DE ANDERE KANT VAN DE WERELD

Van Rudi Rotthier verschenen eerder bij Uitgeverij Atlas:

Het recht op dwaling

Kinderen van de krokodil

Het gulle continent

Caesars van de wildernis (red.)

Het beste land van de wereld

Hotel Fabiola

De koranroute

Het land dat zichzelf bemint

Rudi Rotthier

De andere kant
van de wereld

Een reis langs 31 Zuidzee-eilanden

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

Delen van dit boek verschenen eerder, in een andere vorm, in De Morgen.

© 2008 Rudi Rotthier

Omslagontwerp: Willem Morelis

Omslagillustratie: Richard Broadwell/Beateworks/Corbis

Auteursfoto: Hollandse Hoogte

Kaart: Hester Schaap

ISBN 9789045017976

D/2008/0108/540

NUR 508

www.uitgeverijatlas.nl

Tabel hoofdstuk 2

Gebied:

Bougainville

Alternatieve naam:

de Noordelijke Salomonseilanden

Deel van:

Papoea-Nieuw-Guinea, autonoom, misschien mettertijd onafhankelijk

Oppervlakte:

10045 km²

Inwoners:

175160 volgens een niet al te betrouwbare telling uit 2000

Dichtheid:

17,5 inwoners/km²

Groei:

2 procent per jaar (getal voor Papoea-Nieuw-Guinea)

Steden:

Buka, Arawa

Hoogste punt:

Balbi, een actieve vulkaan, 2743 meter

Talen:

behalve Engels en Tok Pisin (pidgin), 28 lokale, Melanesische talen

Karakteristiek:

donkere huidskleur van de bewoners die verreweg de meest zwarte zijn van de regio en volgens sommigen zwarter zijn dan de zwartste Afrikanen

Vroege Europeaan:

de Franse ontdekkingsreiziger Louis-Antoine de Bougainville, die er met zijn twee schepen in 1768 langskwam

Kolonisatie:

na akkoord met het Verenigd Koninkrijk in 1898 aan Duitsland toegewezen; in 1914 door Australië veroverd; sinds 1920 officieel door Australië gekoloniseerd; van 1942 tot het einde van de Tweede Wereldoorlog door Japan bezet; sinds 1975 onderdeel van onafhankelijk Papoea-Nieuw-Guinea

Economie:

grondstoffen: koper, goud. Winning ligt grotendeels stil na onafhankelijkheids- en burgeroorlog

Inkomen:

onbekend

Munteenheid:

kina

Levensverwachting,
kindersterfte,
onderwijs:

geen betrouwbare gegevens bekend

Internet:

praktisch onbestaand

2

De Kimbe Queen

Het is niet met een kano dat ik aan mijn eilandentocht begin, maar met een schip, dat, aan de stank te merken, met diesel wordt gestookt. Het is niet vanuit Matupit dat ik vertrek, maar vanuit de haven van vernield Rabaul. In een prefab hangar wordt de hitte vastgehouden, al worden de passagiers na verloop van tijd doorgelaten.

Om onduidelijke reden heb ik korting op mijn ticket gekregen, misschien omdat ik naar klassen en cabines had geïnformeerd. Klassen blijken er op de Kimbe Queen niet te bestaan, ‘het godganse schip is klasrijk’, en bedden of bunks zijn goed voor watjes die de grond nog niet hebben leren appreciëren.

Men laat me kiezen waar ik me installeer: dek of ruim. Andrew, die al twee dagen onderweg is – hij is zijn reis begonnen in Lae, waar de Kimbe Queen is vertrokken – beweert dat ik wel gek zou zijn het dek te verkiezen. Overdag is het er onhandelbaar warm, en het dak is niet bestand tegen buien. Hij brengt me naar de zone waar zijn groep is ondergebracht, biedt me een stukje van zijn gevlochten matje aan, waar ik me te slapen kan leggen.

Andrew is, zoals zijn vier vrienden/medereizigers, gehandicapt. Hij is dertig en zijn rechteronderbeen werd lang geleden aan flarden geschoten – hij vertelt niet waar of hoe, maar Papoea-Nieuw-Guinea heeft op dat vlak een reputatie: raskols plegen overvallen met geweld, zeker in de grotere steden Port Moresby en Lae, waar de grotendeels geldloze economie jongeren frustreert en waar een soort heroïek van de bandiet in ere wordt gehouden. Het been is niet geamputeerd, maar het is volslagen onbruikbaar, scheef en dun. Sinds ‘het incident’ verplaatst Andrew zich met behulp van een zware stok, en heel soms met een rolstoel. In de Kimbe Queen heeft hij zich de rol van ceremoniemeester aangemeten. Hij pikkelt rond en brengt andere ruimbewoners zover hun matten te reorganiseren, ligplaats te creëren waar voordien alleen wanorde bestond. Dan verlegt hij zijn aandacht naar mijn bezittingen, meer bepaald de proviand die ik heb meegebracht. Hij heeft honger en dorst, zegt hij, terwijl hij zijn ogen openspert. Hij werkt zich door een pakje koeken dat ik hem voorhoud, sporadisch een koekje delend (eentje met mij). Het laat hem onbevredigd. Hij graait in mijn proviandtas, en haalt een tweede pak boven. Andrew heeft helemaal ongevraagd gegraaid, hij trekt het pak min of meer ongevraagd open (hij wappert enkele keren vragend met de wenkbrauwen): 400 gram soldatenkoeken verdwijnen in droog kauwende kelen.

Andrew graait nog eens in mijn tas, maar vindt tot zijn ontgoocheling niks meer wat zijn innerlijke mens kan versterken.

Hij wijst onbestemd naar een hokje tussen ruim en dek waar een minuscule kantine is ondergebracht. Er staan vijf items op het menu: drie soorten frisdrank (cola, fanta, sprite), koffie, en gebakken lever met rijst.

Andrew en zijn gezellen zijn op weg naar de ‘Disabled Games’, gehandicaptenspelen, in Buka, Bougainville, waar we de volgende ochtend kunnen arriveren. Het ruim wordt voornamelijk door deelnemers aan de spelen ingenomen, een van hen is volgens Andrew zelfs internationaal vermaard, wat betekent dat hij al aan wedstrijden in het buitenland heeft deelgenomen. De steratleet heeft zijn kunstbeen op zijn rolstoel laten staan, met een gloednieuwe, blinkende Nike aan de kunstvoet, terwijl zijn echte voet ongeschoeid blijft. Andere passagiers, die ervan uitgaan dat ik de groep begeleid, komen me feliciteren met mijn werk. ‘Hoe noem je zo iemand in het Engels?’ vraagt een vrouw terwijl ze naar een dwerg in Andrews gezelschap wijst. ‘I am a midget,’ geeft die zelf aan, onbewolkt glimlachend. Ze speelt cricket en is volgens Andrew zo snel dat elk team haar wil hebben. Ze is ook de enige atleet die over twee functionerende benen beschikt. Het enige probleem is dat ze zoveel tijd aan haar opsmuk besteedt dat ze doorgaans te laat is voor de training, en dat ze altijd wel op iemand verliefd is, wat op de een of andere manier ook tot vertraging, gemiste trainingen en verlaagd rendement leidt. ‘Dat is haar grootste handicap – de liefde.’

De tocht verloopt, in den beginne, redelijk sjofel en hoffelijk. De valide passagiers doen hun best om de gehandicapten waar nodig te helpen, want speciale infrastructuur is niet aanwezig. Smalle trappen en een glibberig toilet zijn voor iedereen moeilijk te betreden.

Ik zoek hogere regionen op, hang over de reling en zie hoe een schildpad moeizaam uit het vaarwater van het schip blijft. Het dier bevindt zich op zeker twee kilometer van het meest nabije land, New Ireland. Ik schrik op als een colablikje haar dekschild rakelings mist. Een jonge vrouw, Davinia, een studente biochemie, gehuld in een mouwloos shirt dat The Cyberman, een internetcafé uit de nationale hoofdplaats Port Moresby aanprijst, heeft het projectiel met enig venijn gegooid.

‘Zou jij niet doen, zeker? Het is per slot van rekening geen vergif, en geen wapen, wat is er dan op tegen?’

Ik zoek in de hitte van de zon vrij moeizaam naar argumenten tot ik op het fletse idee kom dat ze hiermee de vissen in verwarring brengt, en de schildpad doet schrikken. Ze lijkt te accepteren dat de vissen onverward moeten kunnen zwemmen (maar niet dat je een schildpad niet af en toe kunt aantikken), en belooft dat haar volgende blik in de vuilcontainer gaat – die, komt ze even later berichten, niet aanwezig is: iedereen gooit alle afval in het water, ook de bemanning…

Ik vraag naar de herkomst van haar naam.

Ze blijft verbolgen kijken.

Die betekent, zegt ze, geliefd, en is door haar dooppriester min of meer aan haar ouders opgedrongen. De priester liep hoog op met koning David en Davinia is de vrouwelijke versie van die naam.

Wat vond hij zo bewonderenswaardig aan koning David?

‘Geen idee. Misschien dat die vele sekspartners had.’

Over het algemeen lacht ze niet met religie, of met niet-gereglementeerde seks, lacht ze niet tout court. In het beste geval krijgt ze iets toegeeflijks, komt er iets kwetsbaars in haar robuuste houding.

Haar ouders leven apart, maar zullen, omwille van de katholieke regels, nooit officieel scheiden, wat hun niet echt stoort, want het belet niet veel. Ze leven elk waar ze zijn geboren, Davinia heeft twee keer een thuis.

Maar het is natuurlijk zonde.

Davinia is samen met een nu slapende vriendin op weg naar haar tweede thuis, naar een huwelijksfeest aan vaders kant.

Ze reageert wat ontstemd als blijkt dat ik minder opheb met religie dan zij. Ze beschouwt dat als een onrecht. Alsof ik daarmee verraad pleeg tegenover de Duitse paters die hier zo’n honderd jaar geleden eeuwige waarheden zijn komen verkondigen. Alsof ik daarmee verraad pleeg tegenover de mensen die destijds en sindsdien door de paters werden overtuigd. De Europeanen hebben toen naaktheid verboden, tatoeages verbannen – en wat de paters niet aanstond werd met de karwats bestreden. Nu lopen Europeanen zelf graag naakt, of indecent, laten ze piercings en tatoeages aanbrengen. Voor Davinia’s voorouders waren die dingen een levensstijl, een leven. Voor Europese of Australische of Amerikaanse toeristen zijn ze even wegwerpbaar als het katholieke geloof.

Doet het ongeloof van de Europeanen haar aan haar eigen geloof twijfelen?

‘Het doet me twijfelen aan de kolonisatie, die trouwens nog altijd bezig is.’ Ze wijst naar haar shirt. ‘Zonder jullie geen computers, geen internet. Alle stappen die wij zetten, gaan in jullie richting. De stappen die jullie in onze richting zetten, de tatoeages, de piercings, hebben volgens mij fundamenteel niet veel te betekenen. Weet je wat me nog ergert? De buitenlanders lijken me altijd impliciet of expliciet te verwijten dat ik de oude gebruiken heb opgegeven. Dat is natuurlijk zo, ik ken de kastom zelfs niet meer. Maar het is wel jullie fout dat ik de traditie niet langer ken.’

De een verwijt de ander dat ie verandert, en ondertussen is alles anders. Maar katholiek is ze nog altijd. Ze belooft dat ze voor mij zal bidden. Voor een behouden reis en voor mijn allicht koffiezwarte ziel. Zoals ze er elke dag voor bidt dat haar ouders ooit weer zullen samenleven. Niet omdat ze bij elkaar passen, maar omdat de feitelijke scheiding zondig is.

Mocht de kerk ooit gewapende nonnen introduceren, dan zou Davinia niet aarzelen, denk ik. Ze stoot enkele mannen aan terwijl ze neerdaalt in het ruim. Ik tob nog even na over haar verwijten. Er is hier een gevecht gevoerd om het monopolie op lust en gruwel. Ze is in het winnende kamp beland, maar heeft toch het idee de nederlaag geleden te hebben. Ze leeft in het besef van nederlaag.

Ik weet niet of ze meteen is gaan bidden, maar dat van die behouden reis wordt niet bewaarheid.

In het ruim begeeft de airco het. En een apparaat dat niet veel tot het leefcomfort leek bij te dragen, wordt al gauw fervent gemist. Het gaat stinken en de temperatuur stijgt zorgwekkend. De atleten worstelen zich naar het dek, waar nu niet veel vierkante centimeters onbenut blijven. Eer het laatste stukje van New Ireland aan het oog is ontsnapt, steekt de wind op, de oceaan wordt woelig en het begint eerst te motregenen, dan te stortregenen.

We wisselen af tussen nat worden van de regen en buitensporig zweten. In het ruim beginnen de eerste tekenen van zeeziekte op de duiken. Een vrouw laat haar zoontje in haar handen kotsen. De volwassen validen blijven op de been door de handen plat tegen de zoldering te duwen, en zo, met handen en voeten, te bewegen, de mindervaliden liggen en proberen zo enige stabiliteit te verwerven. Af en toe rolt een passagier voorbij – omdat rollen beter lukt dan lopen.

Ik strompel terug naar de regen in de hoop dat frisse lucht mijn maag zal helpen. Ik hang weer over de nu drukbezette reling, geprangd tussen de man met de Nike-voet, kotsend, en de klantloze kok, die zich onverstoord door zijn onverkochte voorraad lever werkt. Kots, lever, diesel – ooit moet iemand een verkiezing van ongewenste geuren organiseren.

Golven spatten over de reling. Eerst word ik enkele keren tot de knieën nat. Dan reikt een golf tot mijn navel. De afkoeling is meegenomen, maar de slag was hard en onverwacht, en ik vlucht een trap op naar het hoger gelegen, helemaal aan de regen blootstaande dek, waar ik schommel als een baby, klots als een losgeslagen boei. Ik hurk tussen slapende lijven en val na enige tijd zelf in slaap, word enkele uren later op een rustige oceaan klam wakker, mijn maag gelukzalig hongerig knorrend, met zonovergoten land in zicht: Buka, of Bougainville.

Iedereen verdringt zich nu aan de reling. Ik sta opnieuw naast Davinia. Ze is rustiger, milder dan de vorige namiddag. Niet ziek geweest, beweert ze. Ze heeft haar kroeshaar onder een mutsje verborgen.

‘Wat doe je eigenlijk op dit schip?’, vraagt ze.

Het overkomt me sinds Rabaul meer dan gemiddeld, dat mensen zich afvragen waarom ik ben waar ik ben.

‘Kijk om je heen. Zie je nog een blanke? Jullie reizen met het vliegtuig. Wat doe jij dan hier?’

Ik grabbel nog eens in de excuseston. De reis van de Polynesiërs die ik ruwweg wil overdoen (Davinia is natuurlijk weer geen Polynesiër, eerder Melanesisch), wat betekent dat ik liever overzee ga dan in de lucht. De wereld die vakantie nodig heeft. En dan misschien vooral mijn oom, die ervan droomde in dit gebied te reizen. Hij associeerde het met zijn ideaal van een eenvoudig, goed leven, vis eten, vrijen, en fruit uit de collectieve bomen plukken. Maar toen hij met pensioen ging en de reis had kunnen maken, kreeg hij zodanige problemen met zijn kunstheup dat hij niet langer in staat was lang genoeg stil te zitten om het vliegtuig te overleven, of lang genoeg te bewegen om veel te kunnen zien. Hij had zich uiteindelijk bij de gedachte neergelegd dat hij het gebied via de Fotoatlas van landen en volkeren zou leren kennen. Hij voorzag de landen die hij had willen bezoeken, in dat boek van nummers, hij maakte lijstjes van de bevolkingsaantallen en leerde de nummers op de kaart te situeren. Hij las over de zeden en gebruiken. Hij nam de postkaarten door die hij ooit uit Hawaï had meegebracht.

‘Was hij er erger aan toe dan de mensen op dit schip?’

Ik kijk naar een atleet met polioverkrommingen.

Waarschijnlijk niet. Hij had het moeilijk met zijn eindigheid en aftakeling en hulpeloosheid. Hij wou die liever niet tonen. Hij wou in zijn eigen gedachten een dansende jongeling blijven en in geen geval een gebrekkige bejaarde. In de zon moest je schitteren en niet zielig zijn, of medelijden opwekken. In de zon moet je jong zijn en jong blijven.

Toen bleek dat ik nogal eens reisde, kreeg hij een ander idee. Hij zou me sponsoren, me de driehonderdduizend frank geven die hij voor zijn reis opzijgelegd had, in de veronderstelling dat ik zijn reis zou maken.

‘Hoe heet hij?’

Nonkel Marcel.

Davinia, die tegelijk felle en vragende ogen heeft, zegt dat ze zich dat moeilijk kan voorstellen. Als je in dit gebied al geld krijgt, is het van je moeder, of je tante. Op mannen wordt niet gerekend. Maar dat een voorouder me tot de reis heeft aangespoord, maakt ze voor haar minder onbegrijpelijk. Als een naast familielid zoiets suggereert, moet je ten minste naar de suggestie luisteren. Ikzelf krijg de indruk dat ik misschien met te veel excuses in mijn bagage vertrek en dat ik daar-door zwaar reis. Een reis moet vanzelf spreken. Eén excuus moet volstaan: de drang om te vertrekken, je lijf te verplaatsen, een tijdje met je ketenen te ratelen. Dat is idealiter zelfs geen excuus.

‘Ga je hem postkaarten sturen?’

Die zouden niet aankomen. Hij leeft niet meer.

‘Dan ben je te laat met je reis.’

Eerst was ik niet zo happig op het idee. Ik ben principieel niet dol op erfenissen, en ik zou niet weten hoe iemand de reis van een ander kan maken, de droom van een ander kan realiseren. Ik ga ervan uit dat het Stille Zuidzeegebied, in de mate dat het ooit een droomdoel is geweest, al een jaar of tweehonderd geleden om zeep werd geholpen.

Maar toen hij een jaar of drie geleden na een nieuwe heupoperatie aan een infectie stierf, leek het idee ineens veel minder absurd, of toch niet absurder dan andere ideeën. Al was het maar omdat ik na voorgaande, eerder politieke reizen, rijp was voor wat anders. Al was het maar omdat ik hem op die manier wel wil gedenken: door hem in gedachten te houden tijdens deze reis, door te proberen dit gebied ook door zijn ogen te bekijken

‘Leken jullie op elkaar?’

Dat weet ik niet. Op sommige punten wel, op veel meer punten niet. Hij was nogal rijk aan contradicties, charmant, krenterig (tenzij in het weekend), hij dweepte met Moshe Dayan en Henry Kissinger, maar ook met Jezus en Hitler, hij was waarschijnlijk de enige Hitlerfan die de kibboets als de ideale werk- en leefplaats beschouwde, die Israël beschouwde als het land van belofte.

De namen, op Jezus na, lijken haar niks te zeggen.

‘Was hij wel gelovig?’

Hij was in elk geval niet kerkelijk.

Hij was lelijk, in de conventionele betekenis van het woord, kaal, dik, met hard vel, zijn ogen gingen verborgen achter donker en dik glas. Maar hij beschouwde zichzelf toch vaak als een geschenk aan alle vrouwen, als een playboy (vandaar zijn sympathie voor Kissinger, die hij als zielsverwant bekeek), een bon vivant (weliswaar een bon vivant die om geld uit te sparen oudbakken brood kocht), een flierefluiter, een mens van goede wil. Hij was ook zo vol van zichzelf dat het irriteerde, zo onvermurwbaar in zijn nochtans tegenstrijdige opvattingen. Tegelijk was hij, wat ik weer wel apprecieerde, niet als iedereen, een oorspronkelijk mens die zich niet schaamde voor zijn leven, tenzij voor de aftakeling die de jaren meebrachten.

‘Ik zal voor hem bidden, en voor jouw reis.’ Ook mijn ongeloof lijkt haar minder te storen nu er een familieband blijkt te zijn.

Zolang niet bij elk van haar gebeden een storm opsteekt, zeg ik.

Ze weet niet waar ik het over heb.

Gisteravond, de storm na haar gebed.

Die storm had een andere reden, zegt ze met enige stelligheid.

Er wachten een busje en een vrachtwagen op de deelnemers aan de gehandicaptenspelen, die hen naar het internaat van een middelbare school zullen brengen.

Davinia loopt met haar ontwaakte vriendin naar het huis van haar vader. Iemand wacht hen op, misschien de vader. Ze schudt hem formeel de hand.

Ik wandel naar het overigens tegenvallend Kuri Village Resort.

De eigenaar en de verantwoordelijke zijn niet aanwezig. De kelner beseft dat er geen logés zijn, en hij laat me graag de hutten bekijken – de tv’s die niet werken, de frigo’s die wel daveren maar niets koel maken, de airco waarin beesten gedijen, de douche die lekt – maar hij wil me vooralsnog niets verhuren.

De locatie is grandioos, het terras, waar de beau monde van Buka komt ontbijten, hangt over de zee-engte tussen Buka, de hoofdstad, en Bougainville, de rest van het territorium. Rechts ligt een eilandje waarop het Japanse leger tijdens de Tweede Wereldoorlog een hoofdkwartier had gevestigd.

Miniatuurbootjes verzorgen de verbinding tussen de gebieden, kinderen kanoën moeizaam voorbij, half glurend, half hun kunde etalerend, in de ijdele hoop op een toerist die van hun diensten gebruik zal maken. De getijden veroorzaken een felle stroming tussen de eilanden, in één richting gaan de kano’s sneller dan de motorboten, in de andere richting voeren ze een millimeterstrijd met de elementen.

De geografie en geschiedenis is enigszins ingewikkeld. Het hele territorium, de provincie, deelstaat, onafhankelijk te worden land, heet Bougainville, naar de Franse ontdekkingsreiziger die hier in de achttiende eeuw aanmeerde, en de naam Buka, voor een satellieteilandje, was het gevolg van een klassiek misverstand. Louis Antoine de Bougainville vroeg, of liet vragen, hoe de mensen hun land noemden. Ze verstonden de vraag niet en stelden de wedervraag: ‘Buka?’ Wat? Wat wil je precies weten?

De nieuwsgierigheid van de Fransen was met deze repliek al meer dan bevredigd, en sindsdien is ‘Wat?’ als naam ook door de plaatselijke bevolking geadopteerd.

Op dat satellieteilandje ligt het gelijknamige Buka, de hoofdstad van Bougainville (overigens is de naam van het grotere eiland niet door de ontdekkingsreiziger zelf gegeven), een gebied met misschien tweehonderdduizend inwoners en achtentwintig talen, dat na een lange oorlog autonomie heeft verworven en dat min of meer eensgezind onafhankelijkheid van Papoea-Nieuw-Guinea nastreeft (de bevolking is verwant met die van de Salomonseilanden, maar koloniale koehandel tussen Duitsers en Britten maakte dat Bougainville aan Duitsland toekwam, daar waar de Salomonseilanden op een weinig intense manier door de Britten onderhanden werden genomen).

Het is mijn bedoeling om door Bougainville te reizen, en in het zuiden van het land met een lokaal bootje naar de nabije Salomonseilanden te trekken – halflegaal, want er is geen officiële grensovergang.

De eerste stap bestaat erin Buka te verlaten en aan de overkant te wachten op transport naar Arawa, ooit de parel van Bougainville, de stad aan de kopermijn.

De tocht over het zeekanaal is een makkie – die duurt één minuut en kost één kina. Maar eens aan de overkant kom ik op een hete plek waar een winkel onfrisse frisdrank verkoopt, en waar PMV’S wachten. PMV’S, Passenger Motor Vehicles, zijn een kruising tussen een minibus en een jeep.

Wachten waarop?

Op de passagiers van een vliegtuig dat misschien nog zal landen. Op de garagist die een onderdeel zal brengen. Op marktgangers die in de prille ochtend uit Arawa zijn gekomen, en die nog terug zullen reizen. Op onverlaten die in de enige bank van het land een verrichting willen uitvoeren.

Een stuk of zes PMV’S wachten, en hoewel er al genoeg reizigers zijn om twee van de voertuigen te vullen, blijft iedereen toch maar wachten.

Men reist niet helemaal in konvooi, maar het wordt toch veiliger bevonden niet te ver uit mekaars buurt te rijden.

Pas in de vroege namiddag vertrekken de eerste PMV’S, en dat reizigers uren te vroeg al staan te wachten, heeft er vooral mee te maken dat ze dan een goede of snelle chauffeur kunnen uitkiezen en een goed zitje kunnen reserveren. Als je eenmaal gereserveerd hebt, weet je nog niet welk voertuig het eerst op pad zal gaan.

Ik heb geluk. Peter bestuurt de PMV die het eerst vertrekt. Ik zit voorin, naast Alex, een ontwikkelingswerker uit Tirol. Peter stuurt ons, schat hij, over tweeënveertig rivieren, waarvan er enkele het voordeel van een berijdbare brug hebben. Mocht het regenen dan zitten we vast tot het peil van enkele rivieren weer zakt. Alle passagiers, twee witte voorin en acht lokale achter, hebben mondvoorraad en drank bij zich.

Alle tweeënveertig rivieren hadden een brug vooraleer de onafhankelijkheidsoorlog/burgeroorlog (men noemt die oorlog hier ‘het conflict’) ook de weg gedeeltelijk verwoestte. Peter rijdt goedmoedig de jungle in, over een weg die zelden de zee uit het oog verliest. Hij duwt een cassette in het gat, en ik word verrast door een optreden van wat onmiskenbaar een meidengroep is uit Nederland. Ik suggereer Dolly Dots, maar Peter corrigeert: Pussycat. ‘Mis-sis-si-ppi. I’ll remember you-ou.’ ‘Georgie, I’m not a record you can play.’ Steeds opnieuw, en dat al een jaar of vijfentwintig, schat Peter, ook onderbroken door ‘het conflict’, dat het meeste vervoer onmogelijk maakte.

Hij heeft de cassette ooit cadeau gekregen van een Duitse man die de liedjes beu was. Dit is nu de enige cassette in de PMV, ik weet niet of de stemmen slepen omdat dat de bedoeling is dan wel dat de cassette haar leeftijd toont. Ik vraag me af wat de chauffeurs van de andere PMV’S draaien.

‘Something died, when I cried, for my bro-oken souvenirs.’

Peter last om het halfuur een pauze in. De rivieren lijken gaandeweg dieper te worden. Af en toe meen ik nattigheid aan mijn voeten te voelen. We rijden schokkend over natte keien. Zelfs waar er nog een brug is, verkiest Peter soms het rivierbed. Want er is instortingsgevaar.

Er is nauwelijks bevolking te ontwaren. Een van de rivieren delen we met een vrouw die kleren wast.

Alex, jong, zwetend, kalend, energiek pratend in zowel het pidgin als Engels, en af en toe zijn dehydratie bekampend met enkele slokken cola, is nog niet zo lang terug van een bezoek aan zijn heimat. Hij is daar in negen weken veertien kilo aangekomen, vooral door worst te eten. ‘Bockwurst, Bratwurst, salami. Soms driehonderd gram worst als tussendoortje. Zalig. Ik was in Bougainville eerder negen kilo vermagerd. Ik heb hier vaker wel malaria dan niet. Dat vreet aan je. Tijdens malaria-aanvallen kun je niks door je keel krijgen. Worst tegen malaria – dat niemand daar eerder aan gedacht heeft.’

Alex is de manager van een schooltje in de rimboe, waar jongeren een stiel kunnen leren. Hij is zelf vrij handig, maar in Bougainville gaat zijn energie vooral naar het bekampen van de onmogelijkheden. Vorig seizoen heeft hij een nieuwe vleugel aan de school helpen bouwen. ‘Voor wat je ook nodig hebt, al is het een schroevendraaier, moet je rekening houden met een levertijd van drie maanden. Niets komt vlugger en bijna alles komt trager.

Nog een ander probleem: als ik voor mezelf of voor de school geld nodig heb, moet ik, in deze tijd van elektronisch bankieren, de voorafgaande avond van mijn school naar Arawa liften, dan om vier uur ’s nachts opstaan, hopen dat het niet regent, een PMV nemen, naar de enige bank in het land reizen, hopen dat de rij wachtenden niet te lang is, hopen dat er geld is, hopen dat de bediende zich ervan kan vergewissen dat ik geld op mijn rekening heb staan, dan hopen dat het nog altijd niet regent en terugreizen. Ik heb nu geld op zak en ik voel me alsof ik, gewoon om het geld van de bank los te krijgen, hard heb moeten werken.’

Hij leeft al twee jaar zonder elektriciteit, ’s avonds een oor aan de transistor geplakt, of lezend bij een batterijlamp. Hij is een lokale vrijage aangegaan, ‘wat spannend is. Mijn vriendin is mee gereisd naar Oostenrijk.’ Zij had een zwak voor frankfurters, en naast de worstenbranche viel haar oog op de chocola. Zij bleek naderhand vijf kilo dikker.

Voelt hij dat vrouwen hier in principe de macht hebben?

‘Dat is niet zo. Bezuiden Arawa verandert het systeem, en gaan erfenissen en bezit niet langer via de vrouwelijke tak. In principe mag een vrouw in de wantok van mijn vriendin niet samen met haar vader of broer aan tafel gaan, en evenmin met haar schoonvader of schoonbroer.’

Wantok is de pidginversie van ‘One Talk’, één taal, maar betekent eigenlijk, in een gebied met meer talen dan menselijk mogelijk lijkt, stam.

‘In de Oostenrijkse context viel dat gebruik onmogelijk in stand te houden. Mijn vriendin loste dat op door zo ver mogelijk van mijn ouders te gaan zitten, maar dan wel samen te eten.’

Zijn vriendin is helemaal niet blij met haar plaats in de maatschappij van Bougainville. Zij was wat graag een tijdlang, enige jaren, in Oostenrijk gebleven, maar Alex, die uiterlijk over twee jaar, en wellicht eerder, door zijn katholieke opdrachtgever Horizon 3000 zal worden overgeplaatst, kan zich geen leven in Oostenrijk meer voorstellen. ‘Ik vloek vaak op mijn huidige bestaan. Als ik weer eens een koortsaanval voel opkomen, of als ik weer eens niet weet hoe aan de hitte te ontkomen, of door insecten word geplaagd, hunker ik wel eens naar een koele, hygiënische plek. Maar als ik dan die koele, hygiënische plek bereik, krijg ik de indruk dat ook de andere aspecten van het leven koel en sanitair onschadelijk zijn gemaakt. Ik was zo ontgoocheld over mijn vrienden in Tirol. In de kroeg praten die over niet veel anders dan hun werk, of over de laatste sportuitslagen, het nieuwste idool. Ik hield daar een enorm gevoel van leegte aan over. Niets schijnt er echt toe te doen, en als iets ertoe doet, zoals sport of geldgewin, zou het er niet toe mogen doen. Met hun leven zou ik me niet langer tevredenstellen. Hier is mijn bestaan veel minder gevuld, maar voelt het op de een of andere manier voller aan. Echt. Dichter bij de essentie. Ik vrees dat ik door een insect gestoken ben dat me verhindert om nog langer in Europa te gedijen.’

Na een niet door regen bemoeilijkte rit van vier uur belanden we in de parel van Bougainville. Alex’ schooltje ligt nog ruim een uur verderop. Hij weet nog niet hoe hij daar zal geraken.

Ik stap af in het centrum van het stadje, aan wat ooit het centrale bus-station was van een bloeiende mijnstreek. De vuilnismanden zijn intact gebleven, maar alle beton is kapot geschoten. Ook in de directe omgeving wekt de vernieling de aandacht. Ik stap over een dode hond, vers gestorven, zonder evidente aanleiding – ik ontwaar geen bloeding. Wijlen het beest was mager en jong.

Na bijna tien jaar van vrede of in ieder geval van bestand (dat door een ongewapende internationale politiemacht wordt gemonitord) overheersen nog altijd de effecten van de oorlog. Een vernield warenhuis wordt langzaam aan door het oerwoud ingepalmd. De natuur herstelt zich sneller dan de stad.

De bewoners, die notoir donkerhuidig zijn – zo zwart dat er een blauwe schijn over hun huid hangt, zwarter dan Zwart-Afrikanen –, hebben niet veel omhanden. Ze hebben op de PMV’S gewacht en nu die er zijn, wachten ze tot de PMV’S weer vertrekken. Sommigen wachten op een marktje, waar onrijp fruit en gedroogde vis te koop zijn, en waar niemand een illusie van transactie lijkt te koesteren. Ze zijn gehuld in afgedragen T-shirts, waarop ooit gevechtssporters waren afgebeeld. Tegenwoordig blijft alleen een schijn van de afbeelding over.

Ik logeer, zoals alle reizigers en zakenlui dat doen, in het Vrouwencentrum van Arawa. Op vaste tijdstippen kun je er warm douchen en eten. En als de generator draait – dat doet ie van 18:00 tot 22:00 uur – kun je er met een ventilator de hitte of de muggen verdrijven.

Dat vrouwencentrum is ook een gevolg van de oorlog. Mannen voerden oorlog en vrouwen gingen op de vlucht in de jungle en werden, bij ontdekking, vrij systematisch verkracht. De puinhoop betreft niet alleen de stenen. Duizenden verkrachtingen worden zonder therapie verwerkt. In het geval van de mannen biedt luiheid een kans op verwerking, bij vrouwen primeert eerder activiteit: zij houden de boel draaiende, zij proberen politieke vertegenwoordiging te verwerven in de hoop dat hun aanpak minder bloedige conflicten zal opleveren.

Je hebt niet veel fantasie nodig om de oorzaak van de oorlog, die in 1989 op gang kwam en die volgens bepaalde schattingen tienduizend levens heeft gekost, (sommigen leggen het dodental bij twintigduizend, wat zou betekenen dat tussen 1989 en 1997 ruim een tiende van de bevolking van Bougainville is omgekomen) te leggen bij de kopermijn, of juister, bij Rio Tinto, de multinational met hoofdzetel in Australië die de mijn liet exploiteren. Rio Tinto kreeg van de regering van Papoea-Nieuw-Guinea honderdvijftig vierkante kilometer land cadeau. In eerste instantie ontving Bougainville per miljoen dollar winst zeshonderd dollar compensatie. Vele jaren later werd dat bedrag opgetrokken tot één procent, dus tienduizend dollar per miljoen winst. De regering van Papoea-Nieuw-Guinea, in het notoir corrupte Port Moresby, ving een hoger aandeel, Papoea-Nieuw-Guinea haalde zeventien procent van zijn inkomsten uit de mijn, en tot vijftig procent van zijn exportinkomsten. Maar uiteindelijk werd toch vooral Rio Tinto beter van de overeenkomst. De winst liep in de miljarden. En de lokale boeren, die honderdvijftig vierkante kilometer land hadden moeten opgeven, ontdekten dat in een groter gebied land werd vergiftigd. Rio Tinto dumpte cyaankali. De kwaliteit van de rivieren en het drinkwater is volgens de bewoners dubieus. Het aantal bizarre ziektes neemt hand over hand toe.

Daar stond tegenover dat de mijnactiviteit ook infrastructuur bracht. De mijnmaatschappij bouwde een haven en huizen voor werknemers, er kwamen hotels en resorts, maar ook daar kwam het gros van de werkgelegenheid buitenstaanders ten goede, mensen met scholing die op Bougainville niet te vinden waren.

De eerste daad van verzet tegen deze gang van zaken bestond er in 1988 in enkele uit Papoea aangevoerde werklui dood te schieten.

Toen het verzet toenam, verliet Rio Tinto het eiland, maar behield juridisch de rechten op de kopermijn.

In het restaurant van het vrouwencentrum komt elke avond een bont gezelschap samen. Vier Nieuw-Zeelandse oogartsen besteden jaarlijks drie weken van hun vakantie aan oogoperaties.

Van Buka tot Arawa kunnen ze zich vrijelijk bewegen, maar zuidelijk zwaaien meer radicale milities en enkele soldaten uit Fiji de scepter. Die groepen hebben de verkiezingen van vorig jaar geboycot en willen, zonder een tussenstap van autonomie en een toekomstig referendum, onmiddellijk onafhankelijkheid. De artsen weten dat in en om de zuidelijke stad Buin vorig jaar al honderddertig cataractlijdenden vergeefs op hen wachtten. De rebellen geven ook dit jaar geen toestemming voor doktersbezoek, tenzij World Vision dokt – wat tegen de beginselen van de organisatie is. Onlangs zijn twee Japanse bedevaarders, op weg naar Buin, de plek waar admiraal Yamamoto – hun held van Pearl Harbor – het leven liet, aan een door rebellen bemande wegversperring figuurlijk maar waarschijnlijk ook letterlijk uitgekleed. ‘We willen wel helpen, maar we willen niet doodgaan,’ zegt een vrouwelijke oogarts van Indiase origine.

‘Weer een paar tientallen nodeloos blinden,’ zucht de oudste van de artsen.

Dat is de frustratie aan de ene tafel.

Aan de andere tafel wordt van rijkdom gedroomd. Poddy, een jonge Ier, probeert als ‘rugzakzakenman’ bewoners zover te brengen dat ze om de twee weken een vierentwintig meter lange container met hout naar Australië sturen. Martin, een bejaarde en hartzieke, in Slovenië geboren Australiër, wil bewoners zijn sluice box aanpraten, een ‘sluisdoos’, een ‘ingenieus zij het eenvoudig’ apparaat waarmee men een viervoud aan goud uit de lokale rivieren zou kunnen ziften. En John, een vijfenzestigjarige vertegenwoordiger van een Canadese multinational, hoopt het met sluisdozen opgeviste goud op te kopen.

Voor de pas gearriveerde bezoeker die ik ben, valt vooral het aspect ruïne van Arawa op. De telefoon doet het niet, de elektriciteit hangt af van privégeneratoren, het wegennet is lamentabel. Maar ‘qua mineralen,’ zegt John, terwijl Martin ostentatief knikt, ‘is dit het rijkste eiland ter wereld.’

Hoewel Rio Tinto destijds vooral koper op het oog had, is ook goud hier rijkelijk aanwezig. Zowel goud als koper halen recordprijzen, en volgens niet al te gedetailleerde studies bevatten de rivieren voldoende hoogwaardig goud om een soort huisnijverheid op te bouwen.

Martin en John weigeren me te zeggen hoe duur hun sluice box is (een klassiek apparaat kost al gauw vijfentwintighonderd euro, hoor ik later, wat hier een fortuin is, en Martins nieuwe ontwerp is ongetwijfeld duurder). ‘Maar,’ zegt John, ‘men hoeft ons niet per se te betalen: we nemen het goud dat mensen bovenhalen aan als betaling. En na hooguit enkele maanden hebben ze de sluice box terugverdiend.’

Je zou ook kunnen zeggen dat een Canadese mijnfirma de investeringen door de onderaannemers laat betalen.

‘Dit zijn geen onderaannemers, dit zijn zelfstandige ondernemers, die voor hun goud de marktprijs zullen ontvangen.’

Martin houdt dagelijks enkele demonstraties. Zijn apparaat werkt met zwaartekracht, en wordt, zegt hij zelf, in de vakpers aangeprezen.

Hij heeft in een ver verleden een rol gespeeld in het verzet in Slovenië, en werd na verraad naar een Duits concentratiekamp getransporteerd. Die episode bracht hem in onmin met Europa. Tegenwoordig is zijn dunk van zijn nieuwe land, Australië, niet veel hoger. En met name het vanuit Australië opererende Rio Tinto zit Martin echt dwars, voor een deel omdat de multinational de bewoners van Bougainville zeikerig heeft behandeld, maar in Martins geval voor een nog groter deel omdat Rio Tinto niet wilde weten van zijn sluice box. ‘Een mens is nooit profeet in eigen land,’ gromt hij, ‘wat dat eigen land ook moge zijn.’

Martins bezoek aan Bougainville werd uitgesteld omdat hij met hartritmestoornissen in het ziekenhuis moest worden opgenomen. ‘Maar de president van Bougainville belde me en zei: “Martin, jij kunt Bougainville redden.”’ Hij krijgt er tranen van in de ogen. ‘Dat is me nog nooit overkomen: dat de leiding van het land me bedankt voor wat ik doe.’

Is zoiets terecht of is het prietpraat?

Martin schat dat in het momenteel toegankelijke deel van Bougainville minstens driehonderd sluisdozen permanent kunnen werken, en dat elke doos een uitgebreide familie in staat kan stellen om behoorlijk te leven, en mettertijd geld te vergaren om te investeren in andere activiteiten. ‘In een gebied met tweehonderdduizend inwoners kan zoiets inderdaad de economie op gang trekken.’

John neemt die enthousiaste bewoordingen graag over. Zijn bedrijf ‘schenkt’ de regering van Bougainville zo’n twintig miljoen dollar (hij is niet heel precies) voor het voorrecht hier de goudwinning te organiseren. De sluice box-aanpak ontneemt zijn bedrijf ook de verantwoordelijkheid om met lokale leiders te onderhandelen. De kleine ondernemer moet maar uitmaken in wiens rivier zij of hij naar goud zift.

Als het akkoord later deze week wordt getekend, zal een communicatiefiliaal van de Canadese multinational telefoonlijnen en high speed internet installeren voor het kantoor in Arawa. ‘Want,’ zegt John, ‘in de weken dat ik hier ben, ben ik er al één keer in geslaagd mijn echtgenote in Vancouver te bellen. Ik hoorde haar niet, maar zij hoorde mij blijkbaar. Ik heb drie minuten gepraat en toen was het voorbij. Zo kun je niet leven, nog los van het feit dat je zo geen zaken kunt doen.’

Poddy, de in jeugdherbergen verblijvende zakenman, heeft bier gekocht en rondgedeeld (het vrouwencentrum is in principe alcoholvrij). Martin praat nog wat na, onder anderen met een potentiële koper van zijn gouddoos. Hij vertelt over de manier waarop partizanen Duitse soldaten de keel doorsneden, in één keer een hele barak. Die soldaten gaven geen kik. Als dat nodig is, tegen Rio Tinto of tegen de soldaten van Papoea, wil hij wel een ander soort demonstratie komen houden, zegt hij. ‘Ik houd van dit land. Dit land houdt van mij, dat voel ik.’

Het is moeilijk in dit deel van de wereld gerucht van feit te onderscheiden. Tijdens de boottocht van Rabaul naar Buka hoorde ik van twee mensen, los van elkaar, over het bestaan van een open oliebron op twee kilometer van Buka, zomaar spuitend op een heuveltop. Dat bleek een fabel.

Van de Nieuw-Zeelandse oogartsen hoor ik dat de soldaten uit Fiji in het zuiden blijven rondhangen omdat ze ooit gevat werden in een piramidespel en nu ofwel wachten op de beloofde winst, ofwel niet naar huis durven terug te keren omdat hun families in Fiji al de gezamenlijke spaarcenten door hun toedoen zijn kwijtraakt. Dat kan waar zijn.

Een non vertelt me het volgende verhaal: tijdens de burgeroorlog was er een warlord, ‘die nu trouwens een hoge post in de politiek bekleedt’. Ze geeft geen naam. De man is haar vijand. Zijn groep vermoordde een familielid.

‘Op een bepaald moment kwamen drie van zijn mannen, jongens eigenlijk, enthousiast aangelopen. Ze zeiden iets in de trant van: “Chef, we hebben het eindelijk gedaan.”

“Wat dan?” wou die weten. “We hebben eindelijk het hospitaal platgebrand.”

De warlord verwerkte de informatie even en schoot vervolgens de drie in de maag. Hij vroeg hun: “Waar zal men jullie verplegen nu het ziekenhuis is platgebrand?” De drie zijn gestorven, doodgebloed.’

De non leek enige bewondering te hebben voor de actie van de warlord, ook al was hij haar vijand. ‘Mensen doen domme dingen. Iemand moet hen daarop wijzen. Ook al keur ik de methode niet goed.’

Waarom, vraag ik haar, vocht men hier evengoed onderling als tegen de troepen van Papoea-Nieuw-Guinea?

‘Er zijn hier,’ zegt ze, ‘enkele tientallen talen. Traditioneel doen wantoks hun eigen ding. Mensen appreciëren het niet als de chef van een naburige wantok zeggenschap over hun lot wil verwerven. En met zoveel vermoede rijkdommen lijken die conflicten ook ergens over te gaan. Wie aan de mijn woont, wil niet te veel toegeven aan iemand uit een potentieel armer gebied. Dat is trouwens het enige wat in de oorlog echt veralgemeend is geraakt: de armoede. Wat toch ook gek is. Ik neem aan dat politici, los van hun persoonlijke ambities, niet echt kwaad willen aanrichten, maar dat is wat ze het makkelijkst realiseren: verpaupering voor iedereen.’

Niet dat ze tegen autonomie of onafhankelijkheid gekant is, maar misschien, zegt ze peinzend, was het makkelijker om een centraal gezag van buitenaf te aanvaarden dan een centraal gezag dat wordt geleid door iemand van een andere wantok.

Ik heb moeite om de namen te onthouden.

‘Werkt Prudentia vandaag?’

Er blijkt geen Prudentia te werken in het vrouwencentrum, terwijl ik dacht dat ik aan Prudentia mijn overnachting en maal hoorde te betalen. ‘Bedoel je Custodia, of misschien Helvetia?’

Het is een verademing wanneer de bediende in het winkeltje zich voorstelt met een naam die niet met een verzekeringsmaatschappij kan worden verward: Michael. Niet dat hij er blij om is.

‘This life sucks,’ zegt hij, nadat hij iets eerder het ‘how are you’ nog met een vrolijk ‘fine’ heeft beantwoord.

Tijdens de oorlog in Bougainville verbleef hij als vluchteling op de Salomonseilanden, eerst in een kamp in Honiara, dan in Gizo, uiteindelijk als werknemer op een vrachtschip.

Sindsdien droomt hij ervan op een internationaal schip te kunnen werken. Desnoods voor niks. Hij had vanuit Gizo bij enkele firma’s gesolliciteerd, maar voor hij antwoord kreeg kon hij, moest hij, terugkeren naar zijn land. Waar hij geen internet heeft en waar de post niet aankomt. Hij heeft voor het laatst anderhalf jaar geleden zijn e-mail gecontroleerd. ‘Ik weet niet of mijn kansen op een job goed waren, wellicht niet. Maar nu zal ik eeuwig denken dat ik, terwijl ik jou hier frisdrank verkoop, elders had kunnen zijn.’

Zowel de expats als de werknemers van het vrouwenhuis zijn het erover eens dat ik beter niet de zuidelijke route naar de Salomonseilanden kan volgen. Fysiek onheil is relatief zeldzaam, maar alles van waarde wordt met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid gestolen, in de eerste plaats mijn laptop en cash. Dat is trouwens wat de rebellen aan de oogartsen als reden geven voor de afkoopsom – dat ze zich er vanwege die betaling van zullen weerhouden hen te beroven.

Maar als ik niet vanuit Bougainville op de Salomonseilanden geraak, moet ik er via een omweg, en vliegreizen, komen. En dus moet ik terug naar Buka. Ik maak de terugrit samen met Poddy, de rugzakzakenman. Poddy, die onverstoorbaar met een zo goed als onbegrijpelijk Iers accent praat, en die elke zin lardeert met ten minste twee fucks, is tevreden over zijn tocht. Het hout dat hij op het oog heeft, is van hoge kwaliteit, de toestand in het land is wetteloos genoeg om hem ook toegang te geven tot zeldzamer houtsoorten, en dat zeldzame hout relatief goedkoop te houden. Hij is nu al enthousiast over het rapport dat hij aan zijn Australische werkgever kan voorleggen. Tijdens zijn tussenstop in Port Moresby zal hij nog gaan eten met een minister van Papoea-Nieuw-Guinea en na dat etentje verwacht hij niks dan rode lopers voor zijn initiatieven.

‘Je kunt beweren dat wat ik doe niet goed is voor de natuur, of voor het landschap. Maar van de andere kant: door mij zullen enkele families werk hebben, enkele families zullen zich verrijken en de lokale middenstand gaan uitmaken. Mijn bedrijf en ik zeggen ook: wij nemen Bougainville ernstig, wij zijn bereid te investeren. Het gros van de bedrijven maakt een brede bocht om het gebied.’

Hij kan met zijn geweten leven, zegt hij. Hij doet dat voornamelijk in jeugdherbergen. Hij houdt van het contrast. De ene dag dineert hij met een minister, de volgende dag legt hij in een slaapzaal een kaartje met enkele reizigers. Zolang er bier is, is de wereld aanvaardbaar. Hij beschouwt zichzelf eerder als reiziger dan als zakenman. ‘Het feit dat ik reis, maakt geld verdienen niet onmogelijk. We zijn nogal gelijkend, eigenlijk. We leven van het reizen. Ik geraak toch in je boek, durf ik te hopen?’

Op het kantoor van Air Niugini in Buka, gevestigd in een gebouwtje met luidruchtige airconditioning, hoor ik dat tickets alleen cash betaald kunnen worden. Meer in het bijzonder, tegen kina. Het apparaat dat creditcardverrichtingen mogelijk maakt, is sinds mensenheugenis defect, en de werknemers vinden het beter zo. Air Niugini is het enige bedrijf in Bougainville dat ooit creditcards heeft aanvaard, en die mo-gelijkheid leidde tot allerlei complicaties die niemand nodig had. Mensen begonnen de luchtvaartmaatschappij als een bank te beschouwen. Superieuren deden moeilijk.

Dat ik de reis niet met kaart kan betalen, maakt dat ik ineens een pauper ben en dreig te stranden. Het volgende schip naar Rabaul laat nog een weekje op zich wachten.

Wat moet ik dan doen? Roeien? De rebellen trotseren?

De bediende van Air Niugini is niet onder de indruk. Roeien lijkt hem niet zo’n opgaaf, en op de rebellen kijkt hij neer. Maar, zegt hij, af en toe is de bank in Bougainville bereid geld – cash – te wisselen.

En dus slenter ik naar die ene bank, zoals het kantoor van Air Niugini een betondoos die in het stof is neergezet, waar ik hoop euro’s tegen kina te ruilen.

Aan die bank zijn er twee rijen, die naar buiten leiden, waar de zon op de hoofden hamert. Als je in de ene rij gaat staan, wil je geld ontvangen; in de andere rij wil je geld storten. Zo simpel is het, volgens de van knuppel voorziene wachter die de rijen inspecteert.

Ik wil geld wisselen, dat wil zeggen, geld geven in de hoop ander geld terug te krijgen. In welke rij hoor ik dan thuis?

Het eindresultaat geeft de doorslag: uiteindelijk zal ik, hopelijk toch, geld krijgen, en dus hoor ik thuis in de rij der ontvangenden.

Er staan zevenentwintig klanten voor me, doorgaans op blote voeten. Ik troost me met de gedachte dat, terwijl de rij voor me slinkt, de rij achter me groeit: bij achtendertig verlies ik de tel. Mijn medewachtenden zijn er gerust op dat er gewisseld kan worden, ze zijn er echter minder van overtuigd dat euro’s hier als aanvaardbaar worden beschouwd. ‘Kon je niets meebrengen dat minder onbekend is?’

Wat is minder onbekend?

‘Australische of desnoods Nieuw-Zeelandse dollars.’

De man na me, zoals de winkelbediende uit Arawa Michael geheten, is uit de Hooglanden van Papoea afkomstig, had aan de universiteit van Port Moresby een vrouw uit Buka leren kennen, en is nu gemengd getrouwd. Niet dat hij hier woont, maar zijn vrouw bezit land, hij heeft geld nodig om het huis op dat land te verbouwen, vooraleer plot en huis zullen worden verkocht.

Is het makkelijk om totaal buiten de eigen gemeenschap te trouwen?

Het vergt een aanpassing, geeft Michael toe. In zijn gebied bezitten mannen het land, maar aangezien hij handel drijft is dat niet zo essentieel. De bruidsprijs ligt veel lager in Bougainville dan in Papoea. ‘Bij ons legt de hele familie geld bij elkaar om de prijs te betalen, tot de vrij verre familieleden aan toe. Voor een huwelijk betuigt de familie haar solidariteit en instemming door fors bij te dragen. Maar met de bedragen die ik voor mijn vrouw moest betalen was die solidariteit eigenlijk niet nodig.’

Hij betaalde voor haar 250 eenheden schelpengeld, wat overeenkomt met ongeveer 250 Nieuw-Zeelandse dollar (130 euro – RR).

Op andere terreinen moest hij zijn schoonfamilie leren kennen. Wie in Buka wil verblijven, moet als aangetrouwd familielid een soort jaarlijkse boete betalen: een minimale hoeveelheid geld, maar ook een varken, dat aan de lokale leider wordt aangeboden. De boete is hoger voor de niet-aangetrouwde vreemdeling, laag tot onbeduidend voor wie, zoals Michael, maar af en toe het gebied bezoekt: dan volstaat een cadeau. Maar als je die boete betaald hebt, hoef je niet bang te zijn voor onhebbelijkheden. Zelfs op het hoogtepunt van ‘het conflict’ kon hij ongemoeid door Buka wandelen.

De boete voor buitenstaanders is niet het enige verschil tussen de wantok van zijn echtgenote en die van hem. In Buka moet wie vloekt, een varken schenken aan degenen in wier aanwezigheid er werd gevloekt. ‘Wij Hooglanders vloeken voortdurend en met plezier, maar na enkele varkens heb ik de geneugte onder controle, denk ik.’

Voor de varkens die hij hier heeft weggeschonken, had hij in zijn thuisland al een tweede vrouw kunnen hebben, zegt hij, er zich van vergewissend dat zijn echtgenote buiten oorbereik is, want in haar katholieke gouw wordt veelwijverij niet geapprecieerd.

Waarom wil hij haar land verkopen?

Dat heeft volgens Michael niets met machtsverhoudingen te maken. Zijn echtgenote en hij willen gewoon elders leven. Wat zouden ze met een huis in Buka?

De caissière aanvaardt mijn euro’s, wisselt gezwind, zij het tegen een lage koers, zoekt dan langdurig naar een beambte die met een stempel de transactie kan bekrachtigen. Na anderhalf uur bankieren sta ik weer in de tropische zomer.

Andrew, de mindervalide, meervoudig getalenteerde sportman, komt me opzoeken in het Kuri Village Resort.

Hij komt bijna niet uit zijn woorden. Dorst. Cola. En nog een blikje.

Hij maakt me er met enig misprijzen op attent dat ik zijn cricket-wedstrijden heb gemist. Hij is tevreden over zijn prestatie. Hij scoorde zesentwintig rolstoelruns in zijn beste match. Hij is eerder ontevreden over de opvang in de school waar hij logeert. Hij weet nu hoe het voelt om op een lege maag te spelen. Eerder wist hij al hoe het voelt om zonder een cent op zak naar een toernooi te reizen.

Mag hij nog een cola?

De barman van Kuri Village Resort vraagt of hij op een andere frisdranksoort wil overschakelen. De cola is tijdelijk gerantsoeneerd.

Andrew probeert zonder morren een fanta.

De dwerg in zijn gezelschap is na een opmerkelijk crickettoernooi verdwenen, allicht in de armen van een zoveelste liefje. ‘Vele mannen vinden dat opwindend: een dwerg.’

Ik kan over een uur of zo de slotwedstrijd van het toernooi nog meemaken: de honderd meter rolstoelsprint.

‘Kun je aan de barman vragen om aan mijn volgende fanta iets pittigs toe te voegen?’

‘Wat dan?’

‘JJ. Jungle Juice.’

Ik heb aanplakbiljetten gelezen waarin gewaarschuwd wordt tegen dat lokale brouwsel, met een hoog alcoholpercentage en onzuiver gestookt, dat jaarlijks menig overlijden veroorzaakt, en dat – zegt de azijnpisser in mij – zeker de atletische prestaties niet zal bevorderen.

‘Misschien niet.’ Andrew vraagt het dan maar zelf aan de barman, die aangeeft dat zijn diensten alcoholvrij zijn.

Ik duw Andrew naar de vertrekplaats, het plein waar op dagen dat een vliegtuig landt, onder enkele bomen kranten worden verkocht. Gedurende een halfuur vermaakt hij de omstanders met korte sprintjes.

De wedstrijdsprint zal op de halfverharde weg worden gehouden (verhard, maar gelardeerd met vele aarden putten). De weg wordt vrijgemaakt door de enige ambulance van Buka in te laten rijden op de voetgangers, die verontwaardigd plaatsmaken, maar toch in groten ge-tale in de buurt blijven rondhangen voor het verwachte spektakelnummer.

Tegen de tijd dat de eerste manche van de echte race op gang wordt geschoten, is Andrew uitgeput. Hij eindigt derde en laatste, met wel vijftig meter achterstand. Eerst grijnst hij hijgend en verlegen. De pijn is van zijn gelaat af te lezen, hij klaagt over schurende remblokjes, hij schaamt zich omdat hij mijn cola’s niet heeft weten te verzilveren. In een van de putten verloor hij zijn lijn en snelheid, zegt hij ook. Dan bekent hij dat hij ergens toch nog een shot JJ heeft geconsumeerd. ‘De volgende keer probeer ik het zonder.’

Andrew klimt, nog voor de sprintfinale is betwist, in het busje dat de atleten terugvoert naar de school. Tot hij aan zijn terugtocht naar Lae begint, drie nachten op een wankel schip zonder drank of voedsel, zal hij zich over deze afgang bezinnen.

Ook ik verdwijn, via de luchthaven.

Ik verzeil in een Nieuw-Zeelands gezelschap, een duo. Ze hebben een jaar zij aan zij gewerkt, als ongewapende politieagenten die de rust in Bougainville moesten helpen garanderen. ‘Nu keren we terug, elk naar onze eigen familie,’ zegt de man.

Ze hebben nog een gezamenlijke vlucht voor de boeg en een over-stapnacht in Port Moresby. Maar dan is het wellicht voorgoed voorbij. Ze wonen niet binnen handbereik en voorlopig gaat de Nieuw-Zeelandse politie geen nieuwe buitenlandse missies aan.

Ze zijn zowel blij als treurig. Treurig om de split, waar ze geen verzet tegen aantekenen, blij om het weerzien met andere geliefden, een echtgenoot in het ene geval, ook kinderen in het andere.

Gedurende de twee uren of zo van de vliegreis naar Moresby, sla ik hen meewarig gade. Het zou ook een blijde gedachte kunnen zijn. Inwisselbare liefde. In Buka iets unieks, en in Nelson iets gelijkaardigs, anders. Maar blijkbaar niet tegelijk.

Tabel hoofdstuk 3

Gebied:

Salomonseilanden

Status:

onafhankelijke archipel

Leuze:

‘Leiden is dienen’

Volkslied:

‘God save our Solomon Islands’

Oppervlakte:

28370 km²

Inwoners:

566000 (schatting 2007)

Dichtheid:

20 inwoners/km²

Groei:

2,5 procent

Steden:

Honiara (hoofdstad), Gizo

Eilanden:

talloze eilandjes waaronder Guadalcanal, Malaite, Choiseul

Hoogste punt:

Mount Makarakombou op Guadalcanal 2447 meter

Klimaat:

heet en nat

Talen:

70 levende en 4 dode naast Engels en pidgin

Etnische verdeling:

grote meerderheid Melanesisch

Geschiedenis:

ten minste 4000 jaar bewoond

Vroege Europeaan:

de Spaanse ontdekkingsreiziger Alvara de Mendaña de Neira in 1568 – hij dacht, of deed het voorkomen, dat deze eilanden de goudmijnen van koning Salomon bevatten, een gerucht dat de financiering van latere expedities mogelijk maakte, die echter de groep niet meer wisten te vinden…

Kolonisatie:

eerst Duits maar betwist, dan in 1899 door de Duitsers aan het Verenigd Koninkrijk geschonken in het kader van de akkoorden rond Samoa; vanaf 1942 cruciaal gebied in de strijd tussen Japanners en Amerikanen; onafhankelijk sinds 1978, met de Britse vorst als staatshoofd

Calamiteit:

ongeveer 30000 bewoners werden tussen 1870 en 1910 geronseld of gekidnapt om op plantages in Australië en Fiji te gaan werken. De sterfte onder werknemers en hun algemene behandeling waren gruwelijk

Economie:

hout, vis, palmolie, kopra, bauxiet, toerisme, Chinese en andere schenkingen

Inkomen:

590 US dollar per persoon per jaar

Munt:

Solomon Islands Dollar, traditioneel schelpen

Levensverwachting:

62 jaar voor mannen, 63 jaar voor vrouwen

Kindsterfte:

20 per 1000 geboorten

Onderwijs:

geen gegevens over alfabetisering

Internet:

eigen vorm van radio-internet in de grotere nederzettingen

Religie:

grotendeels gekerstend, met 32 procent anglicaans en 19 procent katholiek

3

Chequeboekdiplomatie

In Port Moresby, de hoofdstad van Papoea-Nieuw-Guinea, leeft de bezoeker als een gevangene. Ik logeer in Hotel Hideaway en per vraag die ik er stel word ik minstens twee keer op overdonderend gevaar gewezen. Het hotel ligt in een gore buurt (maar bij nader inzicht liggen alle hotels van Moresby in gore buurten), en heeft een speciale dienst geïnstalleerd om gasten zonder kleerscheuren rond te voeren. Van en naar de luchthaven, van en naar de supermarkt, van en naar het centrum, of het internetkantoor, word je in een van rondgereden. Alles inbegrepen in de nachtprijs, en alles blijkbaar nodig want ‘als je je zonder begeleiding op straat waagt, word je gegarandeerd overvallen.’ Dat geldt nog meer voor blanken dan voor de plaatselijke bevolking, maar mijn begeleiders in het minibusje, Kennedy, de chauffeur, en Sevilla, de student Toerisme, leggen me tijdens een van onze ritten uit welke wegen ze zelfs in hun busje mijden. Ze laten me slechts los als ik op mijn bestemming aan de binnenkant van door wachters bewaakte tralies sta.

Ik slaag erin een paar uur ongemoeid en onbegeleid rond te lopen in het centrum van de stad, maar ook daar wordt de onrust warm gehouden. Mensen ontfermen zich over me, willen me voor mijn eigen veiligheid in een luxehotel drijven. Als ik in een bewaakte snackbar met Australiërs spreek, blijkt dat die ook de traliepolitiek hanteren, ook al leven ze sinds jaren in de stad. Ze rijden met hun auto tot ze zich achter tralies bevinden. Ze rijden zo mogelijk snel en stoppen nooit aan barricades, zeker niet als die door politie worden bemand. Dan genieten ze van een maaltijd met vrienden, rijden pijlsnel terug naar hun beschutte huis, en bellen alle vrienden op om zich ervan te vergewissen dat niemand onderweg is vermoord. ‘Niet dat je op dat moment nog iets zou kunnen doen om te helpen. Maar je wilt het gewoon weten.’

Ik had niet echt de bedoeling in Moresby te lanterfanten, maar mijn volgende bestemming, de Salomonseilanden, is momenteel nauwelijks aantrekkelijker. Enkele dagen geleden is in de hoofdstad Honiara bij rellen Chinatown platgebrand. Ik heb de keuze gevangene te zijn in Port Moresby (en misschien dat ik na enkele dagen tot de vaststelling kom dat de sfeer van schrik nergens voor nodig is, ik heb tot dusver niks onbehoorlijks zien gebeuren), of verhuizen naar Honiara en misschien nog wat meemaken van de rellen.

Terloops: als je uit de lokale toeristische brochures de woorden paradijs, strand, zand, zon, palmboom en kokosnoot schrapt, blijven halflege pagina’s over. Ik reis achtereenvolgens door een gebied dat in ruïne ligt vanwege van een vulkaanuitbarsting, een eiland dat in ruïne ligt na een oorlog, een stad waar je niet buiten komt omdat de moorddadige overvallers je op de hielen zouden zitten en een land waar een revolte huis heeft gehouden. Welkom bij mijn poging om vakantie te nemen van de wereld. En leve de toeristische brochures.

De beambte van Air Niugini (Sevilla en Kennedy voeren me welgezind heen en weer naar de luchthaven) beweert dat de vluchten naar de Salomonseilanden normaal verlopen, dat ik naar hartenlust en zonder boete de datum van mijn vlucht kan vervroegen.

Aan boord van een Fokker met ruim zeventig plaatsen zitten negen passagiers. Zes daarvan zullen na een kort oponthoud in de transitzone van Honiara naar Fiji doorreizen, twee zullen verslag uitbrengen over de troebelen. En de negende ben ik.

De drie die niet in transit gaan, worden in één taxi geladen en naar het Mendaña Hotel gevoerd.

De rit tussen luchthaven en hotel voert ons voorbij het zes dagen geleden platgebrande Chinatown. De taxichauffeur geeft ons een snelle toer. Hij had zelf toegekeken, zegt hij, terwijl manifestanten en relschoppers het interessantste deel van de stad verwoestten. Hij had zelf gezien, beweert hij, hoe Chinezen in de vervuilde rivier achter hun wijk sprongen, en zichzelf en hun kinderen in veiligheid brachten.

‘Mensen houden niet van Chinezen, we denken dat ze de verkiezingen en de regeringsformatie met hun geld bepalen, dat de nieuw verkozen premier Rini hun man is en niet de onze. We vinden dat ze te veel aan politici geven en te weinig aan hun werknemers. We denken dat ze niet zijn als wij. Ze zijn berekend en listig.’

In Mendaña Hotel krijg ik met wat moeite de allerlaatste kamer toegewezen, inclusief een spuitbuis tegen ongedierte, wat kamer 232 meer dan alle andere nodig heeft. Dat we in dit hotel belanden heeft alles te maken met het politieschip achter het hotel dat, in samenspraak met de Australische helikopters die boven onze hoofden patrouilleren, voor onze veiligheid zal instaan. Van de alternatieve hotels is het grootste, het nieuwste, het meest Chinese, geplunderd, aan diggelen geslagen, platgebrand en naderhand nog eens aan diggelen geslagen.

‘Hé,’ zegt Sale, de receptionist (als je even je aandacht laat verslappen, begint hij te bidden, of stopt hij je bidprentjes van de wederdopers in de hand), ‘om 18:00 uur gaat de avondklok in. Maak dat je binnen bent.’

Tijdens dat uitgaansverbod mogen we blijkbaar ook niet binnen het hotel uit de kamer komen. En bar en zwembadje zijn zelfs overdag niet toegankelijk: de bar omdat de gemoederen ook zonder alcohol al behoorlijk verhit zijn.

Er resten me nog iets minder dan twee uur om een internetkantoor te zoeken waar ik een dagelijkse blog kan doorsturen, en om proviand in te slaan.

Ook buiten het vernielde Chinatown zijn zo goed als alle winkels dicht. Planken werden voor de deuren en ramen gespijkerd. Ik vind een internetkantoortje dat om 16:30 uur de deuren sluit (goed op tijd om de werknemers de kans te bieden voor de avondklok thuis te geraken), ik vind een slager open, echter zonder vlees, zelfs geen vlees in blik. Ik koop wat er wel is: Tropical, een karton gesuikerd sap uit Australië, en water. De volgende winkel, twee stegen verder, verkoopt in bulk, granen, suiker. Voor zover ik zie zijn de essentiële dingen nog in voorraad, zij het, wordt gezegd, twintig of dertig procent duurder dan gewoonlijk. Voor mijn eigen picknick op de kamer vind ik niet direct iets van mijn gading. Wat voor de plaatselijke bewoners betaalbaar is, is uitgeput. Rest nog: een frigo met Nieuw-Zeelandse, tegen zijn vervaldatum aanschurkende, kaas. Er is keus tussen edam, vegetarische kaas (wat dat ook moge zijn), vervallen gouda en milde cheddar. De caissière is niet blij met mijn treuzelende aankoopgedrag. Ze is het misschien ook beu op te sommen wat ze niet in huis heeft. Neen, ze heeft brood noch koeken, en over een halfuur moet ze thuis zijn. Het enige wat haar in de broodbranche nog rest zijn hoorntjes voor ijs, acht stuks om precies te zijn.

Vanavond verorber ik hoorntjes gevuld met milde cheddar en doorgespoeld met ten minste één procent passievrucht.

Het hotelrestaurant, dat zich niet houdt aan het interne hotelsuitgaansverbod dat Sale voorspelde, heeft sushi als dagschotel.

En dat is de regel: iedereen wil zich zo ver mogelijk houden van alles wat Chinees is. Sushi ja, bami neen. Ook de eigenaars van winkels die dichtgespijkerd zijn, wijzen via een bord toch al op hun niet-Chinese origine. De kartonnen borden zijn inderhaast gemaakt, tellen tik- of schrijffouten: ‘in lokaal eigendom’, ‘in eigendom van een vrouw uit Malaita’ (Malaita is een buureiland, de meeste bewoners van hoofdstad Honiara zijn uit Malaita afkomstig).

De mensen klagen nu niet langer over het feit dat er geen winkels open zijn, maar dat de prijzen zo hoog zijn. Alles is een kwart duurder nu de gehate Chinezen er niet meer zijn.

Een week na de rellen kun je ongemoeid rondlopen in de stad. De meeste spanning voel ik nog op momenten dat een Australische helikopter laag overvliegt en de indruk geeft te zullen aanvallen.

Er zijn tijdens de recente rellen geen doden gevallen, maar de economie is er belabberd aan toe. Volgens de betere van twee lokale kranten, de Solomon Star, had voor de rellen slechts negen procent van de bevolking formeel werk (de rest leeft van het land). Enkele honderden Chinezen zijn gevlucht, en die stelden alles samen tweeduizend mensen formeel te werk. In het platgelegde en geplunderde Casino Hotel alleen al werkten zeshonderd mensen. Als er tot de jaren 2030 niks uitzinnigs meer gebeurt, en als ondertussen de economie gestaag sneller groeit dan de bevolking, kan het land volgens een specialist in de geciteerde krant tegen die tijd het welvaartsniveau van de jaren tachtig benaderen…

Ik begin me nu ook af te vragen of ik niet, uit solidariteit, naar een Chinees hotel moet verhuizen (want we zijn toch allen Chinese zigeuners?). Die keuze wordt voor mij gemaakt. Het resterende Chinese hotel, Honiara Hotel, aan de rand van Chinatown, is voorlopig gesloten.

Aan de receptie van mijn eigen (Japanse) hotel geraak ik in gesprek met een uit Malaite afkomstige bediende. Hij werkt naast een Chinese receptionist, die er begrijpelijkerwijs zorgelijk bij loopt, en ik vraag hem wat hij vindt van die borden met ‘in lokale eigendom.’

Hij ziet er geen graten in, zegt hij.

Iedereen is een racist, is zijn stelling. ‘Wil ik het bewijzen? Ik sta hier naast een man die uit China afkomstig is. Denk jij dan niet automatisch dat hij mijn baas is en ik zijn medewerker ben, en dat hij competenter is?’

Dat eerste heb ik wellicht gedacht, maar dat viel ook af te leiden uit de onderlinge verhouding; van dat tweede weet ik dat het niet klopt – de Chinese man is totaal van slag.

‘Je hebt juist verondersteld,’ zegt de receptionist uit Malaite. ‘Hij is inderdaad mijn baas, maar het was wel een vooroordeel. We dragen hetzelfde uniform. Je gaat ervan uit dat de expat beter is dan de lokale werknemer. In andere landen zou je veronderstellen dat buitenlanders lagere jobs bekleden. In Nieuw-Zeeland of Australië zou dat vaak zo zijn. Maar in beide gevallen generaliseer je en maak je veronderstellingen die af en toe niet zullen kloppen.’

Het alcoholverbod is versoepeld. De bar aan het zwembadje is nog altijd gesloten, maar in het restaurant, buiten het zicht van pottenkijkers, word je alweer bediend.

Ik deel een tafel en twee Solbrews met Allan, een Australische goudzoeker die uit Honiara Hotel is geëvacueerd. Zijn zorgen zijn van een andere aard. Hij is een van de velen die de vijftienduizend ton goud zoeken die het Japanse leger in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog ergens zou achtergelaten hebben. Hij beweert dat hij al een deel van die schat geborgen heeft, genoeg om hem in staat te stellen verder te blijven zoeken (hij is, zegt hij, al zo’n tien jaar voltijds aan het zoeken). In principe mag de vinder de schat houden (in de periode tussen vijftig en honderd jaar na verlies is dat volgens hem de regel), maar in de praktijk moeten er toch overeenkomsten gesloten worden met de overheid. In die zin komen de rellen hem erg ongelegen. Met eerste minister Rini had hij een informele overeenkomst, maar als die eerste minister moet wijken, moet hij met diens opvolger wellicht opnieuw over een (dure, heimelijke) overeenkomst onderhandelen.

‘Het houdt niet op,’ zucht hij, boven de teut van zijn flesje. ‘En ik ben er zo dichtbij.’

Volgens de barman, die na Allans vertrek hoofdschuddend diens flesje opruimt, is hij al minstens tien jaar ‘zo dicht bij’ zijn ontdekking. Dat wil zeggen: hij leutert er al zolang over. ‘Als hij echt wat had ge-vonden zou hij niet langer in Honiara Hotel willen logeren. Dan zou hij zwemmen in het geld.’

De tocht door Chinatown is kort en heet. De twee winkels die nog overeind staan, worden door de werknemers bewaakt en zijn daarnaast met tralies en sloten beveiligd. De talloze winkels in puin worden soms, onder supervisie van de Chinese eigenaar, leeggehaald, zodat de wederopbouw dra kan beginnen. De meeste winkels blijven gewoon geruïneerd. De eigenaars zijn gevlucht, in charters naar China vertrokken, op eigen houtje naar een buurland afgereisd, of in Honiara in scholen verzameld en wachtend.

Tien dagen nadat hij zijn eigen hachje heeft moeten redden, vind ik George voor de overblijfselen van zijn ijzer- en kruidenierswinkel. George is een jaar of vijftig geleden in Honiara geboren. Hij heeft hier, met de hulp van zijn ouders, een winkel geopend. Hij is nu bijna alles kwijt. Dat is zijn resumé tot dusver. Zijn familie is tot nader order op vakantie gestuurd.

Zoals zijn buren had ook George de kans gekregen om naar China te vertrekken, maar dat is voor hem een onbekend land. De Salomonseilanden kent hij als zijn achtertuin. Althans, dat dacht hij tot hij de volkswoede ontwaarde.

Nu probeert hij te achterhalen of zijn verzekering volkswoede dekt.

Ik heb al erger meegemaakt. Dat houd ik me voor. 31 graden overdag is niet uitzonderlijk. Dat het ’s nachts niet afkoelt, helpt niet. Maar vooral overdag zweet ik onwelvoeglijk. Buiten valt het zweet niet zo op, maar ik bevind me in het museum van Honiara en daar beginnen mijn gevallen zweetdruppels na enkele minuten plasjes te vormen: T-shirt nat, short nat, haar nat, parelend en tuimelend zweet van kop tot teen, natter dan onder de hoteldouche.

‘Are you okay?’ vraagt Patricia, de museumbeambte, die ziekte vermoedt.