hij tijd had, de dichtkunst. Hij schreef De verliefde betonwerker, een lang vers, in 1926 gepubliceerd door de bevriende uitgever A. A. M. Stols te Maastricht. In tegenstelling tot De verliefde betonwerker, een ware taalexplosie, was ‘De ballade van de gestorven landlopers’ bezonnen, iets wat Marsman hem ook altijd aangeraden had:

Liefde en horizonnen hing ik aan
In blindelings beminnen van dit leven;
Nooit kon ik Liefde’s hinderlaag ontgaan,
Nimmer der horizonnen roep weerstaan,
Want machtiger dan ik was steeds het Leven.

De verheerlijking van het driftleven kreeg haar beslag in Den Doolaards tweede bundel, De wilde vaart (1928):

Roekeloos en onvoorwaardelijk
Hebben wij ons overgegeven
Met zinnen onverzadelijk
Aan het heerschzuchtig leven.

Toen hij bij Stols in Maastricht logeerde, en op de sofa in ’s mans werkkamer sliep, ontwaakte hij verdrietig en verward, greep lukraak een vel papier van tafel en krabbelde gedachteloos: ‘Kapitein gooi los die tros.’²⁷ Twee dagen later was hij op het kantoor van uitgeverij De Gemeenschap aan de Oudegracht te Utrecht en liet het gedicht, dat hij intussen ‘Ballade du Jeune Marin’ gedoopt had, lezen door zijn vriend Albert Helman, die het meteen claimde voor de volgende aflevering van De Gemeenschap, het tijdschrift van de uitgeverij.

Recensenten schreven dat hij de juiste toon had gevonden en dat hij een dichter van groot formaat beloofde te worden. Toch werden zijn gedichten meer dan eens geweigerd door Marsman, redacteur van De Vrije Bladen, die in een brief aan Kool over Den Doolaard schreef: ‘Ja, Bob Spoelstra wordt beter, is eigenlijk heel begaafd, maar je hebt gelijk: het is gehalveerd. De ziel, schrik niet, ontbreekt. Het is biceps-poëzie!’²⁸

Den Doolaard bleef stug volhouden, ook toen zijn vriend Dick Binnendijk redacteur bij De Vrije Bladen was. In een begeleidende brief bij zijn gedicht ‘Mount Everest’ liet hij weten wat zijn literaire ambitie was: ‘Een zo ver mogelijk gedreven ontwrichting van het grammaticaal en logisch versverband, d.w.z.: weg van de Renaissance, juist om de absolute poëzie te benaderen.’ Hij streefde naar het ‘oprechte vers en de gezonde sexualiteit’.²⁹ Als de redactie het te ver vond gaan, dan moest ze het gedicht maar vergezeld doen gaan van de waarschuwing ‘Ingezonden mededeling buiten verantwoordelijkheid van de Redactie’.

De literaire tijdschriftenwereld was in beweging. Sommigen, zoals Den Doolaard, stuurden aan op een fusie tussen De Vrije bladen, met als ondertitel ‘Onafhankelijk Maandschrift voor Kunst en Letteren’, en De Gemeenschap, een tijdschrift van jonge katholieke intellectuelen. Toen die fusie niet doorging, besloot Den Doolaard voor De Gemeenschap te gaan werken; De Vrije Bladen zou in een afgeslankte vorm doorgaan. Hij motiveerde zijn overstap als volgt: ‘Het is niet om tot de Heilige Moederkerk toe te treden, maar omdat ik De Gemeenschap een vitaler tijdschrift vind.’³⁰

Literatuur en drank – het was een onverbrekelijke twee-eenheid voor Den Doolaard en vele van zijn vrienden. In 1924 hadden Binnendijk, Marsman en Campert De Distelvinck opgericht, een vriendenkring van medewerkers aan De Vrije Bladen, vernoemd naar de vogel die leven in de dorre wereld der letterkunde moest brengen. De literaire bijeenkomsten vonden plaats in verschillende gelegenheden.

In de nacht van 4 op 5 juli 1925 werd een Soirée Littéraire in De Zeven Linden te Blaricum gehouden. Een schilderachtig gezelschap hield zich op in ‘het maanlicht-overvloeide ochtendgras’³¹ waar een ‘onbewegelijke Kelk staande de wacht hield bij de sluimerende jonge Griekse god Marsman’. Bep de Roos, de latere vrouw van Eddy du Perron, droeg verzen voor van Jobs Werumeus Buning en Dick Binnendijk vervaardigde kwatrijnen voor de actrice Eline Pisuisse.

Fons Hellebrekers tijdens een vakantie in Dauphiné

Den Doolaard liet zich niet onbetuigd. Na een nacht doorhalen ging hij mee ontbijten in Valkeveen, waar het gezelschap na het nuttigen van pannenkoeken op het strand in slaap viel. Na het uitslapen van hun roes gingen sommigen door met een dansmarathon in hotel Hamdorff te Laren. Marsman, die kennelijk walgde van het liederlijk gedrag van de vriendenkring, waar hij overigens getuige zijn delirium op die bewuste avond het nodige toe had bijgedragen, distantieerde zich van het gezelschap. Hij vond de geest van de literaire kring ‘onuitstaanbaar, leeg, snobistisch’. De schrijver Henrik Scholte constateerde: ‘Wij zijn in een cirkel naar binnen gedraaid in plaats van naar buiten.’

Als reactie op de slecht functionerende Distelvinck richtte Jan Campert een literaire club op met een serieuzer karakter. Vanaf januari 1926 organiseerde hij lezingen in De Sirkel, de Haagse expositieruimte van de fotograaf Fons Hellebrekers, een vriend van Den Doolaard, met wie hij regelmatig erop uittrok om te klimmen in de Dauphiné of te kamperen en te sporten op het strand van Goeree-Overflakkee.

Campert en Den Doolaard waren samen opgegroeid in de literatuur, hadden elkaar hun gedichten voorgelezen. Er was weinig wat ze niet bediscussieerden op het terrein van de literatuur, drank en vrouwen, drie thema’s waaraan ze zich vol overgave wijdden. Ze waren hartsvrienden en toen Campert in 1928 trouwde met de actrice Joekie Broedelet, was Den Doolaard zijn getuige.

Behalve in De Sirkel, waar soms ook daverende feesten werden gegeven, trof de artistieke Haagse coterie elkaar in de sociëteit De Ratten-kelder, gelegen aan de Zeestraat. Het was een vanwege de uitspattingen legendarische gelegenheid, waar Den Doolaard en zijn vrienden flink huishielden en ongelooflijke hoeveelheden drank tot zich namen. Een feest in 1926 werd een ‘weergaloze pan’,³² sommigen hadden een stel ‘demi-mondaine dames naar binnen gesmokkeld’, en toen de politie een inval deed, regende het processen-verbaal wegens onzedelijke handelingen en verstoring van de openbare orde.

Ook in kunstenaarssociëteit De Kring in Amsterdam liet Den Doolaard zich niet onbetuigd. Soms danste hij er, geïnspireerd door de actrice Eline Pisuisse, met wie hij een verhouding had. Of hij klom na het nodige drankgebruik op een tafel om ‘Vlam’ te reciteren, ‘de schallende geloofs-bekentenis van het totale, zich om niets en niemand bekommerende vitalisme’,³³ een gedicht van zijn inspirator Herman van den Bergh. Een andere keer declameerde hij een gedicht van Marsman. ‘Schuimende morgen/ en mijn vuren lach/ drinkt uit ontzaggelijke schalen/ van lucht en aarde/ den opalen dag’.³⁴

Omdat hij nog steeds bij zijn moeder in Den Haag woonde, overnachtte hij, als hij in Amsterdam op stap ging, bij Dick Binnendijk om op de divan zijn ‘klassiek gevormde leden [te] kunnen uitstrekken’.³⁵ Soms raakten ze verwikkeld in vechtpartijen en afrekeningen, om vrouwen of zelfs om literaire meningsverschillen. Den Doolaard, die zich bepaald niet afzijdig hield, nam, om niet onvoorbereid te zijn, soms zijn bokshandschoenen mee.

Het waren excessen die gestimuleerd werden door overmatig drankgebruik. Na verloop van tijd kreeg Den Doolaard het benauwd in de stad; hij wilde weg, de natuur in, zoals hij liet blijken aan Binnendijk: ‘Dat misverstand van jou, dat beddengoed iets met slapen te maken heeft, vind ik buitengewoon grappig,’³⁶ schamperde hij tegenover hem. ‘Ik heb kamperende en zwervende nog al eens op de harde grond, kale rotsen, stationswachtkamertafels en waar niet geslapen en altijd even puik!’ Naar die wereld van eenvoud verlangde hij meer en meer.

3

Express d’Amour

Rond de kerstdagen van 1927 nam Den Doolaard zijn intrek in een eenvoudig hotel in Chamonix – volpension voor drieënhalve gulden per dag – met de bedoeling zijn eerste roman te schrijven. Zijn kamer, die aan de achterkant van het hotel lag, keek uit op een ijsbaan, waar tientallen paren overdag op vrolijke dansmuziek hun kunsten vertoonden. Toen hijzelf op het ijs stond, viel hem op dat niemand hardreed. Hij was de enige die op noren zijn baantjes wilde trekken, maar hij moest dat doen in de koude, vroege ochtenduren wanneer er nog niemand op de baan was.

Begin januari 1928 las hij in de regionale krant Le Petit Dauphinois dat op dezelfde ijsbaan de Franse kampioenschappen op de schaats zouden worden verreden over de afstanden 500, 1500 en 5000 meter. De winnaars zouden Frankrijk mogen vertegenwoordigen op de Olympische Winterspelen die half februari 1928 in het Zwitserse Sankt Moritz zouden plaatsvinden. De dag nadat hij het krantenbericht had gelezen, begon een kleine ploeg schaatsers met een training die op hem, het beulswerk van de lange afstand op Nederlands ijs gewend, een komische indruk maakte. In dit stadje in de Franse Alpen reden de twee Franse schaatsers hun 5000 meter zelden helemaal uit.

Toen Den Doolaard met de schaatsers Marcel Verbier en René Duchamps in gesprek raakte, maakten de twee Fransen hem duidelijk dat ze hun krachten moesten sparen voor het Franse kampioenschap. Af en toe reed hij een enkel rondje met de twee mee. Met zwaaiende armen namen ze op het rechte stuk een voorsprong op Den Doolaard, die deze achterstand in de bochten ruimschoots wist goed te maken door zijn betere beentje-overtechniek. Op de vraag van Verbier waar hij die had geleerd, antwoordde Den Doolaard: ‘Je kan het dadelijk of je leert het nooit. Bij ons in Friesland is het aangeboren. Onze baby’s worden geboren met de rechtervoet over de linker heen.’¹

Hôtel de l’Arve met uitzicht op ijsbaan

In de nacht voorafgaande aan de zondag van het kampioenschap werd Duchamps geveld door een acute buikgriep. Het wedstrijdcomité van de Franse schaatsbond hield in een achterzaaltje van Café Central een crisisvergadering. Het werd oneerlijk geacht om Verbier moederziel alleen twintig rondjes te laten zwoegen. Men besloot daarop le Hollandais volant uit te nodigen om strictement hors concours mee te rijden. In het café sprak de voorzitter, het légion d’honneur in zijn knoopsgat, Den Doolaard, die er zijn dagelijkse kopje zwarte ochtendkoffie dronk, aan en haalde hem over slechts voor het moreel van Verbier mee te rijden. Als hij niet tégen maar mét Verbier reed, zou de staatsbond hem zijn erkentelijkheid willen tonen door het arrangeren van een bescheiden consumptiekrediet in het stamcafé. Met andere woorden, hij kon een kwartaal gratis borrelen als hij een kwartier voor trekpaard speelde.

Op de wedstrijddag, zondagmiddag halfvier, verkondigde de omroeper dat een toerist uit Holland, wiens naam hij helaas niet kon uitspreken, de ‘slopende vijfduizend meter’ met Marcel Verbier zou meerijden. Vlak voor het startschot siste de wantrouwende trainer hem toe: ‘Tirez-le, hein!’ Onder luid applaus nam Verbier een voorsprong, maar in de tweede bocht maakte hij al een misslag. Toen Den Doolaard hem in de vijfde ronde passeerde, verstomde het applaus. In de tiende ronde keek hij de Fransman op de rug en in de laatste ronde passeerde hij hem. Het applaus voor Verbier was omgeslagen in een gejoel voor Den Doolaard. Hij werd uitgescholden voor ‘sale Hollandais!’, terwijl een ander hem luidkeels Voltaires vermeende schimpscheuten toeschreeuwde: ‘Canaux, canards, canaille.’

Met een voorsprong van anderhalve ronde sloot de ‘vuile Hollander’ zijn rit winnend af terwijl de omroeper onbeschaamd Marcel Verbier uitriep tot Frans kampioen op de 5000 meter. Veel minder enthousiast vermeldde hij dat de naamloze Hollandse toerist een nieuw baanrecord had gevestigd. De tribune liep leeg en Den Doolaard bleef verbouwereerd achter. De volgende morgen knipte hij uit Le Petit Dauphinois het berichtje waarin zijn naam was verhaspeld tot ‘Spoleta’. De grote bladen zoals Le Temps en Le Figaro hadden het evenement geen bericht waardig gekeurd.

Op een foto, afgedrukt in de Letterkundige Almanak Erts van 1929, heeft Den Doolaard de pose aangenomen van een speerwerper die aanzet voor de ultieme worp. Zo toonde hij zich graag aan de buitenwereld: een man van de wereld met een afgetraind lichaam, dynamisch, gereed om toe te slaan. Zo werd de sportman en schrijver ook geportretteerd in De revue der sporten, jarenlang het grootste sportblad van Nederland, waarin auteur Johan Schwencke stelde dat de Nederlandse dichters zich hardnekkig afwendden van de wereldse gebeurtenissen. Maar hij moest een loffelijke uitzondering maken voor A. den Doolaard, die graag een warm, vurig en gespierd gelegenheidsgedicht schreef.

Den Doolaards vriend A.J. G. Strengholt, hoofdredacteur van De revue der sporten, introduceerde hem in 1928 als medewerker: ‘Ik heb namelijk de eer u voor te stellen: A. den Doolaard – bekend door zijn publicaties in “De Stem”, “Nederland”, “De Gids”, “Den Gulden Winckel” en “De Vrije Bladen” – zal voor “Revue der Sporten” een reeks artikelen schrijven over sport, een onderwerp, dat hem trouwens niet vreemd is. Achter het pseudoniem Den Doolaard verbergt zich n.l. een bekend athleet, die even goed thuis is in spike-schoenen op de loopbaan als met zijn vulpen op het blanke copypapier [...] Ik vraag dus aandacht, hartelijke aandacht voor A. den Doolaard, den dichterlijken athleet, den athletischen dichter. Hij is die aandacht waard, ik verzeker het u!’

Den Doolaard was door hem gevraagd een impressie te schrijven van de Olympische Spelen die in de zomer van 1928 in Amsterdam werden gehouden. Volgens Schwencke was de reportage ‘geestig en vol élan en glans’. Een fragment: ‘De bal is een wereld, en brengt een wereld in beweging. Van wat de bal al rollende, binnen 1 minuut zelf aan ’t rollen, ronken, knetteren, draaien, tikken, vonken, vliegen, hollen, hijgen, stampvoeten, jubelen, vloeken [...] brengt, is een klein filmpje te maken, dat u in razende vaart rond de wereld zou voeren, waarvan de bal weer het runderen symbool is.’

Literatuurcriticus Raymond Herreman had zijn twijfels over het werk van Den Doolaard. Hij erkende diens dichterlijke aanleg, maar vond dat zijn verzen niet tot gedichten uitgroeiden. Zijn poëzie was literatuur waarin het leven was vergeten, beweerde Herreman. De jonge dichter deed zeer schone gaven vermoeden, maar hield ze verborgen. ‘Nooit eens viert hij zijn geestdrift bot in verzen, die wat minder technisch volmaakt, doch als een vlam zouden branden. En anderzijds schijnt hem een tikje geslepenheid te ontbreken om te verbergen dat hij een aanbevelenswaardige tucht huldigt. Hij is een athleet vol stijl, maar aan wie men al te zeer de stijl merkt.’² De vergelijking moet Den Doolaard pijn hebben gedaan. Hij was gedeklasseerd op zíjn terrein: de sport. De recensent was van mening dat hij, zonder drang, eindeloos door zou kunnen dichten, zoals een ‘athleet van wie men bij de vierhonderd meter zegt: hij kon op die wijze ook vijfhonderd kilometer hardloopen’. Hij verweet Den Doolaard eentonigheid, gebrek aan geestdrift, een overdaad aan bedachtzaamheid, hij was een ‘schoon dichter’ die ‘zijn eigen weg’ nog niet had gevonden. Herreman staafde zijn bewering met enkele strofen die Den Doolaard schreef nadat Doris hem had verlaten:

Door liefde diep geplaagd, maar niet voldoende,
De smart met donker lachen toegedaan
Met ’t leven onvoorwaardelijk verzoende
Van dorst doorkoortst, die geen drank kan verslaan.

Ondanks alle kritiek had Den Doolaard eind jaren twintig een zekere bekendheid verworven, zoals blijkt uit een artikel in De revue der sporten onder de kop ‘Al hardlopende met...’, geschreven door een zekere D.Z., die meedeed aan een wedstrijd op de 1500 meter hardlopen in een niet met name genoemd provinciestadje. Hoewel de verslaggever de meeste deelnemers kende, kon hij bij één persoon maar niet op de naam komen, althans hij doet alsof hij de man niet bij naam kent om zijn verhaal op te bouwen: ‘Het schot roept. Wij vliegen weg. De onbekende voorop. De hitte glijdt van onze loome leden. Wij loopen, en ons loopen roept een wind wakker, die koel is en stuwend. Voor mij uit (vèr voor mij uit) gaat de vreemdeling. Hij loopt mooi, maar sterk. Zijn haar wappert als helm in een zeebries. Nog vijf ronden. Ik passeer een looper, den vreemdeling achterna. Hij blijft voor, vijftig meter, misschien zestig. Hij is niet meer de eerste. Een blonde, tengere knaap is hem ver vooruitgesneld. Hij is derde geworden, ik ben vijfde of zesde. Ik kan hem niet inhalen en ik weet nog niet wie hij is. Maar in de laatste ronde, als mijn spieren branden en mijn hoofd leeg lijkt te loopen, in de laatste bocht flitst in mij op wie hij is. En dat onder meer geeft mij den lust om de eindstreep te bereiken, ver achter, een halve baan achter den winnaar, een kwart baan achter... Den Doolaard.’

De verslaggever wist Den Doolaard, die aan de rand van de duinen kampeerde, tot een vraaggesprek te verleiden en vroeg naar zijn plannen: ‘In den zomer schrijft hij weinig. Hij zwerft dan rond, kamperende, zwemmende, loopende, zoo véél mogelijk. Hij was een tijd ziek geweest en had toen nogal wat geproduceerd. Deze 1500 meter had hij geloopen om te zien of hij al weer op volle kracht was. Het ging wel. Tusschen ziekzijn en dichten hoeft geen verband te bestaan. Ook tusschen sport en kunst niet. Alleen dit mogelijk: beiden kunnen ontstaan uit een overmaat aan vitaliteit.’

Eén ding was duidelijk: Den Doolaard wist zich uitstekend te profileren, in de sport en in de poëzie.

Op een dag las Den Doolaard De distels van den Baragan, een roman van de Roemeen Panaït Istrati, waarin wordt verteld dat met het naderen van de herfst de distelpluisjes gaan waaien over de Zuid-Roemeense steppe. Het was het moment dat de herders die er rondzwerven met hun kuddes, werden overvallen door dor,³ een onduldbaar verlangen, een hete begeerte naar de onbekende verte achter de heuvels, waarheen distelpluisjes kunnen waaien en de herder niet, omdat hij vastgehouden wordt door zijn kudde, zijn vrouw, zijn kinderen. Het was een smachten naar het verlaten van het bekende, naar onbereikbare verten, een onlesbare dorst naar het volmaakte.

Den Doolaard werd overvallen door dezelfde onrust als hij zwierf door de duinen, in striemende regenvlagen met de wind sprak, en schreeuwde tegen de branding. De distels van den Baragan bracht hem in verwarring; maanden van twijfel volgden. Moest hij het distelpluisje volgen? Of een carrière op kantoor laten prevaleren? Zijn zenuwen begonnen op te spelen, hij voelde dat het werkelijke leven aan hem voorbijgleed.

Op een junidag in 1928 vroeg hij belet bij de personeelschef van de bpm. Zijn stem sloeg over toen hij vertelde dat hij ontslag kwam nemen, zo vol was hij van zijn beslissing.⁴ De chef was een correcte, strenge man, zoals trouwens menigeen op het kantoor. Met vaderlijke ironie vroeg hij of Spoelstra het de voorgaande avond laat had gemaakt in de Kurhausbar, alsof zijn ondergeschikte was overvallen door een impuls van voorbijgaande aard. Den Doolaard wist zijn chef echter te overtuigen, en vijf weken later verliet hij voor de laatste maal het grote kantoor, niet door het zijpoortje waardoor hij zeven jaar lang zijn fiets naar binnen en buiten had geschoven, maar door de voor directeuren en procuratiehouders gereserveerde monumentale hoofdingang. Overmoedig gaf hij de portier opdracht een taxi te bellen en even later liet hij zich met veel bravoure wegrijden.

In het personeelsorgaan De Bron stond zijn beslissing om ontslag te nemen weergegeven alsof hij was gestorven: ‘Tot ons leedwezen moeten wij u mededeelen dat de heer C.J. G. Spoelstra met ingang van 1 augustus ophoudt lid van onze redactie te zijn, daar hij op dezen datum de dienst van onze maatschappij gaat verlaten.’⁵ Voor het tijdschrift had hij op de valreep nog een detectiveverhaal geschreven. Het is een verhaal in drie afleveringen, ondertekend met C.J.G.S. en met de titel: ‘De moord op 3007 meter’.

Diezelfde zomer nog gaf hij een groot tuinfeest bij het zomerhuisje van Jobs Werumeus Buning en zijn vrouw Pop aan de voet van een steil duin in de zeereep tussen Bergen en de Hondsbosse Zeewering, waar ook Adriaan (Jany) Roland Holst, de nestor van de toenmalige dichtersbent, woonde. Op de uitnoding stond dat hij het feest hield ter ere van zijn ‘afscheid van het commerciële leven’.⁶

Als een jonge rentenier trok Den Doolaard zich in de nazomer van 1928 terug op Woelwijk, een buitenplaats in Voorburg. Het kostte hem niet veel moeite de ouderlijke woning te verlaten nu hij voldoende geld had om in zijn levensonderhoud te voorzien.

Eindelijk was hij vrij om zich aan de letteren te wijden. Hij leek een goede startpositie te hebben, honger hoefde hij niet te lijden. Uit het voorzieningenfonds van de bpm had hij zevenduizend gulden meegekregen, een flink bedrag destijds.⁷ Inspiratie en productiviteit lieten evenwel te wensen over, geheel tegen zijn verwachtingen in. Op kantoor, tussen de boekhoudkundige werkzaamheden door, kon hij ieder ogenblik een regel of een flard van een gedicht opschrijven. Nu die tijdsdruk er niet meer was, kwam er geen gedicht meer uit zijn handen. Hij was, vond hij, ‘te vrij’.⁸

Om in de vereiste stemming te geraken om gedichten te kunnen schrijven experimenteerde hij met verschillende soorten drank. Zonder resultaat. Hij ging er niet beter door schrijven. De vele vriendinnen die hij verslond sinds zijn verloving uit was, droegen ook niet bij aan een productief klimaat. Het leven bleek sterker dan de poëzie.

Met een tweedehands Bugatti, die hij van zijn bpm-uitkering had gekocht, reed hij regelmatig naar Parijs heen en weer. De Franse hoofdstad was het mekka van de kunsten. In de beeldende kunst veroorzaakte de Dada-beweging een ware revolutie. In 1913 had tijdens de première van Strawinsky’s Le Sacre du Printemps een rel plaatsgevonden, en de uitvoering van Ballet mécanique van George Antheil, een ballet dat behalve door piano’s en pianola’s werd uitgevoerd met vliegtuigpropellers en andere machinerieën, had een zindering teweeggebracht onder het publiek. De Ballets Russes-voorstellingen van Sergej Diaghilev trokken grote aantallen toeschouwers. Parijs oefende een grote aantrekkingskracht uit op literatoren, en hen die zich graag daartoe rekenden, uit alle delen van de wereld, vooral Engelstaligen als James Joyce, Samuel Beckett of Ernest Hemingway, schrijvers die cafés frequenteerden met beroemde namen als Fouquet, Graff, Dôme en Rotonde, gelegenheden waar ook Den Doolaard zich liet zien. Want daar ging het om: kijken en bekeken worden. Er kwamen schrijvers die zich er na het werken verpoosden, maar ook kunstenaars die nog aan het grote werk moesten beginnen en het café gebruikten om in de juiste stemming te komen. Dat laatste gold ook voor Den Doolaard als hij in de stad was.

Tijdens een winternacht eind 1928, op de terugweg naar Nederland, reed hij in de buurt van Maubeuge zijn ‘renauto’⁹ in niet geheel nuchtere staat tegen een boom en belandde hij in het water. Om de politie te ontlopen liet hij het wrak staan en nam hij de trein in het stadje aan de Frans-Belgische grens. Vanaf dat moment ging hij steeds met de trein naar Parijs.

Het was een tijd van experimenten, van zoeken naar de juiste richting in zijn werkzame leven. De wereld lag voor hem open. Waarom zou de film, het medium van de toekomst, dan niet toegankelijk zijn? vroeg hij zich af nadat zijn vriend Gerard Rutten het medium had ontdekt. De moderne film was een openbaring voor hem sinds hij films van Sergej Eisenstein en Vsevolod Poedovkin had gezien. Enthousiast schreef hij een filmscenario voor Gerard Rutten. Ze kenden elkaar uit het artistieke milieu in Den Haag en waren beiden bevriend met Fons Hellebrekers, die ook wel eens mee naar Parijs ging.

Het scenario Het lot van een havenarbeider, dat Den Doolaard schreef, speelde in de haven van Rotterdam. Het moest een tragische film worden over een man die omkomt bij een bedrijfsongeval bij de Steenkolen-Handelsvereeniging (SHV). Om de film te kunnen maken zocht Den Doolaard een financier. Hij liet zijn oog vallen op Van Beuningen, de directeur van de SHV. Hij reisde de drukke geldmagnaat tot in Parijs achterna in zijn slaapwagon. Na Den Doolaards verhaal aangehoord te hebben, maakte Van Beuningen de opmerking: ‘Meneer, waarom zou ik u geld geven voor een film waarin een van mijn arbeiders dodelijk verongelukt?’¹⁰ Den Doolaard kon er niets tegen inbrengen. Einde project.

Hij zat boordevol werklust en had in zijn hoofd al de nodige films ‘ontworpen’¹¹ voor hij naar Amerika zou gaan. Voorlopig bleef hij echter in Europa, waar zijn vele reizen naar Parijs hem inspireerden tot een filmscript met de trein als decor. Hij legde het script met de titel Express d’Amour, dat uit het leven van Den Doolaard zelf was gegrepen, voor aan Gerard Rutten. Hoofdpersoon was een assistent-kok en kelner op de Étoile du Nord, de trein van Amsterdam naar Parijs. De man had in beide steden een liefje, het ene blond, het andere donker. Omdat ze zo verschillend van karakter waren, viel het hem niet moeilijk om beiden met dezelfde hartstocht en overgave te beminnen. Het Amsterdamse meisje, dat bij een juwelier werkte, verschafte hem tegen een lage prijs sieraden voor een ‘snob’¹² in Parijs. Omgekeerd hielp het meisje uit Parijs, dat in een warenhuis werkte, hem aan mooie kleren voor zijn halfzuster uit Brussel. Voor de denkbeeldige kijker werd het al snel duidelijk dat de sieraden niet voor de ‘snob’ en de kleren niet voor de ‘halfzuster’ waren bestemd. Als beide meisjes in dezelfde week vakantie hebben en in dezelfde trein zitten, moet hij ze allebei bedienen. De suggestie was duidelijk: de kelner liep grote risico’s nu beide liefjes elkaar konden ontmoeten.

Express d’Amour kwam niet verder dan een manuscript, de financiering voor de film kwam niet rond. Daarentegen leidde een ander plan wél tot een productie met Rutten: Stalen webben, een documentaire over het verkeer in de grote wereldsteden Londen, Parijs en Berlijn, die echter nooit zou uitkomen. Het was een laatste poging om met de restanten van zijn kantoorgeld zijn richtingloze kunstenaarsleven vorm te geven.

Eind 1928 stond Den Doolaard voor een etalage van een boekwinkel in Den Haag. Een oudere man kwam naast hem staan en toen hij opzij keek, herkende hij zijn huisarts. Ze wisselden beleefdheden uit totdat de dokter hem doordringend aankeek en Den Doolaard voorstelde dat deze de volgende dag aan het slot van het spreekuur in zijn praktijk langs zou komen. Den Doolaard knikte gedwee; hij had respect voor de man die hij van kindsbeen kende en die hem al eens van een zware voedselvergiftiging had afgeholpen. De huisarts onderzocht hem nauwkeurig en twee dagen later wist Den Doolaard dat hij een alcoholvergiftiging had. Een overschot aan alcohol dat zo snel mogelijk moest worden verbrand, zei de arts op dwingende toon. Daarom stelde hij voor dat Den Doolaard naar een wintersportplaats met een ijsbaan zou gaan om elke dag vier uur te schaatsen en te zweten. Als hij die spartaanse levenswijze volhield, zou hij, zo veronderstelde de arts, er na twee weken alweer bovenop zijn.

De volgende ochtend vertrok Den Doolaard met zijn Noorse schaatsen en drie truien in zijn rugzak naar Chamonix. Hij logeerde in het eenvoudige Hôtel de l’Arve, dat in Chamonix het officieuze hoofdkwartier was van de GHM, de Groupe de Haute Montagne van de Club Alpin France, en trok dagelijks zijn baantjes op de schaatsbaan waar hij het jaar ervoor zo glorieus de snelste tijd had neergezet. Hij verloor veel vocht door te transpireren en dronk geen druppel alcohol.

Op een dag ontmoette hij in het hotel een Waalse fabrikantenzoon die er zijn astma bestreed met bobsleeën en skispringen. Nieuwsgierig geworden liet Den Doolaard zich verleiden om deze sporten te leren, maar na een paar ongelukjes koos hij voor het veiliger skiën. Hij had al vaker gesproken met de skiërs die in zijn hotel verbleven en was gegrepen door hun verhalen. Hij besloot de sport onder de knie te krijgen. Als leraar koos hij de ski-acrobaat en springkampioen Robert Hartung, een ijdele, zelfingenomen man die, zo bleek, in de sneeuw meesterlijke wendingen aaneenreeg tot fijnzinnige patronen. Van hem leerde hij de beginselen van het skilopen in diepe sneeuw.

Na twee weken ploeteren ondernamen ze een gletsjertocht naar de meer dan 3000 meter hoge Col Infranchissable. Meer dan vijftig keer ging hij onderuit bij de afdaling, maar na een tocht met afwisselend regen en sneeuw bereikten ze, kletsnat van het zweet, het station van Saint-Gervais, vanwaar de trein hen terugbracht naar Chamonix. Het advies van zijn huisarts had zijn vruchten afgeworpen. Hij kon hem een briefkaart sturen met de mededeling dat hij genezen was.

Vrijwel dagelijks maakte Den Doolaard nieuwe tochten, skiënd en langlaufend: naar de Col de Balme, die met zijn 2200 meter de noordkant van de vallei afsloot, vier uur lopen om een afdaling van 800 meter te kunnen doen; naar de afgelegen Buet met een overnachting in het primitieve chalet Pierre à Bérard, 1800 meter hoog gelegen aan het eind van een vallei. Maar hij wilde meer. Het moment om de Mont Blanc te beklimmen naderde. Door de vele training had hij de smaak te pakken, hij had nu drie weken verwoed geoefend en zijn leraar Hartung ging akkoord een poging te wagen met hem de hoogste berg van Europa te beklimmen. De avond voor de bestijging maakte hij kennis met de rest van de viermansgroep: de jonge gids Luc Couttet en de zwartbaardige priester Père Finet. Gevieren gingen ze op weg en ze klommen vrijwel de hele dag.

’s Nachts brak er een sneeuwstorm los en de barometer kelderde. Wachten was niet alleen nutteloos maar ook gevaarlijk, want na drie weken droogte en harde vorst zou elke steile helling weldra een lawinebaan worden. Luc Couttet nam het bevel over en gaf opdracht af te dalen om lawines op de duizend meter lange bevroren helling voor te zijn. De skileraar Hartung gaf hij opdracht de priester onder zijn hoede te nemen. Zelf nam hij Den Doolaard voor zijn rekening; hij gebood hem ernstig zijn spoor te volgen en goed op te letten, want hij had geen tijd om onderweg te wachten.

Het ging bijna mis. Vlak boven de bosrand werden ze achterhaald door de rand van een brede lawine, die Couttet ternauwernood miste en Den Doolaard tot zijn knieën in de sneeuw deed belanden. Op eigen kracht kon hij niet loskomen en Couttet moest hem uitgraven. Dertien uur lang ploegden ze over steile, hardbevroren hellingen om nog voor de volgende nacht het houten berghotelletje Grands Mulets te bereiken. De omstandigheden waren zo slecht dat de kans om de top te bereiken was verkeken. De winst van de tocht was echter, zo stelde Den Doolaard meteen vast, zijn kennismaking met de man die zijn vaste gids en levenslange vriend zou worden: Luc Couttet. Na de gevaarlijke afdaling wist Den Doolaard dat hij altijd op hem kon vertrouwen en beschouwde hij hem als zijn ‘bergvader’.

De komende jaren zouden ze vele tochten maken. Altijd zouden ze samen klimmen en vertrouwen op elkaars kunnen. Aan kracht ontbrak het Den Doolaard niet; de jarenlange wandeltochten en atletiektrainingen hadden hun vruchten afgeworpen. Hij was gespierd en sterk en droeg dan ook doorgaans de zwaarste rugzak. Voor de liefde voor de bergen was je volgens hem voorbestemd; vanaf het eerste moment dat hij skiede, wist hij dat hij er thuishoorde. Instinctief wist hij hoe hij moest lopen, hoe hij zijn voeten moest zetten. Bovendien kon hij ‘de eeuwigheid met zijn hand aanraken’¹³ en ‘de scheppingsgedachte nog bijna voelen’.