EEN KNEEDBAAR LAND

Van Rudi Rotthier verscheen eerder bij Uitgeverij Atlas:

Het recht op dwaling

Kinderen van de krokodil

Het gulle continent

Caesars van de wildernis (red.)

Het beste land van de wereld

Hotel Fabiola

De koranroute

Het land dat zichzelf bemint

De andere kant van de wereld

Over God, Darwin en natuur (met Redmond O’Hanlon)

Rudi Rotthier

Een kneedbaar land

Een reis door Nieuw-Zeeland

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Rudi Rotthier

Omslagontwerp: Zeno

Kaart: Hester Schaap

ISBN 9789045018003

D/2010/0108/590

NUR 508

www.uitgeverijatlas.nl

De naald

De jetlag maakt deel uit van de verdedigingsmechanismen van Nieuw-Zeeland. Je hebt wat te overwinnen voor je er bent. Je prikt in Europa een priem in de grond, duwt hem door het centrum van de aarde, en in Nieuw-Zeeland komt hij weer naar buiten. Je kan het best in Spanje beginnen prikken. Madrid en Wellington zijn de enige hoofdsteden ter wereld die exact aan weerszijden van zo’n priem te vinden zijn, wordt hier beweerd. Maar ik bevind me niet in Wellington. Ik lig honderden kilometers noordelijker, wat betekent warmer, in Auckland, de enige echt grote stad van het land.

Mijn dag en nacht vloeien in elkaar over, mijn bijna zomer is bijna een winter geworden, ik ben zwetend begonnen te rillen.

In Europa leefde ik in een wereld van volwassenen maar hier ben ik in een studentenappartement beland, veertien hoog, met een eigen wasmachine en met een matras die veiligheidshalve in plastic is verpakt. De wind giert boos door kieren. Ik probeer vergeefs de ramen zo te openen of te sluiten dat de boosheid verdwijnt.

Ik bevind me denkelijk, na zesendertig uur in vliegtuigen en luchthavens, in een toestand waarbij vermoeidheid de slaap hindert. Ik ben zo moe dat ik de energie niet vind om van mijn op plastic schurende lakens op te staan en te wandelen. De namiddag wordt avond, de avond wordt nacht. Ik sluimer af en toe.

Tegen een uur of twee in de nacht ben ik klaarwakker, wakker met geen vooruitzicht op enige slaap, het wakkerste moment uit een mensenleven. Normaal kan ik in alle omstandigheden slapen, en ben ik zelden tot nooit slapeloos. Maar nu wil alles in mijn hoofd activiteit, terwijl alles in de buitenwereld slaap opdringt. Zelfs de studenten zijn uitgeraasd. Het hoofd wint het van de buitenwereld. Dit moet hyperbewustzijn zijn. Eenvoudige rekensommen worden moeilijk omdat ik nog altijd moe ben en omdat zeventien gedachten tegelijk de sommen verdringen. Schaapjes tellen, optellen en delen.

Mijn lakens liggen beroerd en rimpelig over het luguber krakende plastic. Ik kruip halfduizelend recht, kleed me aan, daal af en begin vrij lukraak te lopen.

De ochtend start vroeg, misschien omdat wel meer mensen in een verkeerde tijdzone leven. De zon is niet eens boven de einder gerezen als in Albert Park Chinezen hun vertraagde gymnastiek beoefenen en studenten joggen. Clochards proberen die activiteiten te negeren en in innige omarming van in bruin papier verpakt glas verder te soezen.

In een kiosk, midden in het park, zwaait een man elegant met een zwaard. Hij gaat ingebeelde vijanden te lijf. Af en toe klieft hij hoorbaar lucht. Ineens schreeuwt hij om een slag kracht bij te zetten. Tijdens zijn pauze zet hij een transistor aan. Als ik me niet vergis blaast de wind flarden van guqinakkoorden naar me toe.

Zo vroeg zijn de parkgebruikers op de clochards na Aziatisch. De clochards hebben Europese voorouders. De activiteit is Aziatisch, de slapers zijn Europees.

Vanuit het park, dat niet al te groot is maar vrij steil op en neer deint, zie ik af en toe ‘de naald’.

De naald, de Sky Tower, 328 meter hoog, rood verlicht, soms even groen, en eindigend op een pin, een soort antenne, is in 1997 afgekomen en werd onmiddellijk het bekendste bouwwerk van Auckland. Van bijna 200 meter hoogte kun je er bungeejumpen.

In het vliegtuig had ik een terugkerende bewoonster van de stad het gebouw horen verguizen. Ze had me eerst over die priem door het centrum van de aarde tussen Madrid en Wellington onderhouden, en ik had gesuggereerd dat de Sky Tower aan die priem uit Europa vastgeklonken zat. Ze moest er niets van weten.

Ze was waarschijnlijk rijk, of rijk genoeg om niet langer te moeten werken. Ze had in Australië fortuin gemaakt met een kunstgalerie. Nieuw-Zeeland was in haar ogen het betere, arme, degelijke, wat saaie maar tegelijk meer geïnspireerde zusje van grote broer Australië. Met lagere lonen en gebrekkiger infrastructuur. Met niets dan taaie koppigheid om te overleven, maar met voldoende gezond verstand om de natuur te respecteren en te praten in plaats van te vechten. Met kunstenaars die overzee succes boekten en thuis onverschilligheid, maar die onvermurwbaar verbonden bleven met het land dat hen negeerde. Het kwade associeerde ze met Australië. Normloosheid. Dronkenschap. Vulgariteit. Ze leek zelfs haar overgewicht aan Australië te wijten, een land met ongezonde gewoonten, in tegenstelling tot het zich in het zweet werkende Nieuw-Zeeland, dat geen uraniummijnen bevat en geen nucleair stof.

‘De Sky Tower is een aanfluiting van alles waar Nieuw-Zeeland voor staat,’ vond ze. ‘Het is de naald waarmee de energie uit Auckland wordt gezogen.’ De imaginaire priem tussen Madrid en Wellington wees in haar ogen op verbondenheid. Deze naald stond voor exploitatie, de naald van een junkie, de aderlating van alles wat origineel was, in een gezond lichaam een zelfgekozen zweer met pus, pus, pus.

Ik had haar uiteenzetting, gaandeweg een tirade met niet langer samenhangende verwensingen en beelden, met een hele korrel zout genomen, en bijna automatisch sympathie gevoeld voor de toren, maar nu voelt het zo. De hele stad is in een wazig halfduister gehuld en de toren is het enige echte lichtpunt. De rest van de stad kent de rust van een dorp (dan toch op het moment dat ik de Chinese muziek niet hoor), maar de naald wijst op verstedelijking.

Was het maar die naald die mijn energie heeft opgezogen. Het is warm noch koud, droog noch nat. Bewolkt en winderig. Onpersoonlijk, denk ik. Of misschien ben ik te moe om persoonlijkheid te registreren.

Ik daal af naar de zee en vergewis me ervan dat de zon ook hier in het oosten verschijnt. En van de haven stijg ik opnieuw, zigzaggend over de commerciële ader, Queen Street. De hellingen bijten in mijn kuiten. Het daglicht toont nu de troosteloosheid van in de steek gelaten winkels. De straatnamen verwijzen naar figuren die de plaatselijke geschiedenis hebben gekleurd, maar die ik nog niet ken: Hobson, Wakefield, Wellesley.

Aotea Square verschijnt achter een houten Maoripoort. Voor het eerst merk ik persoonlijkheid op en ze behoort toe aan een beeld. Een standbeeld van een schriele man met een kale kop en een ziekenfondsbrilletje, die potsierlijk zijn gebalde rechtervuist in de hoogte steekt, zijn jas over zijn linkerarm slaat, de afwezige menigte toespreekt. Het beeld stelt, allicht realistisch, misschien ontluisterend, sir Dove-Myer Robinson voor, in 1989 gestorven en voordien achttien jaar lang burgemeester van Auckland.

Schuin tegenover het plein is die ene business gaande die tegenwoordig 24 uur op 24 actief moet blijven: het internetkantoor. Een Koreaanse bediende verwijst me door naar een onderbelicht en grotendeels Koreaans toetsenbord waarop het alfabet met een vergrootglas terug te vinden is. Koreanen skypen met taalgenoten. Een jongeman onder invloed komt niet bij van het lachen.

In die combinatie van duisternis en tumult zoek ik op wat er van Dove-Myer Robinson bekend is. Dat hij zijn spichtige uiterlijk compenseerde met een groot stemvolume en een uit zijn voegen barstend ego. Dat hij de koosnaam Robbie toebedeeld kreeg en dat hij met ontbloot bovenlijf naar zijn werk trok als een soort Mahatma Gandhi van het zuidelijk halfrond. Waarom hij halfontbloot naar het stadhuis liep, is niet onmiddellijk duidelijk – ik vind een algemeen commentaar dat in de jaren zestig wel meer Nieuw-Zeelandse mannen de conventies van de kledij verafschuwden en tot ontsteltenis van hun vrouwen naast de voeten ook andere lichaamsdelen wensten te ontbloten. Maar hij deed het zo karakteristiek dat BBC TV hem kwam filmen. Robbie hield van publiciteit, ook al betrof die zijn bast.

Hij moet een merkwaardig man zijn geweest, een ongelovige jood, die op jonge leeftijd met zijn Britse ouders vanuit het volgens hem fel antisemitische Sheffield vertrok en in een Nieuw-Zeeland belandde waar hij op eigen houtje besliste dat godsdienst aan hem niet was besteed. Hij werd een milieuactivist op een tijdstip dat dit nog niet modieus was, wroette als zakenman en textielbaron (kledij voor kinderen) in zijn biologisch tuintje, promootte alternatieve geneeskunde, drukte als partijloos politicus een revolutionair plan door om afval te zuiveren in plaats van in de zee te lozen. Hij was in vele opzichten een voorloper van de groene beweging. Hij wilde snel openbaar vervoer installeren om de verkeerschaos te bedwingen. Hij was veelvuldig gescheiden, en constant voer voor de schandaalpers – een tijdlang was hij alleenstaande vader. En nu is hij, op zijn standbeeld en een naar hem genoemd park na, vergeten. Althans: zijn ongetwijfeld rijkelijk gevulde leven is grotendeels door de mazen van het internet geglipt.

Tegen de tijd dat ik het internetkantoor verlaat, is het duidelijk dat zijn plan om het openbaar vervoer uit te bouwen maar matig resultaat heeft gehad. Auto’s schuiven aan en blokkeren overgangen. De voetgangerslichten worden alle gelijk groen, en op dat moment willen wandelaars en fietsers ook diagonaal het kruispunt over, maar de files zijn ineens zo fel dat passanten tussen stilstaande auto’s moeten manoeuvreren. De stilte is opmerkelijk. Files en mensenmassa’s schijnen geruisloos hun weg te vinden.

Auckland is op overdonderende wijze de grootste stad van Nieuw-Zeeland, een kwart van ’s lands bevolking woont er, ruim één miljoen van vier miljoen inwoners. De overgang van nachtelijk dorp naar stad zonder geroezemoes doet me twijfelen aan mijn gehoor – heb ik te dicht bij de straalmotoren gezeten? Ga ik voortaan doof door het leven? Of is er sprake van tijdelijke verdoving?

In dit gebied tussen de universiteit en Queen Street lijkt het een overwegend Aziatische stad, een koeler Singapore, met foodcourts die soepontbijten serveren.

Ik loop naar de Sky Tower, de naald, waar brandweerlui een demonstratie houden. Binnenkort zal men niet alleen bungeejumpen maar ook op hoge hoogte op een plek zonder omheining rond de naald kunnen wandelen. De brandweerlui komen dat vandaag al uitproberen. Hun chef geeft node uitleg aan de verzamelde cameraploegen.

Waar ben ik?

Een koeler Singapore, dacht ik, maar dan zie ik een jongeman die netjes in het pak zit en een deftige aktetas draagt maar wel op blote voeten over straat loopt. Een navolger van Dove-Myer Robinson, misschien, die niet langer méér durft te onbloten dan zijn voeten. Wat verder is een dikke Maori met getatoeëerd gelaat op het trottoir gezakt. Hij schudt wat kleinzerig met zijn hoofd en wrijft over zijn maag als lijdt hij aan een kleine indigestie. Hij zingt zijn Engels, zoals Polynesiers dat doen. ‘Misschien gaat het over als ik meer eet,’ hoor ik hem klagerig tegen een gezellin beweren. Het komt me bekend voor: eten als oplossing voor alle kwalen, zelfs voor een ontregelde maag.

De kerstverlichting, de kerstmuzak, de kerstmannen en de stilzwijgend geld inzamelende soldaten van het Leger des Heils maken van Auckland ook een warmer Londen.

Dan toch rumoer. Een elektrische gitaar spelende jongeman joelt suikerzieke deuntjes die op Hawaï niet zouden misstaan.

Op Aotea Square hebben plankschaatsende Aziatische punks het standbeeld van Robbie als extra hindernis uitgekozen. Wie het beeld het dichtst omcirkelt, wint de onderlinge strijd. De overwinnaar schudt blauw haar uit zijn ogen, steekt in triomf de handen in de lucht.

Ik beklim Wakefield Street richting mijn studentenflat. Geen kwartier later val ik in slaap om ergens midden in de nacht met weldoende honger te ontwaken. Hyperbewust en verward tegelijk. Blij dat alles nog te ontdekken valt.

Kauridromen

Niet gevlucht maar toch ontsnapt.

Opgelucht verlaat ik Auckland. Op een midweekse ochtend wurm ik me op de snelweg, rijd richting noord de stad uit over een brug die haar vijftigste verjaardag viert, en ben terstond in een ander land. Het platteland – al is dat een term die duidelijk niet in Nieuw-Zeeland werd bedacht. De weg leidt over heuvels tussen grasveld of bossen, en biedt af en toe uitzicht op de oceaan. Dagenlang heeft het geregend en was het ontijdig kil, maar nu schijnt de zon uit een wolkeloos gewelf. Het kwik klimt zo hoog, een glorieuze twintig graden, dat de autoramen open kunnen. Een milde extase maakt zich van me meester.

Vanuit de lucht is dit een land van groen en water maar op de begane grond valt me in eerste instantie vooral het riet op. Rietpluimen, wit en weelderig, terugplooiend in de wind, boorden de weg, en lopen soms uit in de velden. Een zee van pluimen, met uitzicht op de oceaan. Ineens zijn de mensen uit het land verdwenen, en als ze er al zijn, zitten ze verdoken in een auto.

Na goed een halfuur word ik tot een eerste stop gedwongen. Er is namelijk zopas, om een nieuwe tunnel te helpen betalen, een wegtaks ingevoerd. Die bedraagt hoop en al 2 Nieuw-Zeelandse dollar (ongeveer 1 euro) maar wie niet elektronisch betaalt en geen elektronisch abonnement heeft, moet van de weg af, en aan een van twee terminals aanschuiven tot de voorgangers de procedure doorhebben en afwerken. De apparaten laten aan duidelijkheid en klantvriendelijkheid te wensen over en de afwikkeling neemt zijn tijd.

Klanten klagen erover dat ze de tijdwinst van de nieuwe tunnel weer kwijtspelen aan deze procedure.

Ik ben al blij dat het apparaat wel beseft wat ik niet weet: dat ik in een gehuurde grijze Nissan Sunny onderweg ben. Ik bevestig en duw een stuk van 2 dollar in de sleuf. Het apparaat bedankt me met een halve meter bewijsmateriaal.

Enkele tientallen kilometers verder zie ik hoe in een grasgroene weide fel rozegekleurde schapen huppelen. De schapen maken reclame voor SheepWorld, een voornamelijk op kinderen gericht pretpark met het schaap en, breder, de landbouw, als uitgangspunt.

Het Nieuw-Zeelandse schaap, las ik enkele dagen geleden in de krant, verkeert in nood. Ooit, in de vroege jaren tachtig, waren er ongeveer zeventig miljoen schapen in het land, stonden wol- en vleesprijzen hoog, en vormden deze dieren de belangrijkste tak van de economie en van exportinkomsten. Tegenwoordig is hun aantal teruggevallen tot vierendertig miljoen, voor het eerst sinds mensenheugenis fors minder dan wat altijd als ondergrens werd gesteld: tien schapen per inwoner. De prijs voor de wol is ingestort. Hoewel het land groen is, is het gras wegens verminderde regen toch dor, wat maakt dat er een groter areaal vereist is per schaap. En de vroegere afzetmarkten voor schapenvlees, gesitueerd in het Britse Gemenebest, zijn slechts ten dele vervangen door het Midden-Oosten. Coöperatieven sluiten de deuren, de gemiddelde schapenboer zou slechts 10 000 euro per jaar verdienen, en landbouwers schakelen massaal over op melkvee.

Ik weet niet of de roze kleur verband houdt met de crisis in de sector. Misschien is het roze schaap het omgekeerde van de roze toekomst. De gekleurde dieren vloeken in het weelderig groene landschap. Maar qua roze kleur slaat dit alles. Zelfs een blozend varken of een flamingo met verhoogde cholesterol zijn minder roze dan deze schapen.

Ik probeer de autoradio uit, en beland bij een praatprogramma waarin de vraag wordt geopperd wanneer Nieuw-Zeeland de financiële crisis echt, maar dan helemaal echt, zal voelen. Wanneer is onduidelijk, zegt een specialist, maar als ze zich laat gevoelen zal ze zich fel laten voelen.

Ik ben eigenlijk helemaal niet op zoek naar wuivend riet en geoute schapen, laat staan naar een economische crisis.

Ik zoek kauribomen. Van jongsaf aan heb ik Nieuw-Zeeland geassocieerd met kauribomen, met bergbeklimmen en kauribomen eerst, met roeien en kauribomen later, met moa’s en kauribomen misschien, met de Rainbow Warrior en kauribomen, maar altijd met kauribomen.

Wat me bovenal fascineerde was dat de bomen, momenteel overlevende en florissante exemplaren, ouder zijn dan de menselijke aanwezigheid.

Ik vind het een bizarre gedachte. Alles wat de mens in Nieuw-Zeeland vermocht, gebeurde in een periode van goed duizend jaar, de Maori-migratie (de eerste voet aan land wordt meestal rond het jaar 800 van onze tijdrekening geplaatst, maar de Maorikolonisatie zou pas enkele honderden jaren later op gang zijn gekomen), de Europese kolonisatie, misschien een Chinees bezoek. Tot op de dag van vandaag overlevende kauri’s zijn, als de extreme dateringen kloppen, ongeveer dubbel zo oud als al dat gedoe. De mens is hier in het schema van de tijd nog een kanttekening. Dit is een land van eindeloos gevarieerde, duurzame bomen die de mensen in hun schaduw houden. Dit is een land dat misschien geen behoefte heeft aan mensen, dat er nog gedeeltelijk en plaatselijk, maar meer dan bijna alle landen ter wereld, uitziet alsof de mens nooit is gearriveerd.

Dat is al meer dan reden genoeg om de kauri genegen te zijn, maar hij is ook niet zomaar een boom. Deze boom heeft een plan. Hij wil zelf zo lang mogelijk leven, en alle concurrentie fnuiken. Het is een asociale boom. Het is ook een kwetsbare boom. Kindervoetjes die trappelen op zijn halfblootliggende wortels kunnen hem kraken. De mastodont is niet bestand tegen onvoorzien klein geweld.

Kwetsbaar, rücksichtslos en hoogbejaard. Het lijkt bijna als iets om na te streven.

Dargaville is een stadje dat zonder de kauri wellicht nooit was ontstaan. Hier werd het hout van de boom en de kaurigum, ingrediënt bij het bereiden van betere vernis, verhandeld en verscheept. Maar die hoogtijdagen liggen alweer negentig jaar achter de rug, en het stadje ligt intussen dommelend en langdurig werkloos aan de oever van de traag stromende, brede, donkerbruine Wairoa-rivier. Een beeld van de archetypische werkmens uit het verleden, de gumgraver, staat wat verloren tussen geparkeerde auto’s. Licht beduusde Maori’s proberen tevergeefs geld aan de automaten te onttrekken.

Viv Trounson woont op een heuvel met uitzicht op die rivier, waarop geen boot is te bekennen en waarover nu nevels glijden. Hij heeft een huis gekocht dat generaties geleden uit kaurihout werd opgetrokken, en dat nog altijd solide overeind staat. Pas onlangs heeft hij vernomen dat zijn overgrootvader het ooit heeft laten bouwen.

Viv heeft al enkele levens achter de rug, en gaat morgen met pensioen om zich voltijds op zijn passie te kunnen concentreren: het plannen en ondernemen van meerdaagse trektochten door de Nieuw-Zeelandse wildernis. Eerder was hij boer, fotograaf, journalist. Laatst schreef hij het infoblaadje van de stad vol – een baan die wat hem betreft te veel uit wachten bestond, wachten op toestemming voor een onderwerp, wachten op toestemming voor een interview, dan wachten op instemming met het eindresultaat, zere tenen mijdend waarop hij veel liever voluit had getrapt. Hij aardde ook fysiek niet in die baan. Met zijn stuurse, schuchtere, kalende kop, zijn stoppelbaard en zijn rafelige shirt, ergens tussen ongewassen en donkerkleurig, staat hij ver van alles wat aanzien vertegenwoordigt, zelfs in een wegkwijnend provinciestadje van goed vierduizend inwoners.

De overgrootvader die zijn huis heeft laten bouwen, James Trounson, is de reden dat ik op bezoek kom.

Die Trounson was eerst een groothandelaar in kaurihout, grootschalig kapper van bossen, alvorens hij de vroegst bekende beschermer van kauriwouden zou worden, en de man naar wie het eerste kauripark werd genoemd.

Terwijl Vivs echtgenote zorgt voor soep en crackers met plakjes Colby-kaas, komt ook een zesentachtigjarige tante opdagen, Dulcy, een kleindochter van James.

Het beste, zegt Viv, is dat we je de literatuur laten lezen die we over James hebben, en dat we daarna je vragen proberen te beantwoorden.

Hij duwt me twee onooglijke boekjes, brochures eigenlijk, het dikste telt achtenveertig pagina’s, in de handen, die grotendeels dezelfde teksten bevatten. De recentste tekst in de boekjes dateert uit 1923. Het ene boekje wordt een familiegeschiedenis genoemd (hoewel het alleen James behandelt), het andere een geschiedenis van zijn natuurpark.

James Trounson, lees ik, werd in augustus 1839 geboren in Camborne, Cornwall.

Daar werkte hij als jongen voor een paar stuivers in de mijnen.

Dulcy: ‘Tinmijnen, is mij verteld.’

Op 18 september 1862 kwam hij samen met zijn echtgenote op de Hanover in Nieuw-Zeeland aan.

Hij had zich ingeschreven in een christelijk kolonisatieplan, waarbij Engelse migranten een goedkoop stukje land konden kopen in een project dat Albertland zou gaan heten, en dat in principe zowel welvaart als deugdzaamheid zou opleveren.

Albertland, op enkele tientallen kilometers ten zuiden van Dargaville te situeren, was geen lang leven beschoren. Het land was taai, moeilijk te klaren of tot vruchten te bewegen, en als christelijk Utopia maakte het nooit veel kans.

James, die beter presteerde dan de meesten, begon koeien te fokken, vervolgens melk en vlees te verhandelen, stapte over op houthakken, houtzagen, houthandel, houtconstructies, en vergaarde in de loop der jaren een aardig fortuin.

Hoe rijk was hij? vraag ik aan Viv.

‘Behoorlijk rijk. Op hogere leeftijd heeft hij in Auckland een schitterend huis laten bouwen. Het staat er nog.’

De verwijzing naar welvaart zorgt voor zure oprispingen bij tante Dulcy. ‘Niet zo rijk dat wij er nu nog van profiteren. Mijn grootvader is, na het overlijden van zijn echtgenote, hertrouwd. Het geld is bij de tweede echtgenote gebleven.’

Ik duik terug in de brochures.

Na die lange, vruchtbare carrière, nadat hij ook een kerkje had helpen bouwen, begon James Trounson rond zijn tachtigste land weg te schenken. Eerst voorzichtig, enkele hectares per keer, waarvoor hij dan het volle equivalent in hout ontving, maar mettertijd forser, honderden hectares, met slechts de helft van de houtwaarde ter compensatie. In het totaal zou hij land en bomen ten bedrage van 60 000 pond hebben weggeschonken. Men rekent ermee dat het pond toen ongeveer veertig keer de waarde had van nu.

In een interview met The New Zealand Herald van 20 januari 1919 legde James uit waarom hij een natuurpark hielp oprichten: ‘Ik ben niet jong van leeftijd, en als ik iemand een plezier wil doen, kan ik beter niet te lang wachten. Dit land is een van de grootste genoegens in mijn leven geweest, en ik zou dat plezier graag doorgeven aan de komende generaties. Als mijn schenking van dit land genoegen zal geven aan het volk, en als het tot dankbaarheid inspireert tegenover de Gever van al het goede, dan ben ik rijkelijk vergoed. Echt, mijn aandeel in deze zaak is klein, want, herinner je, deze bomen werden geplant wel duizend jaar voor de blanke man voet zette in dit land, en ze zullen hier nog honderden jaren blijven.’

Op 2 december 1921, bij de opening van het park voor het publiek, wees een dignitaris er volgens The Northern Advocate op dat James Trounson in de loop der jaren geëvolueerd was van ‘vervolger’ van het woud tot ‘stille apostel van het behoud’.

Trounson, intussen tweeëntachtig, sprak zelf ook bij de opening, en werd in de krant uitvoerig geciteerd: ‘vierenzeventig jaar geleden, zei hij, terugblikkend, kon hij een klein jongetje uit Cornwall ontwaren dat twee mijl stapte om voor vier pence per dag in de mijnen te werken, en zijn aanwezigheid bij deze opening toonde hoe de Grote Piloot zijn schamele schuit had gestuurd. Diezelfde Piloot plantte deze reusachtige bomen meer dan duizend jaar voor hij arriveerde, en had ze door de voorbije tijden gestuurd zodat mensen van vandaag Zijn werk zouden kunnen aanschouwen.’

Hoe kwam een christelijk, rijk geworden man, eigenaar van een houtzagerij en een houthandel, ertoe om een bos aan de staat te schenken en zo, dertig jaar voor een kapverbod op kauri’s werd uitgevaardigd, het behoud van de bomen te helpen verzekeren?

Viv: ‘Dat weet ik niet. Er zat allicht een element in van de stroper die boswachter wou worden. Hij moet gezien hebben hoe hij en anderen ervoor zorgden dat steeds meer bomen werden gekapt, en dat de beste exemplaren verdwenen. Men zegt dat sinds 1820 ongeveer 95 procent van het kauriarsenaal is vernietigd. Het was roofbouw. Het kaurihout haalde niet bij benadering een rechtvaardige prijs. Het werd te fluks gebruikt. Het is het allerbeste hout, maar men gebruikte het bij wijze van spreken om op te stoken. Zelfs niet bij wijze van spreken. Echt zo. Onvoorstelbaar zo. Je kunt ook moeilijk anders dan onder de indruk zijn van die kolossen, van de bossen, van het land. Mijn overgrootvader zorgde er altijd wel voor dat hij niet alleen de milde schenker was, maar dat zijn liefdadigheid hem ook enige financiële compensatie opleverde.’

Dulcy: ‘Er moet toch een soort aha-moment geweest zijn. Er werd een spoorlijn aangelegd in de richting van wat nu het Trounson Kauri Park wordt genoemd. De vrachttrein zou het weghalen van de gekapte stammen vergemakkelijken. Net voor die trein zijn eerste rit zou maken, heeft mijn grootvader zich bedacht, en heeft hij het bos weggeschonken. Zodat de notabelen bij de inhuldiging van het park met de trein konden reizen...’

Viv: ‘Misschien zocht hij wel publiciteit, appreciatie. Geld had hij al.’

Het park, 40 kilometer noordelijk van Dargaville, ligt er helemaal verlaten bij.

Een bord waarschuwt voor diefstal, wat, gelet op de afwezigheid van een levende ziel, enigszins ontregelend werkt. Wie steelt hier? Komen er ooit voldoende bezoekers om dieven een lucratief doelwit te geven?

In dit park, had Viv verteld, wordt geprobeerd de toestand te herstellen zoals die voor de komst van de mens bestond. Vrijwilligers maken jacht op de ratten die via Polynesische kano’s meereisden, en op oppossums die de Europeanen ooit invoerden. Speciale omheiningen houden indringers buiten, zodat de bedreigde inheemse dieren, met name de kiwi, de kukupa (een Nieuw-Zeelandse duif) en de pekapeka (vleermuis) een betere kans op overleven krijgen.

Maar het allerbelangrijkst zijn natuurlijk de bomen, de kauri’s, die soms alleen groeien, en soms in combinatie van twee, drie of vier.

Na lectuur van de schadelijke stoffen die de boom verspreidt, had ik gedacht dat behalve kauri’s niks zou groeien, maar dat is duidelijk onjuist. Onder de bomen proberen tal van struiken en boomvarens te gedijen. Ik zie mirostruiken, ik zie een koru, een gekruld, compact, kromstafachtig stukje varen, dat zich later zal ontrollen tot een gigantisch blad. Deze koru is van een verkillende schoonheid en harmonie, veelkleurig en zo gedetailleerd dat het geen verwondering wekt dat er honderden stukjes blad uit tevoorschijn kunnen komen.

Maar hoe die boomvarens ook snakken naar licht, hun bladeren quasiverticaal strekken, ze blijven in de schaduw hangen, verzinken in het niet bij de kauri’s, die majestueus boven het kreupelhout uitstijgen.

Dat majestueuze vergt enige tijd. De boom groeit eerst hoog, laat vervolgens de onderste takken vallen, waarbij de kalende stam eruit ziet alsof hij met een hamer werd bewerkt. Daarna beginnen de bomen gedurende eeuwen aan te dikken. De hars, de gum, is zo efficiënt in het dichten van gaten en het weren van insecten dat zelfs holle bomen overleven.

Ik probeer het veerkrachtig pad tussen de giganten weg te denken. En de borden te vergeten die bezoekers manen op het pad te blijven omdat ze anders met hun voetindrukken tot dertig procent van de wortels vernietigen. Die wortels floreren in de meterdikke laag afval, voedsel, die de boom in de loop der tijden heeft geproduceerd. Ik betast de bast die koud en onzacht aanvoelt, afwijzend zelfs. Dit is geen boom om te omhelzen. Maar dan kijk ik vanaf het duister van de begane grond naar de kruin, naar het bladerdek – naar de verre blaadjes die iets breder zijn dan naalden – waar de top van de boom samenvalt met het firmament, het licht. Een vogel kan best zijn hele leven in die boom doorbrengen. Dit is niet zomaar een boom, dit is een universum, althans voor die vogel.

Drie of vier soorten vogelgezang klinken door elkaar, misschien zelfs van kiwi’s die in het halfduister aan de begane grond ook uit het oog verliezen dat de nacht nog vele uren op zich zal laten wachten.

Het is niet zo moeilijk me voor te stellen hoe dit gebied er voorafgaand aan menselijke inmenging kan hebben uitgezien. Niet zo verschillend, denk ik, een toonbeeld van constantie, waarbij de kauri’s zelfs stormen en bosbranden overleefden, terwijl hun omgeving veel sneller tot humus of as terugkeerde.

Ik word uit mijn kauridromen gehaald door het gezoem van een alarminstallatie.

Het gezoem, onvindbaar, onverklaard en onaflatend, verandert een grandioos park in een plek van opgejaagde irritatie. Zo weinig is er nodig.

Een volgend kauripark is veel groter en bekender dan dat eerste. In het Waipoua-woud staan de grootste overlevende exemplaren.

Hier zijn er wel tekenen van toerisme. Bij een van de ingangen tot het park is er zelfs een kraampje geïnstalleerd waar hamburgers en ijsjes te koop zijn.

De grootste overlevende kauri in de wereld, Tane Mahuta, of de ‘god van het woud’, staat een kilometer of zo van de weg. De kale stam is bijna 18 meter hoog, en de totale hoogte bedraagt 51 meter, de boom zou 245 kubieke meter hout bevatten (een beetje gek trouwens, om bij elke boom de maten vermeld te zien, we bevinden ons in een soort playboymansion voor boomliefhebbers, de mollige tweede wordt overtroefd door een slanke eerste; qua volume hout is er niet zoveel verschil). De datering is verre van zeker maar het informatiebord suggereert ontkieming ten tijde van Jezus.

Ooit, in de negentiende eeuw, stonden in de buurt bomen die ongeveer het dubbele volume aan hout bevatten, maar die zijn door brand of bliksem of interne druk of meestal mensenhand vernield.

Ik word door niet al te lawaaierige bezoekers uit een overpeinzing gehaald. De parkgangers, afkomstig uit Saskatchewan, Canada, sussen mekaar wel, alsof ze beseffen dat de oude knarren stilte verdienen. Maar daar beginnen ze dan over te discussiëren, fluisterend, maar hoorbaar. Stoorbaar.

In Waipoua zijn de bomen groter en ouder, maar ik kan er nooit vergeten dat er mensen zijn – omdat ze er zijn, omdat de varens en de struiken grotendeels zijn verwijderd, omdat de vogels zwijgen. In Trounson Park heerste, tot er een heel menselijk alarm afging, de boom.

Dalmatië in gedachten

Het maritiem museum van Dargaville, uitkijkend over de rivier, is vooral bekend omdat het de masten van de Rainbow Warrior tentoonstelt. Noel Hilliam, destijds de drijvende kracht achter het museum, had, zoals wel meer Nieuw-Zeelanders, de idee dat hij aan de kant van de natuur stond, en dus ook aan de kant van Greenpeace, toen die organisatie met haar vlaggenschip The Rainbow Warrior wou uitvaren om Franse kernproeven in de Stille Zuidzee te bemoeilijken of te verhinderen en in elk geval met zoveel mogelijk negatieve publiciteit te omringen. Voor het zover kon komen werd het schip op 10 juli 1985 in de haven van Auckland door Franse geheime diensten opgeblazen, met een dode en een langlopende politieke rel als gevolg.

Het incident zette Nieuw-Zeeland definitief op een antinucleaire koers, maar het wrak van het schip zelf leek eerst weinig belangstelling te wekken. Toen het als schroot dreigde te worden verkocht, kocht Hilliam de masten. Hij betaalde er niet veel voor, hij deed er niet veel mee. De masten staan gewoon naast het museum opgesteld. Als je het weet, weet je het, en anders is er niet veel aan.

Voor het museum heb ik al snel wel een boontje. Het is bijwijlen van een grandioze onbenulligheid. Als de vrijwilliger van dienst de knop weet te vinden, verschijnen er lichtsterren aan de zoldering. Diezelfde vrijwilliger toont je de selectie aan accordeons. De internationaal vermaarde accordeonist, Kevin Friedrich, is uit Dargaville afkomstig, en hoewel hij er allang niet meer woont, heeft hij zijn medewerking verleend. Daarnaast worden bruidsjurken verzameld. De vrijwilliger is bijzonder tuk op het beeldje van een bruid dat volledig uit lokale schelpen werd vervaardigd. In het symbolische jaar 2000 werd hier een tijdscapsule begraven die pas in 2100 weer zal worden geopend. De toeschouwer van 2100 zal versteld staan. En er zijn de gebruikelijke, licht tot irritant stinkende, opgezette vogels.

Dat er zoveel is, en dat de bezoeker tussen dat vele al gauw zonder supervisie wordt achtergelaten (de vrijwilliger torst overgewicht, en wil zo gauw dat kan een stoel vinden om uit te blazen), bevordert het snuisteren. Het gebouw is tot in de hoekjes gevuld. Om de zoveel jaar wordt een vleugel bijgebouwd om nog meer relatieve irrelevantie te kunnen stapelen.

Al snel blijkt dat het museum tussen de nep door ook schatten bevat, resten van belangrijke maritieme catastrofes, een prekoloniale waka (Maorikano), en een hele sectie over kaurigum, die volgens bijgevoegde teksten zo rond het jaar 1900 het bijna-monopolie was van negenduizend Kroaten en meer in het bijzonder Dalmatiërs.

‘Waarom precies Dalmatiërs?’ vraag ik aan de magere museumvrijwilliger die zijn zwaarlijvige collega is komen vervangen.

‘Je interpelleert de juiste persoon,’ zegt hij, en hij wijst naar zijn naamplaatje, Nick Puharich. ‘Mijn vader was een van die mannen.’ Het museum voorziet in een thermos koffie voor bezoekers, en een tafel met stoelen, voor de langere verhalen van de vrijwilligers. Nick begint al te vertellen nog voor hij een schone kop heeft gevonden.

‘Pa was zestien toen hij in 1900 naar Nieuw-Zeeland kwam. Hij vertelde niet graag over de periode voordien. “Waarom wil je dat weten?” vroeg hij dan. “Als het in Dalmatië goed zou zijn geweest, dan was ik er wel gebleven.” ’

Zijn vader was geboren in een kroostrijk gezin in een dorp dat bijna dezelfde naam draagt als hij, Puharici. In die tijd, rond 1900, werd het toch al armoedige bestaan in Dalmatië nog bemoeilijkt door een ziekte van de wijnranken. Pa Puharich werd naar het nabije klooster van de franciscanen verkast in de veronderstelling dat hij broeder zou worden. Dat zinde hem niet, hij vluchtte, hij kwam, samen met een vriend, op een schip naar Nieuw-Zeeland terecht – hij moest op het schip werken, want hij had onvoldoende geld om een ticket te betalen.

In Nieuw-Zeeland reisde hij naar het noorden, waar al landgenoten in de kaurigumindustrie werkten. De Kroaten waren, als niet-Britten, niet helemaal welkom. Ze werden officieel gediscrimineerd. Ze konden geen land kopen, laat staan krijgen. Ze moesten, in tegenstelling tot Britten, drie maanden wachten op een vergunning om aan gumwinning te doen. Wat later konden ze helemaal geen vergunning meer krijgen en moesten ze in dienst van Britten werken. De Kroaten moesten meestal aan de slag in moerassen, wat meer arbeid vereiste en minder gum opleverde, terwijl de Britten op de hellingen opereerden.

Dat zit de zoon honderd jaar later nog altijd dwars.

Nick heeft waterige ogen, en hij geeft nu de indruk dat tranen nabij zijn.

‘Uit regeringsrapporten blijkt dat de Dalmatiërs of Kroaten zich voorbeeldig gedroegen. Als iemand naliet zijn rekening in de winkel te betalen, sprongen zijn landgenoten bij, betaalden zijn rekening en gaven hem vervolgens een uitbrander. Ze waren er zich heel goed van bewust dat de reputatie van de gemeenschap in het geding was.’

Met de discriminatie van de Dalmatiërs werd het nog erger toen de Eerste Wereldoorlog losbarstte. Dalmatië/Kroatië behoorde tot Oostenrijk-Hongarije, en met Oostenrijk werd een oorlog uitgevochten. En hoewel de Kroaten zichzelf het liefst van Oostenrijk wilden loskoppelen, hadden de autoriteiten in Nieuw-Zeeland het anders begrepen. Vele Kroatische immigranten werden gedwongen openbare werken uit te voeren tegen een minimale vergoeding, het equivalent van soldij. Na de oorlog konden ze weer aan de slag in de gumindustrie.

Nicks vader woonde in een kamp dat een kilometer of tien ten noorden van Dargaville lag. ‘Dargaville was toen een vrij drukke handelsplaats, maar eens je de stad verliet, was er niks meer. Echt niks. Geen behoorlijke weg, geen infrastructuur. Het kostte ruim een halve dag om die tien kilometer te overbruggen.’

Het werk was hard. Men moest moeras afwateren, dan putten graven, en met een stok peilen of er gum in de ondergrond zat. Muggen en zandvliegen vormden bijna het hele jaar door een plaag. De opbrengst was niet bijster groot.

Nick haalt een fotoboek.

‘De Dalmatiërs probeerden hun thuis te recreëren. Ze plantten wijnranken, ze probeerden vijgenbomen te planten. De eerste behoorlijke wijn in Nieuw-Zeeland was een gevolg van de Dalmatische immigratie.’

Maorivrouwen kookten voor het kamp. Soms zochten die vrouwen zelf ook gum.

Een van de geportretteerde vrouwelijke gumdelvers ziet er adembenemend uit, een pin-up voor de Dalmatiërs, sensualiteit in waterdichte laarzen.

‘Ik veronderstel dat mijn vader, hoewel hij daar nooit over verteld heeft, plaatselijke vriendinnen heeft gehad – dat kan bijna niet anders. In die eerste periode waren er geen Kroatische vrouwen beschikbaar.’

Nick schenkt koffie bij. Onder zijn netjes gekamde, uitgedunde haar, en zijn sceptische wenkbrauwen, priemen droeve, bruine ogen. Zijn blik is droef en vurig tegelijk. Hij is na al die jaren nog altijd plaatsvervangend kwaad om wat zijn vader overkwam. Bij betere herinneringen wordt zijn blik meteen milder.

‘Het klikte vrij goed tussen Kroaten en Maori’s. Ze werkten hard, en ze waren ieder op hun manier heel religieus, en de twee groepen werden gediscrimineerd door de Angelsaksische machthebbers. Dat schiep een band.’

Waarom was de gum zo gegeerd?

‘Het verhaal gaat dat pioniers in de vroege negentiende eeuw een lading gum naar Londen hadden gestuurd en dat men daar enkele tonnen van het goedje in de Thames kieperde omdat het zo totaal nutteloos leek te zijn. Maar al gauw werd ontdekt dat men van kaurigum het beste vernis kan maken, het soort vernis dat bijvoorbeeld voor dure violen kon worden gebruikt. Het smeltpunt lag lager dan bij gum van andere boomsoorten. Men ontdekte ook dat de hars die kon worden gemolken aan levende kauribomen niet zo goed was als de gum van fossiele bomen. En dat bemoeilijkte het werk, want een gat slaan in een boom en het vocht in een potje opvangen is makkelijk. In een moeras peilen naar fossiele gum is veel moeilijker. Maar dat is wat mijn vader en vele anderen moesten doen.

Het leven was lamentabel. In die kampen viel er niks te beleven, maar men verdiende redelijk, of in ieder geval meer dan wat men gewend was, en zoals de meeste Kroaten stuurde mijn vader geld naar huis. Wat in Kroatië de indruk gaf dat er in Nieuw-Zeeland iets te rapen viel, en wat andere Kroaten op het idee bracht om ook naar Nieuw-Zeeland te komen.

Op een dag, en hij was toen al tweeënveertig, zei iemand hem dat er in zijn schoonfamilie nog één huwbare vrouw ter beschikking was. Op zich was mijn vader niet geïnteresseerd, ik neem aan dat hij het goed stelde met zijn Maorivriendinnen, maar toen hij de foto van de huwbare vrouw zag, veranderde hij van mening. Ze correspondeerden, mijn vader stuurde geld en mijn moeder, ook al relatief oud op haar achtendertigste, maakte de reis. Pa wachtte haar op in Auckland. Na twee dagen waren ze getrouwd, en begonnen ze de tocht naar het gumkamp, eerst met een boot, daarna met paard en kar. Toen ze zag hoe en waar ze zou leven, wilde mijn moeder rechtsomkeer maken. Om de een of andere reden heeft ze dat niet gedaan.

Ze had een miskraam – in het kamp waren natuurlijk geen medische voorzieningen. Vervolgens werd ze zwanger van mij. Uit voorzorg reisde ze naar Auckland. In 1930 werd ik er geboren. Later is er ook nog een zusje gekomen. Ik heb mijn eerste jaren in het gumkamp doorgebracht.

Toen ik een jaar of zes was, zat de klad in de gumindustrie. Het werd steeds moeilijker om gum te vinden, de producenten van vernis hadden goedkopere alternatieven bedacht.’

Nicks vader, toen al in de vijftig, vond labeurwerk bij de spoorwegen, en de familie verhuisde naar Dargaville. Het werd de ongelukkigste periode uit Nicks leven.

‘Wij Kroaten waren uiteraard katholiek, en ik werd naar de Ierse nonnenschool gestuurd. In het kamp waren er geen Engelstaligen. Iedereen sprak Kroatisch en Maori. Mijn ouders en ik waren die talen machtig. Maar de nonnen op school weigerden te geloven dat ik in het land geboren was, maar geen woord Engels sprak. Ze dachten dat ik veinsde. Ze sloegen me. En als ik dan ging uithuilen bij mijn moeder, ging die ervan uit dat ik wel iets op mijn kerfstok had, dat de nonnen me niet zonder reden zouden slaan, en bestrafte zij me dubbelop.’

De hardvochtige aanpak van de Kroaten was nog klein bier met wat de Maori’s op school te verduren kregen. Zij werden geacht zelfs onderling niet langer hun eigen taal te spreken...

‘In het onderwijs met de nonnen was elke schooldag een martelgang, maar ik leefde op toen ik naar het middelbaar mocht. Ik leerde graag, besefte ik ineens, en ik had er blijkbaar het hoofd voor.’

Maar na twee jaar haalde zijn vader hem van school. Er was geen geld meer, Nick moest zelf gaan werken.

Hij werd garagehulp, dan garagist, later verdeler van Volkswagen Kevers, nog later winkelier en handelaar in immobiliën, mettertijd ook vader van vijf kinderen die allen naar hartenlust mochten studeren, al vond niet iedereen het een lust en haakten enkele kinderen vroeger af dan Nick het had gedroomd.

‘Ach. Mijn frustraties zullen sterven met mij. Mijn kinderen hebben hun eigen aspiraties en frustraties. Ooit lag ik wakker van dingen die er nu niet meer toe doen. Ik zie dat mijn kinderen die weigerden te studeren niet slechter terechtkomen.’

Hij leegt zijn tweede kopje.

‘Mijn vader is op zijn vijfenzeventigste gestorven. Hij is zelf nooit teruggekeerd naar zijn geboorteland. Ik wist ontzettend weinig af van zijn voorgeschiedenis. Ik weet dat het hem verschrikkelijk op de zenuwen werkte als mensen klaagden dat ze het lastig hadden, of dat ze hard moesten werken, of, godbetert, dat ze wat lang in een file hadden moeten staan. Hij heeft zijn leven lang gruwelijk hard gewerkt, heeft nooit veel verdiend, maar hij heeft zich altijd als een gelukzak beschouwd omdat hij erin geslaagd was te ontsnappen aan zijn land van herkomst, waar alles nog veel erger moet zijn geweest.

Ik had me voorgenomen dat ik, als ik de leeftijd van zijn overlijden haalde, op reis zou gaan naar zijn geboortedorpje. Dat heb ik in 2005 gedaan, en in 2006 opnieuw. Daar kwam ik dan opnieuw Ieren tegen – dit keer geen nonnen, maar rijke Ieren die er de oude huizen opkopen en ze ombouwen tot buitenverblijf. Ik hoop er op mijn tachtigste nog eens langs te gaan. Mijn vader wist waar hij vandaan kwam en hij wou er nooit meer terugkeren. Ik wist niet waar mijn wortels precies lagen, en het doet me deugd ze te ontdekken...’

Draad nummer 8

Op zo’n vijftien kilometer van Dargaville ligt Baylys Beach, een lang stuk strand dat op zijn beurt deel uitmaakt van een groter strand van wel honderd kilometer. Aan de waterrand is het strand zo plat dat auto’s het als weg gebruiken, twee uur ver in elke richting. Jongeren proberen hun quads uit en racen in de duinen, ouderen joggen met de hond of zijn op zoek naar aangespoelde voorwerpen. Dit alles kan een indruk van drukte wekken, maar niets is minder waar. Verspreid over vele kilometers zie je doorgaans niemand. Wie hier overdag een moord begaat, maakt veel kans dat ongezien te doen.

Behalve vandaag. Op een kilometer of drie ten zuiden van het punt waar je, vanuit Dargaville, het strand oprijdt, heeft zich een menigte van welmenenden en toeschouwers gevormd.

In eerste instantie halen ze schelpen uit de grond, toheroa, een bedreigde delicatesse. Dat gebeurt onder toezicht van Jim, een vijfenzeventigjarige Maori, die een onbezoldigde functie als strandbeheerder uitoefent. De naam ‘toheroa’ betekent lange tong. Als de diertjes volgroeid zijn, lijkt hun lijf een tong binnen de schelp.

De soort is beschermd en alleen met toestemming van lokale Maori’s mogen ze gevangen en gegeten worden. ‘Ze zijn meer dan hun gewicht in marihuana waard,’ zegt Jim.

In dit geval is een groep vrijwilligers bezig om voor de dieren een alternatief onderkomen te vinden. Daartoe kammen ze een gebied van enkele honderden vierkante meter tot ongeveer twintig centimeter diep uit, en halen in totaal – de bronnen verschillen – twaalf- tot veertienduizend schelpen boven. Het equivalent van een drugsvangst.

De hele onderneming is nodig omdat men in de buurt bulldozers zal laten aanrukken, en kranen, die de dieren zouden verpletteren. Met behulp van die bulldozers hoopt men het wrak van de Askoy ii vrij te maken.

De kust is beroemd om haar wrakken. Er zouden er ongeveer honderdvijftig liggen of gelegen hebben.

De Askoy ii, een van de meer bescheiden wrakken, is vooral bekend als de boot waarmee Jacques Brel zijn wereldreis maakte. Een groep onder aanvoering van de Belgische broers Wittewrongel hoopt dat wrak naar België te repatriëren.

Jim had de vorige dag een ritueel georganiseerd dat de goede afloop bij de goden of de elementen moet bepleiten. Hij moet erop toezien dat er geen taboes en regels worden overtreden. Toch lijkt het alsof hij niet echt bij de gebeurtenissen is betrokken. Hij wordt gedoogd. Hij doet wat hij doet.

Houden die toheroa van wrakken?

‘Niet speciaal. Als kind vond je ze overal. Ze worden wel eens vergeleken met oesters. Ik vind ze zelfs lekkerder. Je eet ze rauw, je eet ze gekookt, of gerookt, je maakt er soep van. Nu zijn ze relatief schaars.’

De Askoy ii was jarenlang een baken, een soort afstandsmeter, voor joggers, en een te mijden obstakel voor nachtelijke, niet zo nuchtere chauffeurs. De resten waren soms nauwelijks te zien onder aangespoeld zand.

Maar bijna meteen maken de graafmachines duidelijk dat in het zand nog veel bewaard is gebleven.

De laatste eigenaar, Lindsay Wright, die tijdens zijn eerste zeiltocht met de Askoy ii op deze kust strandde, is uit New Plymouth overgekomen om de werkzaamheden gade te slaan. Hij is een man van twijfels en verkleinwoorden, maar hij is gematigd enthousiast over wat er uit het zand tevoorschijn komt.

Wright vertelt aarzelend over zijn wedervaren in de Nieuw-Zeelandse winter van 1994. ‘Het was nacht. De meteorologische dienst had een wind van 30 tot 35 knopen uit het noordwesten voorspeld, maar in werkelijkheid was het 50 knopen pal west. Het jacht werd naar de kust gedreven, en ik kon er niks tegen beginnen.’

Dat wachten op het onvermijdelijke duurde niet lang.

Hij werd op het strand geslingerd. De mast brak. Er stond kniehoog water in zijn boot. Hij werd nog enkele keren weg en weer gegooid. Toen besliste hij een kop thee te zetten.

‘Ik was tot mijn ruggengraat verkild. Ik vond een droog theebuiltje, het vuurtje werkte nog, en uit mijn sauspan heb ik thee gedronken.’ De ramp heeft, bedacht hij achteraf, thee inbegrepen, niet veel langer dan een halfuur geduurd. Hij heeft waarschijnlijk even lang of langer geaarzeld alvorens hij van het dek op het strand sprong – een sprong in de donkere diepte van toch enkele meters. ‘Ik weet niet waarom – hoewel er me eigenlijk niks meer kon overkomen, had ik ineens een panische schrik.’

Wright, een journalist met specialisaties in zeilen en tuinieren, heeft enkele maanden geleden, en enkele tientallen kilometers zuidelijker, opnieuw een scheepsramp overleefd. Dit keer was hij in een trimaran op reis. Terwijl hij sliep kwam hij in aanvaring met een wellicht ook slapende bultrug. Het opgeschrikte zoogdier klapte met zijn staart een gat in de boeg. De nieuwe ramp vond op volle zee plaats. Dit keer moest Lindsey Wright, waar in de storm van 1994 geen tijd voor was, een hulphelikopter mobiliseren.

Hij heeft alweer plannen voor een nieuwe boot...

Hoe is hij eigenlijk eigenaar van het jacht van Brel geworden?

‘Voor zover ik weet wou Brel, toen hij besliste op de Markiezen te blijven, de boot tot zinken brengen. Maar misschien had hij geld nodig en hij heeft het jacht uiteindelijk verkocht.’ Er zijn toen een serie eigenaars gevolgd tot het jacht in handen kwam van een Duits-Amerikaans duo dat het gebruikt zou hebben om drugs van Colombia naar de vs te smokkelen. De boot zelf werd nooit betrapt maar in de vs werden sloepen met drugs onderschept en de transporteurs gaven aan dat ze vanuit de Askoy ii waren bevoorraad. Het jacht lag op het moment van die bekentenissen in Suva, Fiji, voor anker, de plaatselijke politie deed op verzoek van de Amerikanen een inval, er werd een kleine hoeveelheid marihuana ontdekt, de eigenaars werden gearresteerd en er werd beslag op de boot gelegd.

Tijdens dat beslag werd de boot zwaar verwaarloosd, ronduit leeggeroofd, en Wright, die toevallig in een ander jacht langs Suva zeilde, kon hem voor 18 500 Fijidollar kopen. Tegen de huidige koers is dat ongeveer 8000 euro, veel minder dan de prijs van het metaal... ‘Maar,’ zegt Wright, ‘de boot moest wel helemaal opgeknapt worden.’

Terwijl hij zijn nieuwe, elegante, stevige aanwinst van Suva naar Nieuw-Zeeland stuurde, kwam hij in de fatale storm terecht...

De berging van de Askoy ii had in 1994 relatief makkelijk gekund, maar Wrights geld was op, en in België werd pas later gereageerd.

Bijna tien jaar na de catastrofe begon de Belgische reactie serieuze vormen aan te nemen. De broers Staf en Piet Wittewrongel uit Blankenberge, zeilmakers die ooit zeilen aan Brel verkochten, richtten de vzw Save Askoy ii op met als doel de boot terug naar België te brengen en hem daar op te kalefateren.

Staf is, met een technisch onderlegde medestander, Tjerk, en met een filmploeg in het kielzog, naar Baylys Beach afgezakt in de hoop die droom te realiseren.

Dat is allemaal matig interessant, en slecht nieuws voor de joggers, die hun keerpunt dreigen te verliezen. Wat me vooral intrigeert, is de Nieuw-Zeelandse aanpak. Ik heb gelezen over de beroemde ‘draad nummer 8 mentaliteit’. Daarin komen een aantal Nieuw-Zeelandse mythen samen. De mythe van de praktisch aangelegde bevolking. Draad nummer 8 diende om omheiningen voor schapen te construeren. En aangezien pioniers weinig anders bezaten werd die draad geacht alle problemen op te lossen, alle hopeloze problemen oplosbaar te maken: haperende gasgeisers, kapotte tractormotoren, en natuurlijk ingestorte omheiningen. De mythe van de koppigheid en vindingrijkheid. Je geeft niet op, ook al kun je alleen een stukje metaaldraad voorleggen. De mythe van de underdog. Ook al zijn er tegenwoordig takels en katrollen, je blijft toch hopen dat het evengoed zonder kan.

Noel Hilliam leidt de bergingsoperatie, hij heeft al talloze wrakken geborgen, en hij brengt meteen die laatste regel in de praktijk. Hij heeft wel aan een superkraan gedacht, maar om onduidelijke en gevarieerde redenen is daar niets van terechtgekomen. Hilliam laat doorschemeren dat het budget te klein is, het strand te oneffen, of de superkraanmaatschappij te laat op de hoogte gesteld, om het geschikte materiaal tijdig op het strand te hebben, of ze zag het niet zitten om voor zo’n klein bootje een grote kraan te verhuren. Mijn idee is: hij zou het oneerbaar vinden om die gemakkelijkheidsoplossing te gedogen. Want Hilliam is doordrongen van mythisch Nieuw-Zeeland, hij is redelijk nijdig omdat jongere Nieuw-Zeelanders niet langer even enthousiast als hij de mythen omarmen. Het moet moeilijk gaan, en na veel wanhoop op de valreep lukken. Zonder weerstand geen karakter.

En dus heeft hij drie bulldozers opgetrommeld, die eerst kunnen graven en vervolgens zullen trekken. Een milde euforie maakt zich van de omstanders meester.