Van Gerrit Jan Zwier verschenen eveneens bij Uitgeverij Atlas:

De knoop van IJsland

Land van grote eenzaamheid

Dagboek van een provinciaal

Al dwalend

Altijd Lapland

De dwaze eilanden

Mijn wadden

Zilverig Licht

Mijn Drenthe

Mijn Ierland

Naar de rand van de kaart

Nooit hier, altijd daar

Op zoek naar meneer Johnsson

Gerrit Jan Zwier

Altijd Noorwegen

Uitgeverij Atlas Contact

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek zowel een werkbeurs als een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

© 2012 Gerrit Jan Zwier

Foto’s: Dolph Kessler

Kaart: Gerrit van Omme

Omslagontwerp: Zeno

Omslagillustratie: Dolph Kessler

e-book: Elgraphic bv, Schiedam

NUR 508

ISBN 978 90 450 1802 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2012 met ISBN 978 90 450 1801 0

www.atlascontact.nl

‘Het is het lot van een romanticus met één been in zijn droom te staan en tegelijk te beseffen dat als hij het andere been eraan toevoegt, hij zich bedrogen voelt.’

Eerde Beulakker – Baaien, boeken, boten

Inhoud

Kaarten

Voorwoord

Blokhut en berghut

Spookreis door Telemark

De boomvrouw in de Hardangerfjord

In het land van Peer Gynt

Op safari in Noorwegen

Een dagje op het pelgrimspad

Korte wandeling op Jan Mayen

Het noordelijkste bordeel ter wereld

Naschrift, 2011

Schoolmeester op Skomvaer

Een uithoek van Europa

Naschrift, 2011

Naar het hart van Nooit meer slapen

Spannende musea in Oslo

Verantwoording

Foto's

Voorwoord

Na vele omzwervingen keer ik met dit boek op mijn schreden terug. Op jeugdige leeftijd maakte ik mijn Grand Tour niet naar de kunstschatten van Italië, in de achttiende eeuw hét reisdoel van jonge heertjes uit welgestelde families. Ik trok niet naar de laars, maar naar het dak van Europa. Bovendien was ik onbemiddeld, beslist geen heer en allerminst op zoek naar de pronkstukken van de klassieke en mediterrane cultuur. Al liftend, kamperend, Noors lerend en werkend in visfabrieken drong ik in een halfjaar tijd een spannende, nieuwe wereld binnen.

Sinds die avontuurlijke Tour ben ik vele malen terug geweest in dit ‘kleine land’, zoals de Noren graag vertederd en patriottisch zeggen – met name na de terreuraanslagen in de zomer van 2011 (‘Mijn kleine land/ Waar de zee met een milde zucht/ Liefkozend tegen de kust aandrukt’). Bijvoorbeeld in Finmarken, waar ik mij als student antropologie een zomer lang begroef in een Lappendorpje. Meer dan eens vierde ik in Noorwegen vakantie. Nog vaker was ik er als zelfstandig journalist, een onafhankelijker en minder uitputtend beroep dan antropoloog. Soms stond er een heel specifiek reisdoel op mijn programma, zoals de buitenste eilandjes van de Lofoten, het afgelegen Pasvikdal bij de Russische grens, een (korte) pelgrimage naar Trondheim, een (lange) wandeling over het Peer Gynt-pad in het Gudbrandsdal, een bezoekje aan de resten van Smeerenburg op Spitsbergen of een landing op het pooleiland Jan Mayen.

Noorwegen wordt in dit boek van zuid tot noord doorkruist, met Oslo als sluitstuk. Meestal verkeer ik in gezelschap van fotograaf Dolph Kessler, die in de verhalen om niet meer te achterhalen redenen Blom wordt genoemd.

Wat mag dan wel de rode draad in dit alles zijn, zal men zich misschien bezorgd afvragen. Wat is de kop en wat de staart? Dat zeg ik niet. Of laat ik er hoogstens dit van zeggen: een zekere romantische onderstroom valt niet te ontkennen, al is er ook een tegenstroom.

Vrienden van Noorwegen, ik hoop dat deze reisverhalen u zullen bevallen.

Blokhut en berghut

Bij Nordberg Fort, in het zuiden van Noorwegen, wagen wij ons op het Noordzeepad. Het slingert zich langs de kust, door velden vol zwerfkeien en prehistorische bouwsels, door donkere naaldbossen, langs akkers vol ‘tractoreieren’ – zoals de Noren de oogst van in wit plastic verpakt gras noemen – en eindigt bij de massieve vuurtoren van Lista. Een afwisselend landschap en niet te steil voor Nederlandse benen. Bovendien bevinden wij, fotograaf Blom en ik, ons in het gewaardeerde gezelschap van Lars Helge Brunborg, een fitte zestiger, stadsontwikkelaar in Kristiansand, bestuurslid van Den Norske Turistforening, die de honderden berghutten onderhoudt en alle routes met een rode T markeert, een kenner van de streek, die ons al een paar dagen college geeft. Hij maakt zich zorgen over de Noorse identiteit: verandert het land niet langzaam maar zeker in een verzameling welvarende consumenten? Het lijkt wel of de waarden van het oude, agrarische Noorwegen, zoals onthouding, matigheid, wantrouwen tegen ijdelheid en holle praatjes in rook zijn opgegaan. We begrijpen zijn bezorgdheid, maar kunnen hem, als niet in deze materie ingewijde vreemdelingen, niet zomaar opbeuren.

Het is frappant hoe hardnekkig het beeld van een volk voortleeft als zich dat eenmaal heeft gevormd. Dat Noren en Zweden bijvoorbeeld goudeerlijke mensen zijn, kom je ook in oude reisverslagen steeds weer tegen. Ze leggen het geld voor de melkboer gewoon op de stoep. Als ze uitgaan, dan laten ze de deur openstaan. Betaal je bij de bakker per ongeluk een kroon te veel, dan zal de bakker niet rusten voor hij je het geldstuk heeft teruggegeven. Tegenwoordig is het, in de grote steden althans, niet meer verstandig je geld op de stoep te leggen en de huisdeur open te laten staan.

Toch is kennelijk ook de volksaard aan verandering onderhevig. Alweer een tijdje geleden schrok Nederland op van negatieve stukken in Amerikaanse kranten waarin wij voor een luie en lamlendige natie werden uitgemaakt. De steen des aanstoots vormde voor de Amerikanen het hoge percentage arbeidsongeschikten. Bij mijn weten was dat de eerste keer dat Nederlanders als luie bliksems werden getypeerd. Voorheen prees het buitenland altijd onze ijver en ons doorzettingsvermogen.

In reisgidsen en reisverhalen over Noorwegen overheerst het beeld van de bescheiden en conservatieve Noor. Zo las ik dat hij wel ‘enige afstand tot zijn medemens bewaart zonder strikt formeel te worden’, en dat hij ‘niet de zwijgzame, stroeve figuur uit de streekromans over eeuwig zingende bossen en om rotsen waaiende winden is, maar hij draagt ook weer niet direct zijn hart op de tong’.

Het Fort ligt ten westen van Farsund, en biedt uitzicht op een verbrokkelde kust met scheren en piepkleine haventjes. In de Tweede Wereldoorlog lag hier een Duits garnizoen, als onderdeel van de Atlantikwall, een verdedigingslinie die zich zuidwaarts tot aan de Spaanse grens uitstrekte. Op deze plek is overigens geen schot gelost. In de oorlog was in deze streek een archeoloog van de Wehrmacht actief die zijn uiterste best deed om de grafheuvels en ‘staande stenen’ uit de bronstijd een plaats te geven binnen een mythisch, Groot-Germaans Rijk.

In het kielzog van Lars dalen wij af naar een eenzame rotsbult. Hij vertelt ons dat hij een eigen hytte (blokhut) heeft, op zes uur rijden hiervandaan, waarna hij met een bootje nog een meer moet oversteken. Elke rechtgeaarde Noor streeft ernaar een eigen hut te bezitten. Noren zijn, net als de andere Scandinavische volken, buitenmensen. In de weekends en in de vakantie laten ze de stad achter zich en duiken onder in de natuur. Ze gaan wandelen, skiën, vissen of mountainbiken. Diep in hun hart geloven ze in de goedheid van de natuur, hoe ruw en weerbarstig die zich in het noorden ook toont. Het is altijd weer een ontroerend gezicht om op kale scheren of hoog op onherbergzame rotswanden een rood of geel zomerhuisje te zien staan, vaak gekroond met een grasdak dat als het ware een verlengstuk van het weiland is.

Nederlanders zijn juist beducht voor de natuurkrachten; zij brengen de woeste gronden het liefst onder de ploeg en voelen zich nog het meest op hun gemak in een gekunsteld aangelegd tuintje, waar rotspartijen, heideveldjes en stenen kabouters de natuur imiteren.

Met zo weinig Noren, die een drang naar buiten hebben, en zoveel natuur is het niet zo verwonderlijk dat het land rijk is aan verhalen over mensen die zich in de wildernis hebben teruggetrokken. Niet iedereen is content met het leven van Per en Kari – de Noorse Henk en Ingrid – in welvaartsland. In recente romans als Doppler van Erlend Loe en Paarden stelen van Per Petterson keert de hoofdpersoon de stad de rug toe en kiest hij voor een leven in het bos.

Doppler heeft zijn vrouw en kinderen in de steek gelaten en probeert zich als jager-verzamelaar overeind te houden. ‘Ik heb het bos verkozen boven de Makro en al die andere belachelijke plekken waar je naartoe moet als je een gezin hebt en in de hoofdstad van Noorwegen woont.’ Hij heeft schoon genoeg van de moderne consumptiemaatschappij en ‘die stuitende Noorse knusheid die ervoor zorgt dat we tegelijkertijd het aardigste en het meest egoïstische volk ter wereld zijn’.

Twee dagen terug nam Lars ons mee naar een berghut in het hoogland, boven het enige tientallen kilometers noordelijker gelegen Sirdal. Na een korte wandeling zagen we de hut al in de diepte liggen, fraai gelegen op een landtong in een meer. Bij een paal dobberden een paar kano’s – daar gedeponeerd door een Nederlandse immigrant, van wie er tegenwoordig zoveel in dit fjordenland zijn. We zouden hem later nog ontmoeten, een goedlachse jongeman met een wit-blauw geblokt keukenschort voor, die ons verse wafels met rode jam serveerde – een nationaal Noors gerecht. Achter zijn ‘kindvriendelijke’ camping doemde een donkere bergketen op, heel geschikt voor rotsklimmers, zoals hij vertelde. Als liefhebber van lange tochten door het bergland en als kajakker op doodstille meren had hij zijn hart aan Noorwegen verpand. In de lange winters moest hij als ober in restaurants en als gids in skicentra bijklussen.

Ik heb wel bewondering voor mensen die zo ferm hun dromen najagen. Hij had in Wageningen gestudeerd, was afgezwaaid als ingenieur. Maar zelf beschik ik niet over de mentaliteit en hardheid van een emigrant. Als penverslaafde ben ik veel te bang het contact met de Nederlandse taal en cultuur te verliezen. Dat vind ik zelfs nu al moeilijk genoeg, vanuit mijn eenzame uitkijkpost aan de rand van het Drents Plateau. Ik zou nooit mijn plaats kunnen vinden in de Noorse samenleving, ik zou niet echt ‘vernoorsen’, maar een randfiguur blijven, hoe ijverig ik ook Noorse woordjes zou leren.

In de hut, die een stuk of zes slaapkamers met stapelbedden telde, was het een drukte van belang: gezinnen met kleine kinderen, zelfs een schoolklas met pubers. Naast de ingang lag een flinke verzameling bergschoenen en laarzen – bij een moskee verwijst het uitgetrokken schoeisel naar de heiligheid van de gebedsruimte, bij huizen in noordelijke streken gaat het om properheid. Voor lang niet iedereen was er een bed beschikbaar. Op de paar gaspitten konden slechts primitieve maaltijden gekookt worden, zoals wentelteefjes, maaltijdsoep uit blik, lapskaus (een soort hutspot, ook uit blik), spaghetti met strooikaas, gedroogde uien en tomatenpuree, en natuurlijk rømmegrøt med spekemat (roompap met rauwe ham).

’s Avonds hokte iedereen bij elkaar in de door kaarsen verlichte woonkamer. Er werd gekaart en geschaakt; de kleintjes zetten een keel op en de pubers kwamen af en toe binnen om ons een lemming te laten zien – tot onze verbazing konden ze die buiten vrij gemakkelijk met hun blote handen vangen. Geen wonder dat ze het stapelvoedsel vormen voor poolvossen en sneeuwuilen. ‘Eigenlijk zijn lemmingen kleine, aardige beestjes met hun mooie, zachte, geel-bruin gevlekte pels en hun zwart-witte onderbuik,’ staat er in Gelukkige dagen van de Noorse schrijfster Sigrid Undset. ‘Maar hun lichamen zijn plat en breed, en doen aan wandluizen denken. Ze hebben een typische knaagdierbek met scherpe, vooruitstekende tanden. Verder een venijnig humeur; ze blaffen en blazen tegen alles en iedereen die in hun buurt komt.’

Eerlijk gezegd had ik nooit eerder een levende lemming gezien, ook niet op de toendra’s van Scandinavië en Noord-Amerika. De enige lemming die ik van naam kende, was de dichterlijk aangelegde Redelijke Roets, een van de hoofdpersonen uit de vaak treurige dierenverhalen van Anton Koolhaas. Het territorium van Roets wordt overspoeld door andere lemmingen die allemaal voortgestuwd worden door onbekende krachten: ‘Lemmingen zijn die kleine knaagdieren die de roep verworven hebben op gezette tijden massaal zelfmoord te plegen door de zee in te stappen en de kust uit te zwemmen tot ze verdrinken.’ Hoewel elke bioloog zal opmerken dat dieren geen zelfmoord plegen, en dat er andere factoren in het geding zijn (overbevolking, te weinig voedsel), schiep de schrijver zich aldus de nodige ruimte om lemmingen als Roets tot leven te wekken.

Waarom slaan de schatrijke Noren – ze hebben gas, olie en hydro-elektriciteit in overvloed – eigenlijk geregeld de deur van hun villa achter zich dicht en dompelen ze zich onder in dit simpele gemeenschapsleven? Verlangen ze terug naar de eenvoud van vroeger, toen je je waste aan de rivier of bij het meer en net als alle anderen plaatsnam op het ronde waaigat boven de riekende resten van wat ooit eens snert, roompap en lapskaus waren geweest?

‘Je ontmoet hier mensen die je anders nooit te spreken krijgt,’ hield Lars ons voor. Wellicht is de berghut, in tegenstelling tot de hytte, een wapen tegen de voortdurende individualisering en het groeiende isolement binnen de moderne maatschappij.

Op de rotsen van Jaerberget zijn zeventien complete en acht incomplete scheepjes gekrast. In rode verf, zodat ze goed zichtbaar zijn. Voorts zien we rode stippen en enkele voetafdrukken. Lars mompelt iets over ‘vruchtbaarheidssymbolen’. Hij herhaalt dat woord als we bij een rechtopstaande steen komen, die op een fallus zou lijken. In werkelijkheid lijkt de steen helemaal niet op een fallus, tenminste niet die van een homo sapiens. Misschien was hij een wegwijzer of een baken voor zeevarenden, de voorloper van de vuurtoren.

Bordjes geven inmiddels aan dat we ons op het pad met fornminner (oudheden) bevinden. Het Noordzeepad buigt nu af naar de kust. Lars vertelt dromerig over het Norgesleden, het Pad der Paden, dat de zuidpunt bij Lindesnes met de Noordkaap moet verbinden. Afstand: 5000 kilometer – het Pieterpad is 480 kilometer –, dat wil zeggen bijna twee keer zo lang als je via de autoweg naar de Noordkaap rijdt. Aangezien de route via bestaande bergtrajecten wordt uitgezet, die de van noord naar zuid lopende dalen zo veel mogelijk mijden, is er geen sprake van dat de wandelaar rechttoe rechtaan van A naar B wordt geleid.

Om ons heen klinkt voortdurend het geblaat op van lammeren die hun moeder kwijt zijn. Het wolvee zorgt ervoor dat het pad niet overwoekerd raakt. Gisteren waren we er, eveneens boven Sirdal, getuige van hoe duizenden schapen vanuit een verzamelplek in de bergen naar het dal werden gedreven. Op sommige plekken in Noorwegen bestaat nog, net als in de Alpen en de Pyreneeën, een vorm van transhumance – het vee leeft ’s zomers in de bergen en ’s winters in het dal op de boerderij. Vroeger trok ook het boerengezin mee naar boven, waar het in speciale seter (zomerboerderijen) woonde en er de befaamde brunost, zoete bruine kaas, bereidde. De meeste seter zijn nu omgebouwd tot de tweede huizen van stedelingen. Op de helling ontstond een geweldig gedrang van witte, zwarte, bruine en gevlekte dieren, blatend en half in paniek, omringd door honden en mannen met lange stokken, waarbij sommige lammeren als springbokken boven de kudde uitstegen. In een mum van tijd werd het asfalt overdekt met een zee van bruine angstkeutels.

Naast ons haalt Lars herinneringen op aan met bier en aquavit besprenkelde eetfeestjes in de hytte, waarbij zwartgerookte schaapskoppen met hersens, ogen en al werden verorberd. Meteen zet de hand van de tijd mij terug naar een uiterst sober restaurant in het busstation van Reykjavik, waar een oude man met een lepel witte hapjes nam uit de schedel van een schaap. Zo mogelijk nog lekkerder is rakfisk; dat is met zout en suiker ingelegde forel die een paar maanden heeft mogen gisten. Uiteraard wordt ook deze traditionele hap met veel alcohol weggespoeld.

Langs nooit onderzochte grafheuvels, door een stukje toendra met bessenstruikjes en rendiermos, door een stil zwart naaldbos waar tussen de sparren een vlekkerig licht hangt, rijst opeens de waarschuwende bruine tabaksvinger van een vuurtoren voor ons op. Hoog troont hij boven de lage kustvlakte, waar de altijd hongerige zee zich diep het binnenland heeft ingevreten. Mooier kan een wandeling niet eindigen.

We beklimmen de spiraaltrap en laten onze ogen over de rimpels op het water en het ruige, bevallige, al duizenden jaren bewoonde landschap glijden.

Voor wie hier woont, moet het leven wel één grote vakantie zijn, dacht een antropoloog toen zijn prauw het palmenstrand van een Zuidzee-eiland naderde.

Na vier jaar wist hij beter.

Spookreis door Telemark

1

In het zuiden, in de provincie Telemark, toont Noorwegen zijn vriendelijkste gezicht. De steile bergkammen van Jotunheimen, dat een stuk noordelijker ligt, en de vaak grimmige fjordenkust ontbreken hier. Vanaf de stranden en rotsachtige eilandjes in het zuiden stijgt het land langzaam op naar de hoogvlakte van de Hardangervidda. Er is niet één hoofddal, waar het leven in steden geconcentreerd is, maar het land is opgedeeld in honderden dalletjes. Het is ook rijkelijk voorzien van meren en rivieren, van waterkracht die Telemark in deze tijd tot een Noorse energiecentrale heeft gemaakt.

In Telemark zetten we koers naar de houtstad Skien (spreek uit als ‘Sjeen’), de geboortestad van Henrik Ibsen. In het stadscentrum nemen we onze intrek in het historische Hotel Høyers. De jonge vrouw bij de receptie ontdooit meteen als ze mijn haperende Noors hoort: ‘Zullen we op Nederlands overschakelen?’ Dit is niet de eerste keer, en zal ook niet de laatste keer zijn dat dit me overkomt.

2

Nederlanders hebben een zwak voor Noorwegen. Voor de bewoners van het vlakste land ter wereld zijn de Noorse bergen en fjorden een droombestemming. In Nederland werd en wordt graag de lof gezongen over de noorderlingen die zich, dankzij hun wilskracht en volharding, in een woeste en wrede natuur wisten te handhaven. Noorse literatuur kwam ook altijd snel in een Nederlandse vertaling beschikbaar. Tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog trok een vaste schare vakantiegangers, vaak uitgerust met rugzak, plusfour en wollen kniekousen, elke zomer noordwaarts, om samen met de Noren in de bergen te gaan wandelen.

Al in mijn Baedeker uit 1914 worden de fjorden geprezen om hun schoonheid. De bergwanden rijzen er hoog boven het groene zeewater op. Overal stort de gesmolten sneeuw zich in hangende watervallen in de diepte. Honderden meters boven de fjord zetten zomerboerderijen zich op smalle plateaus schrap tegen storm, sneeuw en lawines. Wie erheen wil, kan zich het beste in een klimgeit veranderen.

3

Je kunt niet zeggen dat de Noren erg verrast waren toen de Unesco in 2005 een paar fjorden op de Werelderfgoedlijst zette. De fjorden trokken immers al tientallen jaren lang honderdduizenden bezoekers. Wel was men verbaasd dat er maar twee waren uitverkoren: de Naerøy- en de Geirangerfjord, beide in het zuidwesten van Noorwegen, in het achterland van Ålesund, een dagreis hiervandaan. Waarom viel bijvoorbeeld de Hardangerfjord buiten de prijzen? Maar toch, het klonk natuurlijk goed dat je die fjorden in één adem kon noemen met de Chinese Muur en de piramiden van Egypte.

In beide bekroonde fjorden had ik vorige zomer eens goed om me heen gekeken. Zou ik me hier ergens willen vestigen? Dat is toch een vraag die geregeld bij een reiziger opkomt. Het dorpje Gudvangen, aan het begin van de hoge, smalle Naerøyfjord, een zijtak van de Sognefjord, kwam niet in aanmerking. Het lag te laag, te ingesloten, er was te weinig zonlicht. Undredal, een fjord verderop, was nauwelijks beter.

De Geirangerfjord toonde het klassieke beeld van Noorwegen, zoals een atol met een palmboom de Stille Zuidzee symboliseert. Het dorpje Geiranger telde in de winter niet meer dan 220 inwoners. In de zomer kwamen daar een half miljoen toeristen bij, ongeveer honderdduizend per maand. Het ging vooral om passagiers van cruiseschepen die tot diep in het fjordengebied konden doordringen. Elke dag galmde een wonderlijk geluid door het dal, laten we zeggen de echo van een reuzengong, of misschien wel de bronstkreet van een mammoet; het was afkomstig van een van de schepen van de Hurtigrute, die in twaalf dagen van Bergen naar Kirkenes op en neer voeren. Aan dek vergaapten de bezoekers zich aan de steile bergwanden en staarden naar de zeven dunne stroompjes die als de ‘zeven zusters’ bekendstonden. ‘Luister goed,’ zei een metalige vrouwenstem over de intercom, ‘soms kun je de zusters horen zingen.’

Hopelijk hield ze haar mond over de nabije rotspunt die als de boeg van een schip boven het landschap uitstak. Dit was de beroemde plek die al sinds jaar en dag als het toeristisch uithangbord van de Geirangerfjord werd gebruikt. Meestal stond of zat er een mooie blonde Noorse op de rand. Toen ik er een kijkje kwam nemen, was een groepje waaghalzen druk bezig met een fotosessie. Het was er werkelijk doodeng, zéker voor mensen met hoogtevrees. Twee mannen liepen over de met struikjes en mos begroeide steen naar de punt, waar ze hun armen zegevierend omhoogstaken. Onder hen gaapte een vangnetloze diepte van enkele honderden meters, ver van het water vandaan. Wie voor held wil spelen, haaste zich naar de Geirangerfjord.

Op verzoek zette een rondvaartboot mij bij een steil klauterpaadje aan land. Na veertig minuten stond ik op het erf van een zomerboerderij, die alleen nog als vakantiehuis werd gebruikt. Het uitzicht over de fjord en de besneeuwde bergen was formidabel. Van hieruit liep een bospad onder de bergkam langs naar Geiranger. Het leek of het met wilde bloemen bezaaide grasdak van de boerderij mij naar zich toe wenkte. Als ik me hier nu eens een zomer lang zou vestigen... Lezend en schrijvend, de bergflora bestuderend, luisterend naar de muziek van Grieg en het lied van de zeven zusters – er was genoeg te doen. Nu en dan zou ik me ook in het dorp laten zien, op een bonte avond bijvoorbeeld, of op 17 mei, de nationale feestdag. Jeg snakker en lite Norsk, dus dat was geen probleem.

4

Telemark heette in 1914 nog Telemarken met en, net als Denemarken en Finmarken. Tegenwoordig bestaat ‘telemarken’, volgens Van Dale, alleen als werkwoord: het gaat om een bepaalde bochtentechniek bij het skiën die mogelijk wordt gemaakt door een speciale binding van schoen en ski. Buiten de winter is Telemark een lustoord voor wandelaars, voor wie de aarde geen glijbaan is maar een spiegel voor reflectie.

Ook in deze tijd zetten Nederlanders nog steeds graag koers naar ‘Het Land van Nor en Thor’, zoals vroegere reizigers Noorwegen graag noemden. De laatste tien jaar is er nog een tweede trekbeweging naar het noorden op gang gekomen. De Noorse autoriteiten doen hun uiterste best om tientallen, honderden, duizenden Nederlandse immigranten naar het steeds leger wordende platteland te lokken. Men vindt dat zij wat mentaliteit en humor betreft het beste bij de Noorse volksaard passen. Vooral in Telemark en rond het Gudbrandsdal zullen we heel wat landgenoten aantreffen. Vaak op campings, in hotels en restaurants, maar ook in eigen winkels en bedrijfjes.

5

Van de receptioniste hoor ik dat ze, na twee pioniersjaren in de westelijke fjorden, nu alweer drie jaar in Skien woont. Als ik haar de weg vraag naar het huis van Ibsen, krijg ik als antwoord dat Ibsen ooit in het hotel gelogeerd heeft. Maar de roem, of beter, de bekendheid die het hotel heeft gekregen, dankt het aan een heel andere schrijver: aan Sven Elvestad, nu totaal vergeten, maar in de tijd voor de Tweede Wereldoorlog een gevierd auteur van misdaadromans. Kamer 208, waarin hij in 1934 overleed, wordt nu een ‘spookkamer’ genoemd. Wat is er gebeurd? Tot haar grote schrik zag een kamermeisje er tientallen jaren later een oude man aan tafel zitten, die als bij toverslag weer verdween. Onderzoek van helderzienden wees uit dat er een ‘krachtige energiestroom’ aanwezig was in de kamer, die sindsdien nooit meer verhuurd werd.

’s Avonds steekt onze Nederlandse hoteldame op de tweede verdieping de sleutel in het slot van kamer 208. In het midden staat een lange vergadertafel met rechte stoelen eromheen. Aan de wand hangt een groot schilderij van een man in een regenjas en met een slappe hoed op, met een hond aan zijn zij. Het is geen portret van de schrijver of van de hoofdpersoon uit zijn boeken. Ondertussen vertelt onze Nederlandse gastvrouw dat Elvestad een groot drinker en kettingroker was, dat hij 150 kilo woog en dat hij in zijn stoel was overleden. Het schijnt dat hij zijn eigen dood in een van zijn thrillers nauwkeurig heeft beschreven.

6

Sven Elvestad werd als Kristoffer Elvestad Svendsen in 1884 geboren in Halden, een provinciestadje bij de Zweedse grens. Hij maakte naam als journalist en schrijver. Onder het halve pseudoniem Stein Riverton – de ‘vertaling’ van Elvestad in het Engels – maakte hij furore met bijna honderd thrillers. Hij wordt vaak vergeleken met Agatha Christie. Wie denkt dat al die hedendaagse Noorse misdaadauteurs, zoals Karin Fossum, Jo Nesbø en Unni Lindell, zomaar uit het niets zijn verschenen, doet Elvestad onrecht.

Afwisselend spelen de detectives Asbjørn Krag en Knut Gribb in zijn boeken de hoofdrol. Zijn boeken werden in vele talen vertaald, ook in het Nederlands. Af en toe verbleef hij langdurig in het buitenland, met name in Denemarken en Italië. Op vijftigjarige leeftijd vatte Elvestad, die in het Halden Arbeiderblad herdacht werd als ‘een bijna twee meter lange kosmopoliet met homofiele neigingen’, die sterk bijziend was en ‘een grote rode portneus’ had, het plan op een reis naar het Heilige Land te maken. Hij boekte een kamer in een hotel in Skien, maar hij zou het schip naar Palestina nooit betreden.

7

Het huis waar Henrik Ibsen (1828-1906) een deel van zijn jeugd heeft doorgebracht, ligt aan de rand van Skien. Rondom staan eeuwenoude bomen die Henrik nog gekend moeten hebben. In het woonhuis zijn weinig oorspronkelijke spullen meer aanwezig; zelfs een portret van de jonge Henrik ontbreekt. Op zolder is op zijn slaapkamer (een kopie van) een poppentheater neergezet, waarmee hij soms stukjes voor buurkinderen opvoerde. Aan de voorkant zit een keurig aangeklede oude dame op een stoel door het raam te kijken – de pop herinnert aan zijn seniele tante die elk moment bezoek van haar ‘verloofde’ – een zeeman – verwachtte. Op een kistje bij het raam staat een zandloper. De sfeer in het vertrek, met die griezelige, gezichtsloze vrouw met haar lange jurk en wijde hoofdkap, roept in mijn geheugen beelden op van de moeder van de moteleigenaar uit de film Psycho. Zou elk huis in Noorwegen over een spookkamer beschikken?

Samen met zijn ouders, drie broers en een zus woonde Henrik hier tussen zijn zevende en vijftiende jaar. Volgens zijn biografen was het geen gelukkige tijd. Zijn vader, eens een welvarend koopman in Skien, die de boerderij in zijn goede tijd als zomerhuis had gekocht, was in grote financiële problemen geraakt. Het zomerhuis was in 1835 zijn vaste woning geworden. Knut Ibsen, die ooit tot de fine fleur van Skien behoorde, slaagde er zelfs nooit meer in een vaste betrekking te vinden. Zo stond zijn vader model voor al die hoofdpersonen uit zijn latere toneelstukken die met diep berouw en spijt terugkijken op de verkeerde keuzes die ze vroeger hebben gemaakt.

Op zijn vijftiende vertrok Ibsen junior naar Grimstad (een stadje aan het Skagerrak, ten noordoosten van Kristiansand), als hulpje in de plaatselijke apotheek. In zijn vrije tijd schilderde hij. Het museum beschikt over vele ansichtkaarten die laten zien dat Ibsen een verdienstelijk schilder van landschappen en zeegezichten was. Overigens zou hij later slechts één keer in Skien terugkeren. In zijn autobiografie herinnert hij zich de houtstad vooral als een plek waar altijd de doffe dreun van watervallen te horen was. Daarbovenuit klonk nog een ander geluid: ‘De scherpe kreet van een vrouw, nu eens gillend, dan weer kreunend. Het gekrijs werd veroorzaakt door de honderden zaagbladen die bij de watervallen in bedrijf waren. Later, toen ik eens een artikel over de guillotine las, dwaalden mijn gedachten af naar deze zaagbladen.’

De schuren van de voormalige boerderij zijn ingericht als museumruimte en als theater. Nog altijd is Ibsen na Shakespeare de meest gespeelde toneelschrijver. Ook in Nederland had Toneelgroep Amsterdam in 2010 met Hedda Gabler veel succes. ‘Het blijft tobben,’ zou je over zijn personages kunnen zeggen als de samenvatting niet meer dan drie woorden zou mogen bevatten, en dat geldt ook voor zijn geestelijke nazaat, de Zweedse filmer Ingmar Bergman.

8

Een dag later zien wij bij Vrangfoss een van de bekendste plaatjes van Telemark tot leven komen: hoe een rivierboot via zes grote houten sluizen over ruim twintig meter naar boven wordt gebracht. De constructie stamt uit het einde van de negentiende eeuw, toen het Telemarkkanaal – in feite een ruim honderd kilometer lange waterweg van rivieren en meren, in totaal voorzien van achttien sluizen – voor een doorbraak zorgde in de verbinding tussen West- en Oost-Noorwegen. Met het s.s. Henrik Ibsen varen wij mee tot Lunde, een mooi en rustig traject, dat uitzicht biedt op beboste oevers en hier en daar een houten huis met een steiger. Onwillekeurig krijg ik weer een wee gevoel in mijn maag, die onberedeneerde nostalgie naar vroeger, naar de kindertijd, die overigens helemaal niet zo zorgeloos of paradijselijk verliep, naar zomerhuisjes in de bossen, waar ik in een rieten stoel hardop Duitse woordjes zat te leren, een stoel die ik met veel moeite in een boomkruin had opgehesen – ach, als ik eens in dat rode huis aan het water zou mogen wonen...

9

Ergens tussen Skien en Dalen, in Vrådal, dat gelegen is aan een langgerekt meer, wordt het tijd de bergschoenen aan te trekken. Dat valt niet mee, want de avond ervoor hebben wij ons te goed gedaan aan een rijkelijk voorzien visbuffet, het smörgåsbord, zoals men in Zweden – en elders – zegt. De volgende morgen hebben Blom en ik het gevoel dat de dillezalm (gravlaks), de ingemaakte haring en de kabeljauwwangetjes, dobberend op een binnenzeetje van witte wijn en aquavit, nog steeds geloven dat ze naar de echte zee kunnen ontsnappen.

In de lobby van ons hotel worden we opgewacht door onze lokale gids, Svein Straumsnes – eind vijftig, baard, bril, type stoere buitenman – die de ruim duizend meter hoge Haegefjell (‘Heilige Berg’ in het Oudnoors) wil beklimmen. Vanuit de ontbijtzaal hadden we al een ongeruste blik op deze kale reus geworpen. Gelukkig brengt de gids ons in de auto eerst tot op ongeveer zevenhonderd meter, over een bergweg die naar vele tientallen splinternieuwe houten huizen leidt. Het gaat om tweede woningen, in retrostijl gebouwd, dat wil zeggen dat ze vanbuiten voorzien zijn van een grasdak en vanbinnen van een open haard en een sauna. Svein vertelt ons dat hij bevriend is met een paar Nederlanders die in de naaste omgeving zijn neergestreken. Hij heeft ze roompap met rauwe ham en zelfs rakfisk leren eten.

Ooit heeft hij zijn geluk beproefd als emigrant in Amerika, in Minnesota, waar hij samenwoonde met een oom die te veel dronk. Met een vermoeid gebaar wijst hij naar het landschap om zich heen: ‘Het valt niet mee om weg te blijven als je uit zo’n gebied komt.’

We beginnen aan een lange klim door stukken hei en struikjes met blauwe, rode en zwarte bessen. Op de lagere gedeelten stappen we soms een sparrenbos binnen. Hogerop heerst de toendra met dwergberken, rendiermos en laag groeiende jeneverbes. Wit wollegras en prachtig geel of rood gekleurd veenmos geven aan waar het terrein drassig is. Onderweg heeft Svein het over beren en wolven die dit gebied onveilig maken en die de lammeren van zijn broer de schaapherder pakken, maar wij zien natuurlijk weer niets.

Hij vertelt over Vidkun Quisling, die hier een hut had, de aartsverrader, die droomde van een Noorse Anschluss met het Groot-Germaanse Rijk en Hitler het ‘gegroefde en verweerde’ land waarover in het volkslied wordt gesproken op een presenteerblaadje wilde aanbieden. Van 1942 tot 1945 mocht hij onder de nazi’s de baas spelen in zijn vaderland. Het Noorse verzet had hem graag geliquideerd. Men zag ervan af, niet alleen vanwege de angst voor represailles – in Sudetenland hadden de nazi’s na de aanslag op Reichsprotektor Reinhard Heydrich een heel dorp (Lidice) uitgemoord –, maar ook vanwege het feit dat Quisling goed werd afgeschermd en de streek (hij werd geboren in het nabije Fyresdal) kende als zijn broekzak.

Haast blindelings volgen we het spoor van Svein, die soms ook niet meer weet of hij een willekeurig schapenpaadje volgt of een echte route. Soms glijden we onelegant op ons zitvlak van een helling, met als gevolg dat de bessen rode, blauwe en zwarte stempels op Bloms nieuwe kakibroek achterlaten. Over steile bospaadjes en gladgeschuurd graniet bereiken we na vier uur de top, die gesierd is met een varde, een uit de kluiten gewassen steenman. Een panorama van steile hellingen, bossen en rivieren die in een blauwige verte verdwijnen, strekt zich aan onze voeten uit. In de diepte van het dal glinstert het meer. De gids wijst naar een bergketen op de noordelijke horizon, waarvan de Gaustatoppen (1883 meter) boven alles uitsteekt, de hoogste berg van Telemark. Hij is geschilderd door Peder Balke (1804-1887), een van de minder bekende Noorse romantische landschapschilders. Svein weet overigens heel goed wie Balke is. Hij prijst hem om zijn kleurgevoeligheid. ‘Niemand kon de verschillende soorten blauw in de bergen zo goed schilderen als hij.’

Blader je door een boek met olieverven van Balke, dan heb je onmiddellijk het gevoel dat je in de hoogromantische landschappen van Caspar David Friedrich bent beland. Dat is ook niet zo vreemd: de Noorse schilder had grote bewondering voor het werk van de Duitser, die hij in Dresden als oude man heeft ontmoet. Beiden waren exponenten van visionaire landschappen waarin werkelijkheid en verbeelding innig verstrengeld waren. Bij Balke zijn die soms wild-romantisch, zoals op zijn schilderijen met vuurtorens die onder een donderlucht hoog op rotspunten tronen.

Balke stamde uit Hedmark, bij de Zweedse grens, waar hij in armoede opgroeide. Maar hij was energiek en vindingrijk, en beschikte over een groot tekentalent. Later zou hij werk aan leden van het Deense koningshuis verkopen en zelfs aan de koning van Frankrijk. In zijn tijd bood het agrarische Noorwegen, dat ondergeschikt was aan Kopenhagen, en waar geen machtige aristocratie of een hoge sociale klasse met geld, invloed en smaak aanwezig was, geen toekomst aan talentvolle kunstenaars. Die weken daarom uit naar Denemarken, Duitsland en Frankrijk. Een van zijn biografen merkt over het bewogen en afwisselende leven van Balke op dat hij een personage uit een Noors volksverhaal had kunnen zijn.

Balke ontpopte zich tot een aartswandelaar, die grote delen van Zuid-Noorwegen (en Zweden, waar hij geen inspiratie vond) doorkruiste. Zomer na zomer trok hij met zijn schetsboek door Telemark, het Gudbrandsdal en Dovrefjell. De omgeving van de Geirangerfjord maakte grote indruk op hem: ‘Ik ging zo op in mijn bewondering voor de sublieme natuurlijke schoonheid dat ik nauwelijks meer besefte of mijn omgeving echt of bovennatuurlijk was.’ Wat hij wilde uitbeelden was de oppermachtige natuur en de nietigheid van de mens.

Zijn ware, diepe inspiratie vond hij in het hoge noorden van Noorwegen. In de zomer van 1832 scheepte hij zich in Trondheim in op een vrachtschip dat langs de Noordkaap naar Vardø en Vadsø zou varen. De steil uit zee oprijzende Noordkaap trof hem als een openbaring, die hij op vele doeken, bij zon- en maanlicht, heeft vereeuwigd.

In Finmarken zag hij een almachtige natuur, waarvan de schoonheid een verpletterende indruk op hem maakte. In zijn reisdagboek schrijft hij over het ‘verhevene en het bezielende’ van deze noordelijke streken. Het schouwspel van de middernachtzon hield hem de hele nacht aan dek. In zijn landschapsbeelden van boven de poolcirkel speelt niet blauw de hoofdrol, maar wit – het wit van sneeuw en wolken die naadloos in elkaar overgaan.

10

Als we aan het eind van de middag moe en met stijve benen bij Sveins huis arriveren, wacht ons een (muzikale) verrassing. Op de terrastafel staan schalen vol bosbessen, vossenbessen en eekhoorntjesbrood die door zijn vrouw zijn geplukt. Zelf zet hij ter verwelkoming een cd met liedjes van Cornelis Vreeswijk op, ‘de Bob Dylan van Nederland’, die in Zweden en Noorwegen altijd veel populairder is geweest dan in Nederland. Terwijl op de achtergrond het verhaal verteld wordt van ‘De nozem en de non’, laat Svein mij een cassette zien met het driedelige Verzameld werk van Vreeswijk: liedjes, gedichten en schetsjes (in het Zweeds). De cd heeft hij aan de eerder genoemde Nederlandse vrienden te danken, die ‘het land van mest en mist’ hebben ingeruild voor het land van Nor en Thor, waar je emmers vol bosbessen kunt vullen en zes maanden per jaar kunt telemarken.

De grootste verrassing is echter de bizarre verzameling tekeningen en aquarellen van trollen en monsters die in het souterrain is opgehangen. Opnieuw een spookhol! Eerst denk ik dat het om werk van Theodor Kittelsen gaat, de beroemde trollentekenaar die in Telemark is geboren. Maar het gaat om Louis Moe, eveneens uit deze streek afkomstig, die lange tijd een zomerhuis bij Vrådal bewoonde, en die zich, zoals Svein het een beetje vreemd zegt, tussen de dorpelingen ‘als een wielewaal tussen een zwerm roeken’ voelde. Meer dan eens beeldt Moe welgeschapen, naakte vrouwen uit die belaagd worden door draken en andere griezels uit de Oudnoorse mythologie. Het thema van ‘the Beauty and the Beast’ is bij hem in goede handen.

11

Een paar uur later komen we aan in Dalen, een dorp dat ook echt in een (smal) dal is gelegen. We nemen onze intrek in Hotel Dalen, een saai klinkende naam voor een imposant historisch hotel. Het lijkt een fantastische combinatie van een middeleeuwse staafkerk, een Chinese pagode en de drakenkoppen van Vikingschepen. Het werd gebouwd kort na de voltooiing van het Telemarkkanaal, in 1894. Het dak van de hal is een glasmozaïek, waarvan de rode leeuw van het Noorse rijkswapen het middelpunt vormt. Het lijkt of de tijd in de salons, waar de poten van enorme crapauds in het tapijt zijn weggezakt, heeft stilgestaan. De meest luxe kamer is de Koningskamer op de eerste verdieping. Ooit bood het hotel onderdak aan keizer Wilhelm II van Duitsland, koning Leopold van België en natuurlijk aan leden van het Noorse koninklijk huis. Tussen 1889 en 1914 bracht Wilhelm geregeld een paar zomerse weken op zijn zeiljacht in de Noorse fjorden door. Hij was niet de enige Duitser die vervuld was van Nordenschwärmerei, een zwak had voor het oude land van Germaanse sagen en Vikingen. In zijn kielzog volgden grote groepen Duitse toeristen. ‘Het is bijna niet meer nodig,’ schreef Die Welt auf Reisen in juni 1901, ‘het noorden nog aan te prijzen. In de zomer naar het noorden reizen is bijna even modern geworden als in de wintertijd naar het zuiden. Sinds het noorden ontsloten is, de verkeersmogelijkheden verbeterd zijn en ook de verwende cultuurmens passend onderdak kan krijgen, sinds onze keizer zich bijna jaarlijks “daar boven” ontspant na zijn zware regeringswerk, sinds Nansen ons zoveel over de wonderen van het noorden verteld heeft [...] overvalt de ontwikkelde mens een machtige aandrang om deze streken zelf te verkennen.’

Al bij de receptie wordt ons verteld dat ook dit hotel een spookkamer heeft. Het schijnt dat er een historische gebeurtenis aan ten grondslag ligt. Eind 1900 boekte een Engelse jongedame hier voor vele maanden een kamer. Na haar overhaaste vertrek trof een lid van het personeel een dode baby in de kamer aan. De ontaarde moeder werd nadien in Engeland opgespoord en berecht, maar belangrijker is wat er in Dalen gebeurde: menige gast hoorde in de jaren daarna ’s nachts onverklaarbaar kindergehuil opklinken, of zag de schim van een vrouw langs het raam van kamer 17 glijden. Er zijn zelfs gasten, aldus de blonde Zweedse receptioniste, die, gefascineerd door het verhaal, per se in de English Lady’s Room willen overnachten.

De fraaie eetzaal is een symfonie in hout, niet zozeer betimmerd als wel met hout ingelegd. Aan de wanden hangen schilderijen van boerendansen en jachttaferelen. Opgefrist en met een slag in het haar nemen we achter het damast plaats. Hier staat gelukkig geen rakfisk op het menu. Bovendien waarschuwt de kelner – een keurige Zweedse jongeman in wit overhemd – ons voor de Noorse wijn, die van bessen en rabarber is gemaakt.

Na de wildsoep, lamsbout en rode wijn gaan we even een kijkje nemen in kamer 17, waar boven een wiegje (sic!) een romantisch portret van een dame aan de muur hangt. Zelf krijg ik in een heel andere vleugel een smaakvol ingerichte, okergele kamer met houten vloer toegewezen. Op de tafel staat een fles wijn, met op het etiket de naam ‘Henrik Ibsen’ en daarboven een schetsje van zijn bebrilde hoofd met bakkebaarden. Een fraai beschilderd boekenkastje bevat zijn volledige oeuvre in prachteditie. Mijn ogen glijden langs bekende titels als Peer Gynt, Een poppenhuis en Hedda Gabler. Zonder erbij na te denken trek ik Spoken uit de rij en sla het boek nieuwsgierig open.

De boomvrouw in de Hardangerfjord

De route door het Setesdal naar de Hardangervidda schijnt ’s zomers bekend te staan als ‘de Hollandse straat’. Nederlanders rijden vanuit de haven van Kristiansand in colonne de stad uit en kiezen eensgezind voor de afslag naar Evje en Bykle. Nu, in de eerste dagen van april, ligt het Setesdal er echter verlaten bij. Aan de berken verschijnt het eerste aarzelende groen; hogerop in het dal rijd ik tussen sneeuwvelden door. In het dorpje Evje neem ik mijn intrek in een hytte. In mijn jonge jaren kende men in Noorwegen alleen de eenvoudige trekkershut. Het kleine rode huisje, met zijn inboedel van stapelbedden, slaapbanken, houtkachel en kookplaat, werd verdrongen door meer luxe uitvoeringen. Die hebben stromend water, een eigen badkamer en toilet, een sauna, dekbedden, een koelkast en televisie. Het zijn in feite hotelkamers die voor zichzelf zijn begonnen.

Op het water van de Byglandsfjord drijven nog grote schollen ijs. Tot mijn verbazing blijkt het water van de fjord zoet te zijn. Ooit maakte ik me vrolijk om een Nederlandse roman waarin de hoofdpersoon bij het ochtendkrieken van zijn tent naar de fjord afdaalt om daar een theeketeltje met heerlijk fris water te vullen. Hij was blijkbaar verzot op pekelharingthee... En nu dit! Op de kaart is duidelijk te zien dat het water van de Byglandsfjord niet in open verbinding staat met de zee. Een Noorse fjord hoeft dus niet altijd zout te zijn, zoals W.F. Hermans, docent fysische geografie aan de Groningse universiteit, zijn studenten altijd wijsmaakte.

Hoe hoger ik klim, hoe sterker de winterse sfeer wordt. In Hovden wordt zelfs nog volop geskied. Als ik over de rijkelijk van tunnels voorziene weg langs de Hardangervidda rijd, dringt een ijzige wind de wagen binnen. In de dalen kijk ik tevreden naar het schouwspel van kleurige houten huizen tegen de bergwand, snelstromende riviertjes, sneeuwbedekte bergen en de ontluikende bloesem aan de bomen. Het is een blik van herkenning; vermoedelijk dateert dit ‘Noorwegen-gevoel’ uit de tijd dat ik deze streken een halve mensenleeftijd geleden voor het eerst verkende. Ik liftte toen vanuit Finland dwars door Finmarken naar Hammerfest en zakte vandaar langzaam af langs de kust naar het zuiden.

Na een grijs-witte tocht (grijze bergen, grijze zee, grijze wolken, witte sneeuwvlokken) nader ik Bergen, waar regenvlagen door de straten jagen.

Ik zag de havenstad opdoemen vanaf het dek van een schip, dat op een septemberavond in 1966 de haven binnenstoomde: een woud van lichtjes dat op de berghellingen wortel had geschoten. De veerboot kwam uit Ålesund, waar ik zes weken in een visfabriek had gewerkt. Ik was negentien en had er vier maanden Scandinavië op zitten. In jeugdhotel Montana, dat nog steeds blijkt te bestaan, vond ik onderdak. De volgende dagen zwierf ik samen met een Amerikaanse hippie en een Groenlandse Eskimo door de smalle straatjes van de oude stad, langs het raadhuis, de Mariakerk, de kathedraal, het koffiehuis aan Strandkaien, de houten koopmanshuizen van Bryggen en over de markt (Torget), waar elke dag kabeljauw, zalm en heilbot werden verkocht. ’s Avonds bestelden we Hansa-bier in het zeemanscafé en luisterden er naar de zomerhits van dat jaar – ‘Sonny’ van Sonny & Cher en ‘I’ll Be There’ van de Four Tops –, die bijna onafgebroken uit de jukebox schalden.

Sindsdien ben ik een aantal keren in Bergen terug geweest. De stad ziet er altijd fris en fleurig uit. De oude koopmanshuizen aan de Bryggen staan nu op de Werelderfgoedlijst. Vroeger waren de kooplui uit Lübeck hier heer en meester; op het oude Hanze-wapen van de stad stond de adelaar van Lübeck zij aan zij met de stokvis van Bergen. In de opgeknapte koopmanshuizen bevinden zich nu ateliers, restaurants en de kantoren van architecten.

Hoewel Bergen eeuwenlang in de greep van Duitsers was, hebben ook Nederlanders zich er altijd thuis gevoeld. In het plaatselijke telefoonboek kom je namen tegen als Blaauw en De Lange. Ook in deze stad kennen ze een ‘Hollandse straat’, maar dan een echte. Dat een Bergense stadswijk Slettebakken heet, vinden Nederlanders ook altijd leuke informatie, hoorde ik van mijn jonge docent Noors in Groningen, die zijn hart verpand heeft aan Bergen – wat niet erg is – en kickt op het Bergense stadsdialect – wat wel erg is.

Op de vismarkt liggen lelijke roofvissen als steinbit (zeewolf) en breiflabb (zeeduivel) uitgestald. Wie wil zien hoe Noren het liefst hun vrije tijd doorbrengen, moet met het rode tandradtreintje mee naar boven. Daar, hoog boven de stad, maken ze graag de overstap van kantoor en fabriekshal naar de bergen en de bossen. Diep in hun hart geloven ze dat de mens het wilde land nodig heeft om tot zichzelf te komen en zijn ware aard te ontdekken.