WAAROM CHINA MIJ TWEE DOCHTERS SCHONK

Martijn Roessingh

Waarom China
mij twee dochters schonk

Over bevolkingsbeleid en adoptie

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand met steun van het
Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

(www.fondsbjp.nl)

Eerste druk, november 2009
Tweede druk, november 2010

© 2009 Martijn Roessingh

Omslagontwerp: J.Tapperwijn
Omslagillustratie: Martijn Roessingh
Foto auteur: Jörgen Caris
Kaart: Nel de Vink

ISBN 9789045017952
D/2009/0108/632
NUR 320

www.uitgeverijatlas.nl

Voor mijn dochters

1
Slechts één kind

Ze is anders dan ik me had voorgesteld. Lang zwart haar valt tot ver over haar schouders. Ze is opgemaakt en draagt een strakke spijkerbroek. Haar gezicht heeft grove trekken, maar ze is bepaald niet boers. En ze praat heel rustig over het afstaan van haar dochter.

Liu Zhang is 38 jaar oud en de eerste geboortemoeder die ik ontmoet. Zo heet dat in het jargon: een geboortemoeder. Voor adoptieouders als ik blijft deze persoon meestal een vage schim, een wezen zonder identiteit dat we mogelijk nooit zullen kennen. Deze geboortemoeder heeft tenminste een naam en een gezicht. Ze woont bovendien in Linyun, dezelfde stad als waar mijn oudste dochter vandaan komt, al is ze niet de Chinese moeder van mijn eigen kind.

Als ik mij na de adoptie een voorstelling maakte van de geboortemoeder van mijn kinderen, dan kwam de schim steevast van het platteland. Tijdens mijn reizen door China heb ik veel vrouwen gezien die in aanmerking kwamen. Ze waren meestal gedrongen, gekleed in wijde broeken die praktisch zijn bij het werk in de velden, met een trui en daarover een vest. Smoezelige kleren meestal, een beetje grauw zelfs. Ik stelde me voor dat de vrouwen te arm waren om nog een extra kind te kunnen voeden, of te machteloos tegenover de autoriteiten om toestemming voor de baby te kunnen ritselen. Hun enige uitweg was hun kind te vondeling leggen.

Liu Zhang is echter elegant en welbespraakt. Ze heeft een echtgenoot uit de stad, een kapperszaak en inmiddels twee kinderen. Haar eerste dochter is geboren in 1995, haar zoon in 2006. Daartussen kwam nog een tweede meisje, dat ze heeft afgestaan.

‘We wilden al direct een zoon,’ legt ze uit. ‘Mijn man en ik, maar ook de ouders van mijn man.Toen de eerste een meisje was, waren die niet zo blij. Maar vanwege mijn werk als kapster wilde ik lange tijd niet een tweede poging wagen een jongen te krijgen. Bovendien wonen we in de stad en mogen we sowieso maar één kind hebben.’

Maar de tijd verstreek en de behoefte bleef. Na tien jaar wachten besloten ze toch voor een tweede kind te gaan.

‘Toen dat opnieuw een meisje bleek te zijn, waren we erg teleurgesteld. We hadden een echo laten maken, waardoor we het geslacht al voor de geboorte wisten. Eerst overwogen we een abortus, maar daar zagen we van af. Het was niet veilig, de foetus was al vijf maanden oud. Ik was bang dat ik onvruchtbaar zou worden als ik een abortus zou laten plegen. Het waren moeilijke maanden tot de bevalling.’

In de kapsalon waar we zitten te praten, horen twee vriendinnen Liu Zhang haar verhaal vertellen. Ze vertrekken geen spier. Vermoedelijk kennen ze het al. Ik vraag me voor het eerst af of het altijd zo gaat, of dit soort geschiedenissen openlijk gedeeld wordt. Ik ging er altijd van uit dat in China alles wat met het bevolkingsbeleid te maken heeft achter de schermen gebeurt; dat alle biologische ouders in het geheim hun eigen moeizame afweging maken om een kind wel of niet te houden. Ik had het mis. De openheid die het drietal hier tentoonspreidt zal ik vaker tegenkomen.

‘Voor de bevalling zelf zijn we naar een klein ziekenhuis gegaan,’ vervolgt Liu Zhang haar verhaal. ‘Daar stellen ze geen vragen. De arts die de bevalling deed vroeg me of ik een jongen of een meisje wilde. “Als je het kind niet wilt, kan ik het aan een ander geven,” zei hij. Dat wilden we, dat hadden we al besloten. Het kind zelf houden, zonder alle vereiste papieren, was te kostbaar.’

Ze legt uit dat ze niet alleen een boete zou kunnen krijgen voor de verboden zwangerschap, maar ook veel geld had moeten betalen om het kind later identiteitspapieren te kunnen geven.

‘Ik gaf de arts 200 yuan* en hij nam het kind mee,’ zegt Liu Zhang. ‘Naar wie weet ik niet. Een eerste echtpaar dat hij in gedachten had wilde het toch niet hebben.Toen is ze naar een ander echtpaar gegaan. Mijn dochter is nog in leven, maar meer heeft de arts nooit willen zeggen. We vragen hem er nog steeds af en toe naar.’

Haar gezicht blijft keurig in de plooi. Er is geen enkel teken dat dit voor haar een drama is geweest. ‘We waren een beetje droevig,’ is het enige wat ze kwijt wil over die dagen in 2005. Rationeel voegt ze daaraan toe: ‘Als de autoriteiten hadden ontdekt dat we nog een kind hadden gekregen, zou ik gesteriliseerd worden. En dat wilde ik niet.’ Daarmee zou immers de kans op de zo gewenste jongen zijn vervlogen.

Een jaar later raakte het echtpaar opnieuw zwanger, ditmaal wel van een jongen. ‘We waren erg gelukkig,’ zegt Liu Zhang droog. ‘We hebben het geheimgehouden en aan niemand verteld. De bevalling vond plaats in een andere kliniek, een heel groot ziekenhuis. Maar we hebben pas een jaar later de jongen officieel laten registreren. Hij staat op de hukou (de burgerregistratie, zie kader op pag. 21) van de grootouders. De ambtenaar die dat geregeld heeft is een relatie van ons. Hij maakte het document voor een vergoeding, maar we hebben nooit de boete hoeven betalen voor de illegale zwangerschap. We hebben veel geluk gehad.’

Welkom in China, het land van de onmogelijke werkelijkheid. Het verhaal van Liu Zhang doet me duizelen. Hoe kan een vrouw die maar één kind mag krijgen opnieuw zwanger worden, tot tweemaal toe zelfs? De Chinese overheid houdt toch iedereen in de gaten? Hoe kan een kind dat in een groot ziekenhuis wordt geboren, pas een jaar later worden aangegeven bij de burgerlijke stand? Hoe kan het kind dan in het hukou-boekje terechtkomen (en daarmee rechten krijgen) van een paar grootouders die overduidelijk niet vruchtbaar meer zijn? Hoe kan een arts meewerken aan het illegaal doorsluizen van een kind van een geboortemoeder naar een ander echtpaar?

Dit soort vragen zal ik mezelf tijdens mijn zoektocht nog in eindeloze varianten stellen. Het antwoord is meestal dat het kan, omdat het kan. China is een land waar veel is te regelen als je maar betaalt, en waar lokale ambtenaren hun eigen rijkje kunnen bestieren. Daardoor heeft dertig jaar bevolkingsbeleid het aantal geboortes weliswaar drastisch omlaaggehaald, maar ook een labyrint gecreëerd van wegen en weggetjes om het beleid te ontduiken. Ieder verhaal dat ik tegenkom is uniek. In iedere regio, iedere stad, ieder dorp of iedere wijk blijkt het beleid net weer iets anders te zijn uitgevoerd.

Ik had me al eerder gerealiseerd dat ik eigenlijk ontzettend weinig begrijp van het bevolkingsbeleid. Toen we in 2001 naar China afreisden om onze oudste dochter op te halen kenden we alleen een paar hoofdlijnen: ieder Chinees echtpaar mocht slechts één kind hebben en een echtpaar op het platteland misschien twee. Als er een kind te veel kwam, werd het te vondeling gelegd, ook al was dat strafbaar. Meestal overkwam dat meisjes, omdat men liever jongetjes had. Hoe het beleid precies werkte en waarom men liever jongetjes wilde, daar had ik slechts een vage notie van.

Ik besluit mijn zoektocht te beginnen bij het begin: waarom is het bevolkingsbeleid ooit bedacht? En waarom mag een vrouw als Liu Zhang slechts één kind hebben, en niet twee of drie? Er zijn meer landen in de wereld met een bevolkingsbeleid, maar een verbod op meer dan één kind bestaat nergens. Wat bezielde China om daaraan te beginnen?

Geen leven zonder hukou

De hukou (spreek uit: hoeko) is een cruciaal document. Het is het registratiebewijs dat iedere Chinese burger moet hebben. Daarmee kan hij of zij gezondheidszorg of een verzekering krijgen, gratis onderwijs of een baan. Ook is het document nodig om te kunnen trouwen en zelf kinderen te kunnen krijgen.

leder gezin in China heeft een hukou-boekje, met daarin de namen van de gezinsleden, hun geboortedata, hun ouders, sterfgevallen, hun burgerlijke staat, adres, en werkgever. Een kind is pas legaal en heeft pas rechten als het in een hukouboekje is bijgeschreven. Het woord ‘hukou’ wordt ook gebruikt om de identiteitspapieren van iedere individuele Chinees aan te duiden.

Voor 1980 moest een Chinees altijd blijven wonen en werken in het gebied waarvoor zijn hukou geldig was. Buiten dat gebied had hij zelfs geen recht op eten en leefde hij illegaal. Sinds 1980 is migratie steeds meer toegestaan, al blijft officiële registratie in de nieuwe woonplaats noodzakelijk (en vaak moeilijk te verkrijgen) om er legaal te kunnen wonen en werken. Bedrijven of overheden in een bepaalde stad hebben bijvoorbeeld vaak een beperkt aantal banen beschikbaar voor mensen met een hukou van elders. Kinderen zonder (lokale) hukou worden geweigerd bij scholen.

Er zijn twee soorten hukou: een stads-hukou en een plattelands-hukou. De stads-hukou was lange tijd zeer begeerd en moeilijk te krijgen, omdat hij meer rechten gaf en kans bood op goed onderwijs, een betere baan en een hoger inkomen. Maar er zat ook een consequentie aan vast: mensen met een stads-hukou mogen maar één kind hebben, mensen met een plattelands-hukou in veel gevallen twee.

DE RAKETGELEERDE

In 2008 verschijnt een boek dat uitlegt waarom China voor de eenkindpolitiek koos: Just One Child; Science and Policy in Deng’s China. Het is geschreven door de Amerikaanse antropologe Susan Greenhalgh, die al tientallen jaren het bevolkingsbeleid bestudeert. Haar boek beschrijft waarom de regering onder president Deng Xiaoping – de opvolger van Mao – het bevolkingsbeleid lanceerde. Greenhalgh richt zich voornamelijk op de rol van één wetenschapper: Song Jian. Een wetenschapper die inspiratie in Nederland blijkt te hebben opgedaan.

Song Jian was gespecialiseerd in de berekening van het gedrag van objecten, een wetenschappelijk veld dat cybernetica heet. Hij werkte in de jaren zestig en zeventig in Peking bij het zogeheten Zevende Ministerie voor de Bouw van Machines. Daar probeerde men bijvoorbeeld de vlucht van raketten te verbeteren, zoals de ballistische raketten die vanaf onderzeeërs worden afgeschoten. Voor een land dat een decennium eerder, in de jaren zestig, een kernmogendheid was geworden, was dat een cruciaal ministerie.

Song was er een snel rijzende ster. Hij had gestudeerd in Moskou, had Russisch en Engels geleerd en met een Amerikaanse wiskundige samengewerkt. Song had door zijn kennis van het Engels toegang tot internationale wetenschappelijke literatuur en kon gesprekken voeren met buitenlandse deskundigen.

Als ik lees dat Song in de jaren zeventig Nederland aandeed, ga ik op zoek naar zijn toenmalige gesprekspartners. Een van hen is Huibert Kwakernaak, inmiddels emeritus hoogleraar toegepaste mathematica. ‘Ik weet niet hoe hij ons werk kende, hij dook gewoon op,’ vertelt hij. Kwakernaak moet diep graven in zijn geheugen, want het bezoek vond ruim dertig jaar geleden plaats, in 1975. ‘Een enthousiaste man,’ herinnert hij zich, ‘maar ik kon hem moeilijk verstaan. Hij sprak Engels met een sterk Chinese tongval.’

De Technische Universiteit Twente was een logische bestemming voor een mathematicus als Song. Kwakernaak leidde een groep internationaal vooraanstaande wiskundigen. De hoogleraar kon Song zelf die dag in 1975 niet rondleiden, dus de eer viel te beurt aan collega-mathematicus Geert Jan Olsder. Deze lichtte Song uitgebreid in over de hoeveelheid studenten, medewerkers, instituten, het aantal te geven colleges, et cetera. ‘Aangezien we wel vaker gasten ontvingen, had ik daar in de loop van de tijd een soort standaardverhaal voor,’ zegt Olsder nu. Daarna ging het steeds meer over het vakgebied, zoals over speltheorie en andere vormen van toegepaste mathematica.

Het moet ergens aan het einde van de middag zijn geweest dat het gesprek enigszins begon te stokken, vermoeid als beiden waren door de taalbarrière. Olsder en Song besloten een biertje te nemen in de Bastille, het café midden op de campus van de tu. Daar vertelde Olsder over zijn meest recente werk: het gebruik van wiskunde om de omvang van een bevolking te plannen. ‘Song veerde helemaal op,’ kan Olsder zich nog goed herinneren.

Kwakernaak, Olsder en enkele collega’s onderzochten halverwege de jaren zeventig hoe ze hun wiskundige technieken konden gebruiken om in te schatten hoe de omvang van een bevolking zou veranderen. Dat ze hiernaar keken was niet vreemd. Enkele jaren eerder, in 1972, was het roemruchte rapport van de Club van Rome gepubliceerd: Grenzen aan de groei. Dat rapport concludeerde dat de grondstoffen op aarde begonnen op te raken. ‘Overbevolking’ werd een gevleugeld begrip; iedereen voelde de noodzaak om de bevolking te beteugelen en de vn riepen 1974 uit tot ‘Wereldbevolkingsjaar’.

In een aantal landen, waaronder Nederland, vertaalde de angst voor overbevolking zich in wetenschappelijke vingeroefeningen om ‘optimale bevolkingen’ uit te rekenen. Zo’n optimale bevolking was een hoeveelheid mensen die de draagkracht van het grondgebied niet zou overstijgen. In het boekje Blauwdruk voor overleving concludeerden Wouter van Dieren en zijn medeauteurs bijvoorbeeld dat het Nederlandse grondgebied slechts 5 miljoen inwoners aankon, terwijl ons land op dat moment al ruim 13 miljoen inwoners telde. Britse wetenschappers kwamen in een vergelijkbare exercitie uit op een getal van 30 miljoen voor hun eigen grondgebied – 40 procent minder dan de toenmalige omvang van de bevolking.

De Nederlandse mathematici gingen met dat soort aannames aan de slag. Ze berekenden hoe je die optimale bevolkingsomvang kon bereiken, terwijl je voorkwam dat de maatschappij instortte. Het moest immers niet te snel gaan. Een te laag geboortecijfer zou ervoor zorgen dat er later te weinig mensen aan het werk zouden zijn om ouderen te verzorgen.

Kwakernaak schreef in 1975 over het onderzoek van zijn groep onder meer het artikel ‘Bevolkingspolitiek als optimaal besturingssysteem’ in het tijdschrift De Ingenieur. Dat behandelt de vraag ‘hoe de bevolking van Nederland – uitgaande van de huidige bevolkingsomvang en leeftijdsopbouw – in een zo kort mogelijke tijd teruggebracht zou kunnen worden naar een bevolking met een gegeven omvang en stationaire leeftijdsopbouw. De besturingsvariabele is het jaarlijkse geboorteaantal.’ Vrij vertaald betekent dit: hoe krijg je het aantal geboortes zo laag dat de bevolking op niveau x komt, en daar ook op blijft? De conclusie was dat het alles bij elkaar zeker honderd jaar zou duren voor een stabiele bevolking was bereikt, en minstens tweehonderd jaar voordat de bevolking een omvang had van grofweg 5 miljoen.

Voor de Nederlandse mathematici was het een theoretische exercitie, een middel om hun wetenschappelijke bestaansrecht te bewijzen. ‘We zaten in de toegepaste wiskunde, we moesten praktische toepassingen bedenken,’ legt Kwakernaak uit. En de modellen hadden grote beperkingen. Zo hielden ze bijvoorbeeld geen rekening met migratie. Bovendien was de vraag hoe je het model in praktijk bracht: ‘Je kunt er redelijk aan rekenen, maar hoe stuur je?’ Met andere woorden, hoe zorg je dat mensen minder kinderen krijgen?

De Nederlanders stapten na enkele publicaties weer over op andere onderwerpen. Maar voor Song lag dat anders, vertelt Olsder. ‘Hij werd laaiend enthousiast en zei dat dit ook een goed onderwerp voor China zou zijn.’

Song was niet bij voorbaat uit op informatie over dit onderzoek. De Chinees kwam naar Twente omdat daar internationaal bekende vakgenoten zaten, maar niet omdat hij van het nog prille onderzoek wist. Dat is wel opmerkelijk: de overdracht van cruciale kennis die later mede het lot van minstens 1,3 miljard mensen zou bepalen, onder wie dat van mijn dochters, had bij toeval plaats onder het genot van een biertje, midden op een campus in het oosten van Nederland.

Song zou de Nederlanders in 1978 nog een keer ontmoeten en bevestigde later dat hij zeer onder de indruk was van hun kennis. ‘Ik was erg opgewonden over deze stukken en nam me vast voor deze methode van demografie uit te proberen,’ schreef hij in 1986 in het artikel ‘Systems Science and China’s Economic Reforms’. Dat tegen die tijd de opvattingen en methodieken van de Club van Rome in het Westen allang onder vuur lagen wist hij niet – of het interesseerde hem niet.

Toen de uitwisseling van ideeën eenmaal op gang kwam moet de Chinese raketwetenschapper zich hebben gevoeld als een kind in een snoepwinkel. Want de vraag wat er moest gebeuren met de snel uitdijende bevolking van China was een centraal thema in zijn geboorteland geworden. De informatie en berekeningen die Olsder en andere westerse wetenschappers aan hem openbaarden, gaven Song fantastische middelen in handen om in dat debat een centrale rol te spelen.

IDEOLOGISCH GEVAARLIJK

Bevolkingsbeperking is in China lange tijd een ideologisch zeer gevaarlijk onderwerp geweest. Communisten pretendeerden immers almachtig te zijn en via staatsplanning ieder tekort te kunnen aanvullen. Bovendien betekenden extra mensen extra arbeiders, die op hun beurt in het socialistische ideaal voor extra eten en goederen zouden zorgen. En extra militairen natuurlijk, die de grootse communistische heilstaat konden verdedigen.

Partijvoorzitter Mao Zedong, de enige die de koers kon uitzetten, stimuleerde Chinezen lange tijd om zo veel mogelijk kinderen te krijgen. Mede daardoor en door de sterk verbeterde gezondheidszorg, groeide de Chinese bevolking van 540 miljoen in 1949 naar 937 miljoen bij zijn dood in 1976. Naar buiten toe wees China om ideologische redenen iedere geboortebeperking van de hand. Zo foeterde een Chinese vn-delegatie in 1974 tegen westerse landen die vonden dat de derde wereld iets aan zijn bevolkingsgroei moest doen: ‘Ligt het aan overbevolking dat er werkloosheid en armoede zijn in veel landen van de wereld? Nee, absoluut niet. Het ligt aan de agressie, plunderingen en uitbuiting van de imperialisten!’

Maar Mao belichtte soms de andere kant. Hij schreef al in 1957 dat ‘de mensheid niet in staat is zichzelf te managen. We hebben geboortebeperking nodig.’ De Partij deed ook af en toe aan geboortebeperking, door voorbehoedsmiddelen te stimuleren en voorlichting te geven. Wat er aan beleid ontstond, ging echter ten onder tijdens de dramatisch mislukte Grote Sprong Voorwaarts, die in 1958 begon. Mao wilde door razendsnelle collectivisering van landbouw en industrie het welvaartsniveau van de rijkere landen halen, maar de Grote Sprong Voorwaarts ontregelde de Chinese samenleving volledig. Het drama veroorzaakte gigantische hongersnood en kostte minstens 20 miljoen mensen het leven.

Na afloop van die periode haalde de Chinese bevolking opgelucht adem. Het aantal geboortes in 1962 was het dubbele van het aantal in 1961, waardoor er in één klap 25 miljoen Chineesjes bij kwamen. Het jaar daarop waren er zelfs 30 miljoen baby’s. Dat ging zo een aantal jaren door, terwijl tegelijkertijd de sterfte afnam omdat de voedselvoorziening weer op gang kwam. Deze geboortepiek zou de Partij later grote hoofdbrekens bezorgen.

Sommige leiders begonnen opnieuw voorzichtig te pleiten voor geboortebeperking, maar opnieuw kwam daar niets van. Ditmaal door de Culturele Revolutie, die in 1966 losbarstte. De Rode Gardes, bendes van jonge maoïsten, gingen achter iedereen aan die zich te pro-westers, intellectueel, onafhankelijk of anderszins ‘niet-maoïstisch’ gedroeg. Hele volksstammen wetenschappers moesten voor heropvoeding naar het platteland; normaal onderzoek was onmogelijk en universiteiten gingen dicht. Ook wetenschappers die hadden gepleit voor minder Chinezen werden een kopje kleiner gemaakt, want zij zouden daarmee China hebben willen verzwakken. Alleen sommige exacte vakgebieden bleven overeind in deze orkaan van terreur, omdat de partijleiders hun bijdrage aan de economische en militaire versterking van China onmisbaar vonden. Zo was Song Jian, nadat zijn huis was geplunderd door Rode Gardes, op een lijst geplaatst van vijftig onmisbare wetenschappers die verder met rust gelaten moesten worden.

Al met al is tussen 1949 en 1976 de bevolking van China bijna verdubbeld. Mao krijgt nog steeds veel lof in China, maar deze bevolkingsgroei wordt hem echt verweten. Vooral hoger opgeleiden die ik heb gesproken, vinden dat de Grote Roerganger zijn onderdanen een andere kant op had moeten sturen; dan was het latere bevolkingsbeleid volgens hen nooit nodig geweest.

DE JAREN ZEVENTIG

Nadat de Culturele Revolutie was doodgebloed, zette de pragmatische premier Zhou Enlai de toon. ‘Als je niet eens de snelheid van de bevolkingstoename kunt plannen, hoe kun je dan een nationaal plan hebben?’ stelde hij in 1970. Zhou koppelde Mao’s wens van dat moment (een grotere hoeveelheid arbeiders, niks beperking) aan de intelligente voorwaarde dat de Partij die ‘extra arbeiders’ wel moest ‘coördineren met de economische ontwikkelingen’. Dat was eigenlijk het tegendeel van wat Mao bedoelde, maar Zhou kwam ermee weg. En in 1974 schreef Mao in de kantlijn van een rapport: ‘Het kan niet zo zijn dat we de bevolkingsgroei niet beheersen.’ Dat grepen de voorstanders van geboortebeperking aan om het bevolkingsbeleid verder op te tuigen.

De premier zette een speciaal bureau op, dat begon te pleiten voor ‘Later, Langer, Minder’: latere huwelijken, langer wachten met kinderen en tussen kinderen, en vooral minder kinderen. De overheid vroeg Chinezen niet te trouwen voor ze 23 jaar oud waren (25 jaar oud in de stad), geen kinderen te krijgen voor de leeftijd van 24, en na een geboorte minstens drie jaar te wachten met het volgende kind. Het bureau lanceerde daarna slogans als: ‘Eén is niet weinig, twee is precies goed, drie is te veel.’ En wat later in de jaren zeventig werd dat voor stedelingen zelfs: ‘Eén is het best, twee het maximum.’

Het was geen keihard beleid, en boerengezinnen op het platteland mochten best drie kinderen hebben. Maar er ontstond al wel een netwerk van verantwoordelijken voor geboorteplanning, van de werkvloer in de fabriek tot de buurt in de stad en de commune in het dorp. Die pragmatische aanpak bleek effectief. De bevolkingsgroei – de toename van de bevolking per 1000 inwoners – halveerde bijna van 23,3 naar 12,0. Volgens Susan Greenhalgh is dat wereldwijd een van de snelste dalingen in de moderne geschiedenis, al was het cijfer nog wel hoger dan in het Westen. Zo had Nederland eind jaren zeventig een bevolkingsgroei van iets meer dan 8.

Pas na de dood van Mao (in 1976), en het beslechten van de strijd om zijn opvolging kon de nieuwe leider Deng Xiaoping het roer definitief omgooien. Deng bepleitte de Vier Moderniseringen: die van landbouw, industrie, wetenschap & technologie, en defensie. Hij gaf prioriteit aan de modernisering van wetenschap & technologie. De economische en wetenschappelijke elite in China was weggevaagd door de terreur tijdens de Culturele Revolutie. China moest in die sector een totale herstart maken, wilde het land ooit nog het welvaartsniveau bereiken van de westerse wereld.

Deng was ook expliciet over de noodzaak de bevolkingsomvang te beperken. Hij maakte zich zorgen. ‘We hebben een grote bevolking, maar niet genoeg landbouwgrond,’ zei hij begin 1979. ‘Op een Chinese bevolking van meer dan 900 miljoen, is 80 procent boer. […] Als de productie onvoldoende is ontwikkeld, ontstaan er grote problemen met voedsel, onderwijs en werkgelegenheid. We moeten onze inspanningen in de geboorteplanning verhogen.’ Hij verbond er zelfs streefcijfers aan: een maximale bevolkingsgroei van 5 promille – minder dan de helft van het groeicijfer op dat moment.

Door Dengs herwaardering van ‘objectieve wetenschap’ kwamen exacte wetenschappers als Song Jian bovendrijven. Zij waren al buiten schot gebleven tijdens de Culturele Revolutie, omdat zij te belangrijk waren bij de vervaardiging van kernwapens en raketten, en de winning van grondstoffen. Ze beschikten daarnaast over middelen die concurrenten nog niet hadden, zoals computers, die erg handig waren bij het berekenen van de toekomstige bevolkingsomvang en -opbouw (zie kader). Het belangrijkste was dat mensen als Song vanwege hun oude militaire werk directe toegang hadden tot de politieke top in China. Dat bleek cruciaal toen ze zich met het bevolkingsbeleid gingen bemoeien.

Weinig tegenspraak

De exacte wetenschappers hadden slechts weinig concurrenten in de discussie over geboortebeperking. Er waren bijvoorbeeld marxistische sociaal wetenschappers die ervoor pleitten de bevolking ‘aan te moedigen’ – niet op te leggen – om één kind te nemen. Zij waren gewend om ‘schijnstatistieken’ te maken binnen een planeconomie, in plaats van harde cijfers te leveren over de echte maatschappelijke werkelijkheid. Ook kregen ze pas een computer toen het beleid allang was bepaald.
Andere concurrenten waren losse individuen, zoals Liang Zhongtang, een leraar uit Shanxi. Hij durfde als enige openlijk te voorspellen wat de sociale gevolgen zouden zijn van een harde bevolkingspolitiek, vooral op het platteland, waar hij vandaan kwam. Zo wees hij erop dat de zorg voor ouderen zou wegvallen als er geen of weinig kinderen geboren zouden worden. Ook zouden er te weinig handen zijn om de grond te bewerken. China zou een maatschappij worden ‘zonder adem en leven’. Hij bepleitte twee kinderen voor ieder gezin, met veel tijd tussen de twee geboortes. Zijn methodieken en presentaties waren echter zo basaal, en zijn politieke invloed was zo beperkt, dat hij nooit meer werd dan een randfiguur.

FRAAIE MODELLEN

Song Jian gebruikte de computers op zijn ‘raketministerie’ om modellen te maken die op politici en wetenschappelijke concurrenten buitengewoon indrukwekkend overkwamen. Zo voorspelden Song en zijn team de omvang van de bevolking tot honderd jaar verder, wat nog niemand in China met zoveel precisie had gedaan. Daarnaast gebruikten ze volstrekt onbegrijpelijke wiskundige vergelijkingen, die een wetenschappelijk niveau suggereerden waar lager geschoolden nooit aan zouden kunnen tippen. Politici en anderen kregen de neiging verbluft hun mond te houden.

De aannames waarop zijn modellen leunden, waren echter dubieus. Als Song en zijn team China hadden vergeleken met ontwikkelingslanden, dan hadden ze gezien dat de bevolkingsgroei al lager lag dan in de rest van die groep.Daar had de daling in de jaren zeventig al voor gezorgd. Maar ze spiegelden zich aan rijke landen, die nóg veel lagere cijfers hadden. Zo schreef een van de onderzoeksteams dat China in dertig jaar tijd de bevolking van de vs,Canada,West-Duitsland,Engeland en Frankrijk erbij had gekregen. De vergelijking is duidelijk suggestief:op deze manier zou China nooit het welvaartsniveau halen van die westerse landen.

Song wees vooral op bevolkingspieken in de jaren vijftig en zestig, pieken die voor vervolgpieken zouden zorgen als de mensen uit die geboortejaren zouden gaan trouwen en kinderen krijgen. De belangrijkste vervolgpiek zou halverwege de jaren tachtig komen (als de 55 miljoen kinderen uit 1962 en 1963 de leeftijd van 23 jaar hadden bereikt). Dat maakte snel en radicaal handelen in hun ogen cruciaal.

Sombere toekomst

In de woorden van Song Jian klonk ook de alarmerende toon door van de Club van Rome, met zijn nadruk op uitputting van de aarde. ‘Als de bevolkingsgroei niet omlaaggaat, zal er na 1985 ieder jaar een tekort zijn van 100 miljoen ton graan en 50 miljoen ton proteïne. [...] Door het grootschalige gebruik van kunstmest en pesticiden zijn havens, meren, rivieren, baaien en stroompjes zwaar verontreinigd. 280 soorten zoogdieren, 350 soorten vogels en 20 000 soorten planten zijn vernietigd. Dit alles volgt op de bevolkingsgroei.’

Song suggereerde ‘internationale consensus’ over de problematiek om zijn werk meer gewicht te geven, terwijl de opvattingen van de Club van Rome in het Westen allang weer ter discussie stonden.

Song berekende verder dat de ‘optimale bevolkingsomvang’ voor China op ongeveer 700 miljoen inwoners lag, bijna 300 miljoen mensen minder dan er eind jaren zeventig in China woonden. Dat getal vloeide voort uit allerlei analyses over eetpatronen, proteïneproductie, waterhoeveelheid et cetera. Song en de zijnen beschikten niet over betrouwbare data en harde verbanden tussen de talrijke variabelen, maar het cijferwerk zag er indrukwekkend genoeg uit.

Met dit einddoel van 700 miljoen konden de cijfers worden ingevuld in de modellen die voor raketgeleiding waren bedacht. Het was zelfs veel simpeler dan raketberekeningen, vertelden Chinese wetenschappers aan Greenhalgh: waar voor de beschrijving van een raketvlucht zeker zeventig variabelen meetelden, waren voor het beschrijven van de bevolkingsontwikkeling pakweg tien wel voldoende. Huidige omvang, leeftijdsopbouw, einddoel, geboortecijfer, sterftecijfer, migratie, huwelijken, vruchtbaarheid en nog zowat variabelen: dan had je het wel gehad.

Uit zo’n model kon niet anders dan een extreme variant van het bevolkingsbeleid rollen. In vijf jaar tijd moest de vruchtbaarheid per vrouw omlaag van 2,7 naar 1 (zie kader). Ergens concludeerde Song nog wel dat het voor de Chinese bevolking ‘niet acceptabel is om geen kinderen te krijgen’, maar dat ook deze drastische daling al op groot sociaal verzet kon stuiten kwam niet in hem op – of in ieder geval kwam het niet voor in het model. Volgens Song en zijn team was het simpel: de vruchtbaarheid van de vrouw kon op ieder gewenst niveau worden gebracht ‘vanwege China’s unieke sociale systeem’. Met andere woorden: de Partij kon de bevolking bijsturen zoals een ingenieur een raket bijstuurt.

De kracht van het rekenkundige werk, de internationale verwijzingen, en de absolute overtuiging van Song en zijn team dat ze goed zaten, deden hun werk. Op een congres begin december 1979 in Chengdu produceerden Song en zijn team voor het eerst in het openbaar een belangrijke grafiek. Daarin werd zichtbaar gemaakt wat er zou gebeuren als de vruchtbaarheid per vrouw op 3 zou blijven (het cijfer uit 1976-1977): er zouden dan honderd jaar later 4 miljard Chinezen zijn. Die berekening onderschatte de snelle daling die al gaande was. Maar het beeld was erg sterk en had blijvend effect.

Vruchtbaarheid per vrouw

Een veelgebruikte term in de demografie, zeker in de Chinese context, is de vruchtbaarheid per vrouw. Dat is het gemiddeld aantal kinderen dat een vrouw krijgt als de huidige vruchtbaarheidscijfers haar hele leven zouden gelden. Bij een vruchtbaarheid van 2,1 blijft de bevolking constant, mits er geen migratie is. In China was tussen 1971 en 1978 de vruchtbaarheid per vrouw al gedaald van 5,4 naar 2,7. Ter vergelijking: Nederland heeft sinds eind jaren zeventig een vruchtbaarheidscijfer van 1,6.

HET BESLUIT WORDT GENOMEN: ÉÉN KIND VOOR IEDEREEN

Over de noodzaak van bevolkingsbeleid bestond in de top van de Partij nu grote consensus. Eigenlijk was de Partij het ‘sturen’ van de bevolking gaan zien als een middel om alle andere doelen te halen, concludeert de Amerikaanse politicologe Tyrene White in haar boek China’s Longest Campaign. ‘In plaats van lage geboortecijfers te bevorderen als een onafhankelijk goed, dat wil zeggen als een bonus die de positieve effecten van economische groei kan versterken, werd geboorteplanning steeds meer gezien als een noodzakelijke conditie voor economische planning en als compensatie voor de tekorten in agrarische productie,’ schrijft zij. Met andere woorden, als we te weinig graan hebben, zorgen we gewoon dat er minder baby’s komen.

Kort na de conferentie in Chengdu werd in de officiële formule ‘Eén is het beste, twee maximaal’ het laatste deel formeel geschrapt door de belangrijkste partijbons die zich met bevolking bezighield: Chen Muhua. Dat besluit kwam vast te liggen in een document gedateerd 4 januari 1980. De maand daarop bepaalde de regering dat de bevolking in het jaar 2000 uit maximaal 1,2 miljard mensen mocht bestaan. Dat bevestigde opnieuw dat de ‘eenkindvariant’ tot beleid zou worden gemaakt, omdat die eis anders niet gehaald kon worden. Eén kind per echtpaar was bovendien helder – veel duidelijker dan bijvoorbeeld gemiddeld 1,5 kinderen per echtpaar. Het was, stelde een medewerker van Song, misschien een ‘excessieve eis’, maar wel eentje die ‘effectieve druk’ mogelijk maakte op echtparen.

Diezelfde maand publiceerde het Volksdagblad, de spreekbuis van de communisten, voor het eerst een artikel van Song en anderen, waarin ze uitlegden dat het beleid onvermijdelijk was. Zo’n publicatie in het staatsblad was het teken dat de partijtop zijn fiat had gegeven en de extreme regel staatsbeleid was geworden. De Huwelijkswet van 1980 maakte ‘gezinsplanning’ verplicht voor ieder echtpaar. In de grondwet van 1982 werd dat omschreven als ‘geboortebeperking’. De uitvoering werd overgelaten aan de provincies, waardoor de afzonderlijke delen van China het beleid verschillend konden gaan uitvoeren.

Zo ontwikkelde het Chinese bevolkingsbeleid zich onder invloed van Song in iets meer dan een jaar tijd van het ‘Eén kind is het best, maximaal twee, geen drie’ naar wat volgens hem ‘de enige weg’ was: ‘Eén kind voor iedereen.’

Het is erg verleidelijk om te speculeren wat er zou zijn gebeurd als Song Jian níet in 1975 en 1978 de Nederlanders had ontmoet en hun werk als inspiratiebron had genomen voor zijn modellen. Vermoedelijk zou de kennis op andere wijze wel bij hem zijn beland, of bij anderen in de Chinese overheid en wetenschap. Maar door de bezoeken had hij al wel cruciale kennis in huis, op een moment dat zijn wetenschappelijke concurrenten nog relatief krachteloos waren in de strijd om aandacht van de politieke top.

Dat valt de Nederlandse wetenschappers uiteraard niet te verwijten. Niet dat zij geen vergaande dingen suggereerden. Zo schreven Kwakernaak en zijn co-auteurs in 1975: ‘De tactiek [...] voor een praktische bevolkingspolitiek die tot doel heeft om in een zo kort mogelijke tijd een bepaalde stationaire bevolkingsopbouw en -omvang te bereiken, is om het vruchtbaarheidscijfer eerst in een zo hoog mogelijk tempo terug te brengen op het laagste sociaalpsychologisch aanvaardbare niveau, en het vervolgens weer te laten stijgen tot evenwichtswaarde.’ Anders gezegd: zorg dat vrouwen zo snel mogelijk zo min mogelijk kinderen krijgen en laat dan later de teugels vieren. Waar de Nederlandse onderzoekers echter zonder omhaal vaststelden dat er ethische grenzen waren aan die verlaging, vond Song de ethische en sociaalpsychologisch aanvaardbare grenzen irrelevant. Dat verschil in benadering zou in China dramatische gevolgen hebben.

Een stedeling als Liu Zhang, de geboortemoeder uit het begin van dit hoofdstuk, ondervindt drie decennia later nog steeds de gevolgen van het besluit uit december 1979. Zij valt nog daadwerkelijk onder de eenkindpolitiek, zoals het bevolkingsbeleid in het buitenland is gaan heten. Deze term dekt echter voor grote delen van de Chinese bevolking allang de lading niet meer. Songs extreme beleid hield niet lang stand.

De invoering op het platteland riep zoveel weerstand op dat de overheid de basisregel voor plattelandsbewoners versoepelde. Ongeveer 35 procent van de Chinese bevolking is nog aan één kind gehouden, maar 55 procent mag een tweede krijgen – soms onder voorwaarden. Ook de grotere etnische minderheden vallen onder het bevolkingsbeleid. Een derde kind zit er alleen nog in voor de kleinere minderheden die leven aan de randen van het land.

Ondanks deze versoepelingen is de doelstelling van ‘1,2 miljard mensen in 2000’ bijna gehaald; het werden er volgens de officiële cijfers 1,267 miljard. De huidige Chinese leiders willen nog minstens vijftien jaar met het beleid doorgaan, hoewel ze de regels langzaam verder versoepelen. Veel van het voorwerk voor het bevolkingsbeleid onder de huidige president Hu Jintao is gedaan door – inderdaad – Song Jian.

Die strenge beheersing gaat niet vanzelf. Ook iemand als Liu Zhang, een vrouw die zelf lange tijd geen tweede kind wilde hebben, besloot uiteindelijk de regels te ontduiken en opnieuw zwanger te worden. Er is dan ook stevige druk nodig om mensen zover te krijgen het aantal kinderen te beperken. En soms aanzienlijk meer dan druk.

* 100 yuan is ongeveer 10 euro. In dit boek zal ik verder alleen het aantal yuans vermelden.

2
De controles

De Chinese regering claimt dat het bevolkingsbeleid sinds 1980 300 tot 400 miljoen geboortes heeft voorkomen. Dat betekent dat de overheid in China honderden miljoenen paren ervan heeft overtuigd – of ertoe heeft gedwongen – minder kinderen te krijgen dan ze zouden willen. Ik kon mij daar nooit iets bij voorstellen. Welke regering heeft nu zoveel macht dat ze tot in de slaapkamer het gedrag van haar onderdanen kan beïnvloeden?

Ik krijg uitleg van Wen Chen, een typische vertegenwoordiger van de snelgroeiende Chinese middenklasse. Hij is vlot gekleed en goed van de tongriem gesneden, en runt een bedrijfje in import en export van elektronica. Samen met zijn vrouw bezit hij een mooi appartement in Guangzhou, de hoofdstad van de zuidelijke provincie Guangdong. En hij heeft inderdaad slechts één kind, een dochter van twaalf.

‘Kijk alleen maar naar ons,’ vat hij de gevolgen van het Chinese bevolkingsbeleid samen. ‘Mijn grootouders en anderen van hun generatie hadden allemaal minstens vier kinderen. Mijn ouders hadden ook vier kinderen, en mijn generatie heeft er slechts één. Onze stamboom is net een omgekeerde piramide, met mijn dochter als onderste punt.’

We zitten in een restaurant, een aangename omgeving om over zo’n zwaar onderwerp te praten. In de borrelende hotpot drijft al wat groente. De kok heeft net een spartelende vis laten zien om te bewijzen dat het eten supervers is. Terwijl we praten, zie ik rechts in mijn ooghoek de levende garnalen schokken aan hun spies. Ze zijn nog helemaal doorzichtig. Ik wacht tot ik echt niets meer zie bewegen voor ik ze in de kokende bouillon gooi.

In Guangzhou zijn wolkenkrabbers de laatste vijftien jaar als paddenstoelen uit de grond geschoten. De economie groeit razendsnel. Wen heeft vanaf het begin van de groei geprofiteerd; zijn ouders hadden al kort na zijn geboorte hun bestaan op het platteland verruild voor de stad. Daar kreeg hij goed onderwijs en later een goede baan bij een overheidsbedrijf.

‘Mijn broers, mijn zus en ikzelf kregen onze kinderen begin jaren negentig, in een periode dat het bevolkingsbeleid erg streng was,’ vertelt Wen. ‘Als we een tweede hadden gekregen, dan waren we alles kwijtgeraakt: onze baan, het huis, ons geld. We dáchten er niet aan om een tweede kind te nemen, dat kon echt niet. De overheid had toen nog alles in handen.’

KLASSENSTRIJD

De angst voor de overheid heeft zijn wortels in de jaren zeventig. Vlak na de Culturele Revolutie was iedereen als de dood om ‘ideologische fouten’ te maken, waarop de Partij je een paar jaar later kon afrekenen. En dit was zo’n terrein waarop dat zeker kon gebeuren. Er verschenen borden aan de muur met teksten als: ‘De strijd voor geboortebeperking is een belangrijk onderdeel van de klassenstrijd. Zij die zich ertegen verzetten zijn klassenvijanden.’ Dat maakte duidelijk dat verzet tegen de gezinsplanning zeer gevaarlijk kon zijn.

Om greep te houden op de bevolking had de overheid een fijnmazig netwerk opgebouwd. Na de collectivisering van eind jaren vijftig was de hele maatschappij strak georganiseerd in communes, brigades en teams. Iedere laag had kaderleden. Die bepaalden vrijwel alles: waar je werkte, wat je daar mocht doen, welke middelen je daarvoor mocht gebruiken (vrachtwagens, machines, ossen), waar je kon wonen, hoeveel je kon eten, hoeveel kleren je kon krijgen et cetera. Tijdens de collectieve periode, die tot begin jaren tachtig duurde, was er aan hun macht vrijwel niet te ontsnappen. Het hukou-systeem voorkwam bovendien dat mensen verhuisden. Je kon dus niet zomaar op een andere plek gaan wonen als je niet in de smaak viel bij de lokale kaderleden, of als je het oneens was met hun beleid.