NAMEN OP DE KAART

RIEMER REINSMA

Namen op de kaart

Oorsprong van geografische namen
in Nederland en Vlaanderen

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Riemer Reinsma
Omslagontwerp Zeno
Typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045017945
D/2009/0108/544
NUR 626

www.uitgeverijatlas.nl

Inleiding

Jagen op de herkomst van geografische namen is een hachelijke klus. Dat is snel te constateren als je een steekproef neemt uit het standaardwerk Nederlandse plaatsnamen—herkomst en historie van Gerald van Berkel en Kees Samplonius. Dit boek laat goed zien hoe glad het ijs is waarop de etymoloog schaatst als hij plaatsnamen verklaart. De letter A omvat in dit boek 240 trefwoorden, en bij maar liefst 81 daarvan is uit de uitleg op te maken dat de auteurs niet zeker — of niet helemáál zeker — weten of de gegeven verklaring wel juist is.

Meer dan eenderde van de verklaringen laat dus ruimte voor onzekerheid. Maar er zijn gradaties in die onzekerheid. Een hopeloos geval lijkt een onschuldig ogende, oer-Nederlands klinkende plaatsnaam als Afferden, die vermoedelijk van niet-Germaanse herkomst is. Pogingen tot verklaring genoeg, maar geen ervan kan de toets der kritiek doorstaan. Iets méér licht heeft men kunnen werpen op de naam Aalst (gem. Zaltbommel, Gld), die vermoedelijk teruggaat op een Germaans woord voor ‘boerderij’ of ‘tempel’. Hier dus een plausibele gissing, die misschien ooit door een archeologische vondst zal worden bevestigd.

Dan zijn er nog namen waarbij we, heel luxueus, kunnen kiezen uit verschillende verklaringen die ieder voor zich plausibel zijn, zoals Ter Apel. Sommige exegeten vatten Apel op als ‘waterpoel’ (a = ‘water’, pôl = ‘poel’), anderen duiden het als ‘waterpaal’ (in het Oudfries betekent pôl ‘paal’), terwijl nog weer anderen denken dat het ‘appel’ betekent.

En ten slotte zijn er namen die uit twee of meer delen zijn samengesteld, en waarvan alleen één samenstellend deel ons voor problemen stelt, zoals Adorp. Over het achtervoegsel dorp is geen discussie mogelijk, maar de eerste letter zorgt voor problemen. Op het eerste gezicht zou je denken aan een ‘dorp (of terp) aan het water’ (a = ‘water’), maar in de oudste bronnen heette de plaats Artharpe en Ardorpe, met een hardnekkige r. Misschien betekent het ‘terp in het bouwland’ (uit *arththarpe; arth = ‘bouwland’), maar zo’n gereconstrueerde vorm bewijst weinig.

Net zo’n geval is Alkmaar, waar iedereen het erover eens is dat maar ‘meer’ betekent, maar wat is toch die Alk? Hier hebben we twéé plausibele verklaringen, twee waaruit het lastig kiezen is. Mogelijkheid één: het gaat over de alken als vogelsoort: er zouden in het meer veel alken hebben gehuisd. Een andere uitleg komt aanzetten met een oud woord *alke dat ‘modder’ betekent. Het aardige van deze laatste verklaring is dat Alkmaar (‘modderig meer’) dan de tegenhanger kan zijn geweest van de Schermer (Scirmere betekende ‘helder meer’).

De onzekerheid in etymologenland is groot. Van de 240 plaatsnamen die met een A beginnen konden Van Berkel en Samplonius er 155 met volstrekte zekerheid verklaren, dat is 64,5 procent. Het andere uiterste vormen elf namen die bij de huidige stand van de wetenschap onverklaarbaar zijn (4,5 pro-cent) en daartussenin zit een grijze zone met 74 namen (30,8 procent) waarvan de verklaring min of meer onzeker is. Bij deze namen vinden we in de uitleg veelvuldig formuleringen als ‘waarschijnlijk’, ‘vermoedelijk’ en ‘misschien’; en soms brengen de auteurs omfloerst tot uiting dat zij zich van een traditionele verklaring distantiëren door bewoordingen te gebruiken als ‘wordt wel verklaard als ...’. In de grafiek zijn de gradaties in onzekerheid geïllustreerd.

Ik zal mij in dit boek voornamelijk beperken tot namen die min of meer bevredigend verklaard zijn, of waarvoor op z’n minst een of meer plausibele verklaringen aangedragen zijn. Die vermeld ik steeds in de tekst zelf. Als er echter naast een plausibele verklaring ook een serieuze — maar naar mijn smaak minder aantrekkelijke — verklaring bestaat, vermeld ik die in een noot. Natuurlijk was het onmogelijk om in dit boek ook maar in de verste verte volledigheid te betrachten. Het aantal geografische namen in Nederland en Vlaanderen moet in de vele tienduizenden lopen. Alleen het register van de Grote Topografische Atlas van Nederland (1987) vermeldt al meer dan 40 000 geografische namen, variërend van straat- of boerderijnamen tot namen voor zeeën, steden en rivieren. De Topografische Atlas België geeft naar schatting zo’n 5600 Nederlandstalige namen. Maar hoewel beide atlassen op dezelfde schaal zijn getekend (1:50000), zijn ze niet goed te vergelijken, aangezien het register van de Belgische atlas minder soorten namen geeft dan dat van de Nederlandse. Zo ontbreken waternamen en perceelnamen. Ook de Nederlandse atlas is verre van volledig; hier mogen dan een aantal straat- en perceelnamen vermeld zijn, ook deze atlas is wat dat betreft verre van volledig.

Hoe kunnen we dan toch een (conservatieve) schatting maken? Laten we uitgaan van het aantal namen in de Nederlandse atlas, laten we aannemen dat Vlaams-België naar verhouding evenveel toponiemen heeft als Nederland. Laten we verder bedenken dat het Vlaamse gebied eenderde van Nederland beslaat. Dan komen we voor het hele taalgebied uit op zo’n 55 000 namen.

Gebruikte afkortingen en symbolen

Provincienamen zijn meestal als volgt afgekort:

Antw

Antwerpen

BLimb

Belgisch-Limburg

Dr

Drenthe

Fl

Flevoland

Fr

Friesland

Gld

Gelderland

Gr

Groningen

NBr

Noord-Brabant

NH

Noord-Holland

NLimb

Nederlands-Limburg

Ov

Overijssel

OVl

Oost-Vlaanderen

U

Utrecht

VlBr

Vlaams-Brabant

WVl

West-Vlaanderen

ZH

Zuid-Holland

Z

Zeeland

Gebruikte symbolen:

*

gereconstrueerde vorm

/.../

wordt uitgesproken als ...

Dank

Marie-Cécile Moerdijk was zo vriendelijk het manuscript kritisch door te nemen. Gjalt Zondergeld voorzag de hoofdstukken over het Fries van commentaar, Kees Verkerk deed dat voor het hoofdstuk over de isoglosse old/oud. Verder dank ik de volgende naamkundigen voor hun opmerkingen en suggesties: Chris de Bont, Leendert Brouwer, Frans Debrabandere, Doreen Gerritsen, Paul Kempeneers, Luuk Keunen, Karel Leenders, Vic Mennen, Rob Rentenaar, Ton Spamer, Jos Swanenberg en Lauran Toorians.

Trage rivieren door oneindig laagland

Het moet voor een wetenschapper een geweldige ervaring zijn als hij een theorie kan bedenken die bepaalde feiten zo goed voorspelt dat niemand die met tegenvoorbeelden kan weerleggen. In 1938 kwam de Duitse naamkundige W. Steinhauser met een paar prachtige, spijkerharde stellingen. Hij had diepgaand onderzoek gedaan naar Duitse riviernamen en kwam met drie interessante bevindingen.¹ Allereerst: hoe groter een rivier, des te ouder de naam. Niet voor niets heeft onze grootste rivier, de Rijn, een oeroude naam, die uit het Keltisch komt (betekenis: ‘stroom’). Die taal werd oorspronkelijk aan de bovenloop van de Rijn gesproken, het stamland van de Kelten. De Germaanse buren namen die naam over.

Steinhausers tweede stelling: zijrivieren hebben jongere namen dan de rivier waarin ze uitmonden. Zo heeft de Geul, een zijrivier van de Maas, een Germaanse naam (de naam van de Maas zelf is, net als die van de Rijn, niet-Germaans). Dat wijst erop dat de Germaanse nieuwkomers zich eerst in de dalen van Rijn en Maas hebben gevestigd, en pas daarna de dalen van de zijrivieren in zijn getrokken. In de prehistorie waren rivieren vaak de belangrijkste verkeersaders.

Derde conclusie: zijrivieren van zijrivieren hebben nog weer jongere namen. Neem de Gulp, een zijrivier van de Geul. Gulp is in oorsprong een samenstelling; hij bestaat uit Geul (verbasterd tot Gul) en -p (een afgesleten vorm van apa, ‘water’). De betekenis is dus, een beetje dubbelop: ‘geulrivier’. Hoe we weten dat de Gulp een oudere naam heeft dan de Geul? Een simpele vuistregel wil dat samenstellingen jonger zijn dan de losse woorden waaruit ze zijn opgebouwd.²

Verkeerde afslag

Drie heldere en krachtige uitspraken. En het leek er inderdaad op dat deze regels overal ter wereld gelden. Maar de Nederlandse naamkundige Dick Blok ontdekte dat Steinhausers theorie niet opgaat voor het Nederlandse rivierenstelsel, in elk geval niet voor de riviernamen in het westen van Nederland. Waarom niet? De West-Nederlandse rivieren stromen door vlak land. Dat brengt met zich mee dat de loop makkelijk kan veranderen, net als de breedte. En zo hebben we nu onaanzienlijke riviertjes die niettemin overoude namen dragen, zoals de Alm. Alm moet een oude naam zijn, want in de Romeinse tijd was dit nog een brede en belangrijke rivier — een Maasarm, die nog tot circa 1100 n.C. actief was.³

Er is nog een andere groep rivieren die een uitzondering vormt op de regel dat kleine rivieren geen oude namen kunnen hebben. Sommige veenriviertjes, hoe klein ook, waren desondanks belangrijk voor de scheepvaart. Want terwijl een kleine bergrivier zelden bevaarbaar is, is een stroompje in vlak land dat vaak wel. En zeker in westelijk Nederland, met zijn warnet van waterlopen, waren namen onmisbaar; ook voor kleine riviertjes. Anders liepen de schippers en vissers het gevaar een verkeerde ‘afslag’ te nemen en te verdwalen.

Ook op een ander punt is er reden om te betwijfelen of Steinhausers theorie wel opgaat voor de Lage Landen. Als we op Steinhauser mogen afgaan, zakten de eerste kolonisten eerst de grote rivieren af en gingen zij vervolgens de zijrivieren op — dit laatste dus in stroomopwaartse richting. Maar gold dat nu ook altijd voor de rivieren in Nederland en Vlaanderen?

Niet altijd, zo wijst onderzoek uit. De Belgische plaatsjes Ename en Nederename gooien roet in het eten. De twee Enames zijn een van de vele namenduo’s zoals die er ook in het noorden zijn — denk bijvoorbeeld aan Boven- en Beneden-Leeuwen. Bij zulke koppels kun je je afvragen welk van de twee er het eerst was. Het is tenslotte niet goed denkbaar dat er op een en hetzelfde moment twee dorpen tegelijk zouden zijn gebouwd en dat die meteen de huidige namen kregen; het moet met één dorp begonnen zijn. Als we Steinhauser zouden volgen, zou dat altijd het lager gelegen dorp moeten zijn. Maar bij Ename en Nederename blijkt dat niet op te gaan. Want hoewel Ename ‘hoger’ ligt dan Nederename en alles erop lijkt te wijzen dat Ename de oudste van de twee was, toont de historicus L. Milis op grond van archeologische vondsten toch aan dat de oudste vestigingsplaats juist in Nederename lag, het lagergelegen dorp dus.

Een tweede voorbeeld zijn de plaatsjes Opwetten en Nederwetten, aan de Dommel in Noord-Brabant. De Dommel is een zijrivier van de Maas, en je zou, met Steinhauser, verwachten dat de laagst gelegen plaats, Nederwetten, het oudst is. Niet dus. Het bewijs schuilt dit keer in de naam van een oude watermolen die in het huidige Opwetten staat. In 1335 heette die nog ‘de molen te Wetten’.⁴

Dat de kolonisatie in de Lage Landen in beide richtingen kon verlopen, ligt ook eigenlijk wel voor de hand. Westelijk Nederland is vanouds nagenoeg vlak, de rivieren hebben weinig of geen stroming en kunnen dus makkelijk in beide richtingen worden bevaren. Daar komt nog bij dat er over de oeverwallen langs de rivieren diverse wegen zullen hebben gelopen.⁵ Primitieve, onverharde wegen, maar toch.

Van moerasbos naar rivier

Wateren kunnen in de loop van de tijd aanzienlijk van aard veranderen, zeker in de vlakke delen van Nederland en Vlaanderen. In de naam van de rivier de Merwede zitten de woorden meer (hier in de betekenis ‘moerassig water’) en wede, een middeleeuws woord voor ‘bos’ (verwant met woud). De Merwede moet dus lang geleden een kruising van een moeras en een bos zijn geweest, met de nadruk op bos. Maar na ongeveer 1025 moet dat veranderd zijn en moet de Merwede een echte rivier geworden zijn. Dat weten we omdat de kroniekschrijver Albertus van Metz (overleden na 1024) hevig moet hebben geworsteld met de vraag hoe hij de Merwede nu precies moest omschrijven. In de Latijnse tekst van zijn kroniek De diversitate temporum (ook bekend als Gebeurtenissen van deze tijd) had hij het nu eens over een silva (Latijn voor ‘(moeras)bos’), dan weer over een flumen (Latijn voor ‘rivier’).⁶ De omslag van moerasbos naar rivier zal wel zijn begonnen in de elfde eeuw, toen de bewoners dijken gingen aanleggen en het veen ontwaterden, zodat land en water duidelijk gescheiden raakten.

Tegenwoordig zijn we gewend een scherp onderscheid te maken tussen natuurlijke en gegraven waterlopen — die laatste plegen we kanalen te noemen. In werkelijkheid is het verschil echter, zeker in Nederland en Vlaanderen, gradueel. Al in de middeleeuwen is er veel gesleuteld en geknutseld aan de loop van rivieren. Allereerst door de bovenlopen van veenrivieren met elkaar te verbinden, zodat er meer mogelijkheden kwamen voor de scheepvaart. Zo werd er een verbinding gegraven tussen de bovenlopen van de Amstel en die van de Drecht. Geen gigantische ingreep, want beide veenriviertjes ontsprongen ooit op hetzelfde veenkussen, niet ver van elkaar. Ook een tweede soort ingreep is al van vroege datum: bochten afsnijden om de afwatering of de scheepvaart te vergemakkelijken. Een samenvattende benaming voor zulke deels of geheel gegraven dan wel vergraven waterlopen is het woord lede, dat we bijvoorbeeld vinden in de naam Leerdam (‘dam in de lede’); in 1428 wordt ergens melding gemaakt van de ‘stadt van Lederdamme’.⁷

PLAATSNAMEN MET LEDE (EN VARIANTEN)

Haarlemmerliede (NH)

Deze ‘lede’ liep van het voormalige Lutkemeer (bij Osdorp) langs Boesingheliede naar Haarlem.

Lede (OVl)

De Leijen (Ov)

Leijen komt van Leden.

Oude Leede (ZH)

Schipluiden (ZH)

Betekenis: met schepen bevaren ‘lede’. Een oudere vorm was Scipliede. Toen niemand meer begreep dat liede een waternaam was, associeerde men de naam met lieden (mensen). Een volgende stap was dat men de deftige vorm luiden ging gebruiken.

Westerlee (ZH)

Betekenis: westelijk gelegen ‘lede’.

Versukkeling

Nóg een typisch trekje van het Nederlandse en Vlaamse laagland: rivierbeddingen hebben zich veelvuldig verlegd. Dat gebeurde meestal vóórdat ze met dijken in het gareel werden gedwongen, dus ruwweg vóór ongeveer 1000 n.C. Aan bepaalde namen is dat nog steeds te zien. Neem de Maas. Er zijn in België en Nederland vijf oude stukjes rivier met de naam Oude Maas, die nu een eind van de Maas af liggen, maar vroeger tot de trotse hoofdstroom zelf behoorden. Zo is er een Oude Maas bij Dilsen (BLimb), maar ook eentje bij Grevenbicht (NLimb) en een tussen Dordrecht en Vlaardingen (ZH).

Wanneer zo’n oud stuk rivierbedding ook nog aanzienlijk smaller werd en daardoor extra schamel afstak bij de nieuwe hoofdstroom, kreeg hij soms bovendien een verkleinvorm. Zo ligt in de buurt van de Bergsche Maas (onderdeel van de Maas) het Oude Maasje. Weinig herinnert er meer aan dat dit vriendelijk kronkelende watertje vroeger gewoon ‘de’ Maas was.

Een rake typering voor zo’n in de versukkeling geraakte rivierarm was ook het woord dood, met de betekenis ‘stilstaand’. Een oude arm van de Linge heet de Dode Linge. Als je bedenkt dat de Linge zelf indertijd een ‘dode’ tak van de Waal was, kan de Dode Linge met recht dubbel dood genoemd worden.

Blijkbaar is het erg verleidelijk om waterlopen te vergelijken met dieren of mensen, want ook de aanduiding lam wordt in dit verband wel gebruikt. Lamme IJssel is de aanduiding voor een oude, buiten de hoofdstroom geraakte bocht van de Gelderse IJssel.

Nieuwe riviermond

Aan buitenlanders is het haast niet uit te leggen: we noemen Rotterdam de Maasstad, maar het stadsgewest waarvan Rotterdam de kern vormt heet Rijnmond. Deze ongerijmdheid is de weerslag van vijftienhonderd jaar waterstaatkundige geschiedenis. Het begon er ooit mee dat Rijn en Maas hier een gemeenschappelijke monding hadden — in zoverre is de naam Rijnmond dus logisch. Naamkundig gezien verzwakte de positie van de Rijn echter toen de hóófdtak, die bij Katwijk in zee uitmondde, versmalde en steeds minder water bevatte, en aldus de Oude Rijn werd. In de vroege middeleeuwen nam de kersvers ontstane Lek — die naar het latere Rotterdam stroomde — wel de táák van de hoofdstroom over, maar niet de naam. En zo werd datgene wat in feite een Rijntak is, geassocieerd met de Maas, en staat niemand er meer bij stil dat Rotterdam met evenveel recht de Rijnstad had kunnen heten.

Bij de Schelde en zijn verschillende mondingen verliep de naamgeving heel anders dan bij de Rijn. De naam Schelde gaat terug op *Scaldon en is verwant met het Engelse woord shallow (‘ondiep’). Net als de Rijn heeft ook de Schelde in de loop van tijd een andere monding gekregen, maar van een Oude Schelde is nooit sprake geweest. In de middeleeuwen was de Oosterschelde de hoofdmond van de rivier, maar hij heette toen uiteraard nog gewoon Schelde. Aan die tijd herinnert de naam van Schouwen-Duiveland. Het voormalige eiland Schouwen lag namelijk ten noorden van de ‘Schelde’ en heette in de middeleeuwen Scouden. Door deze naam schemert het woord Schelde.

Het is nu nauwelijks meer voorstelbaar dat de Oosterschelde in de middeleeuwen de belangrijkste Scheldemonding was, zeker als je bedenkt dat de Oosterschelde al bijna anderhalve eeuw geen druppel Scheldewater meer krijgt. In het laatste kwart van de negentiende eeuw werd hij van de rivier afgesneden toen de spoorlijn naar Vlissingen werd aangelegd. De werkelijke monding van de Schelde ligt nu in het zuiden.

Deze zuidelijke mond was al omstreeks 1500, toen hij nog alleen maar Honte heette, een serieuze concurrent geworden van de noordelijke. En zo ontstond er behoefte aan andere namen. Schelde werd Oosterschelde; de naam Honte heeft grotendeels plaats moeten maken voor Westerschelde.

Verdwenen rivieren

Zonder dat we het beseffen staan er op de landkaart tientallen namen die herinneren aan verdwenen rivieren. Rivieren die totaal uit het landschap verdwenen zijn en waarvan geen druppel water meer te zien is. Soms is alleen de ligging ervan nog te reconstrueren, bijvoorbeeld doordat ergens nog een oeverwal valt te bespeuren. Er is helemaal niets meer overgebleven van de Aam, een verlande Rijnarm waaraan de naam van het gehucht Aam herinnert, vlak bij Elst (Gld). Het gehucht heeft de naam van de rivier overgenomen. Aam betekende waarschijnlijk gewoon ‘water’. De Aam liep van Haalderen naar Elst⁸ en stierf in de loop der eeuwen een zachte dood.

Heel wat gewelddadiger ging het toe in het zuidwesten van Nederland. Daar waren het vooral stormvloeden die rivieren of rivierarmen van de aardbodem hebben gevaagd. Geen oeverwal herinnert er meer aan. Water vernietigde water. Een van de meest beruchte watersnoodrampen was de Sint-Elisabethsvloed van 1421. In het zuiden van Zuid-Holland verdronken toen tussen de 10 000 en 100 000 mensen, maar ook verdween een heel rivierenstelsel onder het zeewater. Wat ervan overbleef is een aantal namen op de landkaart: namen van een aantal herbouwde dorpen, polders, wegen en waterlopen, die nog een vaag beeld geven van de loop van de voormalige rivieren. Zo herinneren de namen Strijen, Strijenham, Strijensas en Cromstrijen aan een voormalige rivier de Striene. Zelf spreken de inwoners van Strijen en Cromstrijen nog steeds van/Strien/en/Kromstrien/. Een ander souvenir aan de verdwenen Striene is de carnavalsnaam Strine (voor de stad Steenbergen). De naam van de rivier is voor het eerst aangetroffen in de tiende eeuw (Struona). De betekenis is onzeker.

PLAATSNAMEN DIE VERWIJZEN NAAR VERDWENEN RIVIEREN

Appingedam (Gr)

De Appe (later Apt) stroomde door Appingedam, waar hij uitmondde in de Fivel. Apt is een verkleinvorm van Appe en gaat terug op een gereconstrueerd Germaans woord apa ‘rivier’.

Dubbeldam (ZH)

De Dubbel stroomde vóór de Sint-Elisabethsvloed door de Dordtse Waard. Er is gesuggereerd dat de naam verband zou houden met de waternaam Tabula, die door Ptolemaeus genoemd wordt.⁹

Gameren (Gld)

De Gamer, een oude Rijntak, liep van Zaltbommel via Gameren naar Zuilichem en voerde in de Romeinse tijd nog water.¹⁰ De naam komt waarschijnlijk uit het Germaans; *gambrôn = ‘de sterke’. In 1031 heette de plaats nog Gambron.

Genderen (NBr)

De Gender was een vertakking van de Maas. De naam zou teruggaan op het Germaanse *gand(u) (‘opensperring’).

Niersprink (NLimb)

Betekenis: bron (spring) van de Neer of Neers. Deze Neers moet minder dan 3 kilometer lang zijn geweest en stroomde uit in de Anselderbeek.¹¹

Orthen (NBr)

De naam komt van een voor-Germaanse waternaam *Urtina, die nauw verwant is met die van de Belgische Ourthe. De Indo-Europese wortel ur betekende ‘vochtig zijn’.¹²

Paesens (Fr)

Naar een riviertje Paesens dat bij Dokkum in zee uitmondde.¹³ De betekenis is niet zeker.

Velsen (NH)

Naar een waterloop Velis. De naam gaat terug op een Indo-Europese wortel *pel voor ‘moeras’ (verwant met het Latijnse palus).

Werkendam (NBr)

De naam van de rivier de Werken was afgeleid van de Germaanse woordstam *werk ‘draaien, krommen’.

Zederik (U)

Wijk van Vianen, genoemd naar een riviertje Zederik, dat naar de Linge liep. Betekenis onzeker.

Zoelen, Zoelmond (Gld)

De Zoel liep van Avezaath naar Zoelmond.¹⁴ De naam betekende waarschijnlijk ‘modderige stroom’. De rivier werd in 788 voor het eerst genoemd (Solina) en verdween in de late Middeleeuwen.¹⁵

Overal bos

Tegenwoordig is Nederland maar magertjes bebost: 8 procent. En Vlaanderen doet het met zijn 11 procent niet veel beter. Toch hoef je maar een blik op de landkaart te werpen om te zien dat dit vroeger radicaal anders was: het wemelt van de plaatsen waarin woorden als bos, woud (wold) en hout zitten. En dat klopt. De in bossen gespecialiseerde historicus Buis schat dat het noorden van Nederland in de Frankische tijd voor 80 procent met bos bedekt was.¹⁶

Hoe zagen die bossen eruit? Daarover hebben de meningen op sommige punten nogal eens verschild. Volgens de geoloog C.H. Edelman waren de rivieren in het lage westen van Nederland in de vroege middeleeuwen omzoomd met vloedbossen: heuse oerwouden met woudreuzen. Galerijwouden, zoals langs de Amazone, maar dan met andere boomsoorten. Maar Gerald van Berkel en Kees Samplonius melden in hun boek Nederlandse plaatsnamen (2006) onder het lemma Akkerwoude dat zulke bossen juist uit láge begroeiing bestonden, zoals elzen en wilgenstruiken.¹⁷

De Veluwe : oorspronkelijk een wilgenbos?

Hoe ouder een naam, hoe meer speculaties. En als de naam betrekking heeft op een groot gebied, zoals het Veluwemassief in Gelderland, wordt het nog ingewikkelder. Want in het algemeen valt aan te nemen dat zo’n naam in het prille begin op een heel klein gebiedje sloeg, en pas later de aanduiding werd voor het grote gebied zoals we het nu kennen. In de achtste eeuw heette de Veluwe Felaouua, en de populaire verklaring is heel lang geweest dat daarin een oude vorm van het woord vaal zat: ‘bleekgeel’. Dat leek ook goed te passen bij dit gebied, dat er zandig en dor uitziet. Maar er zijn twee belangrijke bezwaren: de e in de eerste lettergreep sluit vrijwel uit dat we hier met het woord vaal te maken hebben. In de tweede plaats was de Veluwe in de vroege middeleeuwen nu juist géén droog gebied. En in de derde plaats lijkt het waarschijnlijk dat de naam ergens aan de rand van het gebied ontstaan is, dus hetzij aan de rand van de Gelderse vallei, hetzij aan de rand van het IJsseldal. Een andere verklaring is dan ook veel aantrekkelijker. De naam Veluwe zou ook afgeleid kunnen zijn van een Germaans woord *felu, waaruit het hedendaagse woord wilg is ontstaan. Als dat zou kloppen, was de ‘oer-Veluwe’ een moerasbos, ergens aan de rand van het huidige Veluwemassief.¹⁸ Later heeft de naam zich dan over een veel groter gebied uitgebreid.

Bossen waren er ook in streken waar zich nu weilanden uitstrekken zo ver het oog reikt. Zo is het Noord-Hollandse Scharwoude genoemd naar een woud bij een ‘scaer’ — Middelnederlands voor ‘steile oever’. Zuidwolde (Gr) lag bij of in een of ander zuidelijk gelegen bos, niet ver van Noordwolde. Den Bosch, oftewel ’s-Hertogenbosch, is genoemd naar een bos dat toebehoorde aan de hertogen van Brabant; de stad is ontstaan bij een hertogelijk jachthuis. En Berkhout (NH), nu in een eindeloos lijkend polderlandschap, is genoemd naar een berkenbos. Een bosnaam lo zit in Vriescheloo (Gr). Wat Vriesche betekent is niet bekend.

Bos, woud, lo en hout waren geen synoniemen, in elk geval niet allemaal. Ze dateren ook niet allemaal uit dezelfde tijd, en zijn niet allemaal in dezelfde streken gangbaar. Wat ze wél met elkaar gemeen hebben, is dat de oorspronkelijke vorm en betekenis allerminst zeker zijn. Vermoedens zijn er wel. Bos betekende oorspronkelijk waarschijnlijk ‘bundel’ en vandaar ‘struik’ en ‘woud’. Hout komt misschien van een Indo-Europese wortel die ‘steken, hakken’ betekent. Over woud circuleren er drie uiteenlopende theorieën, die erop neerkomen dat het in een grijs verleden ofwel ‘haar’ betekende, ofwel ‘dal’, ofwel ‘wild’ (dan zouden wild en woud verwante woorden zijn). Het woord lo gaf waarschijnlijk aan dat zich in het desbetreffende bos menselijke activiteiten afspeelden: men kapte er bijvoorbeeld hout of liet er varkens rondscharrelen.

Is er enig systeem te ontwaren in deze schijnbare chaos? Toch wel. Namen met woud (of wold) slaan op moerasbos in laaggelegen gebied, vooral langs rivieren. Volgens Van Berkel en Samplonius gaat het daarbij om een ondergrond van veen of klei,¹⁹ begroeid met wilgenstruiken en andere lage bomen.²⁰ Ook de Friese Wouden, in het oosten van Friesland, danken hun naam aan de moerasbossen die langs de laaggelegen riviertjes lagen. Op het hoogveen tussen de riviertjes groeide bijna alleen heide.

Wouden groeiden dus bij voorkeur langs rivieren, op klei die door de rivieren afgezet was (zie tabel). Een andere grondsoort waarop ze goed gedijden was zeeklei. Het Noord-Hollandse dorp Hoogwoud, bijvoorbeeld, ligt nu wel midden in het land, maar vroeger in een gebied dat zeer geregeld door de zee overstroomd werd. Toen het overwegend droog kwam te liggen raakte het begroeid met bos. Hetzelfde geldt voor buurdorpen als Nibbixwoud en Oostwoud.

Op het idee dat ‘wouden’ per se zouden moeten staan in láág gelegen moerasgebieden valt overigens wel iets af te dingen. Zo heel laag hoeft dat niet te zijn, als je kijkt naar de naam Het Woold bij Winterswijk, een gebied waar veel moerasbos was²¹ — maar wél op 49 meter boven NAP. Inmiddels is in wetenschappelijke kring twijfel geuit over de stereotiepe opvattingen inzake het begrip ‘woud’.²²

Een moerasbos was naar alle waarschijnlijkheid in oorsprong ook het Zoniënwoud. Het woud is genoemd naar de rivier de Zenne, die in de vroege middeleeuwen de westelijke begrenzing was.²³ In 1159 heette die Saina; de naam komt uit het Keltisch en betekent ‘waterloop’. De naam Zoniënwoud zal dus aanvankelijk alleen betrekking hebben gehad op het bos langs de Zenne. Dat is des te waarschijnlijker, als we bedenken dat de vroege ontginningen van het woud vanuit de randen zijn begonnen, en dan weer vooral langs de rivieren en beken.²⁴ In de dertiende eeuw heette het bos overigens nog kortweg Zonia. In de veertiende eeuw dook de toevoeging woud op: de dichter Jan van Boendale, die in Tervuren woonde, aan de andere kant van het Zoniënwoud, had het in 1339 over het ‘wout van Sonijen’.²⁵ Toen er echter grote stukken van het bos aan de westkant weggekapt waren, moet het verband met de Zenne op de achtergrond zijn geraakt, en de omwonenden — middeleeuwers — associeerden Zoniën met sonie, toen een gewoon woord voor ‘varkensstal’. Dat was niet zo gek: het was heel gebruikelijk dat je varkens in de bossen liet rondlopen om naar voedsel te zoeken. Ook de naam van de wijk Bakenbos in de Brusselse randgemeente Overijse herinnert trouwens aan varkens: in de middeleeuwen werden die ‘baken’ genoemd — het woord was verwant met het Engelse bacon.

In de loop van de tijd vervaagde overigens niet alleen het verband met de naam Zenne; ook de associatie met een moerassige ondergrond verdween. En zo kon in de zeventiende eeuw naast de naam Zoniënwoud ook Zoniënbos in zwang komen.²⁶ Bos was de algemene aanduiding geworden voor een aanzienlijk stuk grond waarop een dichte bomenvegetatie groeide. Momenteel zijn de namen Zoniënwoud en Zoniënbos even gangbaar.

PLAATSEN GENOEMD NAAR ‘WOUDEN’ LANGS RIVIEREN

Plaats

Rivier

Toelichting

Abcoude (NH)

Gein

‘Woud van ene Abbeke’

Berkenwoude (ZH)

Loet

Hazerswoude (ZH)

Rijn

‘Woud van Hadewart’

Rijnsaterwoude (ZH)

Rijn, Aar

De plaats heette in de eerste helft van de 11de eeuw Rinsaterwalt (‘woud van de satere — d.w.z. ingezetenen — aan de Rijn’).

Schellingwoude (NH)

Amstel

De Zuiderzee bestond nog niet, het IJ stond nog onder westelijke invloed, inclusief die van de Amstel. De betekenis van schelling is niet zeker.

Zoeterwoude (ZH)

Zoete

‘woud aan de Zoete’. Deze voormalige rivier was waarschijnlijk zo genoemd omdat andere rivieren in de omgeving brak of zout water bevatten.

Zandgrond

Een lo of een hout daarentegen, zo meende men, groeide op hoge zandgrond. Namen met hout zijn te vinden in de duinstreek (Noordwijkerhout) en op zandgronden in het binnenland (Oosterhout, Torhout, Turnhout), en dat geldt ook voor namen met lo (Eeklo, Heiloo, Hengelo, Tongerlo). Toch zijn er een paar hardnekkige uitzonderingen op de zandgrondregel, zoals Berkhout, bij Hoorn. Op de bodemkaarten van dat stukje West-Friesland is geen korrel zand te bespeuren — hier is uitsluitend klei.

Het valt inderdaad op dat namen met woud opvallend vaak voorkomen in lage, natte gebieden. Denk bijvoorbeeld aan Renswoude (Gelderse Vallei). In het boek Tien eeuwen Nieuwkoop wordt mooi beschreven hoe we ons de Hollands-Utrechtse veengebieden uit de vroege middeleeuwen moeten voorstellen.²⁷ Het gebied bestond uit grote veenkussens met een doorsnee van gemiddeld 6 kilometer: opbollend veengebied dat in het midden — het hoogste deel — vlak was en langs de randen afdaalde. Omstreeks het jaar 1000, toen de veenpakketten nog niet of nauwelijks ontgonnen waren en op hun dikst waren, waren ze tot tien meter hoog. Aan de randen waren ze moerassig; binnenin lagen, tussen alle nattigheid, drogere delen waarop je kon lopen en waar alleen heide groeide. Op de veenkussens ontsprongen veenriviertjes, en langs de randen liepen ook rivieren. Iets van de ongerepte wildernis die hier vroeger vrij spel had is nog te beluisteren in namen als Polder De Wilde Veenen (ZH) of Wilnis, die een wildernis aanduiden. Aan de onbegaanbare veenkussens herinneren ook namen met het woord veen. Zulke locaties lagen oorspronkelijk op het veenkussen zelf, ver van de veenrivieren. Zo liggen Aarlanderveen en Nieuwveen op het veenkussen dat ingeklemd lag tussen de Aar, de Meije, de Oude Rijn en de bovenloop van de Amstel (die toen nog niet met de Drecht verbonden was, maar een eigen oorsprong had).

Voor zover er in deze woestenij bos groeide, was dat dus vooral aan de natte randen, langs de rivieren die het veenkussen begrensden. C.H. Edelman constateerde dat er, van laag naar hoog, verschillende vegetatiezones te onderscheiden zijn. Onder aan de veenpakketten groeien elzen, hogerop vooral eiken, nog hoger het (hoog)veen.²⁸ En dat geldt niet alleen voor het betrekkelijk vlakke westen van Nederland, maar ook voor meer geaccidenteerde gebieden als de Utrechtse Heuvelrug. Aan het denken gezet door Edelman stelde de taalkundige J.A. Huisman vast dat er inderdaad rondom deze heuvelrug een ring van plaatsnamen ligt waarin het woord eik opgesloten zit.²⁹ Aan de westkant bijvoorbeeld Eikenstein (bij Zeist) en Eikelkamp (bij Elst), aan de oostkant het landgoed Den Treek. Oorspronkelijk heette dit Ter Eik, ‘bij de eik’.

Onder aan die ring van eikenbossen moet, zoals gezegd, een ring van elzenbossen hebben gelegen. En we zouden dus verwachten dat er óók een ring van plaatsnamen met het woord els rondom de Utrechtse Heuvelrug ligt, een buitenring. Maar in de topografische atlas is van zo’n ring niets te bespeuren. We moeten het hier doen met een woord als broek, dat volgens Edelman op een moerasbos kan wijzen, net als woud.³⁰

De naam Holland

De oudste vermelding waarover we beschikken dateert uit 1054, de spelling was toen al: Holland.³¹ Al in de middeleeuwen vroeg men zich af waar die naam nu eigenlijk vandaan kwam, en in de vijftiende eeuw opperde de kroniekschrijver Melis Stoke dat Holland van Holtland kwam. Die opvatting stuitte later echter op bezwaren. Tegenstanders beweerden dat Holtland een Saksische vorm was en dus alleen in het oosten van Nederland zou kunnen voorkomen, en zij kozen voor een andere verklaring: ‘hol, diep gelegen land’. Dit bezwaar is echter makkelijk te weerleggen, want vormen als holt kwamen in de middeleeuwen wel degelijk óók in het westen voor, zoals blijkt uit de oude vorm Foreholt voor de Zuid-Hollandse plaats Voorhout.

Er werd ook een tweede bezwaar tegen Holtland aangevoerd: niet Holtland was de oudste geattesteerde vorm, maar Holland. Maar ook dit argument legt weinig gewicht in de schaal, want het tijdsverschil is maar gering: de vorm Holtland dateert van 1086. Het is lang niet uitgesloten dat we alsnog een ouder document met deze vorm vinden.

Een derde bezwaar tegen Holtland was dat de streek waar de naam volgens de tegenstanders op sloeg — Dordrecht en omgeving — nauwelijks aanspraak kon maken op de aanduiding holt (‘bos’). Ook dát argument is roemloos gesneuveld. Want de naam Holland/Holtland dateert al uit de tweede helft van de elfde eeuw. Dat wil dus zeggen: meer dan een eeuw voordat de stad Dordrecht ontstond. De naam kon dus helemaal niet op dat gebied slaan.

Waarop dan wel? Een document uit de eerste helft van de tiende eeuw maakt melding van een nederzetting met de naam Holtland. Maar waar lag dit plaatsje? Er circuleren twee opvattingen: 1) in de buurt van Koudekerk, ten oosten van Leiden; 2) in de buurt van Haarlem.³² De naam zou dus in elk geval in of nabij het kustgebied zijn ontstaan en pas later van toepassing zijn geworden op het natte binnenland. Mocht nu ook nog blijken dat Holtland op zandgrond lag — een binnenduin of een rivierduin —, dan zou dit prachtig kloppen met de opvatting dat bossen in de zandige kuststreek ‘hout’ heetten en de moerasbossen in het binnenland woud. Maar helaas, de precieze ligging is niet bekend.

Wouden en loën

Zoals de onderzoekers verschil constateerden tussen een ‘woud’ en een ‘hout’, zo zien ze ook verschil tussen een ‘woud’ en een ‘lo’. Van een ‘hout’ zou alleen sprake zijn als het om hoogstammige bomen gaat.³³ Sommigen gaan nog iets verder:³⁴ een ‘hout’ zou speciaal de aanduiding zijn voor de bossen van Haarlem en Alkmaar: de Haarlemmer Hout, de Alkmaarder Hout. Nog weer anderen zien bovendien een verband met de grondsoort, althans waar het om Noord- en Zuid-Holland gaat: een ‘hout’ zou daar uitsluitend op de geestgronden aan te treffen zijn, in tegenstelling tot de nattere ‘wouden’.³⁵ De geoloog Edelman kwam tot de conclusie dat een ‘hout’ een makkelijk toegankelijk bos was, bijvoorbeeld een bos op zandgrond; een ‘woud’ daarentegen was, naar hij meende, volstrekt ontoegankelijk.³⁶ De naamkundige onderzoeker Ter Laak sluit zich hierbij aan: een ‘woud’ was een onontwarbare wildernis waar de mens zich niet waagde, een ‘hout’ was een bos waarvan de mens een bepaald gebruiksnut had. Hout komt van holt en betekende oorspronkelijk ‘het afgehakte’, en dat kan erop wijzen dat een dergelijk bos timmerhout leverde.³⁷ Dat een ‘woud’, zeker in de vroege middeleeuwen, inderdaad volkomen ontoegankelijk was, blijkt uit een opmerkelijk detail. Het valt op dat woud, in tegenstelling tot hout, in aardrijkskundige namen vrijwel nooit voorkomt in combinatie met een boomsoort. Begrijpelijk: geen sterveling had zich daar ooit gewaagd, in die barre wildernis. Een van de weinige uitzonderingen is het kasteel Verwolde (Gld), dat moet zijn genoemd naar de varens die er ooit in groten getale groeiden. Vroeger heette het Varenwold.

De namen met hout verraden vaak wél hoe het bos eruit moet hebben gezien (of misschien, in een enkel geval, nóg ziet). Zo heeft een berkenbos in het nu bijna boomloze West-Friesland zijn naam gegeven aan Berkhout, en de plaatsen Bocholtz, Bocholt en Boekhout zijn genoemd naar een oud beukenbos. Eekhout verwijst naar eiken.

Maar zowel op die ‘lage stammen’ als op de geest- en zandgronden valt wel iets af te dingen. Hout blijkt namelijk ook voor te komen in combinatie met namen van láágstammige soorten, zoals in de naam van het landgoed Elshout of het reeds genoemde Berkhout. En het West-Vlaamse Houtave ligt niet op zandgrond, maar verwijst naar veenbossen (voornamelijk elzen).³⁸

Aangelegd bos

Al die bosnamen — woud, hout, bos — hebben niet allemaal steeds naast elkaar bestaan. Zo kwam het woord bos pas in de dertiende eeuw op. Aanvankelijk betekende het ‘struik’ of ‘struikgewas’; later duidde het ook het hogere geboomte aan.³⁹ Momenteel maken bosdeskundigen in drie opzichten onderscheid tussen een bos en een woud. Eén: wouden zijn van natuurlijke oorsprong. Twee: bossen kunnen zowel aangelegd als natuurlijk zijn. Drie: een woud beslaat een oppervlak van meer dan duizend hectare, een bos is kleiner.⁴⁰

Het verschil tussen ‘woud’ (op klei en veen) en ‘hout’ (op zand) is in het moderne spraakgebruik van het grote publiek – en ook in recent gegeven namen – inmiddels volkomen verdampt. Aan een ‘woud’ verbinden we alleen nog de notie dat het gróót is. De begripsvervaging dateert al minstens van de negentiende eeuw, zoals blijkt uit de naam van het Spanderswoud bij Hilversum. Dat is namelijk geen moerasbos. Het werd in de negentiende eeuw aangelegd op een plaats waar voorheen kale heidevelden hadden gelegen, op zandgrond.⁴¹

Ook de specifieke betekenis van hout is vervaagd. In de tweede helft van de twintigste eeuw werd her en der in Nederland een ‘hout’ – een recreatiebos – aangelegd. En dat gebeurde lang niet altijd op zandgrond. Zo ligt in de buurt van Delft, in een oud veengebied, de Delftse Hout.

Het Woud zonder Genade

Omstreeks het jaar 1000 begonnen de middeleeuwers in een fiks tempo bossen te rooien. Het hout werd verkocht of verstookt, en van de grond werd bouw- of weidegrond gemaakt. Maar ook nadat de onmetelijke, wilde wouden verdwenen waren bleef de herinnering eraan in de collectieve herinnering rondspoken, al was het maar doordat de boeren bij het omploegen van de bodem steeds maar op fossiele boomstammen stuitten. En op de een of andere manier leefde ook nog steeds het besef dat die bossen in de voorchristelijke tijd heilig waren geweest. Dat wist men uit de beschrijvingen van Tacitus.⁴²

Opmerkelijk was bovendien, zo vonden de middeleeuwers, dat al die fossiele stammen in dezelfde richting lagen: naar het noordoosten. Het leek alsof dat grote bos door een gigantische storm geveld was. En zo kon in de veertiende eeuw de mythe ontstaan dat God het bos had neergebliksemd, en daarmee het einde van het heidendom had bezegeld.